وتعقبه ابن قاسم فقال: ادعاؤه الفساد ظاهر الفساد فإنه لم يدع ما ذكر وإنما ادعى أن لها دخلا في صفة القتل قصاصا وهي وجوبه، وقوله: إذ لا يتصور إلخ قلنا: لم يدع أن له حالتي وجوب وجواز بهذا القيد بل ادعى أن له حالتين في نفسه- وهو صحيح- على أنه يمكن أن يكون له حالتان بذلك القيد لكن باعتبارين، اعتبار الولي واعتبار الإمام إذا طلب منه، وقوله: لأنا إذا نظرنا إلخ كلام ساقط، ولا شك أن النظر إليهما يقتضي ثبوت الحالتين قصاصا، وقوله: فتأمله تأملنا فوجدنا كلامه ناشئا من قلة التأمل انتهى.
İbn Kāsım onu takip edip [eleştirerek] şöyle demiştir: Onun [İbn Hacer'in] bozukluk iddiası açıkça bozuktur; zira o [Beydâvî], zikredileni iddia etmemiş, bilakis tövbenin kısas olarak öldürmenin vasfında bir dahli olduğunu iddia etmiştir ki o da onun vücubiyetidir. Onun: "Zira tasavvur olunamaz... ilâ ahir" sözüne gelince; biz deriz ki: [Beydâvî] bu kayıtla onun vücub ve cevaz gibi iki hali olduğunu iddia etmemiş, bilakis kendisinde iki hali olduğunu iddia etmiştir -ki bu doğrudur-. Kaldı ki bu kayıtla iki hali olması mümkündür, lâkin iki itibarla: velinin itibarı ve kendisinden talep edildiğinde imamın itibarı. Onun: "Çünkü biz baktığımızda... ilâ ahir" sözü ise geçersiz bir sözdür; şüphe yok ki ikisine bakmak kısas olarak iki halin sübutunu gerektirir. Onun: "bunu iyi düşün!" sözüne gelince; biz düşündük ve gördük ki onun sözü az düşünmekten kaynaklanmaktadır. [Sözü] bitti.
وجعل مولانا شيخ الكل في الكل صبغة الله تعالى الحيدري منشأ تشنيع العلامة ما يتبادر من العبارة من كونها بيانا لتفويض القصاص إلى الأولياء أما لو جعلت بيانا لسقوط الحد في قتل قاطع الطريق بالتوبة قبل القدرة دون القتل قصاصا فلا يرد التشنيع فتدبر، وتقييد التوبة بالتقدم على القدرة يدل على أنها بعد القدرة لا تسقط الحد وإن أسقطت العذاب، وذهب أناس إلى أن الآية في المرتدين لا غير لأن محاربة الله تعالى ورسوله إنما تستعمل في الكفار،
Mevlânâ, küllün içinde küll olan şeyhimiz Sıbgatullâh Teâlâ el-Hayderî, Allâme'nin kınamasının kaynağını, ifadeden ilk akla gelen şeyin kısasın velilere havale edilmesinin beyanı olmasından ibaret kılmıştır. Şayet bu ifade, kısas olarak öldürmenin değil de, yakalanmadan önceki tövbe sebebiyle yol kesicinin öldürülmesindeki haddin düşmesinin beyanı kabul edilirse, o kınama vârid olmaz; bunu iyi düşün! Tövbenin yakalamadan önce olmasıyla kayıtlanması, yakalamadan sonraki tövbenin azabı düşürse bile haddi düşürmeyeceğine delalet eder. Bir kısım insanlar ise bu ayetin sadece mürtedler hakkında olduğu görüşüne gitmişlerdir; zira Allah Teâlâ ve Resûlüne karşı savaşmak ifadesi ancak kâfirler için kullanılır.
وقد أخرج الشيخان وغيرهما عن أنس أن نفرا من عكل قدموا على رسول الله ﷺ فأسلموا واجتووا المدينة، فأمرهم النبي ﷺ أن يأتوا إبل الصدقة فيشربوا من أبوالها وألبانها فقتلوا راعيها واستاقوها فبعث النبي ﷺ في طلبهم قافة فأتى بهم فقطع أيديهم وأرجلهم وسمل أعينهم ولم يحسمهم وتركهم حتى ماتوا، فأنزل الله تعالى: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ الآية،
Nitekim Şeyhayn ve diğerleri Enes'ten rivayet etmiştir ki: Ukl kabilesinden bir grup Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gelip Müslüman oldular ve Medine'nin havası onlara dokundu. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sadaka develerinin yanına gidip onların idrarlarından ve sütlerinden içmelerini emretti. Onlar da çobanı öldürüp develeri sürüp götürdüler. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onların peşinden iz sürücüler gönderdi, derken onları getirdiler; o da ellerini ve ayaklarını kesti, gözlerini mil ile oydu, kanlarını da dağlamadı ve ölene kadar onları öylece bıraktı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların cezası ancak...” ayetini indirdi.
وأنت تعلم أن القول بالتخصيص قول ساقط مخالف لإجماع من يعتد به من السلف والخلف، ويدل على أن المراد قطاع الطريق من أهل الملة قوله تعالى: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا إلخ، ومعلوم أن المرتدين لا يختلف حكمهم في زوال العقوبة عنهم بالتوبة بعد القدرة كما تسقطها عنهم قبل القدرة، وقد فرق الله تعالى بين توبتهم قبل القدرة وبعدها، وأيضا إن الإسلام لا يسقط الحد عمن وجب عليه.
Sen de bilirsin ki tahsis görüşü, selef ve haleften itibar edilen kimselerin icmaına aykırı, geçersiz bir görüştür. Murâdın İslâm ehlinden olan yol kesiciler olduğuna Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tövbe edenler müstesna...” kavli delalet eder. Bilinmektedir ki mürtedlerin yakalanmadan önce tövbe etmeleriyle cezanın düşmesi gibi, yakalandıktan sonraki tövbeleriyle de üzerlerindeki cezanın kalkması bakımından hükümleri farklılık göstermez. Oysa Allah Teâlâ onların yakalanmadan önceki ve sonraki tövbeleri arasında fark gözetmiştir. Ayrıca İslâm, had cezası vacip olmuş kimseden haddi düşürmez.
وأيضا ليست عقوبة المرتدين كذلك، ودعوى أن المحاربة إنما تستعمل في الكفار يردها أنه ورد في الأحاديث إطلاقها على أهل المعاصي أيضا، وسبب النزول لا يصلح مخصصا فإن العبرة- كما تقرر- بعموم اللفظ لا بخصوص السبب،
Ayrıca mürtedlerin cezası böyle değildir. "Muharebe" kelimesinin ancak kâfirler hakkında kullanılacağı iddiasını ise, hadislerde bu ifadenin günahkârlar hakkında da mutlak olarak kullanılmış olması reddeder. Nüzul sebebi de tahsis edici olmaya elverişli değildir; zira kaideleştiği üzere, itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir.
وقد أخرج ابن أبي شيبة وابن أبي حاتم وغيرهما عن الشعبي قال: كان حارثة بن بدر التيمي من أهل البصرة قد أفسد في الأرض وحارب، فكلم رجالا من قريش أن يستأمنوا له عليا فأبوا فأتى سعيد بن قيس الهمداني فأتى عليا فقال: يا أمير المؤمنين ما جزاء الذين يحاربون الله تعالى ورسوله ﷺ ويسعون في الأرض الفساد؟ قال: أن يقتلوا أو يصلبوا أو تقطع أيديهم وأرجلهم من خلاف أو ينفوا من الأرض ثم قال: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فقال سعيد: وإن كان حارثة بن بدر؟ قال: وإن كان حارثة بن بدر، فقال: هذا حارثة بن بدر قد جاء تائبا فهو آمن؟ قال: نعم، فجاء به إليه فبايعه، وقبل ذلك منه وكتب له أمانا، وروي عن أبي موسى الأشعري ما هو بمعناه،
Nitekim İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim ve diğerleri Şa'bî'den rivayet etmişlerdir: Basra ehlinden Hârise b. Bedr et-Teymî yeryüzünde fesat çıkarmış ve savaşa girişmişti. Kureyş'ten bazı adamlarla Ali'den kendisine eman istemeleri için konuştu, onlar reddettiler. Bunun üzerine Saîd b. Kays el-Hemdânî'ye geldi. O da Ali'ye gelerek: "Ey Müminlerin Emîri! Allah Teâlâ ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası nedir?" dedi. Ali: "Öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir" dedi, sonra: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz onları ele geçirmeden önce tövbe edenler müstesnadır” [ayetini] okudu. Saîd: "Hârise b. Bedr olsa bile mi?" dedi. Ali: "Hârise b. Bedr olsa bile" dedi. Saîd: "İşte bu Hârise b. Bedr tövbe etmiş olarak geldi, o güvende midir?" dedi. Ali: "Evet" dedi. Bunun üzerine onu Ali'ye getirdi, o da Ali'ye biat etti; Ali bunu ondan kabul edip ona eman yazdı. Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den de bunun manasında bir rivayet nakledilmiştir.
ثم إن السمل الذي فعله رسول الله ﷺ لم يفعله في غير أولئك،
Sonra Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı göz oymayı (seml) onlardan başkasına yapmamıştır.
وأخرج مسلم والبيهقي عن أنس أنه قال: إنما سمل رسول الله ﷺ أعين أولئك لأنهم سملوا أعين الرعاء،
Müslim ve Beyhakî, Enes'ten şöyle rivayet etmişlerdir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların gözlerini ancak onlar çobanların gözlerini oydukları için oymuştu."
وأخرج ابن جرير عن الوليد بن مسلم قال: ذاكرت الليث بن سعد ما كان من سمل رسول الله ﷺ أعينهم وتركه حسمهم حتى ماتوا، فقال: سمعت محمد بن عجلان يقول: أنزلت هذه الآية على رسول الله ﷺ معاتبة في ذلك وعلمه ﷺ عقوبة مثلهم من القتل والصلب والقطع والنفي، ولم يسمل بعدهم غيرهم،
İbn Cerîr, Velîd b. Müslim'den rivayet etti, o dedi ki: Leys b. Sa'd ile Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onların gözlerini oyması ve ölene kadar kanlarını dağlamaması konusunu mütalaa ettim; Leys şöyle dedi: Muhammed b. Aclân'ın şöyle dediğini işittim: Bu ayet, bu hususta bir kınama/sitem olarak Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem indirildi ve ona öldürme, asma, kesme ve sürgün etme gibi onların benzerlerinin cezasını öğretti; onlardan sonra başkalarının gözünü oymadı.
قال: وكان هذا القول ذكره لأبي عمر فأنكر أن تكون نزلت معاتبة وقال: بل كانت تلك عقوبة أولئك النفر بأعيانهم، ثم نزلت هذه الآية عقوبة غيرهم ممن حارب بعدهم فرفع عنهم السمل.
[Velîd] dedi ki: Bu söz Ebû Ömer'e zikredilmişti de o ayetin bir kınama/sitem olarak inmiş olmasını inkâr etti ve şöyle dedi: Bilakis o, bizzat o şahısların cezasıydı. Sonra bu ayet, onlardan sonra savaş açan diğerlerinin cezası olarak indirildi ve onlardan göz oyma kaldırıldı.
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» : وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ
Bu [zahiri manadır]. «Ayetlerdeki işari manalara gelince»: { وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “«Biz Hristiyanız» diyenlerden de kesin söz almıştık. Onlar da kendilerine hatırlatılan şeyden bir payı unuttular.”
فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ أي ألزمناهم ذلك لتخالف دواعي قواهم باحتجابهم عن نور التوحيد وبعدهم عن العالم القدسي إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ أي إلى وقت قيامهم بظهور نور الروح، أو القيامة الكبرى بظهور نور التوحيد وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ وذلك عند الموت وظهور الخسران بظهور الهيئات القبيحة المؤذية الراسخة فيهم يا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ بحسب الدواعي والمقتضيات كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ عن الناس في أنفسكم مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ إذا لم تدع إليه داعية قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ أبرزته العناية الإلهية من مكامن العماء وَكِتابٌ خطه قلم الباري في صحائف الإمكان جامعا لكل كمال، وهما إشارة إلى النبي ﷺ، ولذلك وحد الضمير في قوله سبحانه: يَهْدِي بِهِ اللَّهُ أي بواسطته مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ أي من أراد ذلك سُبُلَ السَّلامِ وهي الطرق الموصلة إليه ﷿.
{ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “Biz de aralarına düşmanlık ve kin saldık” yani tevhid nurundan perdelenmeleri ve kudsî âlemden uzaklaşmaları sebebiyle kuvvetlerinin gereklerinin birbiriyle çelişmesi yüzünden onlara bunu musallat kıldık. { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar” yani ruh nurunun zuhuruyla ayağa kalktıkları vakte veya tevhid nurunun zuhuruyla gerçekleşen büyük kıyamete kadar. { وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “Allah, yaptıklarını yakında onlara haber verecektir.” Bu ise ölüm anında ve kendilerinde kökleşmiş olan eziyet verici çirkin suretlerin zuhuruyla hüsranın ortaya çıkması sırasındadır. { يا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ } “Ey Kitap ehli! Elçimiz size geldi, açıklıyor” sevk edici amillere ve gerekliliklere göre, { كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ } “gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu” insanlardan, kendi içinizde gizlediğiniz, { مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan”, { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “birçoğunu da affediyor [üzerinde durmuyor]” onu gerektiren bir sebep bulunmadığında. { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ } “Şüphesiz size Allah'tan bir nur geldi” ilahî inayetin gaybın (amâ) gizliliklerinden ortaya çıkardığı bir nur, { وَكِتابٌ } “ve bir kitap” Bâri'nin kaleminin imkân sahifelerine her türlü kemali toplayıcı olarak yazdığı apaçık bir kitap [geldi]. Bu ikisi Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem işarettir. Bundan dolayı Cenâb-ı Hak şu kavlinde zamiri tekil getirmiştir: { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ } “Allah onunla hidayete erdirir” yani onun vasıtasıyla, { مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ } “kendi rızasına uyanları” yani bunu dileyen kimseleri, { سُبُلَ السَّلامِ } “esenlik yollarına” ki bunlar Azîz ve Celîl olan Allah'a ulaştıran yollardır.
وقد قال بعض العارفين: الطرق إلى الله تعالى مسدودة إلا على من اتبع النبي ﷺ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ وهي ظلمات الشك والاعتراضات النفسانية والخطرات الشيطانية إِلَى النُّورِ وهو نور الرضا والتسليم وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وهو طريق الترقي في المقامات العلية، وقد يقال: الجملة الأولى إشارة إلى توحيد الأفعال، والثانية إلى توحيد الصفات، والثالثة إلى توحيد الذات لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ فحصروا الألوهية فيه وقيدوا الإله بتعينه- وهو الوجود المطلق- حتى عن قيد الإطلاق قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فإن كل ذلك من التعينات والشؤون والله من ورائهم محيط وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما أي عالم الأرواح وعالم الأجساد وعالم الصور يَخْلُقُ ما يَشاءُ ويظهر ما أراد من الشؤون وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ فادّعوا بنوة الاسرار والقرب من حضرة نور الأنوار، وقد قال ذلك قوم من المتقدمين كما مرت الإشارة إليه، وقال ما يقرب من ذلك بعض المتأخرين، فقال الواسطي: ابن الأزل والأبد لكن هؤلاء القوم لم يعرفوا الحقائق ولم يذوقوا طعم الدقائق فرد الله تعالى دعواهم بقوله سبحانه: قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ والأبناء والأحباب لا يذنبون فيعذبون، أو لا يمتحنون إذ قد خرجوا من محل الامتحان من حيث الأشباح بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ كسائر عباد الله تعالى لا امتياز لكم عليهم بشيء كما تزعمون يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ منهم فضلا وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ منهم عدلا وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً بالولاية ومعرفة الصفات، أو بسلطنة الوجد وقوة الحال وعزة علم المعرفة، أو مالكين أنفسكم بمنعها عن غير طاعتي، والملوك عندنا الأحرار من رق الكونين وما فيه وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ أي عالمي زمانكم، ومنه اجتلاء نور التجلي من وجه موسى ﵇ يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ وهي حضرة القلب الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ في القضاء السابق حسب الاستعداد وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ في الميل إلى مدينة البدن، والإقبال عليه بتحصيل لذاته فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ لتفويتكم أنوار القلب وطيباته قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وهي صفات النفس وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها بأن يصرفهم الله تعالى بلا رياضة منا ولا مجاهدة، أو يضعفوا عن الاستيلاء بالطبع فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ حينئذ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ سوء عاقبة ملازمة الجسم أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا بالهداية إلى الصراط السوي- وهما العقل النظري والعقل العملي- ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ أي باب قرية القلب- وهو التوكل بتجلي الأفعال- كما أن باب قرية الروح هو الرضا فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ بخروجكم عن أفعالكم وحولكم، ويدل على أن الباب هو التوكل قوله تعالى: وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بالحقيقة وهو الإيمان عن
Âriflerden biri şöyle demiştir: Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem uyanlar müstesna, Allah Teâlâ'ya giden yollar kapalıdır. { وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ } “ve onları karanlıklardan çıkarır” ki bunlar şüphe karanlıkları, nefsanî itirazlar ve şeytânî vesveselerdir, { إِلَى النُّورِ } “aydınlığa” yani rıza ve teslimiyet nuruna, { وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve onları dosdoğru bir yola iletir” ki o da yüce makamlarda terakki yoludur. Şöyle de denilebilir: Birinci cümle fiillerin tevhidine, ikincisi sıfatların tevhidine, üçüncüsü ise zâtın tevhidine işarettir. { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “Andolsun, «Allah, Meryem oğlu Mesih'tir» diyenler kâfir olmuşlardır.” Zira onlar ilahlığı onda sınırlamışlar ve İlah'ı -ki O, ıtlak kaydından bile münezzeh olan mutlak varlıktır- onun taayyünü ile kayıtlamışlardır. { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “De ki: Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helâk etmek isterse Allah'a karşı kim ne yapabilir?” Zira bütün bunlar taayyünlerden ve tecellilerden (şuûn) ibarettir; Allah ise onların ötesinden [her şeyi] kuşatıcıdır. { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır” yani ruhlar âlemi, cesetler âlemi ve suretler âlemi. { يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “O, dilediğini yaratır” ve dilediği tecellileri ortaya çıkarır. { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: «Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz» dediler.” Böylece sırların oğulluğunu ve Nûru'l-Envâr'ın huzuruna yakınlığı iddia ettiler. Daha önce işaret edildiği üzere geçmişlerden bir topluluk da bunu söylemişti, sonrakilerden bazıları da buna yakın şeyler söylemiştir; nitekim el-Vâsıtî: "Ezel ve ebedin oğlu" demiştir. Ancak bu kimseler hakikatleri bilememiş ve inceliklerin tadını tadamamışlardır; nitekim Allah Teâlâ onların bu iddialarını şu kavliyle reddetmiştir: { قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “De ki: O halde günahlarınız sebebiyle size niçin azap ediyor?” Oğullar ve sevgililer günah işlemezler ki azap edilsinler, yahut bedenleri cihetiyle imtihan mahallinden çıktıkları için imtihan edilmezler. { بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ } “Bilakis siz O'nun yarattığı diğer insanlar gibisiniz.” Allah Teâlâ'nın diğer kulları gibisiniz; iddia ettiğiniz gibi onlara karşı hiçbir üstünlüğünüz yoktur. { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “O, dilediğini bağışlar” bir lütuf olarak onlardan dilediğini, { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “dilediğine de azap eder” bir adalet olarak onlardan dilediğine. { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “Hani Mûsâ kavmine: «Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, aranızdan peygamberler çıkardı ve sizi hükümdarlar kıldı» demişti.” Velayet ve sıfatların marifetiyle yahut vecdin hâkimiyeti, halin kuvveti ve marifet ilminin izzetiyle yahut nefislerinizi benim itaatim dışındaki şeylerden menederek nefislerinizin mâliki kıldı. Bize göre melikler/hükümdarlar, iki âlemin ve içindekilerin köleliğinden azade olan hür kimselerdir. { وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “ve âlemlerden hiç kimseye vermediğini size verdi.” Yani kendi zamanınızın âlemlerinden; Mûsâ'nın aleyhisselâm yüzündeki tecelli nurunu müşahede etmek de bundandır. { يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Ey kavmim! Kutsal toprağa girin” ki o kalp huzurudur, { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için yazdığı” istidada göre ezeli kazada takdir ettiği [toprağa]. { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } “ve arkanıza dönmeyin” beden şehrine meyletmek ve lezzetlerini elde ederek ona yönelmek suretiyle, { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz.” kalbin nurlarını ve temiz şeylerini kaçırdığınız için. { قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Dediler ki: Ey Mûsâ! Orada zorba bir topluluk var” ki bunlar nefsin sıfatlarıdır, { وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها } “ve onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyeceğiz” bizim tarafımızdan bir riyazet ve mücahede olmaksızın Allah Teâlâ onları defedene yahut fıtraten istila etmekten aciz kalana kadar. { فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ } “Eğer oradan çıkarlarsa, biz de o zaman gireriz.” { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } “Korkanlardan iki adam dedi ki” bedene bağlanmanın kötü akıbetinden korkan, { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” dosdoğru yola iletmekle -ki onlar nazarî akıl ile amelî akıldır-: { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “Onların üzerine kapıdan girin” yani kalp beldesinin kapısından -ki o da fiillerin tecellisiyle tevekküldür- nitekim ruh beldesinin kapısı da rızadır. { فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } “Oraya girdiğinizde mutlaka galip gelirsiniz.” fiillerinizden ve güç-kuvvetinizden sıyrılarak. Kapının tevekkül olduğuna Allah Teâlâ'nın şu kavli delalet eder: { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer müminseniz, yalnızca Allah'a tevekkül edin.” hakiki manada [müminseniz]; bu da huzur halinden kaynaklanan imandır ve
