العناد على طريق البث والحزن والشكوى إلى الله تعالى مع رقة القلب التي بمثلها تستجلب الرحمة وتستنزل النصرة، فليس القصد إلى الإخبار وكذا كل خبر يخاطب به علام الغيوب يقصد به معنى سوى إفادة الحكم أو لازمه، فليس قوله ردا لما أمر الله تعالى به ولا اعتذارا عن عدم الدخول رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي هارون ﵇ وهو عطف على نَفْسِي أي لا يجيبني إلى طاعتك ويوافقني على تنفيذ أمرك سوى نَفْسِي وَأَخِي ولم يذكر الرجلين اللذين أنعم الله تعالى عليهما وإن كانا يوافقانه إذا دعا لما رأى من تلون القوم وتقلب آرائهم فكأنه لم يثق بهما ولم يعتمد عليهما.
inadı [görünce], benzeriyle rahmetin celbedildiği ve yardımın indirildiği bir kalp inceliği eşliğinde içini dökmek, kederini bildirmek ve Allah Teâlâ'ya şikâyette bulunmak üzere [şöyle] dedi; maksat yalnızca haber vermek değildir. Nitekim Allâmü'l-Guyûb'a (gaybları hakkıyla bilene) hitap edilen her haberde hükmün bildirilmesi veya lazımından başka bir mana kastedilir. Dolayısıyla onun bu sözü Allah Teâlâ'nın emrettiği şeyi reddetmek veya [oraya] girmemek için bir özür beyan etmek değildir: { رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي } “Rabbim! Şüphesiz ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum”; [kardeşim] Harun aleyhisselâm'dır. Bu ifade { نَفْسِي } üzerine matuftur; yani 'Sana itaate ve emrini yerine getirme konusunda bana uymaya kendimden ve kardeşimden başkası icabet etmiyor' demektir. Allah Teâlâ'nın kendilerine nimet verdiği o iki adamı, -kendisi davet ettiğinde ona uyuyor olsalar da- kavmin değişkenliğini ve fikirlerinin dönekliğini gördüğü için zikretmemiştir; sanki o ikisine güvenmemiş ve onlara bel bağlamamıştır.
وقيل: ليس القصد إلى القصر بل إلى بيان قلة من يوافقه تشبيها لحاله بحال من لا يملك إلا نفسه وأخاه، وجوز أن يراد- بأخي- من يؤاخيني في الدين فيدخلان فيه ولا يتم إلا بالتأويل بكل مؤاخ له في الدين، أو بجنس الأخ وفيه بعد، ويجوز في أَخِي وجوها أخر من الإعراب: الأول أنه منصوب بالعطف على اسم- إن- الثاني أنه مرفوع بالعطف على فاعل أَمْلِكُ للفصل، الثالث أنه مبتدأ خبره محذوف، الرابع أنه معطوف على محل اسم- إن- البعيد لأنه بعد استكمال الخبر، والجمهور على جوازه حينئذ، الخامس أنه مجرور بالعطف على الضمير المجرور على رأي الكوفيين، ثم لا يلزم على بعض الوجوه الاتحاد في المفعول بل يقدر للمعطوف مفعول آخر أي وأخي إلا نفسه، فلا يرد ما قيل: إنه يلزم من عطفه على اسم- إن- أو فاعل أَمْلِكُ أن موسى وهارون ﵉ لا يملكان إلا نفس موسى ﵇ فقط، وليس المعنى على ذلك كما لا يخفى، وليس من عطف الجمل بتقدير ولا يملك أخي إلا نفسه كما توهم، وتحقيقه أن العطف على معمول الفعل لا يقتضي إلا المشاركة في مدلول ذلك ومفهومه الكلي لا الشخص المعين بمتعلقاته المخصوصة فإن ذلك إلى القرائن فَافْرُقْ بَيْنَنا يريد نفسه وأخاه عليهما الصلاة والسلام، والفاء لترتيب الفرق والدعاء به على ما قبله، وقرىء «فافرق» بكسر الراء وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ أي الخارجين عن طاعتك بأن تحكم لنا بما نستحقه، وعليهم بما يستحقونه كما هو المروي عن ابن عباس والضحاك رضي الله تعالى عنهم، وقال الجبائي: سأل ﵇ ربه أن يفرق بالتبعيد في الآخرة بأن يجعله وأخاه في الجنة ويجعلهم في النار، وإلى الأول ذهب أكثر المفسرين، ويرجحه تعقيب الدعاء بقوله تعالى: قالَ فَإِنَّها فإن الفاء فيه لترتيب ما بعدها على ما قبلها من الدعاء فكان ذلك إثر الدعاء ونوع من المدعو به،
Şöyle de denilmiştir: Maksat hasr (sınırlandırma) değil, kendi halini kendisinden ve kardeşinden başkasına mâlik olamayan kimsenin haline benzeterek kendisine uyanların azlığını açıklamaktır. 'Kardeşim' ifadesiyle dinde bana kardeş olan kimsenin kastedilmesi de caiz görülmüştür; böylece o ikisi de buna dahil olur; ancak bu da dinde kendisine kardeş olan herkesle veya kardeş cinsiyle tevil edilmedikçe tamamlanmaz ki bunda da uzaklık vardır. { أَخِي } kelimesinde başka irap vecihleri de caizdir: Birincisi, 'inne'nin ismine atıfla mansub olmasıdır. İkincisi, [araya] fasıla girdiği için { أَمْلِكُ } fiilinin failine atıfla merfû olmasıdır. Üçüncüsü, haberi hazfedilmiş bir mübteda olmasıdır. Dördüncüsü, haber tamamlandıktan sonra geldiği için 'inne'nin isminin uzak mahalline matuf olmasıdır ki bu durumda cumhur bunun caiz olduğu görüşündedir. Beşincisi, Kûfelilerin görüşüne göre mecrur zamire atıfla mecrur olmasıdır. Sonra bazı vecihlere göre mefulde birlik gerekmez; bilakis matuf için başka bir meful takdir edilir; yani 'kardeşim de ancak kendisine [mâliktir]' şeklinde olur. Dolayısıyla 'inne'nin ismine veya { أَمْلِكُ } fiilinin failine atfedilmesinden Musa ve Harun'un -aleyhimesselâm- sadece Musa aleyhisselâm'ın nefsine mâlik oldukları sonucunun çıkacağı yönündeki iddia varid olmaz; gizli olmadığı üzere mana buna göre değildir. Sanıldığı gibi 'kardeşim de ancak kendisine mâliktir' takdiriyle cümle atfından da değildir. İşin hakikati şudur ki, fiilin mamulüne yapılan atıf, o lafzın delalet ettiği şeye ve onun küllî mefhumuna ortaklığı gerektirir; özel taalluklarıyla muayyen şahsı değil; zira bu karinelere bağlıdır. { فَافْرُقْ بَيْنَنا } “Artık bizimle... arasını ayır”; kendisini ve kardeşini -aleyhimesselâm- kastetmektedir; fâ harfi ayrılığı ve bunun için dua etmeyi öncesine bağlamak içindir; râ harfinin kesresiyle «فافرق» şeklinde de okunmuştur; { وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “o fasıklar kavminin”; yani İbn Abbas ve Dahhâk'tan -radıyallâhu teâlâ anhüm- rivayet edildiği üzere bize hak ettiğimizle, onlara da hak ettikleriyle hükmetmek suretiyle Senin itaatinden çıkanların [arasını ayır]. Cübbâî şöyle demiştir: [Musa] aleyhisselâm Rabbinden ahirette uzaklaştırmak suretiyle aralarını ayırmasını; kendisini ve kardeşini cennete koyup onları cehenneme atmasını istemiştir. Müfessirlerin çoğu birinci görüşe meyletmiştir; Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَإِنَّها } “[Allah] buyurdu: 'Şüphesiz orası...'” kavliyle duayı hemen takip etmesi de bunu tercih ettirir; zira buradaki fâ harfi sonrasını önceki duaya terettüp ettirmek içindir; dolayısıyla bu, duanın hemen akabinde [gelen] ve istenen şeyin bir türü olmuştur.
وقد أخرج ابن جرير عن السدي قال: إن موسى ﵇ غضب حين قال له القوم ما قالوا فدعا- وكان ذلك عجلة منه ﵇ عجلها- فلما ضرب عليهم التيه ندم فأوحى الله تعالى عليه فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ
İbn Cerîr es-Süddî'den şunu rivayet etmiştir: Kavim Musa aleyhisselâm'a diyeceğini deyince o öfkelendi ve beddua etti -bu, aleyhisselâm'ın gösterdiği bir acele idi-. Onlara Tîh (çölde şaşkınca dolaşma) cezası verilince pişman oldu; bunun üzerine Allah Teâlâ ona: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Artık o fasıklar kavmi için üzülme” diye vahyetti.
والضمير المنصوب عائد إلى الأرض المقدسة أي فإنها لدعائك مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ لا يدخلونها ولا يملكونها، والتحريم تحريم منع لا تحريم تعبد، ومثله قول امرئ القيس يصف فرسه:
Mansub zamir Arz-ı Mukaddes'e râcidir; yani senin duan sebebiyle şüphesiz orası { مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “onlara haram kılınmıştır”; oraya giremezler ve oraya mâlik olamazlar. Bu haram kılma taabbüdî (ibadet amaçlı/şer'î) bir haramlık değil, engelleme nitelikli bir haram kılmadır. İmruülkays'ın atını tavsif ederken söylediği şu söz de bunun gibidir:
جالت لتصرعني فقلت لها اقصري ... إني امرؤ صرعي عليك حرام
'Beni yere çalmak için dönüp dolaştı; ona dedim ki: Vazgeç... Şüphesiz ben öyle bir erim ki beni yere çalman sana haramdır.'
يريد إني فارس لا يمكنك أن تصرعيني، وجوز أبو علي الجبائي- وإليه يشير كلام البلخي- أن يكون تحريم تعبد والأول أظهر أَرْبَعِينَ سَنَةً متعلق- بمحرمة- فيكون التحريم مؤقتا لا مؤبدا فلا يكون مخالفا لظاهر قوله تعالى:
Yani 'ben öyle bir biniciyim ki beni yere çalman mümkün değildir' demek istemektedir. Ebû Ali el-Cübbâî -Belhî'nin sözü de buna işaret eder- bunun taabbüdî bir haram kılma olabileceğini de caiz görmüştür; ancak birincisi daha açıktır. { أَرْبَعِينَ سَنَةً } “Kırk yıl” ifadesi { مُحَرَّمَةٌ } kelimesine müteallıktır; dolayısıyla haram kılma ebedî değil, muvakkat (belirli bir vakte bağlı) olur; böylece Allah Teâlâ'nın şu zâhir kavline de aykırı düşmez:
كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ والمراد بتحريمها عليهم أنه لا يدخلها أحد منهم هذه المدة لكن- لا- بمعنى أن كلهم يدخلونها بعدها، بل بعضهم ممن بقي حسبما
{ كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için yazdığı”. Onlara haram kılınmasından murat, bu müddet zarfında onlardan hiçbirinin oraya girmeyecek olmasıdır; fakat bu, hepsinin o süreden sonra gireceği anlamına gelmez; bilakis geriye kalanlardan bazılarının gireceği anlamına gelir; nitekim
روي أن موسى ﵇ سار بمن بقي من بني إسرائيل إلى الأرض المقدسة، وكان يوشع بن نون على مقدمته ففتحها وأقام بها ما شاء الله تعالى ثم قبض ﵇، وروي ذلك عن الحسن ومجاهد،
Musa aleyhisselâm'ın İsrailoğullarından geriye kalanlarla birlikte Arz-ı Mukaddes'e doğru yürüdüğü, öncü birliğinde Yûşa b. Nûn'un bulunduğu, orayı fethettiği ve Allah Teâlâ'nın dilediği kadar orada ikamet ettiği, sonra da [Musa] aleyhisselâm'ın vefat ettiği rivayet edilmiştir. Bu, Hasan ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir.