حضور، وأقل درجاته تجلي الأفعال قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا أولئك الجبارين عنا وأزيلاهم لتخلو لنا الأرض إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ أي ملازمون مكاننا في مقام النفس معتكفون على الهوى واللذات قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ أي أرض الطبيعة، وذلك مدة بقائهم في مقام النفس، وكان ينزل عليهم من سماء الروح نور عقد المعاش فينتفعون بضوئه وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ القلب اللذين هما هابيل العقل وقابيل الوهم إِذْ قَرَّبا قُرْباناً وذلك كما قال بعض العارفين: إن توأمة العقل البوذا العاقلة العملية المدبرة لأمر المعاش والمعاد بالآراء الصالحة المقتضية للأعمال الصالحة والأخلاق الفاضلة المستنبطة لأنواع الصناعات والسياسات، وتوأمة الوهم إقليميا القوة المتخيلة المتصرفة في المحسوسات والمعاني الجزئية لتحصيل الآراء الشيطانية، فأمر آدم القلب بتزوج الوهم توأمة العقل لتدبره بالرياضات الإذعانية والسياسات الروحانية وتصاحبه بالقياسات العقلية البرهانية فتسخره للعقل، وتزويج لعقل توأمة الوهم ليجعلها صالحة ويمنعها عن شهوات التخيلات الفاسدة وأحاديث النفس الكاذبة ويستعمل فيما ينفع فيستريح أبوها وينتفع، فحسد قابيل الوهم هابيل العقل لكون توأمته أجمل عنده وأحب إليه لمناسبتها إياه فأمرا عند ذلك بالقربان، فقربا قربانا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وهو هابيل العقل بأن نزلت نار
bunun en alt derecesi fiillerin tecellisidir. { قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } “Dediler ki: Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukça biz oraya asla girmeyeceğiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın” bizim yerimize o zorbalarla savaşın ve yer bize kalsın diye onları oradan çıkarın, { إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “biz burada oturacağız.” yani nefis makamındaki yerimizden ayrılmayıp heva ve lezzetlere yapışıp kalacağız. { قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “[Allah] buyurdu ki: «Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar.»” yani tabiat toprağında [dolaşacaklar]; bu da nefis makamında kalacakları süredir. Ruh semasından üzerlerine maişet bağının nuru iner, onlar da onun ışığından faydalanırlardı. { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini oku” kalp Âdem'inin, ki onlar aklın Hâbîl'i ile vehmin Kābîl'idir, { بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً } “hak ile; hani ikisi birer kurban sunmuşlardı”. Bu, bazı ariflerin dediği gibidir: Aklın ikizi el-Bûzâ; salih amelleri, üstün ahlakı gerektiren, sanat ve siyaset türlerini ortaya çıkaran salih fikirlerle dünya ve ahiret işini çekip çeviren amelî akledici kuvvettir. Vehmin ikizi İklîmiyâ ise şeytânî fikirleri elde etmek için mahsusat ve cüz'î manalarda tasarruf eden mütehayyile (hayal) kuvvetidir. Bunun üzerine kalp Âdem'i; teslimiyet riyazetleri ve ruhanî siyasetlerle onu yönetsin, bürhanî aklî kıyaslarla ona arkadaşlık etsin ve onu akla boyun eğdirsin diye vehme aklın ikiziyle evlenmesini, aklı da onu ıslah etsin, bozuk tahayyüllerin şehvetlerinden ve nefsin yalan vesveselerinden menetsin ve faydalı şeylerde kullansın da babası rahata kavuşup istifade etsin diye vehmin ikiziyle evlenmesini emretti. Vehim Kābîl, aklın ikizinin kendisine daha uygun olması sebebiyle yanında daha güzel ve daha sevimli olmasından dolayı akıl Hâbîl'i kıskandı. Bunun üzerine kurban sunmaları emredildi. Onlar da birer kurban sundular. { فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما } “İkisinden birininki kabul edildi” o da akıl Hâbîl'dir; şöyle ki gökten bir ateş
من السماء فأكلته، والمراد بها العقل الفعال النازل من سماء عالم الأرواح، وأكله إفاضته النتيجة على الصورة القياسية التي هي قربان العقل وعمله الذي يتقرب به إلى الله تعالى وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ وهو قابيل الوهم إذ يمتنع قبول الصورة الوهمية لأنها لا تطابق ما في نفس الأمر قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ لمزيد حسده بزيادة قرب العقل من الله تعالى وبعده عن رتبة الوهم في مدركاته وتصرفاته، وقتله إياه إشارة إلى منعه عن فعله وقطع مدد الروح ونور الهداية الإلهية- الذي به الحياة- عنه بإيراد التشكيكات الوهمية والمعارضات في تحصيل المطالب النظرية قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ الذين يتخذون الله تعالى وقاية، أو يحذرون الهيئات المظلمة البدنية والأهواء المردية والتسويلات المهلكة لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ أي أني لا أبطل أعمالك التي هي سديدة في مواضعها إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ أي لأني أعرف الله سبحانه فأعلم أنه خلقك لشأن وأوجدك لحكمة، ومن جملة ذلك أن أسباب المعاش لا تحصل إلا بالوهم ولولا الأمل بطل العمل إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ أي بإثم قتلي وإثم عملك من الآراء الباطلة فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وهي نار الحجاب والحرمان وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ الواضعين للأشياء في غير موضعها كما وضع الأحكام الحسية موضع المعقولات فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ بمنعه عن أفعاله الخاصة وحجبه عن نور الهداية فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ لتضرره باستيلائه على العقل فإن الوهم إذا انقطع عن معاضدة العقل حمل النفس على أمور تتضرر منها فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً وهو غراب الحرص يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ أي أرض النفس لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ وهو العقل المنقطع عن حياة الروح المشوب بالوهم والهوى المحجوب عن عالمه في ظلمات أرض النفس قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي بإخفائها في ظلمة النفس فأنتفع بها فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ عند ظهور الخسران وحصول الحرمان مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً لأن الواحد مشتمل على ما يشتمل عليه جميع أفراد النوع، وقيام النوع بالواحد كقيامه بالجميع في الخارج، ولا اعتبار بالعدد فإن حقيقة النوع لا تزيد بزيادة الأفراد ولا تنقص بنقصها، ويقال في جانب الأحياء مثل ذلك إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أي أولياءهما وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً بتثبيط السالكين أَنْ يُقَتَّلُوا بسيف الخذلان أَوْ يُصَلَّبُوا بحبل الهجران على جذع الحرمان أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ عن أذيال الوصال وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ عن الاختلاف والتردد إلى السالكين أَوْ يُنْفَوْا مِنَ
inip onu yedi. Bundan murat, ruhlar âlemi semasından inen faal akıldır; onun yemesi ise, aklın kurbanı ve Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için vesile kıldığı ameli olan kıyasî surete neticeyi feyzetmesidir. { وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ } “diğerininki ise kabul edilmedi.” O da vehim Kābîl'dir; zira vehmî suretin kabulü imkânsızdır, çünkü o işin hakikatine uymaz. { قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ } “[Kābîl:] «Seni mutlaka öldüreceğim» dedi.” Aklın Allah Teâlâ'ya yakınlığının artması ve idrak ve tasarruflarında vehmin mertebesinden uzaklaşması sebebiyle hasedinin fazlalığından dolayı [böyle dedi]. Onu öldürmesi ise; vehmî şüpheler ve nazarî talepleri elde etmedeki itirazlar getirmek suretiyle onu kendi fiilinden alıkoymasına, ruhun mededini ve hayatın kendisiyle kaim olduğu ilahî hidayet nurunu ondan kesmesine işarettir. { قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “[Hâbîl] dedi ki: «Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder.»” Allah Teâlâ'yı kalkan edinen yahut karanlık bedenî suretlerden, helak edici hevalardan ve mahvedici aldatmacalardan sakınan kimselerden. { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ } “«Andolsun, beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim.»” Yani kendi yerlerinde doğru olan amellerini iptal etmem. { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } “«Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.»” Yani ben Allah Sübhânehu'yu tanıdığım için bilirim ki O, seni bir hikmet için yaratmış ve bir gaye için var etmiştir; maişet sebeplerinin ancak vehim ile hâsıl olması ve emel olmasa amelin boşa çıkacak olması da bu kabildendir. { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “«Ben istiyorum ki sen hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenesin»” yani beni öldürme günahını ve batıl fikirlerden olan kendi amellerinin günahını, { فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } “«böylece ateş ehlinden olasın.»” ki o da perde ve mahrumiyet ateşidir. { وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } “«Zalimlerin cezası işte budur.»” Hissî hükümleri makullerin yerine koyduğu gibi şeyleri yerli yerine koymayanların [cezasıdır]. { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ } “Bunun üzerine nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi [ve teşvik etti], o da onu öldürdü.” Onu kendine has fiillerinden menederek ve hidayet nurundan perdeleyerek. { فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Böylece hüsrana uğrayanlardan oldu.” Akla galebe çalması sebebiyle zarara uğramasından dolayı; zira vehim aklın desteğinden koptuğu zaman nefsi zarara uğrayacağı işlere sevk eder. { فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً } “Derken Allah bir karga gönderdi” ki o da hırs kargasıdır, { يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ } “yeri eşeleyen” yani nefis toprağını, { لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } “kardeşinin cesedini nasıl örteceğini ona göstermek için.” O da ruhun hayatından kopmuş, vehim ve heva ile karışmış, nefis toprağının karanlıklarında kendi âleminden perdelenmiş olan akıldır. { قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي } “«Yazıklar olsun bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin cesedini örtmekten aciz mi kaldım?» dedi.” Onu nefsin karanlığında gizleyerek ondan faydalanayım. { فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Böylece pişman olanlardan oldu.” Hüsran ortaya çıkıp mahrumiyet hâsıl olduğunda. { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “Bundan dolayı İsrâiloğullarına şunu yazdık: Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir bozgunculuk olmaksızın öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur.” Zira tek bir fert, nev'in bütün fertlerinin ihtiva ettiği şeyi ihtiva eder; nev'in bir fert ile kaim olması, hariçte hepsiyle kaim olması gibidir; sayıya itibar edilmez, zira nev'in hakikati fertlerin çoğalmasıyla artmaz, azalmasıyla da eksilmez. Diriltme tarafında da bunun benzeri söylenir. { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların... cezası ancak” yani onların dostlarına karşı [savaşanların], { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların” sâlikleri [yollarından] alıkoyarak, { أَنْ يُقَتَّلُوا } “öldürülmeleridir” hızlan (yardımsız bırakılma) kılıcıyla, { أَوْ يُصَلَّبُوا } “veya asılmalarıdır” hicran ipiyle mahrumiyet kütüğüne, { أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ } “yahut ellerinin kesilmesidir” vuslat eteklerinden, { وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ } “ve ayaklarının çaprazlama [kesilmesidir]” sâliklerin yanına gidip gelmekten, { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ } “yahut sürgün edilmeleridir”
الْأَرْضِ
{ الْأَرْضِ } “yeryüzünden.”
أي أرض القربة والائتلاف فلا يلتفت إليهم السالك ولا يتوجه لهم ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ وهوان فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ لعظم جنايتهم، وقد جاء- أن الله تعالى يغضب لأوليائه كما يغضب الليث الحرب، ومن آذى وليا فقد آذنته بالمحاربة- نسأل الله تعالى العفو والعافية في الدين والدنيا والآخرة يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ لما ذكر سبحانه جزاء المحارب وعظم جنايته- وأشار في تضاعيف ذلك إلى مغفرته تعالى لمن تاب- أمر المؤمنين بتقواه ﷿ في كل ما يأتون ويذرون بترك ما يجب اتقاؤه من المعاصي التي من جملتها المحاربة والفساد، وبفعل الطاعة التي من عدادها التوبة والاستغفار ودفع الفساد وَابْتَغُوا إِلَيْهِ أي اطلبوا لأنفسكم إلى ثوابه والزلفى منه الْوَسِيلَةَ هي فعيلة بمعنى ما يتوسل به ويتقرب إلى الله ﷿ من فعل الطاعات وترك المعاصي من وسل إلى كذا أي تقرب إليه بشيء، والظرف متعلق بها وقدم عليها للاهتمام وهي صفة لا مصدر حتى يمتنع تقدم معموله عليه، وقيل: متعلق بالفعل قبله، وقيل: بمحذوف وقع حالا منها أي كائنة إليه، ولعل المراد بها الاتقاء المأمور به كما يشير إليه كلام قتادة، فإنه ملاك الأمر كله والذريعة لكل خير والمنجاة من كل ضير، والجملة حينئذ جارية مما قبلها مجرى البيان والتأكيد، وقيل: الجملة الأولى أمر بترك المعاصي، والثانية أمر بفعل الطاعات، وأخرج ابن الأنباري وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الوسيلة الحاجة، وأنشد له قول عنترة:
Yani yakınlık ve ülfet toprağından; böylece sâlik onlara iltifat etmez ve onlara yönelmez. { ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ } “Bu onlar için bir rezilliktir” ve bir aşağılanmadır, { فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “dünyada; ahirette de onlar için büyük bir azap vardır.” cinayetlerinin büyüklüğünden dolayı. Nitekim rivayet edilmiştir ki: "Allah Teâlâ dostları için, kızgın arslanın öfkelendiği gibi öfkelenir; kim bir dostuma eziyet ederse, şüphesiz ben ona savaş ilan etmiş olurum." Allah Teâlâ'dan dinde, dünyada ve ahirette af ve afiyet dileriz. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun.” Cenâb-ı Hak savaş açanın cezasını ve cinayetinin büyüklüğünü zikredip -bunun satır aralarında tövbe eden kimse için Allah Teâlâ'nın bağışlamasına da işaret edince-, müminlere yapıp ettikleri ve terk ettikleri her şeyde Azîz ve Celîl olan Allah'tan sakınmalarını; muharebe ve fesat da dâhil olmak üzere sakınılması vacip olan günahları terk ederek, tövbe, istiğfar ve fesadı defetmek de dâhil olmak üzere itaati yerine getirerek takvalı olmalarını emretti. { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ } “O'na arayın” yani O'nun sevabına ve O'na yakınlığa ermek için kendiniz adına talep edin, { الْوَسِيلَةَ } “vesileyi.” [Vesile], itaatleri yapmak ve günahları terk etmek suretiyle Azîz ve Celîl olan Allah'a kendisiyle tevessül edilen ve yaklaşılan şey manasında "faîle" veznindedir; "...e vesile oldu" (vesele ilâ kezâ) tabirinden gelir ki "bir şeyle ona yaklaştı" demektir. Zarf [ileyhi] ona taalluk eder ve ehemmiyetine binaen öne geçirilmiştir; bu bir sıfattır, masdar değildir ki mamulünün onun önüne geçmesi engellensin. Bir görüşe göre önceki fiile mütealliktir; bir görüşe göre de ondan hal olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir, yani "O'na ulaştırıcı olan" demektir. Muhtemelen bundan murat, Katâde'nin sözünün işaret ettiği gibi, emrolunan takvadır; zira o her işin esası, her hayrın vasıtası ve her zarardan kurtuluş vesilesidir. Bu durumda cümle, kendinden önceki için bir beyan ve tekit konumunda cereyan eder. Bir görüşe göre birinci cümle günahları terk etme emri, ikincisi ise itaatleri yapma emridir. İbnü'l-Enbârî ve diğerleri İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ vesilenin "ihtiyaç" olduğunu rivayet etmişler ve onun şu Antere beytini okuduğunu nakletmişlerdir:
إن الرجال لهم إليك وسيلة ... أن يأخذوك تكحلي وتخضبي
"Erkeklerin sana karşı bir vesilesi (ihtiyacı) vardır... O da seni yakalamalarıdır; sürmelen ve kına yak!"
وكأن المعنى حينئذ اطلبوا متوجهين إليه حاجكم فإن بيده عز شأنه مقاليد السماوات والأرض ولا تطلبوها متوجهين إلى غيره فتكونوا كضعيف عاذ بقرملة، وفسر بعضهم- الوسيلة- بمنزلة في الجنة، وكونها بهذا المعنى غير ظاهر لاختصاصها بالأنبياء عليهم الصلاة والسلام بناء على ما
Bu durumda mana sanki şöyledir: O'na yönelerek ihtiyaçlarınızı talep edin; zira şânı yüce olan Allah'ın elinde göklerin ve yerin kilitleri (anahtarları) vardır; başkasına yönelerek onları talep etmeyin ki aciz bir çalıya sığınan zayıf gibi olmayasınız. Bazıları da "vesile"yi cennette bir makam olarak tefsir etmişlerdir. Ancak onun bu manada olması, peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm mahsus olması sebebiyle açık/zahir değildir; zira bu,
رواه مسلم وغيره «أنها منزلة في الجنة جعلها الله تعالى لعبد من عباده وأرجو أن أكون أنا فاسألوا لي الوسيلة»
Müslim ve diğerlerinin rivayet ettiği şu hadise dayanır: «{ أنها منزلة في الجنة جعلها الله تعالى لعبد من عباده وأرجو أن أكون أنا فاسألوا لي الوسيلة } “O, cennette öyle bir derecedir ki Allah Teâlâ onu kullarından bir kul için takdir etmiştir; o kulun ben olacağımı umuyorum. Benim için vesileyi isteyiniz.”»
وكون الطلب هنا للنبي ﷺ مما لا يكاد يذهب إليه ذهن سليم، وعليه يمتنع تعلق الظرف بها كما لا يخفى، واستدل بعض الناس بهذه الآية على مشروعية الاستغاثة بالصالحين وجعلهم وسيلة بين الله تعالى وبين العباد والقسم على الله تعالى بهم بأن يقال: اللهم إنا نقسم عليك بفلان أن تعطينا كذا، ومنهم من يقول للغائب أو الميت من عباد الله تعالى الصالحين: يا فلان ادع الله تعالى ليرزقني كذا وكذا، ويزعمون أن ذلك من باب ابتغاء الوسيلة،
Buradaki talebin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem için olması ise selim bir zihnin pek kabul edeceği bir şey değildir. Buna göre zarfın ona taalluk etmesi de gizli olmadığı üzere caiz olmaz. Bazı insanlar bu ayetle salih kimselerden istimdat etmenin (istiğase), onları Allah Teâlâ ile kullar arasında vesile kılmanın ve: "Allahım! Bize şunu vermen hususunda falan kimse hürmetine sana yemin ederiz (senden niyaz ederiz)" diyerek onlarla Allah Teâlâ'ya yemin etmenin meşruiyetine istidlal etmişlerdir. Onlardan kimileri de Allah Teâlâ'nın salih kullarından gaip veya vefat etmiş olan birine: "Ey falan! Bana şunu şunu rızık olarak vermesi için Allah Teâlâ'ya dua et" derler ve bunun vesile arama kabilinden olduğunu iddia ederler.
ويروون عن النبي ﷺ أنه قال- إذا أعيتكم الأمور فعليكم بأهل القبور، أو فاستغيثوا بأهل القبور-
Ve Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet ederler: «İşler size güç geldiğinde kabir ehline sarılın veya kabir ehlinden yardım isteyin.»
وكل ذلك بعيد عن الحق بمراحل.
Bütün bunlar ise haktan fersah fersah uzaktır.
وتحقيق الكلام في هذا المقام أن الاستغاثة بمخلوق وجعله وسيلة بمعنى طلب الدعاء منه لا شك في جوازه إن كان المطلوب منه حيا ولا يتوقف على أفضليته من الطالب بل قد يطلب الفاضل من المفضول،
Bu makamdaki sözün tahkiki şudur: Bir mahluktan istiğasede bulunmak ve ondan dua istemek anlamında onu vesile kılmak; eğer kendisinden talep edilen kimse hayatta ise, caiz olduğunda şüphe yoktur ve bu, onun talep edenden daha faziletli olmasına bağlı değildir; bilakis faziletli olan kimse kendisinden daha az faziletli olandan da talepte bulunabilir.
فقد صح أنه ﷺ قال لعمر رضي الله تعالى عنه لما استأذنه في العمرة: «لا تنسنا يا أخي من دعائك»
Nitekim Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem umre için kendisinden izin istediğinde Ömer'e radıyallâhu anh: «{ لا تنسنا يا أخي من دعائك } “Kardeşim, bizi duandan unutma!”» dediği sahih olarak sabittir.
وأمره أيضا أن يطلب من أويس القرني رحمة الله تعالى عليه أن يستغفر له، وأمر أمته ﷺ بطلب الوسيلة له كما مر آنفا وبأن يصلوا عليه، وأما إذا كان المطلوب منه ميتا أو غائبا فلا يستريب عالم أنه غير جائز وأنه من البدع التي لم يفعلها أحد من السلف، نعم السلام على أهل القبور مشروع ومخاطبتهم جائزة
Aynı şekilde ona Üveys el-Karanî'den -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- kendisi için istiğfar etmesini istemesini emretmiştir. Ümmetine de az önce geçtiği üzere kendisi için vesile istemelerini ve kendisine salat getirmelerini emretmiştir. Kendisinden talep edilen kimse ölü veya gaip olduğunda ise, hiçbir âlim bunun caiz olmadığında ve seleften hiç kimsenin yapmadığı bidatlerden olduğunda şüphe etmez. Evet, kabir ehline selam vermek meşrudur ve onlara hitap etmek caizdir.
فقد صح أنه ﷺ كان يعلم أصحابه إذا زاروا القبور أن يقولوا: «السلام عليكم أهل الديار من المؤمنين وإنا إن شاء الله تعالى بكم لاحقون يرحم الله تعالى المستقدمين منا ومنكم والمستأخرين نسأل الله تعالى لنا ولكم العافية، اللهم لا تحرمنا أجرهم ولا تفتنا بعدهم واغفر لنا ولهم»
Nitekim Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kabirleri ziyaret ettiklerinde ashabına şöyle demelerini öğrettiği sahih olarak sabittir: «{ السلام عليكم أهل الديار من المؤمنين وإنا إن شاء الله تعالى بكم لاحقون يرحم الله تعالى المستقدمين منا ومنكم والمستأخرين نسأل الله تعالى لنا ولكم العافية، اللهم لا تحرمنا أجرهم ولا تفتنا بعدهم واغفر لنا ولهم } “Selam sizlere ey müminler yurdunun sakinleri! Bizler de inşallah sizlere kavuşacağız. Allah Teâlâ bizden ve sizden önce geçenlere de geride kalanlara da rahmet etsin. Allah Teâlâ'dan bize ve size afiyet dileriz. Allahım! Bizi onların ecrinden mahrum etme, onlardan sonra bizi fitneye düşürme, bizi de onları da bağışla.”»