وقيل: لم يدخلها أحد ممن قال: لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً وإنما دخلها مع موسى ﵇ النواشئ من
Şöyle de denilmiştir: { لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً } “Biz oraya ebediyen girmeyeceğiz” diyenlerden hiçbiri oraya girmemiş; Musa aleyhisselâm ile birlikte oraya ancak onların nesillerinden yetişip
ذرياتهم، وعليه فالمؤقت بالأربعين في الحقيقة تحريمها على ذرياتهم وإنما جعل تحريما عليهم لما بينهما من العلاقة التامة، وقوله تعالى: يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ استئناف لبيان كيفية حرمانهم، وقيل: حال من ضمير عَلَيْهِمْ، والتيه: الحيرة، ويقال: تاه يتيه ويتوه، وهو أتوه وأتيه، فهو مما تداخل فيه الواو والياء، والمعنى يسيرون متحيرين وحيرتهم عدم اهتدائهم للطريق.
büyüyenler girmiştir. Buna göre kırk yılla kayıtlanan şey, hakikatte oranın onların zürriyetlerine haram kılınmasıdır; aralarındaki tam alaka sebebiyle bu, onlara haram kılınmış gibi kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın: { يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” kavli, [oradan] mahrum bırakılışlarının keyfiyetini açıklayan bir istînâftır. { عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamirden hal olduğu da söylenmiştir. Tîh; şaşkınlık ve hayret demektir; 'tâhe yetîhu ve yetûhu' denilir, 'etveh' ve 'etyeh' şeklinde kullanılır; dolayısıyla bu, vâv ile yâ harflerinin birbirine girdiği kelimelerdendir. Mana; şaşkın bir halde yürüyecekler demektir; şaşkınlıkları ise yola hidayet bulamamalarıdır (yolu bulamamalarıdır).
وقيل: الظرف متعلق ب يَتِيهُونَ، وروي ذلك عن قتادة فيكون التيه مؤقتا والتحريم مطلقا يحتمل التأبيد وعدمه، وكانت مسافة الأرض التي تاهوا فيها ثلاثين فرسخا في عرض تسعة فراسخ كما قال مقاتل، وقيل: اثني عشر فرسخا في عرض ستة فراسخ، وقيل: ستة في عرض تسعة، وقيل: كان طولها ثلاثين ميلا في عرض ستة فراسخ وهي ما بين مصر والشام، وذكر أنهم كانوا ستمائة ألف مقاتل وكانوا يسيرون فيصبحون حيث يمسون ويمسون حيث يصبحون- كما قاله الحسن ومجاهد- قيل: وحكمة ابتلائهم بالتيه أنهم لما قالوا: إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ عوقبوا بما يشبه القعود، وكان أربعين سنة لأنها غاية زمن يرعوي فيه الجاهل.
Zarfın { يَتِيهُونَ } fiiline müteallık olduğu da söylenmiştir; bu Katâde'den rivayet edilmiştir; bu takdirde Tîh muvakkat (süreli), haram kılma ise ebedîliği de ebedî olmamayı da muhtemel kılacak şekilde mutlak olur. Mukâtil'in dediği gibi içinde şaşkınca dolaştıkları arazinin mesafesi otuz fersah uzunluğunda, dokuz fersah genişliğinde idi. On iki fersah uzunluğunda, altı fersah genişliğinde olduğu da söylenmiştir. Dokuz fersah genişliğinde altı fersah olduğu da söylenmiştir. Uzunluğunun otuz mil, genişliğinin altı fersah olduğu da söylenmiştir ki bu da Mısır ile Şam arasıdır. Onların altı yüz bin savaşçı oldukları ve yürüdükleri, akşamladıkları yerde sabahlayıp sabahladıkları yerde akşamladıkları zikredilmiştir -nitekim Hasan ve Mücâhid böyle demiştir-. Tîh ile imtihan edilmelerinin hikmetinin; { إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Biz işte burada oturuyoruz” dediklerinde oturmaya benzeyen bir durumla cezalandırılmaları olduğu söylenmiştir. Kırk yıl olması ise, cahil kimsenin aklını başına toplayacağı azami süre olmasındandır.
وقيل: لأنهم عبدوا العجل أربعين يوما فجعل عقاب كل يوم سنة في التيه وليس بشيء، وكان ذلك من خوارق العادات إذ التحير في مثل تلك المسافة على عقلاء كثيرين هذه المدة الطويلة مما تحيله العادة، ولعل ذلك كان بمحو العلامات التي يستدل بها، أو بأن ألقي شبه بعضها على بعض.
Buzağıya kırk gün taptıkları için Tîh'te her günün cezasının bir yıl kılındığı da söylenmiştir ki bu kayda değer bir şey değildir. Bu durum harikulade (mucizevi) hallerdendi; zira bu kadar uzun bir süre boyunca bunca akıllı kimsenin böylesi bir mesafede şaşırıp kalması âdeten imkânsızdır. Belki de bu, yol bulmaya yarayan işaretlerin silinmesiyle veya bir kısmının diğerine benzer kılınmasıyla olmuştur.
وقال أبو علي الجبائي: إنه كان بتحول الأرض التي هم عليها وقت نومهم ويغني الله تعالى عن قبوله.
Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: Bu durum, uyudukları vakit üzerinde bulundukları arazinin yer değiştirmesiyle oluyordu; Allah Teâlâ [bizi] bunu kabul etmekten müstağni kılar.
وروي أنه كان الغمام يظلهم من حر الشمس وينزل عليهم المنّ والسلوى، وجعل معهم حجر موسى ﵇ يتفجر منه الماء دفعا لعطشهم،
Rivayet edildiğine göre, bulut onları güneşin sıcağından gölgeliyor, üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın eti iniyor, susuzluklarını gidermek için Musa aleyhisselâm'ın içinden su fışkıran taşı yanlarında bulunduruluyordu.
قيل: ويطلع بالليل عمود من نور يضيء لهم ولا يطول شعرهم ولا تبلى ثيابهم كما روي عن الربيع بن أنس، وكانت تشب معهم إذا شبوا كما روي عن طاوس.
Rebî' b. Enes'ten rivayet edildiğine göre, geceleyin kendilerini aydınlatan bir nur sütunu çıkıyor, saçları uzamıyor ve elbiseleri eskimiyordu. Tâvûs'tan rivayet edildiğine göre, onlar büyüdükçe [elbiseleri de] onlarla birlikte büyüyordu.
وذكر غير واحد من القصاص أنهم كانوا إذا ولد لهم مولود كان عليه ثوب كالظفر يطول بطوله ولا يبلى إلى غير ذلك مما ذكروه.
Kıssacılardan birden fazla kişi, onlardan bir çocuk doğduğunda üzerinde tırnak gibi bir elbise bulunduğunu, çocuk uzadıkça onun da uzadığını ve eskimediğini zikretmişlerdir; bunlardan başka daha nice şeyler de anlatmışlardır.
والعادة تبعد كثيرا منه فلا يقبل إلا ما صح عن الله تعالى ورسوله ﷺ، ولقد سألت بعض أحبار اليهود عن لباس بني إسرائيل في التيه، فقال: إنهم خرجوا من مصر ومعهم الكثير من ثياب القبط وأمتعتهم، وحفظها الله تعالى لكبارهم وصغارهم فذكرت له حديث الظفر، فقال لم نظفر به وأنكره فقلت له: هي فضيلة فهلا أثبتها لقومك؟ فقال: لا أرضى بالكذب ثوبا، واستشكل معاملتهم بهذه النعم مع معاقبتهم بالحيرة، وأجيب بأن تلك المعاقبة من كرمه تعالى، وتعذيبهم إنما كان للتأديب كما يضرب الرجل ولده مع محبته له ولا يقطع عنه معروفه، ولعلهم استغفروا من الكفر إذا كان قد وقع منهم، وأكثر المفسرين على أن موسى وهارون ﵉ كانا معهم في التيه لكن لم ينلهما من المشقة ما نالهم، وكان ذلك لهما روحا وسلامة كالنار لإبراهيم ﵇، ولعل الرجلين أيضا كانا كذلك.
Âdet (tabiat kanunları) bunların birçoğunu uzak görür; binaenaleyh Allah Teâlâ'dan ve Resûlü'nden sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak gelenler dışında hiçbir şey kabul edilmez. Yahudi din adamlarından bazılarına İsrailoğullarının Tîh'teki giyeceklerini sormuştum; dedi ki: 'Onlar Mısır'dan çıktıklarında yanlarında Kıptîlerin pek çok elbisesi ve eşyası vardı; Allah Teâlâ bunları onların büyükleri ve küçükleri için korudu.' Ona tırnak hadisesini zikredince: 'Buna nail olmadık' dedi ve bunu inkâr etti. Ben de ona: 'Bu bir fazilettir, kavmin için bunu kabul etsen ya?' deyince: 'Yalanı elbise edinmeye razı olmam' dedi. Şaşkınlıkla cezalandırılmalarının yanı sıra bu nimetlerle muamele görmeleri müşkil görülmüş; buna şöyle cevap verilmiştir: Bu cezalandırma O Teâlâ'nın keremindendir; onların azap görmeleri ise yalnızca tedip (terbiye) içindir; nitekim bir adam çocuğunu sevdiği halde döver ama iyiliğini de ondan kesmez. Belki de kendilerinden vaki olmuşsa küfürden tövbe etmişlerdir. Müfessirlerin çoğuna göre Musa ve Harun -aleyhimesselâm- Tîh'te onlarla birlikte idiler; ancak onlara isabet eden meşakkat o ikisine isabet etmemiştir; İbrahim aleyhisselâm için ateşin olduğu gibi bu da o ikisi için bir rahatlık ve esenlik olmuştur. Muhtemelen o iki adam da böyle idi.
وروي أن هارون مات في التيه واتهم به موسى ﵉ فقالوا: قتله لحبنا له فأحياه الله تعالى بتضرعه، فبرأه مما يقولون، وعاد إلى مضجعه، ومات موسى ﵇ بعده بسنة،
Rivayet edildiğine göre Harun Tîh'te vefat etmiş ve bundan dolayı Musa -aleyhimesselâm- itham edilmiştir. 'Onu sevdiğimiz için onu öldürdü' demişler; bunun üzerine Allah Teâlâ [Musa'nın] yakarışı sebebiyle [Harun'u] diriltmiş, o da [Musa'yı] onların dediklerinden temize çıkarmış ve tekrar yatağına dönmüştür. Musa aleyhisselâm ise ondan bir yıl sonra vefat etmiştir.
وقيل: بستة أشهر ونصف، وقيل: بثمانية أعوام، ودخل يوشع أريحا بعده بثلاثة أشهر، وقال قتادة: بشهرين، وكان قد نبئ قبل بمن بقي من بني إسرائيل ولم يبق المكلفون وقت الأمر منهم، قيل- ولا يساعده النظم الكريم- فإنه بعد ما قبل دعوته ﵇ على بني إسرائيل وعذبهم بالتيه بعيد أن ينجو من نجا، ويقدر وفاة النبيين ﵉ في محل العقوبة ظاهرا، وإن كان ذلك لهما منزل روح وراحة، وأنت تعلم أن الأخبار بموتهما ﵉ بالتيه كثيرة لا سيما الأخبار بموت هارون عليه
Altı buçuk ay sonra, sekiz yıl sonra vefat ettiği de söylenmiştir. Yûşa ise ondan üç ay sonra Eriha'ya girmiştir. Katâde: 'İki ay sonra' demiştir; daha önce İsrailoğullarından geriye kalanlara peygamber yapılmıştı ve emir vaktindeki mükelleflerden kimse kalmamıştı. Şöyle denilmiştir -ki yüce nazım buna yardımcı olmaz-: [Musa] aleyhisselâm'ın İsrailoğulları aleyhine olan duası kabul edilip onlara Tîh ile azap edildikten sonra, kurtulanın kurtulması ve o ikisi için bir esenlik ve rahatlık menzili olsa bile iki peygamberin -aleyhimesselâm- zâhiren ceza mahallinde vefatlarının takdir edilmesi uzaktır. Bilirsin ki o ikisinin -aleyhimesselâm- Tîh'te vefat ettiğine dair haberler pek çoktur; bilhassa Harun aleyhis-
السلام، ولا أرى للاستبعاد محلا، ولعل ذلك أنكى لبني إسرائيل.
selâm'ın vefatına dair haberler böyledir. Bu durumu uzak görmeye bir mahal görmüyorum; belki de bu İsrailoğulları için daha sarsıcı ve elem verici olmuştur.
وقيل: إنهما ﵉ لم يكونا مع بني إسرائيل في التيه، وأن الدعاء- وقد أجيب- كان بالفرق بمعنى المباعدة في المكان بالدنيا، وأرى هذا القول مما لا يكاد يصح، فإن كثيرا من الآيات كالنص في وجود موسى ﵇ معهم فيه كما لا يخفى فَلا تَأْسَ أي فلا تحزن لموتهم، أو لما أصابهم فيه من الأسى- وهو الحزن- عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ الذين استجيب لك في الدعاء عليهم لفسقهم، فالخطاب لموسى ﵇ كما هو الظاهر، وإليه ذهب أجلة المفسرين.