ولم يرد عن أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم- وهم أحرص الخلق على كل خير- أنه طلب من ميت شيئا، بل قد صح عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه كان يقول إذا دخل الحجرة النبوية زائرا: السلام عليك يا رسول الله السلام عليك
Her hayra mahlukatın en düşkünü olan sahabeden radıyallâhu anhüm hiç kimseden, ölüden bir şey istediği nakledilmemiştir. Bilakis İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ sahih olarak rivayet edilmiştir ki o, ziyaretçi olarak Hücre-i Saâdet'e girdiğinde şöyle derdi: "Es-Selâmü aleyke yâ Resûlallâh, es-Selâmü aleyke
يا أبا بكر السلام عليك يا أبت، ثم ينصرف ولا يزيد على ذلك ولا يطلب من سيد العالمين ﷺ أو من ضجيعيه المكرمين رضي الله تعالى عنهما شيئا- وهم أكرم من ضمته البسيطة وأرفع قدرا من سائر من أحاطت به الأفلاك المحيطة- نعم الدعاء في هاتيك الحضرة المكرمة والروضة المعظمة أمر مشروع فقد كانت الصحابة تدعو الله تعالى هناك مستقبلين القبلة ولم يرد عنهم استقبال القبر الشريف عند الدعاء مع أنه أفضل من العرش، واختلف الأئمة في استقباله عند السلام، فعن أبي حنيفة رحمه الله تعالى أنه لا يستقبل بل يستدبر ويستقبل القبلة، وقال بعضهم: يستقبل وقت السلام، وتستقبل القبلة ويستدبر وقت الدعاء، والصحيح المعول عليه أنه يستقبل وقت السلام وعند الدعاء تستقبل القبلة، ويجعل القبر المكرم عن اليمين أو اليسار، فإذا كان هذا المشروع في زيارة سيد الخليقة وعلة الإيجاد على الحقيقة ﷺ، فماذا تبلغ زيارة غيره بالنسبة إلى زيارته ﵊ ليزاد فيها ما يزاد، أو يطلب من المزور بها ما ليس من وظيفة العباد؟؟! وأما القسم على الله تعالى بأحد من خلقه مثل أن يقال: اللهم إني أقسم عليك أو أسألك بفلان إلا ما قضيت لي حاجتي، فعن ابن عبد السلام جواز ذلك في النبي ﷺ لأنه سيد ولد آدم، ولا يجوز أن يقسم على الله تعالى بغيره من الأنبياء والملائكة والأولياء لأنهم ليسوا في درجته، وقد نقل ذلك عنه المناوي في شرحه الكبير للجامع الصغير، ودليله في ذلك ما
yâ Ebâ Bekr, es-Selâmü aleyke yâ ebetî (ey babacığım)" der, sonra döner gider ve buna bir şey eklemezdi; ne âlemlerin efendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem ne de onun yanı başında yatan iki kerîm dostundan radıyallâhu anhümâ bir şey talep ederdi -ki onlar yeryüzünün bağrına bastığı en keremli zatlar ve kuşatıcı feleklerin ihata ettiği bütün varlıklardan mertebece en yüce olanlardır-. Evet, o mükerrem huzurda ve o muazzam Ravza'da dua etmek meşru bir iştir; zira sahabe orada kıbleye yönelerek Allah Teâlâ'ya dua ederdi; dua esnasında -Arş'tan daha faziletli olmasına rağmen- mübarek kabre yöneldikleri onlardan nakledilmemiştir. İmamlar selam verirken kabre yönelme hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ebû Hanîfe'den -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- rivayet edildiğine göre kabre yönelinmez, bilakis kabir arkaya alınıp kıbleye yönelinir. Bazıları da: "Selam vaktinde kabre yönelinir; dua vaktinde ise kıbleye yönelinip kabir arkaya alınır" demiştir. Sahih ve itimat edilen görüşe göre selam vaktinde kabre yönelinir, dua vaktinde ise kıbleye yönelinir ve mükerrem kabir sağa veya sola alınır. Yaratılmışların efendisi ve hakikatte varoluşun vesilesi olan zatın sallallâhu aleyhi ve sellem ziyaretinde meşru olan bu iken, başkasının ziyareti onun aleyhisselâm ziyaretine nispetle ne mertebeye ulaşabilir ki onda fazladan bir şeyler yapılsın veya ziyaret edilen kişiden kulların vazifesi olmayan şeyler talep edilsin?! Yaratılmışlardan biri hürmetine Allah Teâlâ'ya yemin etmeye veya istemeye gelince; örneğin: "Allahım! İhtiyacımı karşılaman hususunda falan kimse hürmetine sana yemin ederim veya senden dilerim" denilmesi gibi; İbn Abdisselâm'dan nakledildiğine göre bu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında caizdir; çünkü o Âdemoğlunun efendisidir; peygamberler, melekler ve evliyadan başkasıyla Allah Teâlâ'ya yemin etmek ise caiz değildir, çünkü onlar onun derecesinde değildirler. Münâvî de el-Câmiu's-Sagîr'in büyük şerhinde bunu ondan nakletmiştir. Onun bu husustaki delili ise
رواه الترمذي، وقال حديث حسن صحيح عن عثمان بن حنيف رضي الله تعالى عنه أن رجلا ضرير البصر أتى النبي ﷺ فقال: ادع الله تعالى أن يعافيني، فقال: إن شئت دعوت وإن شئت صبرت فهو خير لك، قال: فادعه فأمره أن يتوضأ فيحسن الوضوء ويدعو بهذا الدعاء اللهم إني أسألك وأتوجه بنبيك ﷺ نبي الرحمة يا رسول الله إني توجهت بك إلى ربي في حاجتي هذه لتقضي لي اللهم فشفعه في، ونقل عن أحمد مثل ذلك.
Tirmizî'nin rivayet edip "hasen-sahih bir hadistir" dediği, Osmân b. Huneyf'ten radıyallâhu anh nakledilen şu rivayettir: Gözleri görmeyen bir adam Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Bana şifa vermesi için Allah Teâlâ'ya dua et" dedi. O da: "Dilersen dua edeyim, dilersen sabret, bu senin için daha hayırlıdır" buyurdu. Adam: "Ona dua et" dedi. Bunun üzerine ona güzelce abdest almasını ve şu dua ile dua etmesini emretti: «{ اللهم إني أسألك وأتوجه بنبيك ﷺ نبي الرحمة يا رسول الله إني توجهت بك إلى ربي في حاجتي هذه لتقضي لي اللهم فشفعه في } “Allahım! Senden istiyorum ve rahmet peygamberi olan Nebîn [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile sana yöneliyorum. Ey Allah'ın Resûlü! Bu ihtiyacımın benim için görülmesi hususunda seninle Rabbime yöneldim. Allahım, onu hakkımda şefaatçi kıl!”» Ahmed'den de bunun benzeri nakledilmiştir.
ومن الناس من منع التوسل بالذات والقسم على الله تعالى بأحد من خلقه مطلقا وهو الذي يرشح به كلام المجد ابن تيمية ونقله عن الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه وأبي يوسف وغيرهما من العلماء الأعلام، وأجاب عن الحديث بأنه على حذف مضاف أي بدعاء أو شفاعة نبيك ﷺ، ففيه جعل الدعاء وسيلة- وهو جائز- بل مندوب، والدليل على هذا التقدير
İnsanlardan bir kısmı ise bizzat şahıs ile tevessülde bulunmayı ve yaratılmışlarından herhangi biri hürmetine Allah Teâlâ'ya yemin etmeyi mutlak olarak men etmiştir ki Mecd İbn Teymiyye'nin sözünün hissettirdiği görüş budur; o bunu İmam Ebû Hanîfe'den radıyallâhu anh, Ebû Yûsuf'tan ve diğer önde gelen ulemadan nakletmiştir. Hadise de şöyle cevap vermiştir: Hadis bir muzâfın hazfedilmesi üzeredir; yani "Nebîn'in sallallâhu aleyhi ve sellem duasıyla veya şefaatiyle" demektir; dolayısıyla burada duayı vesile kılmak söz konusudur ki bu caiz, hatta menduptur. Bu takdirin delili ise
قوله في آخر الحديث: «اللهم فشفعه في»
hadisin sonundaki: «{ اللهم فشفعه في } “Allahım, onu hakkımda şefaatçi kıl!”» kavlidir.
بل في أوله أيضا ما يدل على ذلك، وقد شنع التاج السبكي- كما هو عادته- على المجد، فقال: ويحسن التوسل والاستغاثة بالنبي ﷺ إلى ربه ولم ينكر ذلك أحد من السلف والخلف حتى جاء ابن تيمية فأنكر ذلك وعدل عن الصراط المستقيم وابتدع ما لم يقله عالم وصار بين الأنام مثلة انتهى.
Bilakis başında da buna delalet eden ifade vardır. Tâc es-Sübkî -âdeti olduğu üzere- Mecd'i şiddetle kınamış ve şöyle demiştir: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile Rabbine tevessül ve istiğasede bulunmak güzeldir; selef ve haleften hiç kimse bunu inkâr etmemiştir, ta ki İbn Teymiyye gelip bunu inkâr edene, dosdoğru yoldan sapana, hiçbir âlimin söylemediği bidatler uydurana ve insanlar arasında ibretlik bir duruma düşene kadar." [Sübkî'nin sözü] bitti.
وأنت تعلم أن الأدعية المأثورة عن أهل البيت الطاهرين وغيرهم من الأئمة ليس فيها التوسل بالذات المكرمة ﷺ، ولو فرضنا وجود ما ظاهره ذلك فمؤول بتقدير مضاف كما سمعت، أو نحو ذلك- كما تسمع إن شاء الله تعالى- ومن ادعى النص فعليه البيان، وما
Sen de bilirsin ki Ehl-i Beyt-i Tâhirîn'den ve diğer imamlardan rivayet edilen me'sûr dualarda onun mükerrem zâtı sallallâhu aleyhi ve sellem ile tevessül yoktur. Zâhirinde bu bulunan bir şeyin varlığı farzedilse bile, işittiğin gibi takdiri bir muzâf ile veya inşallah Teâlâ işiteceğin gibi benzeri bir şekilde tevil edilir. Bir nas olduğunu iddia edenin bunu açıklaması gerekir.
رواه أبو داود في سننه وغيره «من أن رجلا قال لرسول الله ﷺ: إنا نستشفع بك إلى الله تعالى ونستشفع بالله تعالى عليك، فسبح رسول الله ﷺ حتى رئي ذلك في وجوه أصحابه، فقال: ويحك أتدري ما الله تعالى؟ إن الله تعالى لا يشفع به على أحد من خلقه شأن الله تعالى أعظم من ذلك»
Ebû Dâvûd'un Sünen'inde ve diğer kaynaklarda rivayet edilen şu hadis: «{ من أن رجلا قال لرسول الله ﷺ: إنا نستشفع بك إلى الله تعالى ونستشفع بالله تعالى عليك، فسبح رسول الله ﷺ حتى رئي ذلك في وجوه أصحابه، فقال: ويحك أتدري ما الله تعالى؟ إن الله تعالى لا يشفع به على أحد من خلقه شأن الله تعالى أعظم من ذلك } “Bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biz seninle Allah Teâlâ'ya şefaat diliyoruz ve Allah Teâlâ ile de sana karşı şefaat diliyoruz» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öyle tesbih etti ki bu [durum] ashabının yüzlerinde görüldü. Sonra şöyle buyurdu: «Yazık sana! Sen Allah Teâlâ'nın ne olduğunu biliyor musun? Yaratılmışlarından hiç kimseye karşı Allah Teâlâ ile şefaat dilenmez; Allah Teâlâ'nın şânı bundan çok daha yücedir.»”»
لا يصلح دليلا على ما نحن فيه حيث أنكر عليه قوله:
konumuz için delil olmaya elverişli değildir; zira o, adamın şu sözünü inkâr etmiştir:
«إنا نستشفع بالله تعالى عليك»
«{ إنا نستشفع بالله تعالى عليك } “Biz Allah Teâlâ ile de sana karşı şefaat diliyoruz.”»
ولم ينكر ﵊ قوله:
Fakat [Resûlullah] aleyhisselâm onun şu sözünü inkâr etmemiştir:
«نستشفع بك إلى الله تعالى»
«{ نستشفع بك إلى الله تعالى } “Seninle Allah Teâlâ'ya şefaat diliyoruz.”»
لأن معنى الاستشفاع به ﷺ طلب الدعاء منه، وليس معناه الإقسام به على الله تعالى، ولو كان الإقسام معنى للاستشفاع فلم أنكر النبي ﷺ مضمون الجملة الثانية دون الأولى؟ وعلى هذا لا يصلح الخبر ولا ما قبله دليلا لمن ادعى جواز الإقسام بذاته ﷺ حيا وميتا، وكذا بذات غيره من الأرواح المقدسة مطلقا قياسا عليه عليه الصلاة
Çünkü onunla sallallâhu aleyhi ve sellem istişfa etmenin manası, ondan dua talep etmektir; yoksa onun hürmetine Allah Teâlâ'ya yemin etmek manasında değildir. Eğer yemin etmek istişfa manasında olsaydı, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem niçin birinci cümleyi değil de ikinci cümlenin muhtevasını inkâr etti? Buna göre ne bu haber ne de ondan önceki, onun sallallâhu aleyhi ve sellem zâtı hürmetine diri veya ölü iken yemin etmenin ve aynı şekilde keramet ortak paydasında ona kıyasla
والسلام بجامع الكرامة، وإن تفاوت قوة وضعفا، وذلك لأن ما في الخبر الثاني استشفاع لا إقسام، وما في الخبر الأول ليس نصا في محل النزاع، وعلى تقدير التسليم ليس فيه إلا الإقسام بالحي والتوسل به، وتساوي حالتي حياته ووفاته ﷺ في هذا الشأن يحتاج إلى نص، ولعل النص على خلافه، ففي صحيح البخاري عن أنس أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه- كان إذا قحطوا استسقى بالعباس رضي الله تعالى عنه، فقال: اللهم إنا كنا نتوسل إليك بنبيك ﷺ فتسقينا وإنا نتوسل إليك بعم نبينا فاسقنا، فيسقون- فإنه لو كان التوسل به ﵊ بعد انتقاله من هذه الدار لما عدلوا إلى غيره، بل كانوا يقولون: اللهم إنا نتوسل إليك بنبينا فاسقنا، وحاشاهم أن يعدلوا عن التوسل بسيد الناس إلى التوسل بعمه العباس، وهم يجدون أدنى مساغ لذلك، فعدولهم هذا- مع أنهم السابقون الأولون، وهم أعلم منا بالله تعالى ورسوله ﷺ، وبحقوق الله تعالى ورسوله ﵊، وما يشرع من الدعاء وما لا يشرع، وهم في وقت ضرورة ومخمصة يطلبون تفريج الكربات وتيسير العسير، وإنزال الغيث بكل طريق- دليل واضح على أن المشروع ما سلكوه دون غيره.
-kuvvet ve zayıflık bakımından farklılık gösterse de- diğer mukaddes ruhların zâtı hürmetine mutlak olarak yemin etmenin caiz olduğunu iddia eden kimse için delil olmaya elverişlidir. Çünkü ikinci haberdeki durum yemin değil istişfadır; birinci haberdeki ise ihtilaf mevzuunda bir nas değildir; kabul edildiği takdirde dahi onda ancak hayatta olanla yemin etmek ve onunla tevessül etmek vardır. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu husustaki hayatı ile vefatı halinin birbirine denk olması ise bir nassa muhtaçtır; nitekim nas bunun aksine olabilir. Zira Sahîh-i Buhârî'de Enes'ten rivayet edildiğine göre, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh kıtlık çektiklerinde Abbâs radıyallâhu anh ile yağmur duası yapar ve şöyle derdi: "Allahım! Biz sana Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ile tevessül ederdik de bize yağmur verirdin; şimdi ise sana Peygamberimizin amcası ile tevessül ediyoruz, bize yağmur ver!" derdi ve onlara yağmur verilirdi. Zira onun aleyhisselâm bu yurttan irtihalinden sonra onunla tevessül meşru olsaydı, başkasına yönelmezler, bilakis: "Allahım! Biz sana Peygamberimiz ile tevessül ediyoruz, bize yağmur ver" derlerdi. İnsanların efendisi ile tevessülden onun amcası Abbâs ile tevessüle yönelmeleri -bunun için en ufak bir cevaz yolu bulabilselerdi- onlardan uzak bir ihtimaldir. Onların -ilk öne geçenler (es-Sâbikûne'l-Evvelûn) olmalarına, Allah Teâlâ'yı ve Resûlünü sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın ve Resûlünün aleyhisselâm haklarını, duadan meşru olan ve olmayanı bizden daha iyi bilmelerine, sıkıntı ve açlık vaktinde gamların giderilmesini, zorluğun kolaylaşmasını ve her yolla yağmurun indirilmesini talep ediyor olmalarına rağmen- bundan vazgeçip amcasına yönelmeleri, meşru olanın başkası değil bizzat onların izlediği yol olduğuna açık bir delildir.
وما ذكر من قياس غيره من الأرواح المقدسة عليه ﷺ مع التفاوت في الكرامة- الذي لا ينكره إلا منافق- مما لا يكاد يسلم، على أنك قد علمت أن الإقسام به ﵊ على ربه عز شأنه حيا وميتا مما لم يقم النص عليه لا يقال: إن في خبر البخاري دلالة على صحة الإقسام به ﷺ حيا وكذا بغيره كذلك، أما الأول فلقول عمر رضي الله تعالى عنه فيه: كنا نتوسل بنبيك ﷺ، وأما الثاني فلقوله: إنا نتوسل بعم نبيك لما قيل: إن هذا التوسل ليس من باب الإقسام بل هو من جنس الاستشفاع، وهو أن يطلب من الشخص الدعاء والشفاعة، ويطلب من الله تعالى أن يقبل دعاءه وشفاعته، ويؤيد ذلك أن العباس كان يدعو وهم يؤمنون لدعائه حتى سقوا، وقد ذكر المجد أن لفظ التوسل بالشخص والتوجه إليه وبه فيه إجمال واشتراك بحسب الاصطلاح، فمعناه في لغة الصحابة أن يطلب منه الدعاء والشفاعة فيكون التوسل والتوجه في الحقيقة بدعائه وشفاعته، وذلك مما لا محذور فيه، وأما في لغة كثير من الناس فمعناه أن يسأل الله تعالى بذلك ويقسم به عليه- وهذا هو محل النزاع- وقد علمت الكلام فيه، وجعل من الإقسام الغير المشروع قول القائل- اللهم أسألك بجاه فلان- فإنه لم يرد عن أحد من السلف أنه دعا كذلك، وقال: إنما يقسم به تعالى وبأسمائه وصفاته فيقال: أسألك بأن لك الحمد لا إله إلا أنت يا الله، المنان بديع السماوات والأرض يا ذا الجلال والإكرام يا حي يا قيوم، وأسألك بأنك أنت الله الأحد الصمد الذي لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفوا أحد، وأسألك بكل اسم هو لك سميت به نفسك الحديث، ونحو ذلك من الأدعية المأثورة، وما يذكره بعض العامة من
Diğer mukaddes ruhların -ancak bir münafığın inkâr edebileceği- kerametteki farklılıkla birlikte ona sallallâhu aleyhi ve sellem kıyas edilmesi zikredilen hususu da pek kabul edilebilir değildir. Kaldı ki sen, hayatta veya vefat etmişken onun aleyhisselâm hürmetine şânı yüce olan Rabbine yemin etme konusunda bir nassın sübut bulmadığını öğrenmiş bulunuyorsun. Buhârî'nin haberinde hayatta iken onunla sallallâhu aleyhi ve sellem ve aynı şekilde başkasıyla da yemin etmenin sıhhatine delalet olduğu söylenemez. Birincisi Ömer'in radıyallâhu anh oradaki: "Peygamberinle tevessül ederdik" sözünden, ikincisi ise: "Peygamberinin amcasıyla tevessül ediyoruz" sözünden dolayıdır dense bile [bu söylenemez]; çünkü denilmiştir ki: Bu tevessül yemin türünden değil, bilakis istişfa nev'indendir. O da şahsın kendisinden dua ve şefaat istemek, Allah Teâlâ'dan da onun duasını ve şefaatini kabul etmesini dilemektir. Bunu teyit eden husus şudur ki Abbâs dua ediyor, onlar da yağmur yağana kadar onun duasına âmin diyorlardı. Mecd zikretmiştir ki şahısla tevessül ve ona yahut onunla yönelme lafzında ıstılah bakımından bir icmâl ve müştereklik vardır. Sahabenin lügatindeki manası, kendisinden dua ve şefaat talep edilmesidir; böylece tevessül ve yönelme hakikatte onun duası ve şefaatiyle olur ki bunda hiçbir mahzur yoktur. İnsanların çoğunun lügatinde ise manası, Allah Teâlâ'dan bununla istemek ve bunun hürmetine O'na yemin etmektir -ki ihtilaf mevzuu işte budur-. Bu konudaki sözü öğrenmiş oldun. Kişinin: "Allahım! Falanın makamı/câhı hürmetine senden istiyorum" sözünü de meşru olmayan yeminlerden saymıştır; zira seleften hiç kimsenin bu şekilde dua ettiği nakledilmemiştir. Ve demiştir ki: Ancak Allah Teâlâ ile, O'nun isimleri ve sıfatlarıyla yemin edilir; nitekim şöyle denilir: "Hamdin sana mahsus olması vesilesiyle senden istiyorum, senden başka ilah yoktur ey Allah, ey Mennân, ey gökleri ve yeri örneksiz yaratan, ey Celâl ve İkrâm sahibi, ey Hayy, ey Kayyûm! Doğurmamış, doğrulmamış ve hiçbir dengi bulunmayan Ehad ve Samed olan Allah olduğun vesilesiyle senden istiyorum. Kendini isimlendirdiğin her bir ismin hürmetine senden istiyorum..." hadisi ve buna benzer me'sûr dualar gibi. Avamdan bazılarının zikrettiği,
قوله ﷺ:- إذا كانت لكم إلى الله تعالى حاجة فاسألوا الله تعالى بجاهي فإن جاهي عند الله تعالى عظيم-
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah Teâlâ'ya bir ihtiyacınız olduğunda, benim makamım (câhım) hürmetine Allah Teâlâ'dan isteyin; zira benim Allah Teâlâ katındaki makamım büyüktür» sözüne gelince;
لم يروه أحد من أهل العلم، ولا هو شيء في كتب الحديث، وما رواه القشيري عن معروف الكرخي قدس سره- أنه قال لتلامذته:
bunu ilim ehlinden hiç kimse rivayet etmemiştir ve hadis kitaplarında böyle bir şey yoktur. Kuşeyrî'nin Ma'rûf el-Kerhî'den -kuddise sirruh- talebelerine şöyle dediğine dair rivayetine gelince:
إن كانت لكم إلى الله تعالى حاجة فأقسموا عليه بي فإني الواسطة بينكم وبينه ﷻ الآن لا يوجد له سند يعول عليه عند المحدثين، وأما ما
«Allah Teâlâ'ya bir ihtiyacınız olduğunda benimle O'na yemin edin; zira şu an sizinle O'nun celle celâlühû arasında vasıta benim» sözünün hadisçiler katında güvenilir bir senedi bulunmamaktadır.
رواه ابن ماجة عن أبي سعيد الخدري عن النبي ﷺ في دعاء الخارج إلى الصلاة اللهم إني أسألك بحق السائلين عليك وبحق ممشاي هذا فإني لم أخرج أشرا ولا بطرا ولا رياء ولا سمعة ولكن خرجت اتقاء سخطك وابتغاء مرضاتك أن تنقذني من النار وأن تدخلني الجنة،
İbn Mâce'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den, namaza çıkan kimsenin duası hakkında Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği: «{ اللهم إني أسألك بحق السائلين عليك وبحق ممشاي هذا فإني لم أخرج أشرا ولا بطرا ولا رياء ولا سمعة ولكن خرجت اتقاء سخطك وابتغاء مرضاتك أن تنقذني من النار وأن تدخلني الجنة } “Allahım! Senden isteyenlerin senin üzerindeki hakkı hürmetine ve şu yürüyüşümün hakkı hürmetine senden istiyorum; zira ben kötülük, şımarıklık, gösteriş ve desinler diye çıkmadım; ancak senin gazabından sakınmak ve rızanı kazanmak için çıktım; beni ateşten kurtarmanı ve cennete koymanı diliyorum”» hadisine gelince;
ففي سنده العوفي- وفيه ضعف- وعلى تقدير أن يكون من كلام النبي ﷺ يقال فيه: إن حق السائلين عليه تعالى أن يجيبهم، وحق الماشين في طاعته أن يثيبهم، والحق بمعنى الوعد الثابت المتحقق الوقوع فضلا لا وجوبا كما في قوله تعالى: كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
bunun senedinde el-Avfî vardır -onda ise zayıflık vardır-. Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem kelâmı olduğu takdirde dahi bu hususta şöyle denir: İsteyenlerin Allah Teâlâ üzerindeki hakkı, onlara icabet etmesidir; O'nun itaatinde yürüyenlerin hakkı ise onlara sevap vermesidir. Buradaki hak, Allah Teâlâ'nın: { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimize bir hak (borç) idi” kavlinde olduğu gibi, bir vücubiyet değil lütuf olarak vukuu tahakkuk etmiş sabit vaat manasındadır.
[الروم: ٤٧] ،
[Rûm: 47].
وفي الصحيح من حديث معاذ- حق الله تعالى على عباده أن يعبدوه ولا يشركوا به شيئا، وحقهم عليه
Sahih'te Muâz hadisinden nakledildiğine göre: «Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki hakkı O'na ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır; kulların O'nun üzerindeki hakkı ise,
إن فعلوا ذلك أن لا يعذبهم-
bunu yaptıkları takdirde onlara azap etmemesidir.»
فالسؤال حينئذ بالإثابة والإجابة وهما من صفات الله تعالى الفعلية، والسؤال بها مما لا نزاع فيه فيكون هذا السؤال كالاستعاذة في
Bu durumda istemek, sevap verme ve icabet etme iledir ki bunlar Allah Teâlâ'nın fiilî sıfatlarındandır. Bu [sıfatlar] ile istemek ise kendisinde hiçbir ihtilaf bulunmayan bir husustur. Dolayısıyla bu isteme,
قوله ﷺ «أعوذ برضاك من سخطك وبمعافاتك من عقوبتك، وأعوذ بك منك»
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «{ أعوذ برضاك من سخطك وبمعافاتك من عقوبتك، وأعوذ بك منك } “Gazabından rızana, cezandan affına sığınırım; senden yine sana sığınırım”» sözündeki sığınma gibidir.
فمتى صحت الاستعاذة بمعافاته صح السؤال بإثابته وإجابته.
O'nun affına sığınmak caiz ve sahih olunca, sevap vermesi ve icabet etmesi ile istemek de sahih olur.
وعلى نحو ذلك يخرج سؤال الثلاثة لله ﷿ بأعمالهم، على أن التوسل بالأعمال معناه التسبب بها لحصول المقصود، ولا شك أن الأعمال الصالحة سبب لثواب الله تعالى لنا، ولا كذلك ذوات الأشخاص أنفسها، والناس قد أفرطوا اليوم في الإقسام على الله تعالى، فأقسموا عليه عز شأنه بمن ليس في العير ولا النفير وليس عنده من الجاه قدر قطمير، وأعظم من ذلك أنهم يطلبون من أصحاب القبور نحو إشفاء المريض وإغناء الفقير ورد الضالة وتيسير كل عسير، وتوحي إليهم شياطينهم خبر- إذا أعيتكم الأمور- إلخ، وهو حديث مفترى على رسول الله ﷺ بإجماع العارفين بحديثه، لم يروه أحد من العلماء، ولا يوجد في شيء من كتب الحديث المعتمدة، وقد نهى النبي ﷺ: عن- اتخاذ القبور مساجد ولعن على ذلك- فكيف يتصور منه ﵊ الأمر بالاستغاثة والطلب من أصحابها؟! سبحانك هذا بهتان عظيم.
[Mağarada kalan] üç kişinin kendi amelleriyle Allah'a azze ve celle dua etmesi de bu kabildendir. Nitekim amellerle tevessül etmenin manası, maksadın hâsıl olması için amelleri sebep kılmaktır. Şüphesiz salih ameller, Allah Teâlâ'nın bize sevap vermesine bir sebeptir; şahısların bizzat kendileri (zâtları) ise böyle değildir. Günümüzde insanlar Allah Teâlâ üzerine yemin etme konusunda aşırıya kaçtılar; şanı yüce olan Allah'a, ne deve kervanında ne de savaşta bir yeri olan, katında hurma çekirdeği zarı (kıtmîr) kadar bile bir itibarı bulunmayan kimselerle yemin ettiler. Bundan daha da vahimi, kabir ehlinden hastaya şifa vermesini, fakiri zengin etmesini, kaybolanı geri getirmesini ve her türlü zorluğu kolaylaştırmasını talep etmektedirler. Şeytanları onlara «İşleriniz sarpa sarıp sizi aciz bıraktığında...» vb. rivayeti fısıldamaktadır ki bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hadislerini bilenlerin icmâı ile Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem iftira edilmiş [uydurma] bir hadistir; bunu hiçbir âlim rivayet etmemiştir ve muteber hadis kitaplarının hiçbirinde yer almaz. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kabirleri mescidler edinmeyi yasaklamış ve bunu yapanlara lanet etmiştir. Durum böyleyken O'nun aleyhisselâm kabir ehlinden yardım istemeyi (istiğâse) ve onlardan talepte bulunmayı emretmesi nasıl tasavvur edilebilir?! { سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ } “[Hâşâ], sen münezzehsin, bu pek büyük bir iftiradır!”
وعن أبي يزيد البسطامي قدس سره أنه قال: استغاثة المخلوق بالمخلوق كاستغاثة المسجون بالمسجون، ومن كلام السجاد رضي الله تعالى عنه أن طلب المحتاج من المحتاج سفه في رأيه وضلة في عقله، ومن دعاء موسى ﵇ وبك المستغاث-
Ebû Yezîd el-Bistâmî'den -kuddise sirruh- şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Yaratılmışın yaratılmıştan medet umması (istiğâsesi), zindandakinin zindandakinden yardım istemesi gibidir.» [Zeynelâbidîn] es-Seccâd'ın radıyallâhu teâlâ anh sözlerinden biri de şudur: «İhtiyaç sahibinin başka bir ihtiyaç sahibinden talepte bulunması, görüşünde bir akılsızlık ve aklında bir sapkınlıktır.» Mûsâ'nın aleyhisselâm dualarından biri de şudur: «Yardımına sığınılan ancak sensin...»
وقال ﷺ لابن عباس رضي الله تعالى عنهما: «إذا استعنت فاستعن بالله تعالى، الخبر،
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Abbâs'a radıyallâhu teâlâ anhümâ: «{ إذا استعنت فاستعن بالله } “Yardım dilediğin zaman yalnızca Allah Teâlâ'dan yardım dile”» hadisini buyurmuştur.
وقال تعالى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الفاتحة: ٥] .
Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz” [Fâtiha: 5].
وبعد هذا كله أنا لا أرى بأسا في التوسل إلى الله تعالى بجاه النبي ﷺ عند الله تعالى حيا وميتا، ويراد من الجاه معنى يرجع إلى صفة من صفاته تعالى، مثل أن يراد به المحبة التامة المستدعية عدم رده وقبول شفاعته، فيكون معنى قول القائل: إلهي أتوسل بجاه نبيك ﷺ أن تقضي لي حاجتي، إلهي اجعل محبتك له وسيلة في قضاء حاجتي، ولا فرق بين هذا وقولك: إلهي أتوسل برحمتك أن تفعل كذا إذ معناه أيضا إلهي اجعل رحمتك وسيلة في فعل كذا، بل لا أرى بأسا أيضا بالإقسام على الله تعالى بجاهه ﷺ بهذا المعنى، والكلام في الحرمة كالكلام في الجاه، ولا يجري ذلك- في التوسل والإقسام بالذات- البحت، نعم لم يعهد التوسل بالجاه والحرمة عن أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم.
Bütün bunlardan sonra ben, hayattayken de vefatından sonra da Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ katındaki makamı (câhı) hürmetine Allah Teâlâ'ya tevessülde bulunmakta bir beis görmüyorum. Burada câhtan kastedilen, Allah Teâlâ'nın sıfatlarından bir sıfata raci olan bir manadır; meselâ O'nun [peygambere olan] tam muhabbeti ve bu muhabbetin O'nun reddedilmemesini ve şefaatinin kabulünü gerektirmesi gibi. Bu durumda dua edenin «Allahım! İhtiyacımı gidermen için Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem câhı hürmetine sana tevessül ediyorum» sözünün anlamı, «Allahım! O'na olan sevgini ihtiyacımın giderilmesinde bir vesile kıl» demektir. Bununla senin «Allahım! Şunu yapman için rahmetine tevessül ediyorum» sözün arasında hiçbir fark yoktur; zira bunun anlamı da «Allahım! Rahmetini şu işi yapmanda bir vesile kıl» demektir. Hatta bu anlamda Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem câhı ile Allah Teâlâ üzerine yemin edilmesinde de bir sakınca görmüyorum. Hürmet konusundaki söz de câh konusundaki söz gibidir. Bu [caizlik], sırf zat ile tevessül ve sırf zat ile yemin etmede geçerli değildir. Evet, ashâb-ı kirâmdan radıyallâhu teâlâ anhüm hiçbirinden câh ve hürmet ile tevessül nakledilmemiştir.
ولعل ذلك كان تحاشيا منهم عما يخشى أن يعلق منه في أذهان الناس إذ ذاك- وهم قريبو عهد بالتوسل بالأصنام- شيء، ثم اقتدى بهم من خلفهم من الأئمة الطاهرين، وقد ترك رسول الله ﷺ هدم الكعبة وتأسيسها على قواعد إبراهيم لكون القوم حديثي عهد بكفر كما ثبت ذلك في الصحيح، وهذا الذي ذكرته إنما هو لدفع الحرج عن الناس والفرار من دعوى تضليلهم- كما يزعمه البعض- في التوسل بجاه عريض الجاه ﷺ لا للميل إلى أن الدعاء كذلك أفضل من استعمال الأدعية المأثورة التي جاء بها الكتاب وصدحت بها ألسنة السنة، فإنه لا يستريب منصف في أن ما علمه الله تعالى ورسوله ﷺ ودرج عليه الصحابة الكرام رضي الله تعالى عنهم وتلقاه من بعدهم بالقبول أفضل وأجمع وأنفع وأسلم، فقد قيل ما قيل إن حقا وإن كذبا «بقي هاهنا أمران» الأول أن التوسل بجاه غير النبي ﷺ لا بأس به أيضا إن كان المتوسل بجاهه مما علم أن له جاها عند الله تعالى كالمقطوع بصلاحه وولايته، وأما من لا قطع في حقه بذلك فلا يتوسل بجاهه لما فيه من الحكم الضمني على الله تعالى بما لم يعلم تحققه منه عز شأنه، وفي ذلك جرأة عظيمة على الله تعالى، الثاني أن الناس قد أكثروا من دعاء غير الله تعالى من الأولياء الأحياء منهم والأموات
Belki de onların bundan kaçınmaları, putlara tevessül dönemine henüz yakın olan o günkü insanların zihinlerine bir şeylerin takılmasından korktukları içindi. Daha sonra onların arkasından gelen tertemiz imamlar da onlara uydular. Nitekim Sahih'te sabit olduğu üzere, kavmin küfürden yeni kurtulmuş olması sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'yi yıkıp İbrâhim'in temelleri üzerine inşa etmeyi terk etmiştir. Benim zikrettiğim bu husus, insanların üzerinden sıkıntıyı kaldırmak ve -bazılarının iddia ettiği gibi- câhı pek yüce olan [Resûlullah'ın] sallallâhu aleyhi ve sellem câhı ile tevessül edenleri sapkınlıkla suçlama davasından kaçınmak içindir; yoksa bu şekilde dua etmenin, Kitab'ın getirdiği ve sünnet dillerinin terennüm ettiği me'sûr duaları yapmaktan daha faziletli olduğuna meyletmekten dolayı değildir. Zira insaf sahibi hiçbir kimse, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem öğrettiği, ashab-ı kirâmın radıyallâhu teâlâ anhüm üzerinde yürüdüğü ve onlardan sonrakilerin kabul ile karşıladığı şeylerin daha faziletli, daha kapsamlı, daha faydalı ve daha selametli olduğunda şüphe etmez. Nitekim doğru olsun yalan olsun söylenmesi gereken söylenmiştir. «Burada iki husus kalmıştır»: Birincisi, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilerin câhı ile tevessül etmek de şayet câhıyla tevessül edilen kimsenin Allah Teâlâ katında bir câhı olduğu biliniyorsa -salahı ve velayeti kesin olan kimseler gibi- bunda da bir beis yoktur. Hakkında bu durum kesin olmayan kimsenin câhıyla ise tevessül edilmez; çünkü bunda şanı yüce olan Allah Teâlâ'dan tahakkuk ettiği bilinmeyen bir şey hakkında O'nun aleyhine zımnî bir hüküm vermek vardır ki bu, Allah Teâlâ'ya karşı büyük bir cürettir. İkincisi, insanlar gerek hayattaki gerek vefat etmiş olan evliyadan
وغيرهم، مثل يا سيدي فلان أغثني، وليس ذلك من التوسل المباح في شيء، واللائق بحال المؤمن عدم التفوه بذلك وأن لا يحوم حول حماه، وقد عدّه أناس من العلماء شركا وأن لا يكنه، فهو قريب منه ولا أرى أحدا ممن يقول ذلك إلا وهو يعتقد أن المدعو الحي الغائب أو الميت المغيب يعلم الغيب أو يسمع النداء ويقدر بالذات أو بالغير على جلب الخير ودفع الأذى وإلا لما دعاه ولا فتح فاه، وفي ذلك بلاء من ربكم عظيم، فالحزم التجنب عن ذلك وعدم الطلب إلا من الله تعالى القوي الغني الفعال لما يريد ومن وقف على سر ما رواه الطبراني في معجمه من أنه كان في زمن النبي ﷺ منافق يؤذي المؤمنين فقال الصديق رضي الله تعالى عنه: قوموا بنا نستغيث برسول الله ﷺ من هذا المنافق فجاؤوا إليه، فقال: إنه لا يستغاث بي إنما يستغاث بالله تعالى» لم يشك في أن الاستغاثة بأصحاب القبور- الذين هم بين سعيد شغله نعيمه وتقلبه في الجنان عن الالتفات إلى ما في هذا العالم، وبين شقي ألهاه عذابه وحبسه في النيران عن إجابة مناديه والإصاخة إلى أهل ناديه- أمر يجب اجتنابه ولا يليق بأرباب العقول ارتكابه، ولا يغرنك أن المستغيث بمخلوق قد تقضى حاجته وتنجح طلبته فإن ذلك ابتلاء وفتنة منه ﷿، وقد يتمثل الشيطان للمستغيث في صورة الذي استغاث به فيظن أن ذلك كرامة لمن استغاث به، هيهات هيهات إنما هو شيطان أضله وأغواه وزين له هواه، وذلك كما يتكلم الشيطان في الأصنام ليضل عبدتها الطغام، وبعض الجهلة يقول: إن ذلك من تطور روح المستغاث به، أو من ظهور ملك بصورته كرامة له ولقد ساء ما يحكمون، لأن التطور والظهور وإن كانا ممكنين لكن لا في مثل هذه الصورة وعند ارتكاب هذه الجريرة، نسأل الله تعالى بأسمائه أن يعصمنا من ذلك، ونتوسل بلطفه أن يسلك بنا وبكم أحسن المسالك وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ مع أعدائكم بما أمكنكم.
ve başkalarından Allah'tan gayrısına dua etmeyi çokça artırdılar. «Ey falan efendim, bana yardım et!» gibi sözler caiz olan tevessülden kesinlikle değildir. Mümine yakışan hal, böyle bir sözü ağzına almamak ve o sahanın etrafında bile dolaşmamaktır. İlim ehlinden bazı kimseler bunu şirk saymıştır; [bizzat şirk] olmasa bile şirke pek yakındır. Ben böyle söyleyen hiç kimseyi görmedim ki, çağrılan gaipteki dirinin veya kabirdeki ölünün gaybı bildiğine, nidâyı işittiğine ve bizzat veya vasıtalı olarak hayrı celbedip zararı defetmeye kadir olduğuna inanıyor olmasın; aksi takdirde onu çağırmaz ve ağzını dahi açmazdı. Bunda Rabbinizden gelen büyük bir imtihan vardır. İhtiyatlı ve kararlı olan tutum, bundan sakınmak ve güçlü, zengin, dilediğini hakkıyla yapan Allah Teâlâ'dan başkasından talepte bulunmamaktır. Taberânî'nin Mu'cem'inde rivayet ettiği şu olayın sırrına vâkıf olan kimse: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında müminlere eziyet eden bir münafık vardı. Bunun üzerine es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh: «Kalkın, bu münafığa karşı Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem medet umalım (istiğâsede bulunalım)» dedi. O'na geldiklerinde Nebî: «Benden medet umulmaz, ancak Allah Teâlâ'dan medet umulur» buyurmuştur. İşte bu hadisin sırrını bilen bir kimse; kabir ehlinden -ki onlar ya kendisini nimetlerin ve cennetlerdeki hâllerin meşgul edip bu âlemde olanlara iltifattan alıkoyduğu bir saîd (bahtiyar), ya da azabın ve cehennemdeki hapsin kendisini çağırana cevap vermekten ve meclisindekilere kulak vermekten alıkoyduğu bir şakî (bedbaht) arasındadırlar- yardım istemenin kaçınılması gereken bir husus olduğunda ve akıl sahiplerinin bunu irtikâp etmesinin yakışık almayacağında şüphe etmez. Yaratılmıştan medet uman birinin ihtiyacının görülmüş ve talebine ulaşmış olması seni aldatmasın; zira bu, Allah'tan azze ve celle bir imtihan ve fitnedir. Şeytan, medet uman kişiye, kendisinden medet umduğu şahsın suretinde temessül edebilir; o da bunu, kendisinden medet umduğu kişinin kerameti zanneder. Heyhât, heyhât! O ancak kendisini saptıran, azdıran ve hevasını kendisine süsleyen bir şeytandır. Bu tıpkı şeytanın, ahmak putperestleri saptırmak için putların içinden konuşması gibidir. Bazı cahiller ise «Bu, kendisinden medet umulan zatın ruhunun şekil değiştirmesidir (tetavvur) veya ona ikram olsun diye bir meleğin onun suretinde görünmesidir» derler. Verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür! Çünkü şekil değiştirme ve görünme her ne kadar mümkün olsa da böyle bir surette ve böylesi bir günah işlenirken vaki olmaz. Allah Teâlâ'dan isimleri hürmetine bizi bundan korumasını niyaz eder, lütfuyla bizi ve sizi en güzel yollara iletmesini dileriz. Düşmanlarınıza karşı gücünüzün yettiğince { وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ } “O'nun yolunda cihad edin”.