O ikisinin -aleyhimesselâm- Tîh'te İsrailoğullarıyla birlikte olmadıkları, kabul edilen duadaki 'arayı ayırma'nın dünyada mekân bakımından uzaklaşma anlamına geldiği de söylenmiştir. Bu görüşün neredeyse hiç sahih olamayacak bir görüş olduğu kanaatindeyim; zira gizli olmadığı üzere pek çok ayet Musa aleyhisselâm'ın orada onlarla birlikte bulunduğuna dair adeta nass gibidir. { فَلا تَأْسَ } “Artık üzülme”; yani onların ölümlerine veya orada başlarına gelenlere eseflenip kederlenme; [bu kelime] 'esâ'dan gelir ki o da hüzündür; { عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “o fasıklar kavmi için”; fasıklıkları sebebiyle aleyhlerine yaptığın dua kabul olunan kimseler için [üzülme]. Zâhir olan ve müfessirlerin önde gelenlerinin benimsediği üzere hitap Musa aleyhisselâm'adır.
وقال الزجاج: إنه للنبي ﷺ، والمراد- بالقوم الفاسقين- معاصروه ﵊ من بني إسرائيل كأنه قيل: هذه أفعال أسلافهم فلا تحزن أنت بسبب أفعالهم الخبيثة معك وردهم عليك فإنهم ورثوا ذلك عنهم.
Zeccâc ise hitabın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik olduğunu söylemiştir; 'fasıklar kavmi'nden kasıt onun -aleyhissalâtü vesselâm- çağdaşı olan İsrailoğullarıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Bunlar onların atalarının fiilleridir; onların sana karşı yaptıkları kötü fiillerden ve seni reddetmelerinden ötürü sen üzülme; zira onlar bunu atalarından miras almışlardır.'
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ عطف على مقدر تعلق به قوله تعالى: وَإِذْ قالَ موسى إلخ، وتعلقه به قيل: من حيث إنه تمهيد لما سيأتي إن شاء الله تعالى من جنايات بني إسرائيل بعد ما كتب عليهم ما كتب وجاءتهم الرسل بما جاءتهم به
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku”; Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ موسى } “Hani Musa demişti...” kavlinin taalluk ettiği mukadder bir ifadeye matuftur. O ifadeye taalluku hakkında şöyle denilmiştir: Kendilerine yazılanlar yazıldıktan ve peygamberler kendilerine apaçık deliller getirdikten
من البينات وقيل: من حيث إن في الأول الجبن عن القتل، وفي هذا الإقدام عليه مع كون كل منهما معصية، وضمير عَلَيْهِمْ يعود على بني إسرائيل كما هو الظاهر إذ هم المحدث عنهم أولا، وأمر ﷺ بتلاوة ذلك عليهم إعلاما لهم بما هو في غامض كتبهم الأول الذي لا تعلق للرسول ﵊ بها إلا من جهة الوحي لتقوم الحجة بذلك عليهم، وقيل: الضمير عائد على هذه الأمة أي اتل يا محمد على قومك نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ هابيل عليه الرحمة، وقابيل عليه ما يستحقه، وكانا بإجماع غالب المفسرين ابني آدم ﵇ لصلبه.
sonra, Allah Teâlâ dilerse ileride gelecek olan İsrailoğullarının cinayetlerine bir zemin hazırlaması cihetiyledir. Şöyle de denilmiştir: Birincisinde öldürmekten korkup kaçma, bunda ise üzerine atılma bulunması ve her ikisinin de masiyet olması cihetiyledir. { عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamir, zâhir olduğu üzere İsrailoğullarına döner; zira başlangıçta kendilerinden bahsedilenler onlardır. Aleyhine delil teşkil etsin diye, Resûl'ün -aleyhissalâtü vesselâm- ancak vahiy cihetiyle muttali olabileceği geçmişteki kitaplarının derinliklerinde bulunanları onlara bildirmek maksadıyla sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onlara okumakla emrolunmuştur. Zamirin bu ümmete râci olduğu da söylenmiştir; yani 'Ey Muhammed! Kavmine oku:' { نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ } “Âdem'in iki oğlunun haberini”; rahmet üzerine olsun Habil ile hak ettiği üzerine olsun Kabil'in [haberini]. Müfessirlerin ekserisinin icmasıyla onlar, Âdem aleyhisselâm'ın öz be öz iki oğlu idiler.
وقال الحسن: كانا رجلين من بني إسرائيل- ويد الله تعالى مع الجماعة- وكان من قصتهما ما
Hasan: 'İsrailoğullarından iki adam idiler' demiştir -Allah Teâlâ'nın [yardım] eli cemaatle beraberdir-. O ikisinin kıssasından biri de şudur:
أخرجه ابن جرير عن ابن مسعود وناس من الصحابة رضي الله تعالى عنهم أجمعين أنه كان لا يولد لآدم ﵇ مولود إلا ولد معه جارية فكان يزوج غلام هذا البطن جارية هذا البطن الآخر ويزوج جارية هذا البطن غلام هذا البطن الآخر، جعل افتراق البطون بمنزلة افتراق النسب للضرورة إذ ذاك حتى ولد له ابنان يقال لهما هابيل وقابيل، وكان قابيل صاحب زرع، وهابيل صاحب ضرع، وكان قابيل أكبرهما، وكانت له أخت واسمها إقليما أحسن من أخت هابيل، وأن هابيل طلب أن ينكح أخت قابيل فأبى عليه، وقال: هي أختي ولدت معي وهي أحسن من أختك وأنا أحق أن أتزوج بها فأمره أبوه أن يزوجها هابيل فأبى، فقال لهما: قربا قربانا فمن أيكما قبل تزوجها، وإنما أمر بذلك لعلمه أنه لا يقبل من قابيل لا أنه لو قبل جاز، ثم غاب ﵇ عنهما آتيا مكة ينظر إليها فقال آدم للسماء: احفظي ولدي بالأمانة فأبت، وقال للأرض: فأبت، وقال للجبال: فأبت، فقال لقابيل: فقال نعم تذهب وترجع وتجد أهلك كما يسرك فلما انطلق آدم ﵇ قربا قربانا فقرب هابيل جذعة، وقيل: كبشا، وقرب قابيل حزمة سنبل فوجد فيها سنبلة عظيمة ففركها وأكلها فنزلت النار فأكلت قربان هابيل، وكان ذلك علامة القبول، وكان أكل القربان غير جائز في الشرع القديم وتركت قربان قابيل فغضب، وقال: لأقتلنك فأجابه بما قص الله تعالى
İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan ve ashaptan -radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn- bir topluluktan rivayet ettiğine göre; Âdem aleyhisselâm'ın doğan her erkek çocuğuyla birlikte mutlaka bir de kız çocuğu doğardı. Âdem bu batından olan erkek çocuğu diğer batından olan kız çocukla, bu batından olan kız çocuğu da diğer batından olan erkek çocukla evlendirirdi. O zamanki zaruretten ötürü batınların ayrı olmasını neseplerin ayrı olması mesabesinde kılmıştı. Nihayet Habil ve Kabil adı verilen iki oğlu doğdu. Kabil ekin sahibi, Habil ise davar sahibiydi. Kabil onların büyüğü idi ve İklîmâ adında Habil'in kız kardeşinden daha güzel bir kız kardeşi vardı. Habil, Kabil'in kız kardeşiyle evlenmek istedi; ancak Kabil buna yanaşmadı ve: 'O benimle doğan kız kardeşimdir ve senin kız kardeşinden daha güzeldir; onunla evlenmeye ben daha layığım' dedi. Babası onu Habil ile evlendirmesini emretti, o yine reddetti. Bunun üzerine Âdem ikisine: 'Birer kurban takdim edin, hanginizinki kabul edilirse onunla o evlensin' dedi. Böyle emretmesi, kabul edilirse caiz olacağından ötürü değil, Kabil'den kabul edilmeyeceğini bildiği içindi. Sonra [Âdem] aleyhisselâm orayı görmek üzere Mekke'ye doğru yola çıkarak onların yanından ayrıldı. Âdem semaya: 'Emanet olarak çocuğumu koru' dedi, sema çekindi. Yere söyledi, o da çekindi. Dağlara söyledi, onlar da çekindi. Kabil'e söyledi; Kabil: 'Evet, gidersin ve dönersin; aileni seni sevindirecek şekilde bulursun' dedi. Âdem aleyhisselâm gidince birer kurban sundular. Habil genç bir dişi hayvan -koç olduğu da söylenmiştir-, Kabil ise bir demet buğday başağı sundu; başakların içinde iri bir başak bulup onu ovaladı ve yedi. Bunun üzerine gökten bir ateş indi ve Habil'in kurbanını yedi. Kabul edilmenin alameti bu idi; eski şeriatta kurbanın [insanlarca] yenmesi caiz değildi. Kabil'in kurbanını ise bıraktı; bunun üzerine Kabil öfkelendi ve: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi. O da Allah Teâlâ'nın kıssa buyurduğu şekilde ona cevap verdi.
بِالْحَقِّ متعلق بمحذوف وقع صفة لمصدر اتْلُ أي اتل تلاوة متلبسة بالحق والصحة، أو حال من فاعل اتْلُ أو من مفعوله أي متلبسا أنت أو نبأهما بالحق والصدق موافقا لما في زبر الأولين، وقوله تعالى: إِذْ قَرَّبا قُرْباناً ظرف لنبأ، وعمل فيه لأنه مصدر في الأصل، والظرف يكفي فيه رائحة الفعل، وجوز أن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا منه، ورد بأنه حينئذ يكون قيدا في عامله وهو اتْلُ المستقبل، وإِذْ لما مضى فلا يتلاقيان، ولذا لم يتعلق به مع ظهوره، وقد يجاب بالفرق بين الوجهين فتأمل.
{ بِالْحَقِّ } “Hak ile”; { اتْلُ } fiilinin masdarına sıfat olan mahzuf bir ifadeye müteallıktır; yani 'hakka ve sıhhate bürünmüş bir tilavetle oku' demektir. Yahut { اتْلُ } fiilinin failinden veya mefulünden haldir; yani 'sen veya onların haberi, öncekilerin kitaplarında bulunana mutabık olarak hak ve sıdk ile bürünmüş olduğu halde [oku]' demektir. Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قَرَّبا قُرْباناً } “Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı” kavli { نَبَأَ } lafzı için zarftır; aslen masdar olduğu için onda amel etmiştir; nitekim zarf için fiil kokusu yeterlidir. Ondan hal vaki olan mahzuf bir ifadeye müteallık olması da caiz görülmüştür. Ancak bu durumda müstakbel olan âmilinde -ki o da { اتْلُ } fiilidir- bir kayıt olacağı ve { إِذْ } edatının mazi için olup birbirleriyle uyuşmayacağı gerekçesiyle bu vecih reddedilmiştir; zâhir olmasına rağmen ona bağlanmamasının sebebi de budur. İki vecih arasındaki fark ortaya konularak buna cevap verilebilir, iyi düşün!