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ بنيل نعيم الأبد والخلاص من كل نكد إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا كلام مبتدأ مسوق لتأكيد وجوب الامتثال بالأوامر السابقة، وترغيب المؤمنين في المسارعة إلى تحصيل الوسيلة إليه عز شأنه قبل انقضاء أوانه، ببيان استحالة توسل الكفار يوم القيامة بما هو من أقوى الوسائل إلى النجاة من العذاب فضلا عن نيل الثواب لَوْ أَنَّ لَهُمْ أي لكل واحد منهم كقوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ [يونس: ٥٤] إلخ، وفيه من تهويل الأمر وتفظيع الحال ما ليس في قولنا: لجميعهم ما فِي الْأَرْضِ أي من أصناف أموالها وذخائرها وسائر منافعها قاطبة، وهو اسم إِنَّ ولَهُمْ خبرها ومحلها الرفع عندهم خلا أنه عند سيبويه رفع على الابتداء لا حاجة فيه إلى الخبر لاشتمال صلتها على المسند والمسند إليه، وقد اختصت من بين سائر ما يؤول بالاسم بالوقوع بعد لَوْ، وقيل:
{ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” ebedî nimete kavuşarak ve her türlü sıkıntıdan kurtularak. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler” sözü; önceki emirlerin yerine getirilmesinin vücubunu tekit etmek ve müminleri, vakti geçmeden önce şanı yüce olan Allah'a vesile elde etmeye koşmaya teşvik etmek maksadıyla getirilmiş müstakil bir başlangıç kelâmıdır (mübtedadır). Bu da kâfirlerin kıyamet gününde, sevap elde etmek bir yana, azaptan kurtulmanın en güçlü vesilelerinden olan şeylerle bile tevessül etmelerinin imkânsızlığını açıklamak suretiyledir. { لَوْ أَنَّ لَهُمْ } “Eğer onların olsa”, yani her birinin olsa; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ } “Zulmeden her nefsin olsa...” [Yûnus: 54] kavlinde olduğu gibidir. Bunda, «hepsinin olsa» sözümüzde bulunmayan bir durumun vahameti ve dehşeti vardır. { ما فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bulunanların hepsi”, yani onun her türlü mal çeşitleri, hazineleri ve diğer bütün menfaatleri. Bu, { إِنَّ } lafzının ismidir, { لَهُمْ } ise haberidir ve onlara göre ref mahallindedir. Ancak Sîbeveyh'e göre habere ihtiyaç duyulmayan bir mübteda olarak ref konumundadır; çünkü sılası müsned ve müsnedün ileyhi içermektedir. [Bu terkip], isim tevilinde olan diğer kelimeler arasında özellikle { لَوْ } edatından sonra gelmekle tahsis edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الخبر محذوف ويقدر مقدما أو مؤخرا قولان، وعند الزجاج والمبرد والكوفيين رفع على الفاعلية أي لو ثبت لهم ما في الأرض، وقوله تعالى: جَمِيعاً توكيد للموصول أو حال منه، وقوله سبحانه: وَمِثْلَهُ بالنصب عطف عليه، وقوله ﷿: مَعَهُ ظرف وقع حالا من المعطوف، والضمير راجع إلى الموصول، وفائدة التصريح بفرض كينونتهما لهم بطريق المعية لا بطريق التعاقب تحقيقا لكمال فظاعة الأمر، واللام في قوله تعالى: لِيَفْتَدُوا بِهِ متعلقة بما تعلق به خبر إِنَّ وهو الاستقرار المقدر في لَهُمْ وبالخبر المقدر عند من يراه، وبالفعل المقدر بعد لَوْ عند الزجاج ومن نحا نحوه، قيل: ولا ريب في أن مدار الاقتداء بما ذكر هو كونه لهم لا ثبوت كونه لهم وإن كان مستلزما له، والباء في بِهِ متعلقة بالافتداء، والضمير راجع إلى الموصول وَمِثْلَهُ مَعَهُ وتوحيده لكونهما بالمعية شيئا واحدا، أو لإجراء الضمير مجرى اسم الإشارة كما مرت الإشارة إلى ذلك، وقيل: هو راجع إلى الموصول، والعائد إلى
Haber mahzuftur (düşmüştür); öne alınmış (mukaddem) veya sona bırakılmış (muahhar) olarak takdir edilir ki [bu hususta] iki görüş vardır. Zeccâc, Müberred ve Kûfelilere göre ise fâillik üzere merfûdur; yani «Yeryüzünde olanlar kendileri için sabit olsa» takdirindedir. Cenâb-ı Hakk'ın { جَمِيعاً } “tamamı” kavli, ism-i mevsûlün tekidi veya ondan hâldir. Sübhânehu Teâlâ'nın { وَمِثْلَهُ } “ve bir o kadarı daha” kavli ise nasb ile ona (ism-i mevsûle) atfedilmiştir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın { مَعَهُ } “onunla beraber” kavli, matuftan hâl olarak vâki olmuş bir zarftır ve [buradaki] zamir ism-i mevsûle racidir. Her ikisinin birden peş peşe (ardışık) olarak değil de beraberlik yoluyla onların mülkiyetinde olduğunun faraziyeyle açıkça zikredilmesindeki fayda, durumun dehşet ve vehametinin kemalini ortaya koymaktır. Cenâb-ı Hakk'ın { لِيَفْتَدُوا بِهِ } “onu fidye vermek için” kavlindeki «lâm» harfi, { إِنَّ } nin haberinin müteallak olduğu şeye –ki o da { لَهُمْ } ifadesinde takdir edilen istikrardır (bulunma manası)– taalluk etmektedir; haberi takdir eden kimseye göre takdir edilen habere, Zeccâc ve onun yolunu tutanlara göre ise { لَوْ } edatından sonra takdir edilen fiile müteallaktır. Şöyle denilmiştir: Zikredilen şeyle fidye vermenin medarının, onların mülkiyetinde bulunmasının sübutu değil –bunu gerektirse de– bizzat onların mülkiyetinde bulunması olduğunda şüphe yoktur. { بِهِ } ifadesindeki «bâ» harfi iftidâ (fidye verme) lafzına müteallaktır. Zamir ise ism-i mevsûle ve onunla beraber zikredilen { وَمِثْلَهُ } kavline racidir. Zamirin tekil (müfred) kılınması, beraberlik sebebiyle her ikisinin tek bir şey hükmünde olmasından yahut daha önce işaret edildiği üzere zamirin işaret ismi mesabesinde tutulmasındandır. Bir görüşe göre de zamir yalnızca ism-i mevsûle racidir;
المعطوف- أعني مثله- مثله، وهو محذوف كما حذف الخبر من قيار في قوله:
matufa -yani onun benzerine- dönen ait zamir ise onun gibidir ve şu beyitte «Kayyâr» kelimesinin haberinin hazfedildiği gibi hazfedilmiştir:
ومن يك أمسى بالمدينة رحله ... فإني وقيار بها لغريب
Kimin biniti Medine'de akşamlamışsa [akşamlansın], / Şüphesiz ben ve Kayyâr orada birer garibiz.
وقد جوز أن يكون نصب، ومثله على أنه مفعول مَعَهُ ناصبه الفعل المقدر بعد لَوْ تفريعا على رأي الزجاج ومن رأى رأيه، وأمر توحيد الضمير حينئذ ظاهر إذ حكم الضمير بعد المفعول معه الإفراد، وأجاز الأخفش أن يعطى حكم المتعاطفين فيثنى الضمير، وقال بعض النحاة: الصحيح جوازه على قلة. واعترض هذا الوجه أبو حيان بأنه يصير التقدير مع مثله مَعَهُ، وإذا كان ما في الأرض مع مثله كان مثله معه ضرورة، فلا فائدة في ذكر مَعَهُ معه لملازمة معية كل منهما للآخر، وأجاب الطيبي بأن مَعَهُ على هذا تأكيد، وقال السفاقسي: جوابه أن التقدير ليس كالتصريح، والواو- متضمنة معنى مع، وإنما يقبح لو صرح- بمع- وكثيرا ما يكون التقدير بخلاف التصريح، كقولهم: رب شاة وسخلتها، ولو صرحت- برب- فقلت: ورب سخلتها لم يجز، وأجاب الحلبي بأن الضمير في مَعَهُ عائد على مِثْلَهُ ويصير المعنى مع مثلين وهو أبلغ من أن يكون مع مثل واحد، نعم أن كون العامل ثبت ليس بصحيح لأن العامل في المفعول معه هو العامل في المصاحب له كما صرحوا به، وهو هنا ما أو ضميرها، وشيء منهما ليس عاملا فيه ثبت المقدر، وأما صحته على تقدير جعله لهم، أو متعلقه على ما قيل، فممتنع أيضا على ما نقل عن سيبويه أنه قال: وأما هذا لك وأباك فقبيح، لأنه لم يذكر فعل ولا حرف فيه معنى فعل حتى يصير كأنه قد تكلم بالفعل، فإن فيه تصريحا بأن اسم الإشارة وحرف الجر والظرف لا تعمل في المفعول معه، وقوله تعالى: مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ متعلق بالافتداء أيضا أي لو أن ما في الأرض ومثله ثابت لهم ليجعلوه فدية لأنفسهم من العذاب الواقع ذلك اليوم.
{ وَمِثْلَهُ } lafzının nasbının, Zeccâc ve onun görüşünü benimseyenlerin görüşüne binaen { لَوْ } edatından sonraki takdirî fiilin nasbettiği bir mef'ûlün maah olması da caiz görülmüştür. Bu durumda zamirin tekil kılınması gayet açıktır; zira mef'ûlün maahdan sonra gelen zamirin hükmü tekilliktir. Ahfeş ise iki matufun hükmünün verilerek zamirin tesniye kılınmasını caiz görmüştür. Bazı nahivciler de şöyle demiştir: Doğru olan, az olmakla birlikte bunun caiz oluşudur. Ebû Hayyân bu veche itiraz ederek şöyle demiştir: Bu durumda takdir «onun benzeri ile birlikte { مَعَهُ } (onunla beraber)» şeklini alır. Yeryüzündekiler kendi misliyle beraber olunca, misli de zorunlu olarak onunla beraber olur; dolayısıyla her ikisinin beraberliğinin birbirini gerektirmesi sebebiyle onunla birlikte { مَعَهُ } lafzının zikredilmesinde bir fayda kalmaz. Tîbî buna cevap olarak demiştir ki: { مَعَهُ } lafzı buna göre tekittir. Saffâkusî ise şöyle cevap vermiştir: Bunun cevabı şudur ki, takdir sarih ifade gibi değildir. Vâv harfi «ma'a» (ile/birlikte) manasını içermektedir; bu durum ancak «ma'a» açıkça telaffuz edilirse çirkin olur. Nitekim takdir ile sarih ifade çoğu kez birbirinden farklı olur; Arapların: «Nice koyun ve onun kuzusu vardır» sözünde olduğu gibi; zira «rubbe» lafzını açıkça zikredip «ve nice onun kuzusu» desen caiz olmazdı. Halebî ise { مَعَهُ } ifadesindeki zamirin { مِثْلَهُ } lafzına raci olduğunu ve mananın «iki misliyle beraber» şeklini aldığını, bunun da «tek misliyle beraber» olmasından daha beliğ olduğunu söyleyerek cevap vermiştir. Evet, âmilin «sebete» (sabit oldu) olması sahih değildir; çünkü nahivcilerin açıkça belirttikleri üzere mef'ûlün maahdaki âmil, onunla birlikte bulunan kelimedeki âmildir. Burada ise o kelime { ما } veya onun zamiridir ve bunlardan hiçbiri takdir edilen «sebete» fiilinde amel etmemektedir. Denildiği üzere âmilin { لَهُمْ } veya onun müteallakı kılınması takdirinde bunun sahih olmasına gelince; Sîbeveyh'ten nakledilen: «"Bu sana ve babanadır" sözü çirkindir; çünkü fiil gibi amel edecek ne bir fiil ne de fiil manası taşıyan bir harf zikredilmiştir» sözüne göre bu da caiz değildir. Zira bunda işaret isminin, harf-i cerin ve zarfın mef'ûlün maahda amel etmeyeceğine dair açık bir ifade vardır. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününün azabından [kurtulmak için]” kavli de yine iftidâ (fidye verme) fiiline müteallaktır; yani yeryüzünde olanlar ve bir o kadarı, o gün vuku bulacak azaptan kendilerini kurtarmak için fidye kılmak üzere ellerinde sabit olsaydı...
ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ ذلك، وهو جواب لَوْ وترتيبه- كما قال شيخ الإسلام- على ذلك لهم لأجل افتدائهم به من غير ذكر الافتداء بأن يقال: وافتدوا به، مع أن الرد والقبول إنما يترتب عليه لا على مبادئه للإيذان بأنه أمر محقق الوقوع غني عن الذكر، وإنما المحتاج إلى الفرض قدرتهم على ما ذكر، أو للمبالغة في تحقق الرد، وتخييل أنه وقع قبل الافتداء على منهاج ما في قوله تعالى: أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ [النمل: ٤٠] حيث لم يقل فأتى به فلما رآه إلخ، وما في قوله سبحانه: وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ [يوسف: ٣١] من غير ذكر خروجه ﵇ عليهن ورؤيتهن له، وقال بعض الأفاضل: إنما لم يكتف بقوله: إن الذين كفروا لو يفتدون بما في الأرض جميعا من عذاب يوم القيامة ما تقبل منهم، لأن ما في النظم الكريم يفيد أنهم لو حصلوا ما في الأرض ومثله معه لهذه الفائدة وكانوا خائفين من الله تعالى وحفظوا الفدية وتفكروا في الافتداء ورعاية أسبابه- كما هو شأن من هو بصدد أمر- ما تقبل منهم فضلا عن أن يكونوا غافلين عن تحصيل الفدية وقصدوا الفدية فجأة، ولهذا لم يقل لو أن لهم ما في الأرض جميعا ومثله معه ويفتدون به ما تقبل إلخ، والجملة الامتناعية بحالها خبر إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وهي كناية عن لزوم العذاب لهم وأنه لا سبيل لهم إلى الخلاص منه، فإن لزوم العذاب من لوازمه أن ما في الأرض جميعا ومثله معه لو افتدوا به لم يتقبل منهم، فلما كانت هذه الجملة، بل هذه الملازمة لازمة للزوم العذاب عبر عنها بها، وأطلق بعضهم على هذه الجملة تمثيلا، ولعل مراده- على ما ذكره القطب- ما ذكره، وقال بعض المحققين: لا يريد به الاستعارة التمثيلية بل إيراد مثال وحكم يفهم منه لزوم العذاب لهم، أي لم يقصد بهذا الكلام إثبات هذه الشرطية بل انتقال الذهن منه إلى هذا المعنى، وبهذا الاعتبار يقال له: كناية، ويمكن تنزيله على التمثيل الاصطلاحي بأن يقال: إن حالهم في حال التفصي عن العذاب بمنزلة حال من يكون له ذلك الأمر الجسيم ويحاول به التخلص من
{ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ } “onlardan kabul olunmazdı” bu, { لَوْ } edatının cevabıdır. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi, cevabın -«ve onunla fidye verselerdi» denilerek fidye verme açıkça zikredilmeksizin- onunla fidye vermeleri sebebiyle «bunun kendilerinin olması» şartına bağlanması; reddedilme ve kabul edilmenin başlangıçlara değil ancak fidye vermenin kendisine terettüp etmesine rağmen, bunun zikirden müstağni kılacak derecede kesin olarak vuku bulacağını bildirmek içindir. Asıl faraziyeye muhtaç olan ise zikredilen şeye güç yetirebilmeleridir. Yahut da reddin kesinliğini mübalağalı kılmak ve tıpkı Allah Teâlâ'nın: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ } “Gözünü açıp kapamadan ben onu sana getiririm. [Süleyman] onu yanında hazır görünce...” [Neml: 40] kavlinde «onu getirdi, görünce de...» denilmemesi ve şanı yüce olan Allah'ın: { وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ } “[Kadın] 'Çık karşılarına' dedi. Onu görünce büyüklüğünü anladılar” [Yûsuf: 31] kavlinde Yûsuf'un aleyhisselâm kadınların karşısına çıkışı ve onların onu görmesi açıkça zikredilmeksizin geçmesi üslubunda olduğu gibi, reddin fidye vermeden önce vaki olduğu hayalini vermek içindir. Fazilet sahibi bazı âlimler şöyle demiştir: Ayette «Şüphesiz inkâr edenler kıyamet gününün azabından kurtulmak için yeryüzünde bulunanların hepsini fidye verselerdi onlardan kabul edilmezdi» denilmekle yetinilmemiştir; çünkü bu kerîm nazım göstermektedir ki, onlar yeryüzündekileri ve bir mislini bu fayda için elde etmiş olsalardı, Allah Teâlâ'dan korkmuş olsalardı, fidyeyi muhafaza edip fidye verme ve onun sebeplerini gözetme üzerinde -bir işle meşgul olan kimsenin şanına yaraşır şekilde- kafa yormuş olsalardı bile onlardan kabul edilmezdi; nerede kaldı ki fidyeyi elde etmekten gafil olup birdenbire fidye vermeye kalkışsınlar! İşte bu sebeple «Eğer yeryüzündekilerin hepsi ve bir misli onların olsa ve onunla fidye verselerdi kabul edilmezdi...» denilmemiştir. İmtina ifade eden cümlenin tamamı { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin haberidir. Bu da azabın onlara gerekli ve ayrılmaz olduğuna, ondan kurtuluşa hiçbir yol bulunmadığına bir kinayedir. Zira azabın lüzumunun gereklerinden biri de, yeryüzündekilerin tamamı ve bir misli onların olup fidye verselerdi bile kabul edilmeyecek olmasıdır. Bu cümle, bilakis bu gereklilik azabın lüzumunu gerektirdiği için onunla ifade edilmiştir. Bazıları bu cümleyi «temsil» olarak adlandırmıştır; Kutub'un zikrettiğine göre kastedilen muhtemelen zikredilen husustur. Muhakkiklerden bazıları ise şöyle demiştir: Bununla istiare-i temsiliyye kastedilmemektedir; aksine kendisinden azabın onlara lüzumu anlaşılan bir misal ve hükmün irat edilmesi kastedilmektedir. Yani bu sözle bu şartiyenin sübûtu değil, zihnin bundan bu manaya intikali kastedilmiştir. Bu itibarla ona kinaye denir. Bunu ıstılahî temsile hamletmek de mümkündür; şöyle ki: Onların azaptan kurtulma anındaki hâlleri, elinde o büyük mülk bulunup onunla azaptan kurtulmaya çalışan,
العذاب فلا يتقبل منه ولا يتخلص وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ قيل: محله النصب على الحالية، وقيل: الرفع عطفا على خبر إن، وقيل: إنه معطوف على إِنَّ الَّذِينَ فلا محل له من الإعراب مثله، وفائدة الجملة التصريح بالمقصود من الجملة الأولى لزيادة تقريره وبيان هوله وشدته، وقيل: إن المقصود بها الإيذان بأنه كما لا يندفع بذلك عذابهم لا يخفف بل لهم بعد عذاب في كمال الإيلام، وكذلك قوله تعالى: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ فإنه لإفادة أنه كما لا يندفع بذلك الافتداء عذابهم لا يندفع دوامه ولا ينفصل، وهو على ما تقدم استئناف مسوق لبيان حالهم في أثناء مكابدة العذاب مبني على سؤال نشأ مما قبله، كأنه قيل: فكيف يكون حالهم، أو ماذا يصنعون؟ فقيل: يُرِيدُونَ إلخ، وقد بين في تضاعيفه أن عذابهم عذاب النار، والإرادة قيل: على معناها الحقيقي المشهور، وذلك أنهم يرفعهم لهب النار فيريدون الخروج وأنى به، وروي ذلك عن الحسن، وقال الجبائي: الإرادة بمعنى التمني أي يتمنون ذلك.
fakat kendisinden kabul edilmeyip kurtulamayan kimsenin hâli gibidir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ve onlar için elem verici bir azap vardır”. Denildi ki: Yeri hâl olmak üzere nasbdır. Denildi ki: { إِنَّ } nin haberine atıfla ref mahallindedir. Şöyle de denildi: { إِنَّ الَّذِينَ } lafzına matuftur ve onun gibi iraptan mahalli yoktur. Cümlenin faydası, birinci cümleden kastedilen manayı daha da pekiştirmek, onun dehşet ve şiddetini beyan etmek için açıkça zikretmektir. Şöyle de denildi: Bundan maksat, fidye ile azaplarının savuşturulamadığı gibi hafifletilmeyeceğini, bilakis bundan sonra kendileri için son derece elem verici bir azabın bulunacağını bildirmektir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ } “Ateşten çıkmak isterler” kavli de, söz konusu fidye ile azaplarının savuşturulamadığı gibi devamlılığının da savuşturulamayacağını ve kesilmeyeceğini bildirmek içindir. Bu, daha önce geçtiği üzere, azabı çekerken içinde bulundukları hâli beyan etmek üzere sevk edilmiş, öncesinden doğan bir soruya dayalı bir istînâftır; sanki «Onların hâli nasıl olacak yahut ne yapacaklar?» denilmiş de «İsterler...» buyrulmuştur. Cümlenin satır aralarında azaplarının ateş azabı olduğu da beyan edilmiştir. İradenin meşhur hakiki manasında olduğu söylenmiştir; şöyle ki, ateşin alevi onları yukarı kaldırır, onlar da çıkmak isterler, fakat nerede! Bu, Hasan'dan rivayet edilmiştir. Cübbâî ise «İrade temenni anlamındadır, yani bunu temenni ederler» demiştir.
وقيل: المعنى يكادون يخرجون منها لقوتها وزيادة رفعها إياهم، وهذا كقوله تعالى: فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ [الكهف: ٧٧] أي يكاد ويقارب، لا يقال: كيف يجوز أن يريدوا الخروج من النار مع علمهم بالخلود؟ لأنا نقول: الهول يومئذ ينسيهم ذلك، وعلى تقدير عدم النسيان يقال: العلم بعدم حصول الشيء لا يصرف عن إرادته كما أن العلم بالحصول كذلك، فإن الداعي إلى الإرادة حسن الشيء والحاجة إليه.
Şöyle de denilmiştir: Mana, ateşin şiddetinden ve onları yukarı fırlatmasından ötürü neredeyse oradan çıkacak gibi olurlar demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } “Orada yıkılmak isteyen (yıkılmaya yüz tutmuş) bir duvar buldular” [Kehf: 77] kavli gibidir; yani neredeyse yıkılacak, yıkılmaya yaklaşmış demektir. «Ebedî kalacaklarını bildikleri halde ateşten çıkmayı istemeleri nasıl caiz olur?» denilmesin; zira biz deriz ki: O günkü dehşet onlara bunu unutturur. Unutmadıkları farz edilse bile şöyle denir: Bir şeyin hâsıl olmayacağını bilmek, o şeyi istemeye engel değildir; nitekim hâsıl olacağını bilmek de böyledir. Çünkü iradeye sevk eden şey, bir şeyin güzel olması ve ona duyulan ihtiyaçtır.
وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها إما حال من فاعل يُرِيدُونَ أو اعتراض، وأيا ما كان فإيثار الجملة الاسمية على الفعلية مصدرة- بما- الحجازية الدالة بما في حيزها من الباء على تأكيد النفي لبيان كمال سوء حالهم باستمرار عدم خروجهم منها، فإن الجملة الاسمية الإيجابية- كما مرت الإشارة إليه- كما تفيد بمعونة المقام دوام الثبوت، تفيد السلبية أيضا بمعونة دوام النفي لا نفي الدوام، وقرأ أبو واقد أَنْ يَخْرُجُوا بالبناء لما لم يسم فاعله من الإخراج، ويشهد لقراءة الجمهور قوله تعالى: بِخارِجِينَ دون بمخرجين، وهذه الآية كما ترى في حق الكفار، فلا تنافي القول بالشفاعة لعصاة المؤمنين في الخروج منها كما لا يخفى على من له أدنى إيمان.
{ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } “Halbuki onlar oradan çıkacak değillerdir”. Ya { يُرِيدُونَ } fiilinin fâilinden hâldir ya da itirâziyyedir. Her nasıl olursa olsun, isim cümlesinin fiil cümlesine tercih edilmesi ve olumsuzluğu pekiştiren bâ harfini içeren Hicaz Mâ'sı ile başlaması, oradan çıkmayışlarının sürekliliği sebebiyle hâllerinin son derece kötü olduğunu beyan etmek içindir. Çünkü daha önce işaret edildiği üzere müspet isim cümlesi makamın yardımıyla sübûtun devamını ifade ettiği gibi, menfi isim cümlesi de devamın nefyini değil, olumsuzluğun devamını ifade eder. Ebû Vâkıd { أَنْ يُخْرَجُوا } şeklinde meçhul sîgasıyla (ihraç edilmek) okumuştur. Cumhurun kıraatine ise Allah Teâlâ'nın «bi-muhracîn» yerine { بِخارِجِينَ } buyurması şahitlik eder. Bu ayet gördüğün gibi kâfirler hakkındadır; dolayısıyla günahkâr müminlerin oradan çıkışına dair şefaati kabul etmeye mani değildir, nitekim en ufak bir imanı olan kimseye bile bu durum gizli kalmaz.
وقد أخرج مسلم وابن المنذر وابن مردويه عن جابر بن عبد الله «أن رسول الله ﷺ قال: يخرج من النار قوم فيدخلون الجنة، قال يزيد الفقير: فقلت لجابر: يقول الله تعالى: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها قال: اتل أول الآية إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ ألا إنهم الذين كفروا،
Nitekim Müslim, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { يخرج من النار قوم فيدخلون الجنة } “Ateşten bir topluluk çıkar ve cennete girer” buyurmuştur. Yezîd el-Fakîr dedi ki: Câbir'e: “Allah Teâlâ { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } ‘Ateşten çıkmak isterler, halbuki onlar oradan çıkacak değillerdir’ buyuruyor” dedim. Câbir şöyle dedi: Ayetin başını oku: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ } “Şüphesiz inkâr edenler var ya, eğer yeryüzünde bulunanların hepsi ve onunla birlikte bir misli daha kendilerinin olsa da onu fidye verseler...” Dikkat et, onlar inkâr edenlerdir!»
وأخرج ابن جرير عن عكرمة أن نافع بن الأزرق قال لابن عباس رضي الله تعالى عنهما: تزعم أن قوما يخرجون من النار وقد قال الله تعالى: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها فقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: ويحك اقرأ ما فوقها هذه للكفار، ورواية أنه قال له: يا أعمى البصر أعمى القلب تزعم إلخ حكاها الزمخشري وشنع إثرها على أهل السنة ورماهم بالكذب والافتراء، فحقق ما قيل: رمتني بدائها وانسلت، ولسنا مضطرين لتصحيح هذه الرواية ولا وقف الله تعالى صحة العقيدة على صحتها، فكم لنا من حديث صحيح شاهد على حقيقة ما نقول وبطلان ما يقوله المعتزلة تبا لهم وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ تصريح بما أشير إليه من عدم تناهي مدة العذاب بعد بيان شدته أي عذاب دائم ثابت لا يزول ولا ينتقل أبدا.
İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a radıyallâhu teâlâ anhümâ: «Allah Teâlâ: { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } “Halbuki onlar oradan çıkacak değillerdir” buyurmuşken sen bir topluluğun ateşten çıkacağını mı iddia ediyorsun?» dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ: «Yazıklar olsun sana, onun üstündeki kısmı oku; bu ayet kâfirler hakkındadır» dedi. İbn Abbâs'ın ona: «Ey gözü kör, kalbi kör adam! Sen iddia ediyorsun ki...» dediği rivayetini Zemahşerî nakletmiş ve bunun peşinden Ehl-i Sünnet'e hücum ederek onları yalan ve iftira ile itham etmiştir. Böylece «Kendi derdini bana attı da sıvıştı» sözü tahakkuk etmiştir. Biz bu rivayeti sahih kabul etmek zorunda değiliz; Allah Teâlâ da akidenin sıhhatini bu rivayetin sıhhatine bağlamamıştır. Bizim söylediğimizin hakikatine ve Mutezile'nin -helak olasıcalar- söylediğinin batıllığına şahitlik eden nice sahih hadisimiz vardır. { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Ve onlar için sürekli bir azap vardır” kavli, azabın şiddetinin beyanından sonra süresinin sona ermeyeceğine dair yapılan işarete açık bir ifadedir; yani asla zeval bulmayan ve ebediyen intikal etmeyen daimi ve sabit bir azaptır.
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما شروع في بيان حكم السرقة الصغرى بعد بيان أحكام الكبرى، وقد تقدم بيان اقتضاء الحال لإيراد ما توسط بينهما من المقال، والكلام جملتان- عند سيبويه- إذ التقدير فيما يتلى عليكم- السارق والسارقة- أي حكمهما، وجملة عند المبرد، وقرأ عيسى بن عمر بالنصب، وفضلها سيبويه على قراءة العامة لأجل الأمر- لأن زيدا فاضربه أحسن من زيد فاضربه- قاله الزمخشري، واتبعه من تبعه ومنهم ابن الحاجب.
{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin” ayeti, büyük hırsızlığın (yol kesmenin) hükümlerinin beyanından sonra küçük hırsızlığın hükmünün beyanına giriştir. Bu ikisi arasına giren sözün makamın gereği olduğu daha önce açıklanmıştı. Sîbeveyh'e göre bu söz iki cümledir; zira takdir «Size okunanlar arasında hırsız erkek ve hırsız kadın vardır», yani onların hükmü vardır şeklindedir. Müberred'e göre ise tek bir cümledir. Îsâ b. Ömer nasb ile [es-Sârika ve's-Sârikate] okumuştur. Sîbeveyh emir sebebiyle bunu âmmenin (cumhurun) kıraatine tercih etmiştir; çünkü «Zeyden fadribhu» (Zeyd'i döv) sözü «Zeydün fadribhu» sözünden daha güzeldir. Bunu Zemahşerî söylemiş, ona uyanlar da -ki İbnü'l-Hâcib de bunlardandır- onu takip etmiştir.
وتعقبه العلامة أحمد في الانتصاف بكلام كله محاسن فلا بأس في نقله برمته، فنقول: قال فيه: المستقرأ من وجوه القراءات أن العامة لا تتفق فيها أبدا على العدول عن الأفصح، وجدير بالقرآن أن يحرز أفصح الوجوه وأن لا يخلو من الأفصح ويشتمل عليه كلام العرب الذي لم يصل أحد منهم إلى ذروة فصاحته ولم يتعلق بأهدابها، وسيبويه يحاشي من اعتقاد عراء القرآن عن الأفصح واشتمال الشاذ الذي لا يعدّ من القرآن عليه، ونحن نورد الفصل من كلام سيبويه على هذه الآية ليتضح لسامعه براءة سيبويه من عهدة هذا النقل، قال سيبويه في ترجمة باب الأمر والنهي بعد أن ذكر المواضع التي يختار فيها النصب، وملخصها: أنه متى بني الاسم على فعل الأمر فذاك موضع اختيار النصب، ثم قال كالموضح لامتياز هذه الآية عما اختار فيه النصب: وأما قوله ﷿: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما وقوله تعالى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا [النور: ٢] فإن هذا لم يبن على الفعل ولكنه جاء على مثال قوله ﷿:
Allâme Ahmed el-İntisâf'ta tamamı güzelliklerle dolu bir sözle onu tenkit etmiştir; dolayısıyla onu olduğu gibi nakletmekte bir beis yoktur. Şöyle deriz: Orada şöyle demiştir: Kıraat vecihlerinden çıkarılan genel kural şudur ki; âmme (cumhur) en fasihten sapma hususunda asla ittifak etmez. Kur'ân ise en fasih vecihleri kendisinde toplamaya, en fasihten uzak kalmamaya layıktır; hiçbirinin fesahatinin zirvesine ulaşamadığı ve eteklerine dahi tutunamadığı Arap kelâmı en fasihi içermektedir. Sîbeveyh, Kur'ân'ın en fasihten yoksun olduğunu ve Kur'ân'dan sayılmayan şaz kıraatin onu içerdiğini düşünmekten tenzih edilir. Biz, dinleyene Sîbeveyh'in bu naklin sorumluluğundan beri olduğunu açıklamak için Sîbeveyh'in bu ayet hakkındaki sözünü naklediyoruz. Sîbeveyh emir ve nehiy babının başlığında, nasbın tercih edildiği yerleri zikrettikten sonra -ki bunun özeti şudur: İsim ne zaman emir fiili üzerine bina edilirse, orası nasbın tercih edildiği yerdir- bu ayetin nasbın tercih edildiği yerlerden farkını açıklar gibi şöyle demiştir: Şanı yüce olan Allah'ın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } kavli ile Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin [her birine yüz sopa] vurun” [Nûr: 2] kavline gelince; bunlar fiil üzerine bina edilmemiştir, aksine şanı yüce olan Allah'ın şu kavlinin misali üzere gelmiştir:
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [محمد: ١٥] ثم قال سبحانه بعد: فِيها أَنْهارٌ منها كذا، يريد سيبويه تمييز هذه
{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali/özelliği şöyledir” [Muhammed: 15], sonra şanı yüce olan Allah ardından: { فِيها أَنْهارٌ } “Orada ırmaklar vardır” buyurmuştur. Sîbeveyh bu
الآي عن المواضع التي بين اختيار النصب فيها، ووجه التمييز أن الكلام حيث يختار النصب يكون الاسم فيه مبنيا على الفعل، وأما في هذه الآي فليس بمبني عليه فلا يلزم فيه اختيار النصب، ثم قال: وإنما وضع المثل للحديث الذي ذكره بعده فذكر أخبارا وقصصا، فكأنه قال: ومن القصص- مثل الجنة- فهو محمول على هذا الإضمار والله تعالى أعلم، وكذلك الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي لما قال جل ثناؤه: سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها [النور: ١] قال جل وعلا في جملة الفرائض: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي ثم جاء فَاجْلِدُوا بعد أن مضى فيهما الرفع- يريد سيبويه- لم يكن الاسم مبنيا على الفعل المذكور بعد، بل بني على محذوف متقدم، وجاء الفعل طارئا، ثم قال: كما جاء- وقائلة: خولان- فانكح فتاتهم، فجاء بالفعل بعد أن عمل فيه المضمر، وكذلك وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فيما فرض عليكم السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ وإنما دخلت هذه الأسماء بعد قصص وأحاديث، وقد قرأ أناس السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ بالنصب وهو في العربية على ما ذكرت لك من القوة، ولكن أبت العامة إلا الرفع، يريد أن قراءة النصب جاء الاسم فيها مبنيا على الفعل غير معتمد على متقدم، فكان النصب قويا بالنسبة إلى الرفع، حيث يبنى الاسم على الفعل لا على متقدم، وليس يعني أنه قوي بالنسبة إلى الرفع، حيث يعتمد الاسم على المحذوف المتقدم، فإنه قد بين أن ذلك يخرجه عن الباب الذي يختار فيه النصب، فكيف يفهم عنه ترجيحه عليه، والباب مع القرائن مختلف، وإنما يقع الترجيح بعد التساوي في الباب، فالنصب أرجح من الرفع حيث يبنى الاسم على الفعل، والرفع متعين- لا أقول أرجح- حيث يبنى الاسم على كلام متقدم، وإنما التبس على الزمخشري كلام سيبويه من حيث اعتقد أنه باب واحد عنده، ألا ترى إلى قوله: لأن زيدا فاضربه أحسن من زيد فاضرب، كيف رجح النصب على الرفع، حيث يبنى الكلام في الوجهين على الفعل، وقد صرح سيبويه بأن الكلام في الآية مع الرفع مبني على كلام متقدم، ثم حقق هذا المقدار بأن الكلام واقع بعد قصص وأخبار، ولو كان كما ظنه الزمخشري لم يحتج سيبويه إلى تقدير، بل كان يرفعه على الابتداء، ويجعل الأمر خبره- كما أعربه الزمخشري- فالملخص- على هذا- أن النصب على وجه واحد، وهو بناء الاسم على فعل الأمر، والرفع على وجهين: أحدهما ضعيف وهو الابتداء، وبناء الكلام على الفعل، والآخر قوي بالغ كوجه النصب، وهو رفعه على خبر ابتداء محذوف دل عليه السياق، وإذا تعارض لنا وجهان في الرفع، أحدهما قوي والآخر ضعيف تعين حمل القراءة على القوي كما أعربه سيبويه رحمه الله تعالى ورضي عنه انتهى.
ayetleri, içlerinde nasbın tercih edildiğini açıkladığı yerlerden ayırt etmek istemektedir. Ayırt etme vechi şudur: Nasbın tercih edildiği yerlerde kelâmda isim fiil üzerine bina edilir. Bu ayetlerde ise fiil üzerine bina edilmemiştir; dolayısıyla buralarda nasbın tercih edilmesi gerekmez. Sonra şöyle demiştir: Bu mesel ancak kendisinden sonra zikrettiği anlatım için konulmuştur; nitekim haberler ve kıssalar zikretmiştir. Sanki «Kıssalardan biri de cennetin meselidir» demiş gibidir; binaenaleyh bu gizli takdire (idmâr) hamledilmiştir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Aynı şekilde { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي } kavlinde de, şanı yüce olan Allah: { سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها } “Bu, indirdiğimiz ve farz kıldığımız bir suredir” [Nûr: 1] buyurunca, farz kılınan hükümler cümlesinden olarak: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي } buyurmuş, sonra her ikisinde de ref geçtikten sonra { فَاجْلِدُوا } gelmiştir. Sîbeveyh şunu kastetmektedir: İsim, sonradan zikredilen fiil üzerine bina edilmemiş, bilakis önde geçen mahzuf bir ifade üzerine bina edilmiş ve fiil sonradan dahil olmuştur. Sonra şöyle demiştir: Tıpkı «Bir kadın 'Havlân' dedi, sen de onların genç kızıyla evlen» sözünde olduğu gibi; gizli âmil onda amel ettikten sonra fiili getirmiştir. Aynı şekilde { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } kavli de «Size farz kılınanlar arasında hırsız erkek ve hırsız kadın vardır» takdirindedir. Bu isimler birtakım kıssalar ve anlatımlardan sonra gelmiştir. Bazı insanlar { السَّارِقَ وَالسَّارِقَةَ } şeklinde nasb ile okumuşlardır ki bu, sana zikrettiğim kuvvet üzere Arapçada mevcuttur; ancak âmme (cumhur) ref dışında bir kıraati kabul etmemiştir. Sîbeveyh şunu kastetmektedir: Nasb kıraatinde isim, önceki bir kelâma dayanmaksızın fiil üzerine bina edilmiştir; dolayısıyla ismin önceki bir kelâma değil de fiile bina edildiği yerlerde nasb, ref vechine nispetle kuvvetli olmuştur. Yoksa ismin öndeki mahzufa dayandığı yerlerde refe nispetle kuvvetli olduğunu kastetmemektedir; çünkü o, bunun ifadeyi nasbın tercih edildiği babın dışına çıkardığını zaten açıklamıştır. Durum böyleyken nasbı refe tercih ettiği ondan nasıl anlaşılabilir? Karînelerle birlikte bablar farklıdır; tercih ise ancak aynı babda eşitlik olduktan sonra gerçekleşir. İsmin fiil üzerine bina edildiği yerde nasb reften daha tercihe şayandır; ismin önceki bir kelâma bina edildiği yerde ise ref -daha tercihe şayandır demiyorum- zorunludur (teayyün etmiştir). Zemahşerî'ye Sîbeveyh'in sözü, onun katında bunun tek bir bab olduğunu zannetmesi sebebiyle kapalı kalmıştır. Baksana onun: «Çünkü Zeyden fadribhu sözü Zeydün fadribhu sözünden daha güzeldir» diyerek her iki vecihte de kelâmın fiil üzerine bina edildiği yerde nasbı refe nasıl tercih ettiğine! Oysa Sîbeveyh, ayetteki kelâmın ref halinde önceki bir kelâm üzerine bina edildiğini açıkça belirtmiş, sonra kelâmın kıssalar ve haberlerden sonra geldiğini belirterek bu hususu tahkik etmiştir. Şayet Zemahşerî'nin zannettiği gibi olsaydı, Sîbeveyh bir takdire ihtiyaç duymaz, bilakis -Zemahşerî'nin irap ettiği gibi- onu mübteda olarak merfu kılar ve emri de onun haberi yapardı. Buna göre özet şudur: Nasb tek bir vecih üzeredir ki o da ismin emir fiili üzerine bina edilmesidir. Ref ise iki vecih üzeredir: Biri zayıftır ki o da mübteda oluşu ve kelâmın fiil üzerine bina edilmesidir; diğeri ise nasb vechi gibi son derece kuvvetlidir ki o da siyakın delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfu olmasıdır. Refte biri kuvvetli diğeri zayıf iki vecih birbiriyle çeliştiğinde, Sîbeveyh'in -rahmetullâhi aleyh ve radıyallâhu anh- irap ettiği gibi kıraati kuvvetli olana hamletmek zorunlu olur. [Ahmed'in sözü] bitti.
والفاء إذا بني الكلام على جملتين سببية لا عاطفة، وقيل: زائدة وكذا على الوجه الضعيف، فإن المبتدأ متضمن معنى الشرط إذ المعنى والذي سرق والتي سرقت، وزعم بعض المحققين أن مثل هذا التركيب لا يتوجه إلا بأحد أمرين: زيادة الفاء كما نقل عن الأخفش، أو تقدير إما لأن دخول الفاء في خبر المبتدأ إما لتضمنه معنى الشرط، وإما لوقوع المبتدأ بعد أما، ولما لم يكن الأول وجب الثاني ولا يخفى ما فيه، وعلى قراءة عيسى بن عمر يكون النصب على إضمار فعل يفسره الظاهر، والفاء أيضا- كما قال ابن جني- لما في الكلام من معنى الشرط، ولذا حسنت مع الأمر لأنه بمعناه، ألا تراه جزم جوابه لذلك إذ معنى أسلم تدخل الجنة إن تسلم تدخل الجنة، والمراد كما يشير إليه بعض شروح الكشاف إن أردتم حكم السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا إلخ، ولذا لم يجز زيدا فضربته لأن الفاء لا تدخل في جواب الشرط إذا كان ماضيا، وتقديره إن أردتم معرفة إلخ أحسن من تقديره إن قطعتم لأن لا يدل على الوجوب المراد، وقال أبو حيان: إن الفاء في جواب أمر مقدر أي تنبه لحكمهما فَاقْطَعُوا، وقيل: إنما دخلت الفاء لأن حق المفسر أن يذكر عقب المفسر كالتفصيل بعد الإجمال في قوله تعالى: فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [البقرة: ٥٤] وليس بشيء، وبما ذكر صاحب الانتصاف يعلم فساد ما قيل: إن سبب الخلاف السابق في
Kelâm iki cümle üzerine bina edildiğinde fâ harfi atıf değil sebebiyyedir. Zâide olduğu da söylenmiştir; zayıf veche göre de böyledir; çünkü mübteda şart manasını içermektedir, zira mana «hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın» demektir. Bazı muhakkikler bu gibi terkiplerin ancak iki şeyden biriyle açıklanabileceğini iddia etmişlerdir: Ya Ahfeş'ten nakledildiği gibi fâ harfinin zâid olmasıdır; yahut da «emmâ» edatının takdir edilmesidir, çünkü fâ'nın mübtedanın haberine dahil olması ya onun şart manası taşımasından ya da mübtedanın «emmâ» edatından sonra gelmesindendir. Birincisi olmayınca ikincisi zorunlu olur; bunun içerdiği durum ise gizli değildir. Îsâ b. Ömer'in kıraatine göre nasb, zahir olanın tefsir ettiği gizli bir fiil iledir. İbn Cinnî'nin dediği gibi fâ harfi kelâmda bulunan şart manasından dolayıdır; bu sebeple emirle birlikte güzel olmuştur çünkü onun manasındadır. Baksana, bu yüzden cevabı meczum olmuştur; zira «Müslüman ol, cennete girersin» sözünün anlamı «Müslüman olursan cennete girersin» demektir. Keşşâf'ın bazı şerhlerinde işaret edildiği üzere murat: «Hırsız erkek ve hırsız kadının hükmünü isterseniz ellerini kesin...» demektir. Bu sebeple «Zeyden fadarabtuhu» caiz olmamıştır; çünkü mazi olduğu zaman fâ şartın cevabına girmez. «Bilmek isterseniz...» takdiri, «Keserseniz...» takdirinden daha güzeldir; çünkü bu [ikincisi] kastedilen vücubiyete delalet etmez. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Fâ takdirî bir emrin cevabındadır, yani «İkisinin hükmüne dikkat et de ellerini kes!» Şöyle de denilmiştir: Fâ harfi ancak, tefsir edilenin, Allah Teâlâ'nın: { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün” [Bakara: 54] kavlindeki icmalden sonraki tafsil gibi müfessirin hemen peşinden zikredilmesi gerektiği için dahil olmuştur; fakat bu bir şey değildir. İntisâf sahibinin zikrettiği şeyle,
مثل هذا التركيب أن سيبويه والخليل يشترطان في دخول الفاء الخبر كون المبتدأ موصولا بما يقبل مباشرة أداة الشرط، وغيرهما لا يشترط ذلك، والظاهر أن سبب هذا عدم الوقوف على المقصود فليحفظ، والسرقة أخذ مال الغير خفية، وإنما توجب القطع إذا كان الأخذ من حرز، والمأخوذ يساوي عشرة دراهم فما فوقها، مع شروط تكفلت ببيانها الفروع، ومذهب الشافعي والأوزاعي وأبي ثور والإمامية رضي الله تعالى عنهم أن القطع فيما يساوي ربع دينار فصاعدا، وقال بعضهم: لا تقطع الخمس إلا بخمسة دراهم، واختاره أبو علي الجبائي، قيل: يجب القطع في القليل والكثير- وإليه ذهب الخوارج- والمراد بالأيدي الأيمان- كما روي عن ابن عباس والحسن والسدي وعامة التابعين رضوان الله عليهم أجمعين- ويؤيده قراءة ابن مسعود رضي الله تعالى عنه- أيمانهما- ولذلك ساغ وضع الجمع موضع المثنى كما في قوله: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التحريم: ٤] اكتفاء بتثنية المضاف إليه كذا قالوا، قال الزجاج: وحقيقة هذا الباب أن ما كان في الشيء منه واحد لم يثن، ولفظ به على الجمع لأن الإضافة تبينه، فإذا قلت: أشبعت بطونهما علم أن للاثنين بطنين فقط.
bu gibi terkiplerdeki önceki ihtilafın sebebinin, Sîbeveyh ve Halîl'in fâ'nın habere girmesinde mübtedanın şart edatıyla doğrudan birleşmeyi kabul eden bir şeye bitiştirilmesini şart koşmaları, diğerlerinin ise bunu şart koşmaması olduğu iddiasının fasitliği anlaşılır. Zahir olan şu ki, bunun sebebi maksada vâkıf olamamaktır, öyleyse bu hıfzedilsin. Hırsızlık (serika), başkasının malını gizlice almaktır. Bu ancak korunan bir yerden (hırz) alındığında ve alınan mal fıkıh kitaplarının beyanını üstlendiği şartlarla birlikte on dirheme veya daha fazlasına ulaştığında el kesmeyi gerektirir. Şâfiî, Evzâî, Ebû Sevr ve İmâmiyye'nin mezhebi ise -radıyallâhu teâlâ anhüm- kesmenin dinarın dörtte birine (çeyrek dinar) ve daha fazlasına denk gelen miktarda olduğudur. Bazıları ise «El ancak beş dirhem sebebiyle kesilir» demiş, Ebû Ali el-Cübbâî de bunu tercih etmiştir. Kesmenin azda da çokta da vacip olduğu söylenmiştir ki Havâric buna gitmiştir. Ellerden (eydî) maksat -İbn Abbâs, Hasan, Süddî ve genel olarak tâbiînden rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn rivayet edildiği üzere- sağ ellerdir. İbn Mes'ûd'un radıyallâhu teâlâ anh «eymânehümâ» (sağ ellerini) kıraati de bunu desteklemektedir. Bu sebeple, Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “Doğrusu ikinizin de kalpleri kaymıştı” [Tahrîm: 4] kavlinde olduğu gibi, muzafun ileyhin tesniyesiyle yetinilerek tesniye yerine çoğul (cemi) sığasının konulması caiz olmuştur; nitekim böyle demişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu babın hakikati şudur ki, bir şeyde tek olan uzuv tesniye yapılmaz, çoğul lafzıyla söylenir çünkü izafet onu açıklamaktadır. Nitekim «İkisinin karınlarını doyurdum» dediğinde, o iki kişinin sadece iki karnı olduğu anlaşılır.