وقيل: إنه بدل من نَبَأَ على حذف المضاف ليصح كونه متلوا أي اتل عليهم نبأهما نبأ ذلك الوقت، ورده في البحر بأن إِذْ لا يضاف إليها إلا الزمان نحو يومئذ وحينئذ ونَبَأَ ليس بزمان، وأجيب بالمنع، ولا فرق بين نبأ ذلك الوقت ونبأ إِذْ وكل منهما صحيح معنى وإعرابا، ودعوى- جواز الأول سماعا دون الثاني- دون إثباتها خرط القتاد، والقربان اسم لما يتقرب به إلى الله تعالى من ذبيحة أو غيرها- كالحلوان- اسم لما يحلى أي يعطى، وتوحيده لما أنه في الأصل مصدر، وقيل: تقديره إذ قرب كل منهما قربانا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وهو هابيل وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ لأنه سخط حكم الله تعالى، وهو عدم جواز نكاح التوأمة قالَ استئناف سؤال نشأ من الكلام السابق كأنه قيل: فماذا قال من لم يتقبل قربانه؟ فقيل: قال لأخيه لفرط الحسد على قبول قربانه ورفعة شأنه عند ربه ﷿ كما يدل عليه الكلام الآتي، وقيل: على ما سيقع من أخذ أخته الحسناء لَأَقْتُلَنَّكَ أي والله تعالى لَأَقْتُلَنَّكَ بالنون المشددة، وقرىء بالمخففة قالَ استئناف كالذي قبله أي قال الذي تقبل قربانه لما رأى جسد أخيه إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ أي القربان والطاعة مِنَ الْمُتَّقِينَ في ذلك بإخلاص النية فيه لله تعالى لا من غيرهم، وليس
Okunan şeyin sahih olması için muzâfın hazfiyle { نَبَأَ } kelimesinden bedel olduğu da söylenmiştir; yani 'onlara haberlerini, o vaktin haberini oku' demektir. el-Bahr'da bu görüş şu gerekçeyle reddedilmiştir: { إِذْ } edatına 'yevmeizin' ve 'hîneizin' gibi ancak zaman muzâf olur; { نَبَأَ } ise zaman değildir. Buna men (kabul etmeme) yoluyla cevap verilmiştir; 'o vaktin haberi' ile 'o vaktin haber verdiği' ifadesi arasında fark yoktur; her ikisi de mana ve irap bakımından sahihtir. Birincisinin semaen caiz olup ikincisinin olamayacağı iddiasını ispat etmek ise deveye hendek atlatmaktan zordur. Kurban; kurbanlık hayvan veya başkası olsun Allah Teâlâ'ya kendisiyle yaklaşılan şeyin adıdır; tatlı kılınan yani verilen şeyin adı olan 'hulvân' gibidir. Aslen masdar olduğu için müfred olarak gelmiştir. Her birinin bir kurban sunması takdirinde olduğu da söylenmiştir. { فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما } “Birinden kabul edildi”; o da Habil'dir; { وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ } “diğerinden ise kabul edilmedi”; zira o, ikiz kız kardeşle evlenmenin caiz olmaması şeklindeki Allah Teâlâ'nın hükmüne öfkelenmişti. { قالَ } “Dedi”; önceki sözden doğan bir istînâf-ı sualdir; sanki: 'Kurbanı kabul edilmeyen ne dedi?' denilmiş de; kurbanının kabul edilmesini ve Rabbi azze ve celle katındaki makamının yüceliğini aşırı derecede kıskanmasından ötürü -gelecek sözün de delalet ettiği üzere- kardeşine [şöyle] dedi: { لَأَقْتُلَنَّكَ } “'Seni mutlaka öldüreceğim'”. Şöyle de denilmiştir: Güzel kız kardeşini alacak olması sebebiyle [böyle dedi]; yani 'Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki seni mutlaka öldüreceğim'. [Fiil] şeddeli nûn ile gelmiştir; şeddesiz olarak da okunmuştur. { قالَ } “Dedi”; önceki gibi bir istînâftır; yani kurbanı kabul olunan kimse kardeşinin bedenini (tavrını) görünce dedi ki: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ } “Allah ancak kabul eder”; yani kurbanı ve itaati; { مِنَ الْمُتَّقِينَ } “ancak takva sahiplerinden”; niyetini Allah Teâlâ için ihlaslı kılmak suretiyle o işte takvalı davrananlardan kabul eder, başkalarından değil. Yoksa
المراد من التقوى التقوى من الشرك التي هي أول المراتب كما قيل، ومراده من هذا الجواب أنك إنما أتيت من قبل نفسك لانسلاخها عن لباس التقوى لا من قبلي، فلم تقتلني وما لك لا تعاتب نفسك ولا تحملها على تقوى الله تعالى التي هي السبب في القبول؟! وهو جواب حكيم مختصر جامع لمعان.
denildiği gibi takvadan murat, mertebelerin ilki olan şirkten sakınma takvası değildir. Bu cevaptan maksadı şudur: 'Başına gelenler, takva elbisesinden soyunduğu için ancak senin kendi nefsin sebebiyledir, benim yüzümden değildir. O halde beni niçin öldürüyorsun? Nefsini kınayıp kabulün sebebi olan Allah Teâlâ'nın takvasına onu sevk etsen ya?!' Bu, hikmetli, muhtasar ve pek çok manayı toplayan bir cevaptır.
وفيه إشارة إلى أن الحاسد ينبغي أن يرى حرمانه من تقصيره ويجتهد في تحصيل ما به صار المحسود محظوظا لا في إزالة حظه ونعمته، فإن اجتهاده فيما ذكر يضره ولا ينفعه، وقيل: مراده الكناية عن أنه لا يمتنع عن حكم الله تعالى بوعيده لأنه متق والمتقي يؤثر الامتثال على الحياة، أو الكناية عن أنه لا يقتله دفعا لقتله لأنه متق فيكون ذلك كالتوطئة لما بعده، ولا يخفى بعده وما أنعى هذه الآية على العاملين أعمالهم، وعن عامر بن عبد الله أنه بكى حين حضرته الوفاة، فقيل له: ما يبكيك، فقد كنت وكنت؟ قال: إني أسمع الله تعالى يقول: إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ قيل: كان هابيل أقوى منه ولكن تحرج عن قتله واستسلم له خوفا من الله تعالى لأن المدافعة لم تكن جائزة في ذلك الوقت، وفي تلك الشريعة- كما روي عن مجاهد- وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج- قال: كانت بنو إسرائيل قد كتب عليهم إذا الرجل بسط يده إلى الرجل لا يمتنع منه حتى يقتله أو يدعه، أو تحريا لما هو الأفضل الأكثر ثوابا وهو كونه مقتولا لا قاتلا بالدفع عن نفسه بناء على جوازه إذ ذاك، قال بعض المحققين: واختلف في هذا الآن على ما بسطه الإمام الجصاص فالصحيح من المذهب أنه يلزم الرجل دفع الفساد عن نفسه وغيره وإن أدى إلى القتل، ولذا قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وغيره: إن المعنى في الآية لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ على سبيل الظلم والابتداء لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ على وجه الظلم والابتداء، وتكون الآية على ما قاله مجاهد وابن جريج: منسوخة، وهل نسخت قبل شريعتنا أم لا؟ فيه كلام، والدليل عليه قوله تعالى: فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ [الحجرات: ٩] وغيره من الآيات والأحاديث، وقيل: إنه لا يلزم ذلك بل يجوز، واستدل بما
Bunda, haset edenin kendi kusurunu görüp mahrumiyetini anlaması ve haset edilenin mazhar olduğu lütfu gidermeye değil, onu nasipli kılan şeyi elde etmeye gayret göstermesi gerektiğine bir işaret vardır; zira zikredilen husustaki çabası kendisine zarar verir, fayda sağlamaz. Şöyle de denilmiştir: Maksadı, takva sahibi olduğu ve takva sahibi de itaati yaşamaya tercih edeceği için onun tehdidiyle Allah Teâlâ'nın hükmünden geri durmayacağından kinayedir; yahut takva sahibi olduğu için onu öldürülmekten kurtarmak adına öldürmeyeceğinden kinayedir; bu durumda bu, sonrasına bir mukaddime gibi olur. Bunun uzaklığı ortadadır; bu ayet amel edenlerin amellerini ne kadar da yüzlerine vurmaktadır! Âmir b. Abdillah'tan rivayet edildiğine göre, vefatı yaklaştığında ağladı. Ona: 'Seni ağlatan nedir, sen şöyle şöyle [salih] idin?' denilince: 'Şüphesiz ben Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” buyurduğunu işitiyorum' dedi. { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ } “'Yemin olsun, sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim'”. Denildi ki: Habil ondan daha güçlüydü; fakat Allah Teâlâ'dan korktuğu için onu öldürmekten çekindi ve ona teslim oldu; zira Mücâhid'den rivayet edildiği üzere o vakitte ve o şeriatta nefsi müdafaa caiz değildi. İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den şunu rivayet etmiştir: 'İsrailoğullarına; bir adam bir adama el uzattığında, o onu öldürünceye veya bırakıncaya kadar ona karşı koymaması yazılmıştı.' Yahut o dönemde caiz oluşuna binaen nefsi müdafaa ederek katil olmak yerine maktul olmayı tercih etmek gibi daha faziletli ve sevabı en çok olanı gözetmiştir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: İmam Cessâs'ın etraflıca açıkladığı üzere bu husus günümüzde ihtilaflıdır; mezhebin sahih olan görüşüne göre, öldürmeye varsa bile kişinin kendisinden ve başkasından fesadı defetmesi vaciptir. Bu sebeple İbn Abbas -radıyallâhu teâlâ anhümâ- ve başkaları şöyle demiştir: Ayetteki mana; { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ } 'zulüm ve haksız saldırı yoluyla elini bana uzatsan da', { لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ } 'zulüm ve haksız saldırı yoluyla elimi sana uzatacak değilim' demektir. Mücâhid ve İbn Cüreyc'in dediğine göre ayet mensuhtur; bizim şeriatımızdan önce mi neshedildi yoksa değil mi, bunda ihtilaf vardır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ } “O azgınlık edenle [Allah'ın emrine] dönünceye kadar savaşın” kavli ile diğer ayetler ve hadislerdir. Bunun vacip olmayıp caiz olduğu da söylenmiş ve
أخرجه ابن سعد في الطبقات عن خباب بن الأرت عنه ﷺ أنه ذكر «فتنة القاعد فيها خير من القائم، والقائم فيها خير من الماشي، والماشي فيها خير من الساعي فإن أدركت ذلك فكن عبد الله المقتول ولا تكن عبد الله القاتل»
İbn Sa'd'ın et-Tabakât'ta Habbâb b. Eret'ten, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği şu hadisle istidlal edilmiştir; o bir fitneden bahsederek şöyle buyurmuştur: { فتنة القاعد فيها خير من القائم، والقائم فيها خير من الماشي، والماشي فيها خير من الساعي فإن أدركت ذلك فكن عبد الله المقتول ولا تكن عبد الله القاتل } “Öyle bir fitne [olacak ki] onda oturan ayakta durandan, ayakta duran yürüyenden, yürüyen koşandan daha hayırlıdır. Şayet buna yetişirsen Allah'ın öldürülen kulu ol, Allah'ın öldüren kulu olma.”
وأولوه بترك القتال في الفتنة واجتنابها وأول الحديث يدل عليه، وأما من منع ذلك الآن مستدلا
Bunu fitne zamanında savaşı terk etmek ve ondan kaçınmakla tevil etmişlerdir; hadisin başı da buna delalet etmektedir. Günümüzde bunu nehyedenlere gelince,
بحديث: «إذا التقى المسلمان بسيفيهما فالقاتل والمقتول في النار»
{ إذا التقى المسلمان بسيفيهما فالقاتل والمقتول في النار } “İki Müslüman kılıçlarıyla karşılaştıklarında öldüren de öldürülen de cehennemdedir” hadisiyle istidlal etmişlerdir.
فقد رد بأن المراد به أن يكون كل منهما عزم على قتل أخيه وإن لم يقاتله وتقابلا بهذا القصد انتهى بزيادة.
Buna; hadisten muradın fiilen savaşmasa bile her ikisinin de kardeşini öldürmeye azmetmiş olması ve bu niyetle karşı karşıya gelmeleri olduğu şeklinde cevap verilmiştir. İlave ile sona erdi.
وعن السيد المرتضى أن الآية ليست من محل النزاع لأن اللام الداخلة على فعل القتل لام كي وهي منبئة عن الإرادة والغرض، ولا شبهة في قبح ذلك أولا وآخرا لأن المدافع إنما يحسن منه المدافعة للظالم طلبا للتخلص من غير أن يقصد إلى قتله، فكأنه قال له: لئن ظلمتني لم أظلمك وإنما قال سبحانه: ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ في جواب لَئِنْ بَسَطْتَ للمبالغة في أنه ليس من شأنه ذلك ولا ممن يتصف به، ولذلك أكد النفي بالباء ولم يقل وما أنا بقاتل بل قال: بِباسِطٍ للتبري عن مقدمات القتل فضلا عنه، وقدم الجار والمجرور المتعلق- ببسطت- إيذانا على ما قيل من أول الأمر برجوع ضرر البسط وغائلته إليه، ويخطر لي أنه قدم لتعجيل تذكيره بنفسه المنجر إلى تذكيره بالأخوة المانعة عن القتل، وقوله تعالى: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ تعليل للامتناع عن بسط يده ليقتله، وفيه إرشاد قابيل إلى خشية الله تعالى على أتم وجه، وتعريض بأن القاتل لا يخاف الله تعالى إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ تعليل آخر لامتناعه عن البسط، ولما كان كل منهما علة مستقلة لم يعطف أحدهما على الآخر إيذانا بالاستقلال ودفعا لتوهم أن يكون جزء علة لا علة تامة، وأصل البوء اللزوم، وفي النهاية: أبوء بنعمتك علي وأبوء بذنبي أي ألتزم وأرجع
Seyyid el-Murtazâ'dan rivayet edildiğine göre bu ayet niza mahallinden değildir; zira katl fiilinin başına gelen lâm harfi sebep bildiren 'lâm-ı key'dir; bu da irade ve gayeyi haber verir. Bunun gerek başlangıçta gerekse neticede çirkinliğinde şüphe yoktur; zira müdafaa edenin zâlime karşı koyması ancak onu öldürmeyi kastetmeksizin kurtuluş aramakla güzel olur. Sanki ona: 'Sen bana zulmetsen de ben sana zulmedecek değilim' demiştir. Allah Sübhânehu'nun { لَئِنْ بَسَطْتَ } ifadesinin cevabında { ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ } buyurması, bunun onun şanından olmadığına ve bununla nitelenen biri olmadığına dair mübalağa içindir. Bu sebeple nefyi bâ harfiyle tekit etmiş ve 'ben öldürücü değilim' demeyip, öldürmek şöyle dursun onun mukaddimelerinden bile beri olduğunu göstermek için { بِباسِطٍ } buyurmuştur. { بسطت } fiiline müteallık olan car ve mecrurun öne alınması, denildiğine göre daha ilk andan itibaren uzatmanın zarar ve vebalinin ona döneceğini bildirmek içindir. Benim aklıma gelen ise, onu öldürmekten alıkoyacak olan kardeşliği hatırlatmaya sevk eden nefsini hemen hatırlatmak için öne alınmış olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” kavli, onu öldürmek için elini uzatmaktan çekinmesinin gerekçesidir. Bunda Kabil'e en kâmil manada Allah Teâlâ'nın haşyetine yönlendirme ve katilin Allah Teâlâ'dan korkmadığına dair bir ta'riz (üstü kapalı dokundurma) vardır. { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim” kavli, el uzatmaktan çekinmesinin diğer bir gerekçesidir. Bu ikisinden her biri müstakil birer illet olduğu için, tam bir illet olmayıp illetin bir parçası olduğu vehmini defetmek ve müstakilliğini bildirmek üzere biri diğerine atfedilmemiştir. 'Bav'' (بَوْء) kelimesinin aslı lüzum (bağlanıp kalmak) demektir. Nihâye'de şöyle geçer: 'Nimetini ikrar ederim ve günahımı yüklenirim'; yani bağlanırım, dönerim
وأقر، والمعنى أني أريد باستسلامي وامتناعي عن التعرض لك أن ترجع بإثمي أي تتحمله لو بسطت يدي إليك حيث كنت السبب له، وأنت الذي علمتني الضرب والقتل، وإثمك حيث بسطت إلي يدك، وهذا نظير ما
ve itiraf ederim. Mana şudur: 'Sana teslim olmam ve sana ilişmekten kaçınmamla, şayet elimi sana uzatsaydım buna sebep olduğun ve vurup öldürmeyi bana sen öğrettiğin için benim günahımı, bana el uzattığın için de kendi günahını yüklenerek dönmeni istiyorum.' Bu durum,
أخرجه مسلم عن أبي هريرة مرفوعا «المستبان ما قالا فعلى البادئ ما لم يعتد المظلوم»
Müslim'in Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet ettiği şu hadisin bir benzeridir: { المستبان ما قالا فعلى البادئ ما لم يعتد المظلوم } “Birbirine söven iki kişinin söylediklerinin günahı, mazlum olan haddi aşmadıkça ilk başlayana aittir.”
أي على البادئ إثم سبه، ومثل إثم سب صاحبه لأنه كان سببا فيه إلا أن الإثم محطوط عن صاحبه معفو عنه لأنه مكافئ دافع عن عرضه، ألا ترى إلى
Yani sövmesine sebep olduğu için başlayanın üzerine hem kendi sövmesinin günahı hem de arkadaşının sövmesinin günahının bir misli vardır; şu kadar var ki arkadaşı ırzını müdafaa eden bir mukabelede bulunduğu için günah üzerinden düşürülmüş ve bağışlanmıştır. Baksana
قوله: «ما لم يعتد المظلوم»
{ ما لم يعتد المظلوم } “Mazlum haddi aşmadıkça” sözüne;
لأنه إذا خرج من حدّ المكافأة واعتدى لم يسلم كذا في الكشاف، قيل: وفيه نظر لأن حاصل ما قرره أن على البادئ إثمه ومثل إثم صاحبه إلا أن يتعدى الصاحب فلا يكون هذا المجموع على البادئ، ولا دلالة فيه على أن المظلوم إذ لم يتعد كان إثمه المخصوص بسببه ساقطا عنه اللهم إلا بضميمة تنضم إليه، وليس في اللفظ ما يشعر بها، ورده في الكشف بأنه كيف لا يدل على سقوطه عنه،
çünkü mukabele sınırından çıkıp haddi aşarsa kurtulamaz. Keşşâf'ta böyle denilmiştir. Şöyle denildi: Bunda itiraz edilecek bir yön vardır; zira vardığı netice şudur: Başlayanın üzerinde hem kendi günahı hem de arkadaşı haddi aşmadıkça arkadaşının günahının misli vardır; fakat arkadaşı haddi aşarsa bu toplam başlayanın üzerinde olmaz. Bunda, mazlum haddi aşmadığında sövmesinden ötürü hususi günahının üzerinden düşeceğine dair bir delalet yoktur; meğerki ona eklenecek bir zammî delil bulunsun; lafızda ise bunu hissettirecek bir şey yoktur. el-Keşf'te bu itiraz şöyle reddedilmiştir: Nasıl delalet etmesin,
وقوله ﵊: «فعلى البادئ»
O'nun -aleyhissalâtü vesselâm-: { فعلى البادئ } “İlk başlayana aittir” sözü
مخصص ظاهر، وقول الكشاف: «إلا أن الإثم محطوط» تفسير
apaçık bir tahsis edicidir; Keşşâf'ın: 'Şu kadar var ki günah düşürülmüştür' ifadesi ise
لقوله: «فعلى البادئ»
O'nun: { فعلى البادئ } “İlk başlayana aittir” kavlinin tefsiridir.
وقوله: فعليه إثم سبه، ومثل إثم سب صاحبه تفسير لقوله: ما قالا، فكما يدل على أن عليه إثما مضاعفا يدل على أن إثم صاحبه ساقط.
'Kendi sövmesinin günahı ve arkadaşının sövmesinin günahının misli onadır' sözü de 'söylediklerinin' ifadesinin tefsiridir. Binaenaleyh onun üzerinde katmerli bir günah olduğuna delalet ettiği gibi, arkadaşının günahının düştüğüne de delalet eder.
هذا ثم قال: ولعل الأظهر في الحديث أن لا يضمر المثل، والمعنى إثم سبابهما على البادئ، وكان ذلك لئلا يلتزم الجمع بين الحقيقة والمجاز، والقول: بأنه إذا لم يكن لما قاله غير البادئ إثم، فكيف يقال: إثم سبابهما، وكيف يضاف إليه الإثم مشترك الإلزام؟ وتحقيقه أن لما قاله غير البادئ إثما وليس على البادي، وليس بمناف لقوله تعالى: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الأنعام: ١٦٤، الإسراء: ١٥، فاطر: ١٨، الزمر: ٧] لأنه بحمله عليه عد جانيا، وهذا كما ورد فيمن سن سنة حسنة أو سنة سيئة، نعم فيما نحن فيه العامل لا إثم له إنما هو للحامل، والحاصل أن سب غير البادئ يترتب عليه شيئان، أحدهما بالنسبة إلى فاعله وهو ساقط إذا كان على وجه الدفع دون اعتداء، والثاني بالنسبة إلى حامله عليه وهو غير ساقط أعني أنه يثبت ابتداء لا أنه لا يعفى، وأورد في التحقيق أن ما ذكره من حط الإثم من المظلوم لأنه مكافىء غير صحيح لأنه إذا سب شخص لم يستوف الجزاء إلا بالحاكم، والجواب إن صريح الحديث يدل على ما ذكر في الكشاف، والجمع بينه وبين الحكم الفقهي أن السب إما أن يكون بلفظ يترتب عليه الحد شرعا فذلك سبيله الرفع إلى الحاكم، أو بغير ذلك وحينئذ لا يخلو إما أن يكون كلمة إيحاش أو امتنان أو تفاخر بنسب ونحوه مما يتضمن إزراء بنسب صاحبه من دون شتم- كنحو الرمي بالكفر والفسق- فله أن يعارضه بالمثل، ويدل عليه حديث زينب وعائشة رضي الله تعالى عنهما،
Bundan sonra [müellif] şöyle dedi: Hadiste daha zâhir olan, 'misil' takdir edilmemesidir; mana: 'İkisinin sövüşmesinin günahı ilk başlayana aittir' şeklinde olur; bu da hakikat ile mecazı bir arada toplamak zorunda kalmamak içindir. 'İlk başlayandan başkasının söylediği şey için bir günah yoksa nasıl ikisinin sövüşmesinin günahı denilir ve günah ona nasıl izafe edilir?' şeklindeki itiraz her iki tarafı da bağlar. İşin hakikati şudur ki; ilk başlayandan başkasının söylediği şey için bir günah vardır fakat bu ilk başlayanın üzerinde değildir. Bu durum Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” kavline aykırı değildir; zira onu buna sevk ettiği için bizzat suçlu sayılmıştır. Bu, güzel bir çığır veya kötü bir çığır açan kimse hakkında varid olan gibidir; evet, üzerinde durduğumuz meselede amel edenin günahı yoktur, günah ancak sevk edenindir. Hâsılı kelâm, ilk başlayanın dışındakinin sövmesine iki şey terettüp eder: Biri failine göredir ki bu, haddi aşmaksızın müdafaa kabilinden olduğunda düşer. İkincisi onu buna sevk edene göredir ki bu düşmez; yani bağışlanmıyor değil, bidayeten sabit olur. et-Tahkîk'te şu itiraz getirilmiştir: Mazlum mukabelede bulunduğu için günahın ondan düşürüleceğine dair zikrettiği husus doğru değildir; çünkü bir kimseye sövüldüğünde ceza ancak hâkim vasıtasıyla infaz edilir. Cevap şudur: Hadisin sarih lafzı Keşşâf'ta zikredilene delalet etmektedir. Bununla fıkhî hükmü cem etmenin yolu şudur: Sövme ya şer'an had cezasını gerektirecek bir lafızla olur ki bunun yolu hâkime müracaat etmektir; yahut bunun dışındaki bir lafızla olur. Bu durumda da ya gönül kırıcı bir söz, başa kakma veya küfür ve fısk isnat etmek gibi açık sövme olmaksızın arkadaşının nesebini yerme içeren neseble övünme ve benzeri bir söz olur ki bu durumda misliyle karşılık verme hakkı vardır; Zeyneb ile Âişe'nin -radıyallâhu teâlâ anhümâ- hadisi ve
وقوله ﵊ لعائشة: «دونك فانتصري»
O'nun -aleyhissalâtü vesselâm- Âişe'ye: { دونك فانتصري } “İşte o [senin muhatabındır], hakkını al” buyurması buna delalet eder;
أو يتضمن شتما فذلك أيضا يرفع إلى الحاكم ليعزره، والحديث محمول على القسم الذي يجري فيه الانتصار،
yahut açık sövme içerir ki tazir etmesi için bu da yine hâkime götürülür. Hadis ise mukabelede bulunmanın caiz olduğu kısma hamledilir.
وقوله ﷺ: «ما لم يعتد المظلوم»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: { ما لم يعتد المظلوم } “Mazlum haddi aşmadıkça” kavli
يدل عليه لأنه إذا كان حقه الرفع إلى الحاكم فاشتغل بالمعارضة عد متعديا انتهى، وهو تفصيل حسن، وقيل: معنى بِإِثْمِي بإثم قتلي، ومعنى «بإثمك» إثمك الذي كان قبل قتلي، وروي ذلك عن ابن عباس وابن مسعود رضي الله تعالى عنهما وقتادة ومجاهد والضحاك، وأطلق هؤلاء الإثم الذي كان قبل، وعن الجبائي، والزجاج أنه الإثم الذي من أجله لم يتقبل القربان وهو عدم الرضا بحكم الله تعالى كما مر، وقيل:
buna delalet eder; çünkü hakkı hâkime götürmek iken bizzat karşılık vermekle meşgul olursa haddi aşmış sayılır. [Açıklama] bitti; bu güzel bir tafsilattır. { بِإِثْمِي } ifadesinin manasının 'beni öldürmenin günahıyla', { وَإِثْمِكَ } ifadesinin manasının ise 'beni öldürmenden önce var olan günahınla' olduğu da söylenmiştir. Bu İbn Abbas, İbn Mes'ûd -radıyallâhu teâlâ anhümâ-, Katâde, Mücâhid ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir; bunlar önceki günahı mutlak bırakmışlardır. Cübbâî ve Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre bu, daha önce geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın hükmüne rıza göstermemekten ibaret olan ve kendisi sebebiyle kurbanın kabul edilmediği günahtır. Şöyle de denilmiştir:
معناه بإثم قتلي وَإِثْمِكَ الذي هو قتل الناس جميعا حيث سننت القتل، وإضافة الإثم على جميع هذه الأقوال إلى ضمير المتكلم لأنه نشأ من قبله، أو هو على تقدير مضاف ولا حاجة إلى تقدير مضاف إليه كما قد قيل به أولا إلا أنه لا خفاء في عدم حسن المقابلة بين التكلم والخطاب على هذا لأن كلا الإثمين إثم المخاطب، والأمر فيه سهل، والجار والمجرور مع المعطوف عليه حال من فاعل تَبُوءَ أي ترجع متلبسا بالإثمين حاملا لهما، ولعل مراده بالذات إنما هو عدم ملابسته للإثم لا ملابسة أخيه إذ إرادة الإثم من آخر غير جائزة، وقيل: المراد بالإثم ما يلزمه ويترتب عليه من العقوبة، ولا يخفى أنه لا يتضح حينئذ تفريع قوله تعالى: فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ على تلك
Bunun manası: 'Beni öldürmenin günahı ile cinayeti ilk başlatan olduğun için bütün insanları öldürmek mesabesindeki kendi günahındır.' Bütün bu görüşlere göre günahın mütekellim zamirine izafe edilmesi onun cihetinden neşet etmesindendir; yahut muzâf takdiri üzeredir; ilk söylendiği gibi bir muzâfun ileyh takdirine gerek yoktur; şu kadar var ki bu takdirde mütekellim ile muhatap arasındaki mukabelenin güzelliği ortadan kalkar; zira her iki günah da muhatabın günahıdır; fakat mesele basittir. Car ve mecrur matufun aleyh ile birlikte { تَبُوءَ } fiilinin failinden haldir; yani 'iki günaha bürünmüş ve onları yüklenmiş olarak dönersin' demektir. Onun bizzat muradı ise kardeşinin günaha bürünmesi değil, sadece kendisinin günaha bürünmemesidir; zira başkası için günah irade etmek caiz değildir. Günahtan muradın ona terettüp eden ceza olduğu da söylenmiştir; gizli değildir ki bu takdirde Allah Teâlâ'nın: { فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } “Böylece cehennem ehlinden olursun” kavlinin buna terettüp etmesi pek açık olmaz.