وفرع الطيبي عليه عدم استقامة تشبيه ما في الآية هنا بما في الآية الأخرى لأن لكل من السارق يدين فيجوز الجمع، وأن تقطع الأيدي كلها من حيث ظاهر اللغة، وكذا قال أبو حيان، وفيه نظر لأن الدليل قد دل على أن المراد من اليد يد مخصوصة وهي اليمين فجرت مجرى القلب والظهر واليد اسم لتمام العضو، ولذلك ذهب الخوارج إلى أن المقطع هو المنكب، والإمامية على
Tîbî bundan hareketle buradaki ayetin diğer ayetteki ifadeye benzetilmesinin doğru olmadığı sonucuna varmıştır; çünkü hırsızlardan her birinin iki eli vardır, dolayısıyla lügatin zahiri açısından cem yapılması ve bütün ellerin kesilmesi caiz olur. Ebû Hayyân da böyle demiştir. Fakat bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü delil, elden maksadın özel bir el, yani sağ el olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla kalp ve sırt gibi olmuştur. El ise bütün uzvun ismidir; bu sebeple Havâric kesilecek yerin omuz olduğu görüşüne varmıştır. İmâmiyye ise
أنه يقطع من أصول الأصابع ويترك له الإبهام والكف، ورووه عن علي كرم الله تعالى وجهه،
parmakların kökünden kesileceği, başparmak ile ayanın (avucun) ona bırakılacağı görüşündedir ve bunu Ali'den -kerremallâhu teâlâ vecheh- rivayet etmişlerdir.
واستدلوا عليه أيضا بقوله تعالى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ [البقرة: ٧٩] إذ لا شك في أنهم إنما يكتبونه بالأصابع، وأنت تعلم أن هذا لا يتم به الاستدلال على ذلك المدعى، وحال روايتهم أظهر من أن تخفى، والجمهور على أن المقطع هو الرسغ،
Buna ayrıca Allah Teâlâ'nın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Kitabı elleriyle yazanların vay haline!” [Bakara: 79] kavliyle istidlal etmişlerdir; zira onların kitabı ancak parmaklarıyla yazdıklarında şüphe yoktur. Sen de bilirsin ki bununla söz konusu iddiaya istidlal tam olmaz; rivayetlerinin durumu ise gizli kalamayacak kadar açıktır. Cumhur ise kesim yerinin bilek (rusğ) olduğu görüşündedir.
فقد أخرج البغوي وأبو نعيم في معرفة الصحابة من حديث الحارث بن أبي عبد الله بن أبي ربيعة «أنه ﵊ أتي بسارق فأمر بقطع يمينه منه»
Nitekim Begavî ve Ma'rifetü's-Sahâbe'de Ebû Nuaym, Hâris b. Ebî Abdillâh b. Ebî Rebîa hadisinden rivayet etmişlerdir ki: «Resûlullah'a aleyhisselâm bir hırsız getirildi, O da sağ elinin bilekten kesilmesini emretti.»
والمخاطب بقوله سبحانه:
Şanı yüce olan Allah'ın:
فَاقْطَعُوا على ما في البحر الرسول ﷺ، أو ولاة الأمور كالسلطان، ومن أذن له في إقامة الحدود، أو القضاة والحكام، أو المؤمنون أقوال أربعة، ولم تدرج السارقة في السارق تغليبا كما هو المعروف في أمثاله لمزيد الاعتناء بالبيان والمبالغة في الزجر جَزاءً نصب على أنه مفعول له أي فاقطعوا للجزاء، أو على أنه مصدر- لاقطعوا- من معناه، أو لفعل مقدر من لفظه، وجوز أن يكون حالا من فاعل- اقطعوا- مجازين لهما بِما كَسَبا بسبب كسبهما، أو ما كسباه من السرقة التي تباشر بالأيدي وقوله تعالى: نَكالًا مفعول له أيضا- كما قال أكثر المعربين- وقال السمين: منصوب كما نصب جَزاءً، واعترض الوجه الأول بأنه ليس بجيد لأن المفعول له لا يتعدد بدون عطف واتباع لأنه على معنى اللام، فيكون كتعلق حرفي جر بمعنى بعامل واحد وهو ممنوع، ودفع بأن النكال نوع من الجزاء فهو بدل منه، وقال الحلبي وبعض المحققين: إنه إنما ترك العطف إشعارا بأن القطع للجزاء والجزاء للنكال والمنع عن المعاودة، وعليه يكون مفعولا له متداخلا كالحال المتداخلة، وبه أيضا يندفع الاعتراض وهو حسن، وقال عصام الملة:
{ فَاقْطَعُوا } “kesin” kavlinde muhatap, el-Bahr'da zikredildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir veya sultan gibi idareciler ve hadleri ikame etmesine izin verilen kimselerdir ya da kadılar ve hâkimlerdir yahut müminlerdir ki bu dört görüştür. Benzerlerinde bilindiği üzere tağlîb yoluyla kadın hırsız erkek hırsızın içine dahil edilmemiştir; bu da beyana daha fazla itina göstermek ve sakındırmada mübalağa etmek içindir. { جَزاءً } “bir ceza olarak” lafzı mef'ûlün leh olarak mensubdur, yani ceza için kesin demektir; yahut mana yönünden { اقطعوا } fiilinin masdarıdır veya kendi lafzından takdirî bir fiilin masdarıdır. { اقطعوا } fiilinin fâilinden hâl olması da caiz görülmüştür, yani «onları cezalandırarak». { بِما كَسَبا } “işlediklerine karşılık” kazandıkları sebebiyle yahut elleriyle bizzat işledikleri hırsızlıktan kazandıkları şey sebebiyle demektir. Allah Teâlâ'nın: { نَكالًا } “ibret verici bir ceza olarak” kavli de -çoğu irap âliminin belirttiği gibi- yine mef'ûlün lehtir. Semîn ise «{ جَزاءً } lafzının nasbedildiği gibi mensubdur» demiştir. Birinci veche şöyle itiraz edilmiştir: Bu vecih iyi değildir; çünkü mef'ûlün leh atıf ve tâbi kılma olmaksızın birden fazla olamaz, zira lâm manasındadır; bu takdirde aynı manadaki iki harf-i cerin tek bir âmile bağlanması gibi olur ki bu caiz değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Nekâl bir ceza türüdür, dolayısıyla ondan bedeldir. Halebî ve bazı muhakkikler şöyle demiştir: Kesmenin ceza için olduğunu, cezanın da ibret ve tekrar yapmaktan men için olduğunu hissettirmek amacıyla atıf terk edilmiştir. Buna göre tıpkı iç içe geçmiş (mütedâhil) hâl gibi iç içe geçmiş mef'ûlün leh olur. Bu açıklama ile de itiraz bertaraf edilir ve bu güzel bir açıklamadır. İsâmü'l-Mille ise şöyle demiştir:
إنما لم يعطف لأن العلة مجموعهما- كما في هذا خلو حامض- والجزاء إشارة إلى أن فيه حق العبد، والنكال إشارة إلى أن فيه حق الله تعالى، ولا يخفى ما فيه فتأمل، ونقل عن بعض النحاة أنه أجاز تعدد المفعول له بلا أتباع وحينئذ لا يرد السؤال رأسا، وقوله تعالى: مِنَ اللَّهِ متعلق بمحذوف وقع صفة لنكالا أي نكالا كائنا منه تعالى وَاللَّهُ عَزِيزٌ في شرع الردع حَكِيمٌ في إيجاب القطع، أو عَزِيزٌ في انتقامه من السارق وغيره من أهل المعاصي حَكِيمٌ في فرائضه وحدوده، والإظهار في مقام الإضمار لما مر غير مرة.
Atıf yapılmamıştır çünkü illet ikisinin toplamıdır -«bu hem tatlı hem ekşidir» sözünde olduğu gibi-. Cezâ lafzı onda kul hakkı bulunduğuna, nekâl lafzı ise onda Allah Teâlâ'nın hakkı bulunduğuna işarettir. Bunun içerdiği durum gizli değildir, öyleyse tefekkür et. Bazı nahivcilerden tâbi kılma olmaksızın mef'ûlün lehin birden fazla olmasını caiz gördüğü nakledilmiştir; bu durumda soru kökten varid olmaz. Allah Teâlâ'nın: { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan” kavli, { نَكالًا } lafzına sıfat olan mahzufa müteallaktır; yani Allah Teâlâ'dan olan ibretlik bir ceza olarak. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah Azîz'dir” caydırıcı hüküm koymada üstündür, { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir” el kesmeyi farz kılmada hikmet sahibidir. Yahut hırsızdan ve diğer günah ehlinden intikam almada { عَزِيزٌ } dir, farzlarında ve hadlerinde { حَكِيمٌ } dir. Zamir makamında açık ismin (ızhâr) zikredilmesi defalarca geçtiği sebeplerden ötürüdür.
ومن الغريب أنه نقل عن أبيّ رضي الله تعالى أنه قرأ- والسرق والسرقة- بترك الألف وتشديد الراء، فقال ابن عطية: إن هذه القراءة تصحيف لأن السارق والسارقة قد كتبا في المصحف بدون الألف، وقيل في توجيهها: إنهما جمع سارق وسارقة، لكن قيل: إنه لم ينقل هذا الجمع في جمع المؤنث، فلو قيل: إنهما صيغة مبالغة لكان أقرب، واعترض- الملحد- المعري على وجوب قطع اليد بسرقة القليل، فقال:
Garip olan hususlardan biri de Übey'den radıyallâhu teâlâ anh elifi terk edip râ harfini şeddeli olarak «ves-seriku ves-serikatu» şeklinde okuduğunun nakledilmesidir. İbn Atıyye demiştir ki: Bu kıraat bir tashiftir (yazım/okuma hatasıdır); zira mushafta es-Sârık ve es-Sârıka kelimeleri elifsiz yazılmıştır. Bunun tevcihinde şöyle denilmiştir: Bu ikisi sârık ve sârıka kelimelerinin çoğuludur. Ancak müennes çoğulunda bu vezinde bir cem nakledilmediği söylenmiştir; şayet bunların mübalağa sîgası olduğu söylenseydi daha uygun olurdu. -Mülhid- el-Maarrî az bir şeyin çalınması sebebiyle elin kesilmesinin vacip olmasına itiraz ederek şöyle demiştir:
يد بخمس مئين عسجد وديت ... ما بالها قطعت في ربع دينار
Beş yüz altın diyet biçilen bir ele / Ne oldu da çeyrek dinar için kesildi?
تحكم: ما لنا إلا السكوت له ... وأن نعوذ بمولانا من النار
Bir çelişki ki bize ancak susmak düşer, / Ve Mevlâmıza cehennem ateşinden sığınmak.
فأجابه- ولله دره- علم الدين السخاوي بقوله:
İlim Dini es-Sehâvî -Allah ondan razı olsun- ona şu sözüyle cevap vermiştir:
عز الأمانة: أغلاها وأرخصها ... ذل الخيانة، فافهم حكمة الباري
Emanetin izzeti onu paha biçilmez kıldı, hıyanetin zilleti ise onu ucuzlattı; / Artık Yaratıcının hikmetini anla!
وفي الأحكام لابن عربي أنه كان جزاء السارق في شرع من قبلنا استرقاقه، وقيل: كان ذلك إلى زمن موسى ﵊ ونسخ، فعلى الأول شرعنا ناسخ لما قبله، وعلى الثاني مؤكد للنسخ فَمَنْ تابَ من السرّاق إلى الله تعالى مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ الذي هو سرقته، والتصريح بذلك لبيان عظم نعمته تعالى بتذكير عظم جنايته وَأَصْلَحَ أمره بالتفصي عن التبعات بأن يرد مال السرقة إن أمكن أو يستحل لنفسه من مالكه أو ينفقه في سبيل الله تعالى إن جهله، وقيل: المعنى وفعل الفعل الصالح الجميل بأن استقام على التوبة كما هو المطلوب منه فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ يقبل توبته فلا يعذبه في الآخرة، وأما القطع فلا يسقطه التوبة عندنا لأن فيه حق المسروق منه، ويسقطه عند الشافعي رضي الله تعالى عنه في أحد قوليه، ولا يخفى ما في هذه الجملة من ترغيب العاصي بالتوبة، وأكد ذلك بقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وهو في موضع التعليل لما قبله، وفيه إشارة إلى أن قبول التوبة تفضل منه تعالى أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الخطاب للنبي ﷺ، أو لكل أحد يصلح له، واتصاله بما قبله على ما قاله الطبرسي: اتصال الحجاج، والبيان عن صحة ما تقدم من الوعد والوعيد، وقال شيخ الإسلام: المراد به الاستشهاد بذلك على قدرته تعالى- على ما سيأتي- من التعذيب والمغفرة على أبلغ وجه وأتمه أي ألم تعلم أن الله تعالى له السلطان القاهر والاستيلاء الباهر المستلزمان للقدرة التامة على التصرف الكلي فيهما وفيما اشتملا عليه إيجادا وإعداما إحياء وإماتة إلى غير ذلك حسبما تقتضيه مشيئته، والجار والمجرور خبر مقدم، ومُلْكُ السَّماواتِ مبتدأ، والجملة خبر أَنَّ وهي مع ما في حيزها سادّ مسدّ مفعولي «تعلم» عند الجمهور، وتكرير الإسناد لتقوية الحكم، وقوله تعالى: يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ إما تقرير لكون ملكوت السماوات والأرض له سبحانه، وإما خبر آخر- لأن- وكان الظاهر
İbnü'l-Arabî'nin el-Ahkâm'ında belirtildiğine göre, bizden öncekilerin şeriatında hırsızın cezası köleleştirilmesiydi. Bunun Mûsâ aleyhisselâm zamanına kadar devam edip sonra neshedildiği de söylenmiştir. Birinci görüşe göre bizim şeriatımız öncekini neshetmiştir; ikinci görüşe göre ise neshin tekitidir. { فَمَنْ تابَ } “Kim tövbe ederse” hırsızlardan kim Allah Teâlâ'ya dönerse, { مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ } “yaptığı haksızlıktan (zulmünden) sonra” yani hırsızlığından sonra. Bunun açıkça belirtilmesi, cinayetinin büyüklüğünü hatırlatarak Allah Teâlâ'nın nimetinin büyüklüğünü beyan etmek içindir. { وَأَصْلَحَ } “ve durumunu düzeltirse” mümkünse çalınan malı sahibine iade ederek veya sahibinden helallik isteyerek yahut sahibi bilinmiyorsa onu Allah Teâlâ yolunda infak ederek veballerden kurtulmak suretiyle durumunu ıslah ederse. Şöyle de denilmiştir: Mana, kendisinden istenen şekilde tövbede sebat ederek salih ve güzel amel işlerse demektir. { فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ } “şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder” tövbesini kabul buyurur ve ahirette ona azap etmez. El kesme cezasına gelince, tövbe bize göre bu cezayı düşürmez; çünkü onda çalınan mal sahibinin hakkı vardır. Şâfiî'ye radıyallâhu teâlâ anh göre ise iki görüşünden birinde düşürür. Bu cümlede günahkâr kimseyi tövbeye teşvik bulunduğu gizli değildir. Şanı yüce olan Allah bunu şu kavliyle tekit etmiştir: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Bu cümle öncesinin gerekçesi (ta'lil) makamındadır; onda tövbenin kabulünün Allah Teâlâ'dan bir lütuf olduğuna işaret vardır. { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır”. Hitap Nebî'yedir sallallâhu aleyhi ve sellem yahut hitaba elverişli olan herkese yöneliktir. Tabersî'nin dediğine göre bunun öncekiyle irtibatı delil getirme ve daha önce geçen vaat ve tehdidin doğruluğunu beyan irtibatıdır. Şeyhülislâm ise şöyle demiştir: Bundan maksat, şanı yüce olan Allah'ın -geleceği üzere- en beliğ ve en mükemmel şekilde azap etmeye ve bağışlamaya kadir olduğuna bununla istidlal etmektir; yani bilmez misin ki Allah Teâlâ, dilediği doğrultuda var etme, yok etme, diriltme, öldürme vb. şekillerde göklerde, yerde ve bu ikisinin içerdiği şeylerde küllî tasarrufta bulunmaya tam bir kudreti gerektiren kahredici bir hâkimiyete ve göz kamaştırıcı bir galebe ve mülke sahiptir. Car ve mecrûr öne geçmiş haberdir; { مُلْكُ السَّماواتِ } mübtedadır. Cümle { أَنَّ } nin haberidir; o da dahil olduğu lafızla birlikte cumhura göre «ta'lem» fiilinin iki mef'ûlü yerine geçmiştir. İsnadın tekrarlanması hükmü kuvvetlendirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “O, dilediğine azap eder, dilediğini de bağışlar” kavli ya göklerin ve yerin mülkünün şanı yüce olan Allah'a ait oluşunun takriridir ya da { أَنَّ } için başka bir haberdir. Zahir olan ise,
لحديث «سبقت رحمتي غضبي»
«{ سبقت رحمتي غضبي } “Rahmetim gazabımı geçmiştir”» hadisinden ötürü
تقديم المغفرة على التعذيب، وإنما عكس هنا لأن التعذيب للمصر على السرقة، والمغفرة للتائب منها، وقد قدمت السرقة في الآية أولا ثم ذكرت التوبة بعدها فجاء هذا اللاحق على ترتيب السابق، أو لأن المراد بالتعذيب القطع، وبالمغفرة التجاوز عن حق الله تعالى، والأول في الدنيا، والثاني في الآخرة، فجيء به على ترتيب الوجود أو لأن المقام مقام الوعيد، أو لأن المقصود وصفه تعالى بالقدرة، والقدرة في تعذيب من يشاء أظهر من القدرة في مغفرته لأنه لا إباء في المغفرة من المغفور، وفي التعذيب إباء بين وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فيقدر على ما ذكر من التعذيب والمغفرة، والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبلها، ووجه الإظهار كالنهار يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ خوطب ﷺ بعنوان الرسالة للتشريف والإشعار بما يوجب عدم الحزن، والمراد بالمسارعة في الشيء الوقوع فيه بسرعة ورغبة، وإيثار كلمة فِي على- إلى- للإيذان بأنهم مستقرون في الكفر لا يبرحون، وإنما ينتقلون بالمسارعة عن بعض فنونه وأحكامه
bağışlamanın azaptan önce zikredilmesiydi. Burada tersine çevrilmesinin sebebi, azabın hırsızlıkta ısrar eden kimse için, mağfiretin ise ondan tövbe eden kimse için olmasıdır. Ayette önce hırsızlık zikredilmiş, sonra ardından tövbe zikredilmiştir; dolayısıyla bu sonraki ifade öncekinin tertibine uygun gelmiştir. Yahut azaptan maksat el kesme, mağfiretten maksat ise Allah Teâlâ'nın hakkını bağışlamasıdır; birincisi dünyada, ikincisi ahirettedir, binaenaleyh vuku buluş sırasına göre getirilmiştir. Veya makam tehdit makamı olduğu içindir. Yahut maksat Allah Teâlâ'yı kudret ile tavsif etmektir; dilediğine azap etmedeki kudret ise dilediğini bağışlamadaki kudretten daha zahirdir, çünkü bağışlanan kimseden bağışlanmaya karşı bir direnç ve imtina olmazken azapta açık bir direnç ve imtina vardır. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir” dolayısıyla zikredilen azap etmeye ve bağışlamaya da kadirdir. Cümle, öncesinin muhtevasını pekiştiren bir fezlekedir (tezyîl). Açık ismin zikredilme gerekçesi ise gün gibi aşikârdır. { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “Ey Resûl! Küfürde yarışanlar (hızlıca koşanlar) seni üzmesin”. Peygamberlik unvanıyla hitap edilmesi, taltif etmek ve üzülmemeyi gerektiren hususu hissettirmek içindir. Bir şeyde müsabaka/müsâraat etmek, o şeye hızla ve istekle düşmektir. «İlâ» yerine «fî» edatının tercih edilmesi, onların küfürde sabit ve ayrılmaz olduklarını, yarışarak ancak onun bazı kısımlarından ve hükümlerinden
إلى بعض آخر منها، كإظهار موالاة المشركين وإبراز آثار الكيد للإسلام ونحو ذلك.
müşriklere dostluk göstermek, İslâm'a hile ve tuzak izlerini ortaya koymak vb. diğer bazı kısımlarına geçtiklerini bildirmek içindir.