الإرادة، فإن كون المخاطب من أصحاب النار إنما يترتب على رجوعه بالإثمين لا على ابتلاء بعقوبتهما وهو ظاهر، وحمل العقوبة على نوع آخر يترتب عليه العقوبة النارية يرده- كما قال شيخ الإسلام- قوله سبحانه: وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ فإنه صريح في أن كونه من أصحاب النار تمام العقوبة وكمالها، والجملة تذييل مقرر لما قبله، وهي من كلام هابيل على ما هو الظاهر، وقيل: بل هي إخبار منه تعالى للرسول ﷺ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فسهلته له ووسعته من طاع له المرتع إذا اتسع، وترتيب التطويع على ما قبله من مقالات هابيل مع تحققه قبل كما يفصح عنه قوله: لَأَقْتُلَنَّكَ لما أن بقاء الفعل بعد تقرر ما يزيله- وإن كان استمرارا عليه بحسب الظاهر- لكنه في الحقيقة أمر حادث وصنع جديد، أو لأن هذه المرتبة من التطويع لم تكن حاصلة قبل ذلك بناء على تردده في قدرته على القتل لما أن أخاه كان أقوى منه، وأنها حصلت بعد وقوفه على استسلامه وعدم معارضته له، والتصريح بأخوته لكمال تقبيح ما سولته نفسه، وقرأ الحسن- فطاوعت- وفيها وجهان: الأول أن فاعل بمعنى فعل كما ذكره سيبويه وغيره، وهو أوفق بالقراءة المتواترة، والثاني أن المفاعلة مجازية بجعل القتل يدعو النفس إلى الإقدام عليه وجعلت النفس تأباه، فكل من القتل والنفس كأنه يريد من صاحبه أن يطيعه إلى أن غلب القتل النفس فطاوعته، ولَهُ للتأكيد والتبيين كما في قوله تعالى: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشرح: ١] .
iradedir; zira muhatabın cehennem ehlinden olması, onların cezası ile sınanmasına değil, iki günahla dönmesine terettüp eder; bu ise açıktır. Cezayı cehennem cezasını gerektiren başka bir türe hamletmeyi ise -Şeyhülislam'ın dediği gibi- Cenâb-ı Hakk'ın: { وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } “Zalimlerin cezası işte budur” kavli reddeder. Çünkü bu ifade, cehennem ehlinden olmanın cezanın tamamı ve kemali olduğu hususunda açıktır. Cümle, öncesini pekiştiren bir tezyildir ve zahir olana göre Hâbil'in sözündendir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis bu, Allah Teâlâ'dan Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir haberdir. { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } “Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolaylaştırdı”; otlak genişlediğinde kullanılan ifadeden hareketle, [nefsi cinayeti] ona kolaylaştırdı ve genişletti. Hâbil'in daha önce geçen sözleri üzerine kolaylaştırmanın (tatvî') terettüp ettirilmesi -oysa { لَأَقْتُلَنَّكَ } kavlinin açıkça gösterdiği üzere bu durum daha önce gerçekleşmişti- şundan ötürüdür: Kendisini yok edecek sebep kesinleştikten sonra bir fiilin varlığını sürdürmesi -zahirde onun devamı gibi görünse de- gerçekte yeni ortaya çıkan bir durum ve yeni bir eylemdir. Yahut nefsin bu derecede kolaylaştırması, kardeşinin kendisinden daha güçlü olması sebebiyle öldürmeye gücünün yetip yetmeyeceği hususundaki tereddüdüne binaen bundan önce hasıl olmamıştı ve bu, ancak kardeşinin teslimiyetine ve kendisine karşı koymayacağına vâkıf olduktan sonra hasıl olmuştur. Kardeşliğin açıkça zikredilmesi, nefsinin ona süslü gösterdiği şeyin çirkinliğini tam olarak ortaya koymak içindir. Hasan [el-Basrî] “fetâvaat” şeklinde okumuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi, Sîbeveyhi ve diğerlerinin zikrettiği üzere 'fâale' vezninin 'feale' manasında olmasıdır ki bu mütevatir kıraate daha uygundur. İkincisi, öldürmenin nefsi bu işe girişmeye çağırması ve nefsin de bundan kaçınması varsayılarak müşareketin mecazi olmasıdır; öldürme nefse üstün gelip nefis de ona boyun eğinceye kadar sanki öldürme ile nefsin her biri diğerinin kendisine itaat etmesini istemiştir. { لَهُ } ifadesi ise, Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” [İnşirâh: 1] kavlinde olduğu gibi tekit ve tebyin içindir.
والقول بأنه للاحتراز عن أن يكون طوعت لغيره أن يقتله ليس بشيء فَقَتَلَهُ أخرج ابن جرير عن ابن مجاهد، وابن جريج أن قابيل لم يدر كيف يقتل هابيل فتمثل له إبليس اللعين في هيئة طير فأخذ طيرا فوضع رأسه بين حجرين فشدخه فعلمه القتل فقتله كذلك وهو مستسلم،
Bunun, nefsinin başkasına onu öldürmeyi kolaylaştırmış olmasından sakınmak (ihtiraz) için olduğu sözü ise bir şey değildir. { فَقَتَلَهُ } “ve onu öldürdü”. İbn Cerîr, İbn Mücâhid ve İbn Cüreyc'den rivayet etmiştir ki Kâbil, Hâbil'i nasıl öldüreceğini bilemedi; bunun üzerine melun İblis ona bir kuş suretinde temessül etti; bir kuş alıp başını iki taş arasına koydu ve ezdi; böylece ona öldürmeyi öğretti; o da teslim olmuş halde iken kardeşini bu şekilde öldürdü.
وأخرج عن ابن مسعود، وناس من الصحابة رضي الله تعالى عنهم أن قابيل طلب أخاه ليقتله فراغ منه في رؤوس الجبال فأتاه يوما من الأيام وهو يرعى غنما له وهو نائم فرفع صخرة فشدخ بها رأسه فمات فتركه بالعراء ولا يعلم كيف يدفن إلى أن بعث الله تعالى الغراب،
Yine İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden -radıyallâhu teâlâ anhüm- bir topluluktan rivayet edilmiştir ki Kâbil öldürmek için kardeşini aradı, o da dağ başlarına kaçtı. Günlerden bir gün koyunlarını otlatırken ve uyur vaziyetteyken yanına geldi, bir kaya kaldırıp onunla başını ezdi ve öldürdü; sonra onu açık arazide bıraktı; Allah Teâlâ kargayı gönderene kadar nasıl defnedeceğini bilemedi.
وكان لهابيل لما قتل عشرون سنة، واختلف في موضع قتله، فعن عمر الشعباني عن كعب الأحبار أنه قتل على جبل دير المران، وفي رواية عنه أنه قتل على جبل قاسيون، وقيل: عند عقبة حراء، وقيل: بالبصرة في موضع المسجد الأعظم،
Öldürüldüğünde Hâbil yirmi yaşındaydı. Öldürüldüğü yer hakkında ihtilaf edilmiştir: Ömer eş-Şa'bânî'den, o da Kâ'b el-Ahbâr'dan [rivayetle] Deyrü'l-Murrân dağında öldürüldüğü nakledilmiştir; ondan gelen bir rivayette ise Kâsiyûn dağında öldürüldüğü [söylenmiştir]. Hirâ yokuşunda [öldürüldüğü] de söylenmiştir; Basra'da Mescid-i Âzam'ın bulunduğu mevkide [öldürüldüğü] de söylenmiştir.
وأخرج نعيم بن حماد عن عبد الرحمن بن فضالة أنه لما قتل قابيل هابيل مسخ الله تعالى عقله وخلع فؤاده فلم يزل تائها حتى مات،
Nuaym b. Hammâd, Abdurrahman b. Fedâle'den rivayet etmiştir ki: Kâbil Hâbil'i öldürdüğünde Allah Teâlâ onun aklını bozdu ve kalbini [huzurdan] kopardı; ölünceye kadar şaşkın ve serseri bir halde kalmaya devam etti.
وروي أنه لما قتله اسود جسده وكان أبيض فسأله آدم عن أخيه، فقال: ما كنت عليه وكيلا، قال: بل قتلته ولذلك اسود جسدك،
Rivayet edildiğine göre, onu öldürdüğünde beyaz olan bedeni karardı. Âdem ona kardeşini sordu; o da: 'Ben onun bekçisi değildim' dedi. [Âdem]: 'Hayır, bilakis onu sen öldürdün; işte bu yüzden bedenin karardı' dedi.
وأخرج ابن عساكر وابن جرير عن سالم بن أبي الجعد قال: إن آدم ﵇ لما قتل أحد ابنيه الآخر مكث مائة عام لا يضحك حزنا عليه فأتى على رأس المائة، فقيل له: حياك الله تعالى وبياك وبشر بغلام، فعند ذلك ضحك، وذكر محيي السنة أنه ﵇ ولد له بعد قتل ولده بخمسين سنة شيث ﵇،
İbn Asâkir ve İbn Cerîr, Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan rivayet etmişlerdir: Âdem -aleyhisselâm- iki oğlundan biri diğerini öldürdüğünde, ona olan hüznünden ötürü yüz yıl gülmeksizin kaldı. Yüz yılın başında [ona melek] geldi ve kendisine: 'Allah Teâlâ sana ömür ve neşe versin' denilerek bir erkek çocukla müjdelendi; işte o zaman güldü. Muhyi's-Sünne ise oğlunun öldürülmesinden elli yıl sonra Şît'in -aleyhisselâm- doğduğunu zikretmiştir.
وتفسيره- هبة الله- يعني أنه خلف من هابيل، وعلمه الله تعالى ساعات الليل والنهار وعبادة الخلق من كل ساعة منها، وأنزل عليه خمسين صحيفة، وصار وصي آدم وولي عهده،
Bunun tefsiri 'Hibetullah' (Allah'ın bağışı) demektir; yani o, Hâbil'in halefidir. Allah Teâlâ ona gece ve gündüzün saatlerini ve her bir saatinde mahlûkatın ibadetini öğretti, ona elli sahife indirdi; o da Âdem'in vasisi ve veliahdı oldu.
وأخرج ابن جرير عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: لما قتل ابن آدم ﵇ أخاه بكى آدم ﵇ ورثاه بشعر،
İbn Cerîr, Ali'den -kerremallâhu teâlâ vecheh- şöyle dediğini rivayet etmiştir: Âdem'in -aleyhisselâm- oğlu kardeşini öldürdüğünde Âdem -aleyhisselâm- ağladı ve ona şiirle mersiye söyledi.
وأخرج نحو ذلك الخطيب وابن عساكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وهو مشهور.
Hatîb ve İbn Asâkir de İbn Abbas'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir ve bu meşhurdur.
وروي عن ميمون بن مهران عن الحبر رضي الله تعالى عنه أنه قال: من قال: إن آدم ﵇ قال شعرا فقد كذب إن محمدا ﷺ والأنبياء كلهم عليهم الصلاة والسلام في النهي عن الشعر سواء، ولكن لما قتل قابيل هابيل رثاه آدم بالسرياني فلم يزل ينقل حتى وصل إلى يعرب بن قحطان، وكان يتكلم بالعربية والسريانية، فنظر فيه فقدم وأخر وجعله شعرا عربيا، وذكر بعض علماء العربية إن في ذلك الشعر لحنا، أو إقواء، أو ارتكاب ضرورة، والأولى عدم
Meymûn b. Mihrân'dan, o da el-Hibr'den [İbn Abbas] -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Kim Âdem'in -aleyhisselâm- şiir söylediğini iddia ederse yalan söylemiştir; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve bütün peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- şiirden nehyedilme hususunda eşittirler. Fakat Kâbil Hâbil'i öldürdüğünde Âdem ona Süryanice mersiye söyledi; bu [metin] Ya'rub b. Kahtân'a ulaşıncaya kadar nakledilegeldi. O hem Arapça hem Süryanice konuşurdu; ona baktı, öne aldı, arkaya attı ve onu Arapça bir şiir yaptı.' Bazı Arap dili âlimleri bu şiirde lahin (dilbilgisi hatası), ikvâ (kafiye harekesi bozukluğu) veya zaruret irtikâbı bulunduğunu zikretmişlerdir. Evlâ olan ise
نسبته إلى يعرب أيضا لما فيه من الركاكة الظاهرة.
açıkça görülen zayıflığından (rekâket) ötürü Ya'rub'a da nispet edilmemesidir.
فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ دنيا وآخرة،
{ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Böylece hüsrana uğrayanlardan oldu”; dünyada ve ahirette.
أخرج الشيخان وغيرهما عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: لا تقتل نفس ظلما إلا كان على ابن آدم الأول كفل من دمها لأنه أول من سن القتل» ،
İki Şeyh [Buhârî ve Müslim] ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: { لا تقتل نفس ظلما إلا كان على ابن آدم الأول كفل من دمها لأنه أول من سن القتل } “Zulümle öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay düşmesin; çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.”»
وأخرج ابن جرير والبيهقي في شعب الإيمان عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «إنا لنجد ابن آدم القاتل يقاسم أهل النار قسمة صحيحة العذاب عليه شطر عذابهم»
İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Ömer'den -radıyallâhu teâlâ anhümâ- şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz biz, katil olan Âdem oğlunun cehennem ehline azabı tam ve eşit olarak paylaştırdığını ve azaplarının yarısının onun üzerinde olduğunu görmekteyiz.»
وورد أنه أحد الأشقياء الثلاثة،
Onun üç şakiden biri olduğu da varit olmuştur.
وهذا ونحوه صريح في أن الرجل مات كافرا.
Bu ve benzeri rivayetler, o adamın kâfir olarak öldüğü hususunda açıktır.
وأصرح من ذلك ما
Bundan daha açığı ise şudur:
روي أنه لما قتل أخاه هرب إلى عدن من أرض اليمن فأتاه إبليس عليهما اللعنة، فقال: إنما أكلت النار قربان هابيل لأنه كان يخدمها ويعبدها فإن عبدتها أيضا حصل مقصودك فبنى بيت نار فعبدها فهو أول من عبد النار،
Rivayet edildiğine göre, kardeşini öldürdüğünde Yemen topraklarından Aden'e kaçtı. İblis -ikisine de lanet olsun- yanına gelip dedi ki: 'Ateş Hâbil'in kurbanını ancak o ateşe hizmet edip ona taptığı için yedi; eğer sen de ona taparsan maksadın hasıl olur.' Bunun üzerine bir ateş evi (ateşgedeh) inşa edip ateşe taptı; böylece o ateşe ilk tapan kimse oldu.
والظاهر أن عليه أيضا وزر من يعبد النار بل لا يبعد أن يكون عليه وزر من يعبد غير الله تعالى إلى يوم القيامة، واستدل بعضهم بقول سبحانه: فَأَصْبَحَ على أن القتل وقع ليلا- وليس بشيء- فإن من عادة العرب أن يقولوا:
Zahir olan şudur ki, ateşe tapanların günahı da onun üzerinedir; hatta kıyamet gününe kadar Allah Teâlâ'dan başkasına tapanların günahının da onun üzerinde olması uzak bir ihtimal değildir. Bazıları Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَصْبَحَ } kavlinden hareketle öldürme fiilinin gece vuku bulduğuna delil getirmişlerdir; fakat bu bir şey değildir. Zira Arapların adetindendir ki şöyle derler:
أصبح فلان خاسر الصفقة إذا فعل أمرا ثمرته الخسران، ويعنون بذلك الحصول مع قطع النظر عن وقت دون وقت، وإنما لم يقل سبحانه- فأصبح خاسرا- للمبالغة وإن لم يكن حينئذ خاسر سواه فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ
Sonucu hüsran olan bir iş yaptığında: 'Falan kimse alışverişi hüsranla neticelenen biri oldu' derler ve bununla belli bir vakti gözetmeksizin sadece durumun gerçekleşmesini kastederler. Cenâb-ı Hakk'ın 'fe-asbaha hâsiran' demeyip [bu şekilde buyurması], o vakit kendisinden başka hüsrana uğrayan bulunmasa dahi mübalağa içindir. { فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } “Derken Allah, kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi.”
أخرج عبد بن حميد وابن جرير عن عطية قال: لما قتله ندم فضمه إليه حتى أروح وعكفت عليه الطير والسباع تنتظر متى يرمي به فتأكله، وكره أن يأتي به آدم ﵊ فيحزنه وتحير في أمره إذ كان أول ميت من بني آدم ﵇، فبعث الله تعالى غرابين قتل أحدهما الآخر وهو ينظر إليه ثم حفر له بمنقاره وبرجله حتى مكن له ثم دفعه برأسه حتى ألقاه في الحفرة ثم بحث عليه برجله حتى واراه،
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Atiyye'den rivayet etmişlerdir: Onu öldürünce pişman oldu, kokuncaya kadar onu kucağına aldı; kuşlar ve yırtıcı hayvanlar ne zaman yere atacak da yiyecekler diye başında beklediler. Onu Âdem'e -aleyhisselâm- getirip onu üzmeyi de istemedi ve Âdem -aleyhisselâm- oğullarından ilk ölen kişi olduğu için onun durumu hakkında şaşırıp kaldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ iki karga gönderdi; o bakarken biri diğerini öldürdü; sonra gagasıyla ve ayağıyla uygun hale gelinceye kadar yeri kazdı; ardından başıyla iterek onu çukura attı; sonra ayağıyla toprağı eşeleyip onu örttü.
وقيل: إن أحد الغرابين كان ميتا.
İki kargadan birinin zaten ölü olduğu da söylenmiştir.
والغراب: طائر معروف، قيل: والحكمة في كونه المبعوث دون غيره من الحيوان كونه يتشاءم به في الفراق والاغتراب وذلك مناسب لهذه القصة، وقال بعضهم: إنه كان ملكا ظهر في صورة الغراب والمستكن في- يريه- لله تعالى، أو للغراب، واللام على الأول متعلقة- ببعث- حتما، وعلى الثاني- بيبحث- ويجوز تعلقها ببعث أيضا، وكَيْفَ حال من الضمير في يُوارِي قدم عليه لأن له الصدر، وجملة كَيْفَ يُوارِي في محل نصب مفعول ثان- ليرى- البصرية المتعدية بالهمزة لاثنين وهي معلقة عن الثاني، وقيل: إن- يريه- بمعنى يعلمه إذ لو جعل بمعنى الإبصار لم يكن لجملة كَيْفَ يُوارِي موقع حسن، وتكون الجملة في موقع مفعولين له، وفيه نظر، والبحث- في الأصل التفتيش عن الشيء مطلقا، أو في التراب، والمراد به هنا الحفر، والمراد- بالسوأة- جسد الميت وقيده الجبائي بالمتغير، وقيل: العورة لأنها تسوء ناظرها، وخصت بالذكر مع أن المراد مواراة جميع الجسد للاهتمام بها لأن سترها آكد، والأول أولى، ووجه التسمية مشترك، وضمير أَخِيهِ عائد على المبحوث عنه لا على الباحث كما توهم، وبعثة الغراب كانت من باب الإلهام إن كان المراد منه المتبادر، وبعثه حقيقة إن كان المراد منه ملكا ظهر على صورته، وعلى التقديرين ذهب أكثر العلماء إلى أن الباحث وارى جثته، وتعلم قابيل، ففعل مثل ذلك بأخيه، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه وابن مسعود وغيرهما، وذهب الأصم إلى أن الله تعالى بعث من بعثه فبحث في الأرض ووارى هابيل، فلما رأى قابيل ما أكرم الله تعالى به أخاه قالَ يا وَيْلَتى كلمة جزع وتحسر، والويلة- كالويل- الهلكة كأن المتحسر ينادي هلاكه وموته ويطلب حضوره بعد تنزيله منزلة من ينادي، ولا يكون طلب الموت إلا ممن كان في حال أشدّ منه، والألف بدل من ياء المتكلم أي- يا ويلتي- وبذلك قرأ الحسن احضري فهذا أوانك أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ تعجب من عجزه عن كونه مثله لأنه لم يهتد إلى ما اهتدى إليه مع
Gırâb (غُرَاب), bilinen kuştur [karga]. Denildi ki: Diğer hayvanlar arasından gönderilenin bu kuş olmasındaki hikmet, onun ayrılık ve gurbet ile uğursuz sayılmasıdır; bu da kıssaya uygundur. Bazıları ise onun karga suretinde görünen bir melek olduğunu söylemiştir. { يُرِيَهُ } fiilindeki gizli zamir Allah Teâlâ'ya yahut kargaya aittir. Birinciye göre 'lâm' harfi kesin olarak { بَعَثَ } fiiline müteallıktır; ikinciye göre ise { يَبْحَثُ } fiiline müteallıktır; { بَعَثَ } fiiline müteallık olması da caizdir. { كَيْفَ } lafzı { يُوارِي } fiilindeki zamirden haldir; cümlenin başında gelme hakkına sahip olduğu için öne geçmiştir. { كَيْفَ يُوارِي } cümlesi, hemze ile iki mef'ûle geçişli kılınan basarî { رَأَى } fiilinin ikinci mef'ûlü olarak nasb mahallindedir ve bu ikinci mef'ûlden ta'lik edilmiştir. { يُرِيَهُ } fiilinin 'ona öğretir' manasında olduğu da söylenmiştir; zira görme manasına hamledilirse { كَيْفَ يُوارِي } cümlesinin güzel bir konumu olmazdı ve cümle mef'ûlün bihlerin yerinde olurdu; bunda ise nazar vardır. Bahs (بَحْث), aslen bir şeyi mutlak olarak yahut toprakta aramak demektir; buradaki murat ise kazmaktır. Sev'eh (سَوْأَة) ile murat ölü bedenidir; Cübbâî bunu 'kokuşup değişmiş olan' ile kayıtlamıştır. Bakanı üzdüğü için 'avret yeri' olduğu da söylenmiştir; bütün bedenin örtülmesi kastedilmesine rağmen özellikle zikredilmesi, örtülmesinin daha tekitli olması sebebiyle ona verilen ehemmiyetten ötürüdür; birincisi ise daha evlâdır; isimlendirme gerekçesi ise müşterektir. { أَخِيهِ } kelimesindeki zamir zannedildiği gibi araştırana [kargaya] değil, hakkında araştırma yapılana [Hâbil'e] aittir. Karganın gönderilmesi, şayet ilk akla gelen manası kastediliyorsa ilham kabilindendir; şayet onun suretinde görünen bir melek kastediliyorsa hakiki bir göndermedir. Her iki ihtimale göre de âlimlerin çoğu, yeri eşeleyenin kendi [karga] ölüsünü örttüğüne ve Kâbil'in de bundan öğrenip kardeşine aynısını yaptığına hükmetmiştir. Bu İbn Abbas -radıyallâhu teâlâ anh-, İbn Mes'ûd ve başkalarından rivayet edilmiştir. El-Asamm ise Allah Teâlâ'nın gönderdiği kimseyi gönderdiğini, onun yeri eşeleyip Hâbil'i örttüğünü; Kâbil'in Allah Teâlâ'nın kardeşine bahşettiği bu ikramı görünce { قالَ يا وَيْلَتى } dediğini kabul etmiştir. Bu bir feryat ve hasret kelimesidir. Veylet (وَيْلَة) -veyl gibi- helak demektir; sanki hasret çeken kimse helakini ve ölümünü çağırıp kendisine seslenilen birinin yerine koyduktan sonra onun gelmesini talep etmektedir. Ölüm talebi ise ancak ölümden daha şiddetli bir durumda olan kimseden sadır olur. Buradaki elif, mütekellim yâ'sından bedeldir; yani 'yâ veyletî' demektir; Hasan da bu şekilde okumuştur: 'Ey helakim yetiş, işte bu senin vaktindir!' { أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ } “Şu karga gibi olmaktan aciz mi kaldım?”; kendisi