والتعبير عنهم بالموصول للإشارة بما في حيز صلته إلى مدار الحزن، وهذا وإن كان بحسب الظاهر نهيا للكفرة عن أن يحزنوه ﷺ بمسارعتهم في الكفر- لكنه في الحقيقة نهي له ﵊ عن التأثر من ذلك والمبالاة، والغرض منه مجرد التسلية على أبلغ وجه وآكده، فإن النهي عن أسباب الشيء ومبادئه المؤدية إليه نهي عنه بالطريق البرهاني وقطع له من أصله.
Onların ism-i mevsûl ile ifade edilmesi, sılasının içerdiği mana ile üzüntünün sebebine işaret etmek içindir. Bu, her ne kadar zahire göre kâfirlerin küfürde yarışarak O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem üzmelerini nehiy olsa da, hakikatte O'nun aleyhisselâm bundan etkilenmesini ve aldırış etmesini nehiydir. Bundan maksat ise en beliğ ve en tekitli şekilde sırf teselli etmektir; zira bir şeyin sebeplerini ve ona götüren başlangıçlarını nehiy, burhânî yolla o şeyin kendisini nehiy ve onu kökünden kesmektir.
وقرىء «يحزنك» بضم الياء وكسر الزاي من أحزن وهي لغة، وقرىء «يسرعون» يقال أسرع فيه الشيب أي وقع فيه سريعا أي لا تحزن ولا تبال بتهافتهم في الكفر بسرعة حذرا- كما قيل- من شرهم وموالاتهم للمشركين فإن الله تعالى ناصرك عليهم، أو شفقة عليهم حيث لم يوفقوا للهداية فإن الله تعالى يهدي من يشاء ويضل من يشاء مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ بيان للمسارعين في الكفر، وقال أبو البقاء: إنه متعلق بمحذوف وقع حالا من فاعل يُسارِعُونَ أو من الموصول أي كائنين مِنَ الَّذِينَ إلخ، والباء متعلقة- بقالوا- لا- بآمنا- لظهور فساده وتعلقها به على معنى- بذي أفواههم- أي يؤمنون بما يتفوهون به من غير أن تلتف به قلوبهم مما لا ينبغي أن يلتفت إليه من له أدنى تمييز وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ جملة حالية من ضمير قالُوا، وقيل: عطف على قالُوا وقوله ﷾:
«Yuhzinke» şeklinde yâ'nın zammesi ve zây'ın kesresiyle «ahzene» fiilinden de okunmuştur ki bu bir lügattir. «Yüsri'ûne» şeklinde de okunmuştur; nitekim «saçına ak hızla düştü» anlamında kullanılır; yani onların şerlerinden ve müşriklerle dostluk kurmalarından korkarak -denildiği gibi- küfre hızla üşüşmelerine üzülme ve aldırış etme, çünkü Allah Teâlâ onlara karşı senin yardımcındır; yahut hidayete erdirilmedikleri için onlara acıyarak üzülme, çünkü Allah Teâlâ dilediğini hidayete erdirir, dilediğini de saptırır. { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ } “Ağızlarıyla 'İnandık' diyenlerden” ifadesi, küfürde yarışanların beyanıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: Bu, { يُسارِعُونَ } fiilinin fâilinden veya mevsûlden hâl olan mahzufa müteallaktır; yani «o kimselerden oldukları halde...» demektir. Bâ harfi { آمَنَّا } lafzına değil { قالُوا } lafzına müteallaktır; çünkü bunun fasitliği açıktır. Bunun ona taalluku «ağızlarının sahibi olarak/sadece dilleriyle» manasınadır; yani kalpleriyle benimsemeksizin sırf dilleriyle söyledikleri şeye inanırlar ki en ufak temyiz kabiliyeti olan kimsenin bile buna iltifat etmemesi gerekir. { وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “halbuki kalpleri inanmamıştır” cümlesi, { قالُوا } fiilinin zamirinden hâl cümlesidir. { قالُوا } fiiline matuf olduğu da söylenmiştir. Şanı yüce olan Allah'ın:
وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا عطف على مِنَ الَّذِينَ قالُوا وبه تم تقسيم المسارعين إلى قسمين: منافقين ويهود، فقوله ﷾: سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ خبر مبتدأ محذوف أي هم سَمَّاعُونَ، والضمير للفريقين أو للذين يسارعون، وجوز أن يكون- للذين هادوا- واعترض بأنه مخل بعموم الوعيد الآتي ومباديه للكل- كما ستقف عليه إن شاء الله تعالى- وكذا جعل غير واحد وَمِنَ الَّذِينَ إلخ خبرا على أن سَمَّاعُونَ صفة لمبتدأ محذوف، أي ومنهم قوم سماعون لأدائه إلى اختصاص ما عدد من القبائح وما يترتب عليها من الغوائل الدنيوية والأخروية بهم، على أنه قد قرىء- سماعين- بالنصب على الذم وهو ظاهر في أرجحية العطف، فالوجه ذلك، واللام للتقوية كما في قوله تعالى: فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ [هود: ١٠٧، البروج: ١٦] وقيل: لتضمين السماع معنى القبول أي قابلون لما يفتريه الأحبار من الكذب على الله تعالى ورسوله ﵊ وتحريف كتابه، واعترضه الشهاب بأن هذا يقتضي أنه إنما فسر بالقبول ليعديه اللام.
{ وَمِثْلَهُ } “ve Yahudilerden [olanlar da]” kavli, { مِنَ الَّذِينَ قالُوا } kavline matuftur; böylece küfürde yarışanlar iki kısma ayrılmış oldu: münafıklar ve Yahudiler. Allah'ın azze ve celle: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “Onlar yalana çok kulak verirler” kavli mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani «Onlar çokça kulak verenlerdir». Zamir her iki gruba veya küfürde yarışanlara aittir. { الَّذِينَ هادُوا } grubuna ait olması da caiz görülmüş, fakat -inşâallâh teâlâ göreceğin üzere- gelecek olan tehdidin ve onun başlangıçlarının herkese olan şümulünü bozacağı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Birden fazla âlim { وَمِنَ الَّذِينَ } vb. kısmını haber, { سَمَّاعُونَ } lafzını da mahzuf mübtedanın sıfatı kılmıştır; yani «Onlardan yalana çok kulak veren bir topluluk vardır» şeklinde; çünkü [diğer türlüsü] sayılan çirkinliklerin ve bunlara terettüp eden dünyevî ve uhrevî felaketlerin sadece onlara tahsis edilmesine yol açar. Kaldı ki kınama (zem) üzere nasb ile «semmâ'îne» şeklinde de okunmuştur ki bu da atfın racih olduğuna açıktır; binaenaleyh uygun olan vecih budur. Lâm harfi Allah Teâlâ'nın: { فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Dilediğini hakkıyla yapandır” [Hûd: 107; Bürûc: 16] kavlinde olduğu gibi takviye içindir. Şöyle de denilmiştir: Dinleme (semâ') fiilinin kabul manasını tazammun etmesi içindir; yani hahamların Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne aleyhisselâm karşı uydurdukları yalanları ve O'nun Kitabı'nı tahrif etmelerini kabul edicidirler. Şihâb buna itiraz ederek, bunun kabul ile tefsir edilmesinin sırf lâm harfinin onu müteaddi kılması için yapılmasını gerektirdiğini söylemiştir.
وقد قال الزجاج: يقال: لا تسمع من فلان أي لا تقبل، ومنه سمع الله لمن حمده أي تقبل منه حمده، وكلام الجوهري يخالفه أيضا، ويقتضي أنه ليس مبنيا على التضمين، وقال عصام الملة: إن القبول أيضا متعد بنفسه ففي القاموس: قبله- كعمله- وتقبله بمعنى أخذه، نعم يتعدى السماع بمعنى القبول باللام بمعنى من، كما في- سمع الله لمن حمده- أي قبل الله تعالى ممن حمده، لكن هذه اللام تدخل على المسموع منه لا المسموع.
Oysa Zeccâc şöyle demiştir: «Falandan dinleme» denilir, yani «kabul etme» demektir. «Semiallâhu limen hamideh» (Allah kendisine hamdedeni işitti) sözü de bundandır, yani hamdini ondan kabul etti demektir. Cevherî'nin sözü de buna muhaliftir ve bunun tazammuna dayalı olmadığını gerektirir. İsâmü'l-Mille ise şöyle demiştir: Kabul kelimesi de bizzat geçişlidir (müteaddidir); nitekim Kâmûs'ta «kabilehû» ve «tekabbelehu» onu aldı manasındadır. Evet, kabul manasındaki semâ' fiili «min» manasındaki lâm harfiyle geçişli olur; nitekim «Semiallâhu limen hamideh» yani «Allah Teâlâ kendisine hamdeden kimseden kabul etti» ifadesinde olduğu gibi. Fakat bu lâm harfi dinlenilen şeyin üzerine değil, kendisinden dinlenilen kimsenin üzerine dahil olur.
وجوز أن تكون اللام للعلة، والمفعول محذوف أي سماعون كلامك ليكذبوا عليك فيه بأن يمسخوه بالزيادة والنقصان والتبديل والتغيير، أو كلام الناس الدائر فيما بينهم ليكذبوا بأن يرجفوا بقتل المؤمنين وانكسار سراياهم، أو نحو ذلك مما فيه ضرر بهم، وأيا ما كان فالجملة مستأنفة جارية- على ما قيل- مجرى التعليل للنهي، أو مسوقة لمجرد الذم كما يقتضيه قراءة النصب، وقوله تعالى شأنه: سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ خبر ثان للمبتدأ المقدر للأول، ومبين لما هو المراد بالكذب على تقدير التقوية والتضمين، واللام هنا مثلها في- سمع الله لمن حمده- والمعنى مبالغون في قبول كلام قوم آخرين، واختاره شيخ الإسلام.
Lâm harfinin ta'lil (sebep) için olması ve mef'ûlün hazfedilmiş bulunması da caiz görülmüştür; yani «artırma, eksiltme, tebdil ve tağyir ile tahrif ederek sana karşı onda yalan uydurmak için senin sözünü dinleyicidirler» yahut «müminlerin öldürüldüğü ve seriyyelerinin hezimete uğradığı gibi onlara zarar verecek konularda yalan haberler yaymak suretiyle yalan söylemek için insanların kendi aralarında dönüp duran sözlerini dinleyicidirler». Her nasıl olursa olsun cümle müstakildir (istînâfiyye); denildiğine göre nehyin ta'lili makamındadır yahut nasb kıraatinin gerektirdiği gibi sırf kınama için sevk edilmiştir. Şanı yüce olan Allah'ın: { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } “Sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına (onların sözlerine) kulak verirler” kavli, birinci için takdir edilen mübtedanın ikinci haberidir; takviye ve tazammun takdirine göre ise yalandan kastedilen şeyin ne olduğunu açıklayıcıdır. Buradaki lâm harfi «Semiallâhu limen hamideh» cümlesindeki gibidir; mana ise başka bir topluluğun sözünü kabul etmede pek aşırıya kaçan kimselerdir demektir. Şeyhülislâm da bunu tercih etmiştir.
وجوز كونها لام التعليل أي سماعون كلامه ﷺ الصادر منه ليكذبوا عليه لأجل قوم آخرين، والمراد أنهم عيون عليه ﵊ لأولئك القوم، وروي ذلك عن الحسن والزجاج واختاره أبو علي الجبائي، وليس في النظم ما يأباه ولا بعد فيه، نعم ما قيل: من أنه يجوز أن تتعلق اللام بالكذب على أن سَمَّاعُونَ الثاني مكرر للتأكيد بمعنى سماعون ليكذبوا لقوم آخرين بعيد، وآخَرِينَ صفة لِقَوْمٍ وجملة لَمْ يَأْتُوكَ صفة أخرى، والمعنى لم يحضروا عندك، وقيل: هو كناية عن أنهم لم يقدروا أن ينظروا إليك، وفيه دلالة على شدة بغضهم له ﷺ، وفرط عداوتهم، واحتمال كونها صفة سَمَّاعُونَ أي سَمَّاعُونَ لم يقصدوك بالإتيان بل قصدوا السماع للإنهاء إلى قوم آخرين مما لا ينبغي أن يلتفت إليه، وقوله ﷾: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ صفة أخرى لِقَوْمٍ وصفوا أولا بمغايرتهم للسماعين تنبيها على استقلالهم وأصالتهم في الرأي، ثم بعدم حضورهم مجلس رسول الله ﷺ إيذانا بكمال طغيانهم في الضلال، أو بعدم قدرتهم على النظر إليه ﵊ إيذانا بما تقدم ثم باستمرارهم على التحريف بيانا لإفراطهم في العتو والمكابرة والاجتراء على الله تعالى، وتعيينا للكذب الذي سمعه السماعون على بعض الوجوه كما هو الظاهر، وقيل: الجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب ناعية عليهم شنائعهم، وقيل: خبر مبتدأ محذوف راجع إلى القوم، وقيل: إلى الفريقين، والمعنى يميلون ويزيلون التوراة، أو كلام الرسول ﷺ أو كليهما أو مطلق الكلم في قول عن المواضع التي وضع ذلك فيها إما لفظا بإهماله، أو تغيير وضعه، وإما معنى بحمله على غير المراد وإجرائه في غير مورده.
Bunun ta'lil lâmı olması da caiz görülmüştür; yani «başka bir topluluk adına O'na karşı yalan uydurmak için O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem sâdır olan sözleri dinleyicidirler». Bundan maksat, onların o topluluk için Nebî'ye aleyhisselâm karşı casusluk yapmalarıdır. Bu görüş Hasan ve Zeccâc'dan rivayet edilmiş ve Ebû Ali el-Cübbâî tarafından tercih edilmiştir; nazımda buna mani olan bir şey yoktur ve uzak bir ihtimal de değildir. Evet, ikinci { سَمَّاعُونَ } lafzının «başka bir topluluk için yalan söylemek üzere dinleyenler» manasında tekit için tekrarlanmış olmasına binaen lâm harfinin kizb lafzına müteallak olmasının caiz olduğuna dair söylenen görüş uzaktır. { آخَرِينَ } kelimesi { لِقَوْمٍ } ifadesinin sıfatıdır; { لَمْ يَأْتُوكَ } cümlesi ise diğer bir sıfattır. Mana «senin yanına gelmemişlerdir» demektir. Sana bakmaya güç yetiremediklerine dair bir kinaye olduğu da söylenmiştir; bunda O'na sallallâhu aleyhi ve sellem karşı aşırı buğuzlarına ve düşmanlıklarının şiddetine delalet vardır. Bunun { سَمَّاعُونَ } lafzının sıfatı olması ihtimaline -yani sana gelmeyi kastetmeyip sadece başka bir kavme ulaştırmak için dinlemeyi kastederek dinleyenlerdir anlamına- ise iltifat edilmemelidir. Şanı yüce olan Allah'ın: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri konuldukları yerlerden [sonra] tahrif ederler (değiştirirler)” kavli, { لِقَوْمٍ } lafzının bir başka sıfatıdır. Onlar önce görüşlerindeki bağımsızlık ve asıllıklarına dikkat çekilmek üzere dinleyicilerden farklı oluşlarıyla, sonra sapıklıktaki azgınlıklarının kemalini bildirmek üzere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem meclisinde bulunmayışlarıyla yahut daha önce geçtiği üzere O'na aleyhisselâm bakmaya güç yetiremeyişleriyle, sonra da taşkınlık, inat ve Allah Teâlâ'ya karşı cüretteki aşırılıklarını beyan etmek ve zahir olduğu üzere bazı vecihlere göre dinleyicilerin dinlediği yalanı tayin etmek üzere tahrifteki süreklilikleriyle tavsif edilmişlerdir. Şöyle de denildi: Cümle müstakildir, iraptan mahalli yoktur; onların çirkinliklerini ilan etmektedir. Şöyle de denildi: O topluluğa raci olan mahzuf mübtedanın haberidir; her iki fırkaya raci olduğu da söylenmiştir. Mana; Tevrat'ı veya Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü yahut her ikisini veya bir görüşe göre mutlak olarak kelimeleri konulduğu yerlerden -ya lafzını terk etmek veya yerini değiştirmek suretiyle lafzen, ya da murat edilenin dışına hamletmek ve mevridi dışında kullanmak suretiyle manen- saptırıp tahrif ederler demektir.
ومن هنا يعلم توجيه قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ دون عن مواضعه، وقال عصام الملة: إن إدراج لفظ بَعْدِ للتنبيه على تنزيل الكلم منزلة هي أدنى مما وضعت فيه لأنه إبطال النافع بالضار لا بالنافع أو الأنفع، فكأن المحرف واقف في موضع هو أدنى من موضع الكلمة يحرفها إلى موضعه، ولا يخفى بعده، وقال بعضهم: إن مِنَ للابتداء، ولفظ بَعْدِ للإشارة إلى أن التحريف مما بعد إلى موضع أبعد، وفيه من المبالغة في التشنيع ما لا يخفى، وقرأ إبراهيم- يحرفون الكلام عن مواضعه- وقوله ﷾: يَقُولُونَ كالجملة السابقة في الوجوه، ويجوز أن تكون حالا من ضمير يُحَرِّفُونَ وجوز كونها كالتي قبلها صفة- لسماعون- أو حالا من الضمير فيه، وتعقبه شيخ الإسلام بأنه مما لا سبيل إليه أصلا كيف لا وأن مقول القول ناطق بأن قائله ممن لا يحضر مجلس الرسول ﷺ والمخاطب به ممن يحضره، فكيف يمكن أن يقوله السماعون المترددون إليه ﵊ لمن لا يحوم حول حضرته قطعا، وادعاء قول السماعين لأعقابهم المخالطين للمسلمين تعسف ظاهر مخل بجزالة النظم الكريم، فالحق الذي لا محيد عنه- وعليه درج غالب المفسرين- أن المحرفين والقائلين هم القوم الآخرون أي يقولون لأتباعهم السماعين لهم إِنْ أُوتِيتُمْ من جهة الرسول ﷺ كما هو الظاهر هذا فَخُذُوهُ واعملوا بموجبه فإنه موافق للحق وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ من جهته بل أوتيتم غيره فَاحْذَرُوا قبوله وإياكم وإياه، أو فاحذروا رسول الله ﷺ، وفي ترتيب الأمر بالحذر على مجرد عدم إيتاء المحرف من المبالغة والتحذير ما لا يخفى،
Buradan Allah Teâlâ'nın «an mevâdııhî» yerine { مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } buyurmasının sebebi anlaşılır. İsâmü'l-Mille şöyle demiştir: { بَعْدِ } lafzının dercedilmesi, kelimeleri konuldukları yerin daha aşağısında bir konuma indirmeye dikkat çekmek içindir; çünkü bu durum faydalı olanı faydalı veya daha faydalı olanla değil, zararlı olanla iptal etmektir. Sanki tahrif eden kimse kelimenin konulduğu yerden daha aşağı bir yerde durmakta ve kelimeyi kendi durduğu yere doğru tahrif etmektedir; bunun uzaklığı ise gizli değildir. Bazıları şöyle demiştir: { مِنْ } ibtida (başlangıç) içindir; { بَعْدِ } lafzı ise tahrifin sonradan daha uzak bir yere doğru yapıldığına işaret etmek içindir ki bunda kınamadaki mübalağa gizli değildir. İbrâhim «yuharrifûne'l-kelâme an mevâdııhî» şeklinde okumuştur. Şanı yüce olan Allah'ın: { يَقُولُونَ } “Derler” kavli vecihler bakımından önceki cümle gibidir. { يُحَرِّفُونَ } fiilindeki zamirden hâl olması da caizdir; bundan önceki gibi { سَمَّاعُونَ } lafzına sıfat veya içindeki zamirden hâl olması da caiz görülmüştür. Şeyhülislâm buna itiraz ederek şöyle demiştir: Buna kesinlikle imkân yoktur; nasıl olsun ki, söylenen söz, söyleyenin Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem meclisinde bulunmayan kimselerden olduğuna, muhatabın ise O'nun meclisinde bulunanlardan olduğuna açıkça şahitlik etmektedir! Durum böyleyken O'na aleyhisselâm gidip gelen dinleyicilerin, O'nun huzuruna kesinlikle yaklaşmayan kimselere bu sözü söylemeleri nasıl mümkün olabilir? Dinleyicilerin bu sözü Müslümanlarla iç içe olan kendi arkalarındaki kimselere söylediği iddiası ise açık bir tekellüftür ve kerîm nazmın fesahatine halel getirir. Binaenaleyh kaçınılmaz olan ve müfessirlerin çoğunun üzerinde yürüdüğü hak görüş şudur: Tahrif edenler de bu sözü söyleyenler de o diğer topluluktur; yani kendilerine kulak veren müntesiplerine şöyle derler: { إِنْ أُوتِيتُمْ } “Eğer size verilirse” zahir olduğu üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından, { هذا } “bu [hüküm]”, { فَخُذُوهُ } “onu alın” ve gereğince amel edin, çünkü o hakka uygundur; { وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ } “ve eğer o size verilmezse” O'nun tarafından değil de size başkası verilirse, { فَاحْذَرُوا } “sakının” onu kabul etmekten, ondan son derece kaçının! Yahut Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sakının. Sakınma emrinin sırf tahrif edilen hükmün verilmemesine bağlanmasında bulunan mübalağa ve sakındırma ise gizli değildir.