كونه أشرف منه فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي عطف على أَكُونَ وجعله في الكشاف منصوبا في جواب الاستفهام، واعترضه كثير من المعربين، وقال أبو حيان: إنه خطأ فاحش لأن شرط هذا النصب أن ينعقد من الجملة الاستفهامية، والجواب جملة شرطية نحو أتزورني فأكرمك، فإن تقديره إن تزرني أكرمك، ولو قيل هاهنا: ٧ ن- أعجز أن أكون مثل هذا الغراب أواري سوءة أخي- لم يصح المعنى لأن المواراة تترتب على عدم العجز لا عليه، وأجاب في الكشف بأن الاستفهام للإنكار التوبيخي، ومن باب أتعصي ربك فيعفو عنك، بالنصب لينسحب الإنكار على الأمرين، وفيه تنبيه على أنه في العصيان وتوقع العفو مرتكب خلاف المعقول، فإذا رفع كان كلاما ظاهريا في انسحاب الإنكار، وإذا نصب جاءت المبالغة للتعكيس حيث جعل سبب العقوبة سبب العفو، وفيما نحن فيه نعى على نفسه عجزها فنزلها منزلة من جعل العجز سبب المواراة دلالة على التعكيس المؤكد للعجز والقصور عما يهتدي إليه غراب، ثم قال: فإن قلت: الإنكار التوبيخي إنما يكون على واقع أو متوقع، فالتوبيخ على العصيان والعجز له وجه، أما على العفو والمواراة فلا قلت: التوبيخ على جعل كل واحد سببا، أو تنزيله منزلة من جعله سببا لا على العفو والمواراة فافهم انتهى، ولعل الأمر بالفهم إشارة إلى ما فيه من البعد، وقيل في توجيه ذلك إن الاستفهام للإنكار- وهو بمعنى النفي- وهو سبب، والمعنى إن لم أعجز واريت، واعترض بأنه غير صحيح لأنه لا يكفي في النصب سببية النفي بل لا بد من سببية المنفي قبل دخول النفي، ألا ترى أن ما تأتينا فتحدثنا مفسر عندهم بأنه لا يكون منك إتيان فتحديث، قال الشهاب:
ondan daha şerefli olduğu halde onun hidayet bulduğu yola hidayet bulamadığı için onun gibi olmaktan aciz kalışına hayret etmesidir. { فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي } “da kardeşimin cesedini örteyim” ifadesi { أَكُونَ } üzerine matuftur. Keşşâf sahibi bunu istifhamın cevabında mansup kılmıştır; irap âlimlerinin birçoğu ise buna itiraz etmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu vahim bir hatadır; zira bu nasbın şartı, istifham cümlesinden ve cevabından 'Beni ziyaret eder misin ki sana ikram edeyim?' örneğinde olduğu gibi bir şart cümlesinin meydana gelmesidir; çünkü bunun takdiri 'Beni ziyaret edersen sana ikram ederim' şeklindedir. Şayet burada: 'Şu karga gibi olmaktan aciz kalırsam kardeşimin cesedini örterim' denilseydi, mana sahih olmazdı; zira örtme işi acizlik üzerine değil, acizliğin yokluğu üzerine terettüp eder. Keşf sahibi ise şöyle cevap vermiştir: İstifham tevbihî inkâr içindir; inkârın her iki duruma da şamil olması için nasb ile okunan 'Rabbine isyan mı ediyorsun ki seni affetsin?' babındandır. Bunda, kişinin isyan etmekle ve affı ummakla aklın hilafına bir iş irtikâp ettiğine tenbih vardır. Merfû okunduğunda, inkârın sirayeti hususunda zahirî bir kelam olur; mansup okunduğunda ise ceza sebebi af sebebi kılındığı için tersyüz etme (ta'kîs) yoluyla mübalağa hasıl olur. Bizim meselemizde de kişi nefsine onun acizliğini ilan etmiş ve bir karganın akıl erdirebildiği şeyden aciz kaldığını ve kusurunu tekit eden bir tersyüz etmeye delalet etsin diye, acizliği örtmenin sebebi kılan bir kimsenin menzilesine indirmiştir. Sonra şöyle dedi: Şayet: 'Tevbihî inkâr ancak vaki olmuş veya olması beklenen bir şey üzerine olur; dolayısıyla isyana ve acizliğe tevbihin bir vechi vardır; fakat affa ve örtmeye tevbihin vechi yoktur' dersen; derim ki: Tevbih, af ve örtmeye değil; her birini sebep kılmaya yahut onu sebep kılanın menzilesine indirmeye yöneliktir, iyi anla! [Sözü] bitti. Belki de 'iyi anla' emri, bundaki uzaklığa işarettir. Bunun izahında şöyle de denilmiştir: İstifham inkâr içindir -ki bu nefy manasındadır- ve o bir sebeptir; mana ise 'Şayet aciz kalmasaydım örterdim' şeklindedir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu sahih değildir; zira nasb için nefynin sebebiyeti yetmez, bilakis nefy girmeden önce menfî olanın [fiilin] sebebiyeti de şarttır; görmez misin ki 'Bize gelmiyorsun ki bizimle konuşasın' sözü onların nezdinde 'Senden ne gelme ne de konuşma meydana gelir' şeklinde tefsir edilmektedir. Şihâb şöyle dedi:
والجواب عنه أنه فرق بين ما نصب في جواب النفي وما نصب في جواب الاستفهام، والكلام في الثاني، فكيف يرد الأول نقضا، ولو جعل في جواب النفي لم يرد ما ذكره أيضا لأنه لا حاجة إلى أخذ النفي من الاستفهام الإنكاري مع وضوح تأويل- عجزت- بلم اهتد، وقد قال في التسهيل: إنه ينتصب في جواب النفي الصريح والمؤول، وما نحن فيه من الثاني حكمه فتأمل انتهى.
Buna cevap şudur: Nefyin cevabında mansup olan ile istifhamın cevabında mansup olan arasında fark vardır; buradaki kelam ise ikincisi hakkındadır; o halde birincisi nasıl nakz olarak öne sürülebilir? Şayet nefyin cevabında kabul edilse bile yine zikrettiği itiraz varid olmaz; zira 'aciz kaldım' ifadesinin 'yol bulamadım' şeklinde tevilinin açıklığı karşısında inkârî istifhamdan nefy çıkarmaya ihtiyaç yoktur. Nitekim et-Teshîl'de şöyle demiştir: 'Fiil sarîh ve müevvel nefyin cevabında nasb edilir.' Bizim üzerinde durduğumuz mesele ise ikincisinin hükmündendir; iyi düşün! [Sözü] bitti.
ولعل الأمر بالتأمل الإشارة أن ما في دعوى الفرق بين الاستفهام الإنكاري الذي هو بمعنى النفي، والنفي من الخفاء، وكذا في تأويل- عجزت- بلم أهتد هنا فليفهم، وقرىء «أعجزت» بكسر الجيم وهو لغة شاذة في عجز، وقرىء- فأواري- بالسكون على أنه مستأنف وهم يقدرون المبتدأ لإيضاح القطع عن العطف، أو معطوف إلا أنه سكن للتخفيف كما قاله غير واحد، واعترضه في البحر بأن الفتحة لا تستثقل حتى تحذف تخفيفا، وتسكين المنصوب عند النحويين ليس بلغة كما زعم ابن عطية، وليس بجائز إلا في الضرورة فلا تحمل القراءة عليها مع وجود محمل صحيح، وهو الاستئناف لها انتهى، وعلى دعوى الضرورة منع ظاهر، فإن تسكين المنصوب في كلامهم كثير، وادعى المبرد أن ذلك من الضرورات الحسنة التي يجوز مثلها في النثر فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ أي صار معدودا من عدادهم، وكان ندمه على قتله لما كابد فيه من التحير في أمره. وحمله على رقبته أربعين يوما أو سنة أو أكثر على ما قيل.
Belki de düşünme emri, nefy manasında olan inkârî istifham ile nefy arasındaki fark iddiasında ve keza burada 'aciz kaldım' ifadesinin 'yol bulamadım' şeklinde tevil edilmesinde bulunan kapalılığa işarettir; iyi anlaşılsın. 'Âcezti' şeklinde cim harfinin kesresiyle de okunmuştur ki bu 'acize' fiilinde şâz bir lügattir. İstinaf kabul edilerek ve atıftan koptuğunu açıklamak için mübtedayı takdir ederek 'fe-üvârî' şeklinde sükûn ile de okunmuştur; yahut birden fazla âlimin söylediği gibi matuftur da tahfif için sükûn ile okunmuştur. el-Bahr'da buna şöyle itiraz edilmiştir: Fetha harekesi tahfif için hazfedilecek kadar ağır değildir ve İbn Atiyye'nin iddia ettiği gibi mansubun sükûn ile okunması nahivcilere göre bir lehçe değildir; zaruret hali müstesna caiz de değildir; binaenaleyh istinaf gibi sahih bir ihtimal varken kıraat buna hamledilemez. [Sözü] bitti. Zaruret iddiasına açık bir men' vardır; zira onların kelamında mansubun sükûn ile okunması çoktur. el-Müberred bunun, nesirde de benzeri caiz olan güzel zaruretlerden olduğunu iddia etmiştir. { فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Böylece pişman olanlardan oldu”; yani onların sayısına dahil oldu. Öldürdüğüne pişmanlığı ise, onun durumu hakkında katlandığı şaşkınlıktan ve söylenildiğine göre kırk gün, bir yıl veya daha fazla onu sırtında taşımasından ileri gelmişti.
وتلمذة الغراب فإنها إهانة ولذا لم يلهم من أول الأمر ما ألهم واسوداد وجهه وتبري أبويه منه لا على الذنب إذ هو توبة مِنْ أَجْلِ ذلِكَ أي ما ذكر في تضاعيف القصة، ومِنْ ابتدائية متعلقة بقوله تعالى: كَتَبْنا أي قضينا، وقيل:
Ayrıca kargaya talebe olması -ki bu bir zillettir; bu yüzden ilk andan itibaren diğerine ilham edilen ona ilham edilmemiştir-, yüzünün kararması ve anne babasının kendisinden teberri etmesi yüzündendi; yoksa günahından ötürü değildi; zira o [günaha pişmanlık] tevbedir. { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } “Bundan dolayı”; yani kıssanın detaylarında zikredilen şey sebebiyle. { مِنْ } harf-i ceri ibtida bildirmekte olup Allah Teâlâ'nın: { كَتَبْنا } “Hükmettik” yani takdir ettik kavline müteallıktır. Şöyle de denilmiştir:
بالنادمين وهو ظاهر ما روي عن نافع، وكَتَبْنا استئناف، واستبعده أبو البقاء وغيره.
{ بِالنَّادِمِينَ } lafzına müteallıktır; Nâfi'den rivayet edilenin zahiri de budur; { كَتَبْنا } ise müstakil bir cümledir (istinaf). Ebü'l-Bekâ ve diğerleri bunu uzak bir ihtimal görmüşlerdir.
والأجل- بفتح الهمزة وقد تكسر، وقرىء به- لكن بنقل الكسرة إلى النون كما قرىء بنقل الفتحة إليها في الأصل- الجناية يقال: أجل عليهم شرا إذا جنى عليهم جناية، وفي معناه جر عليهم جريرة، ثم استعمل في تعليل الجنايات، ثم اتسع فيه فاستعمل لكل سبب أي من ذلك ابتداء الكتب ومنه نشأ لا من غيره.
Ecl (أَجْل) hemzenin fethasıyladır; bazen kesre ile de okunur. Nitekim asılda fethanın nûn harfine nakliyle okunduğu gibi, kesrenin nûn harfine nakliyle de okunmuştur. Anlamı cinayettir. Bir kimseye cinayet işlediğinde: 'Onlara kötülük cinayeti işledi' denir; bu manada 'onların başına bir cerime sardı' tabiri de kullanılır. Daha sonra cinayetlerin illetlendirilmesinde kullanılmış, ardından genişletilerek her türlü sebep için kullanılmıştır. Yani yazmanın başlangıcı bundandır ve başka bir şeyden değil sadece bundan neşet etmiştir.
عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ وتخصيصهم بالذكر لما أن الحسد كان منشأ لذلك الفساد وهو غالب عليهم.
{ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarına”; onların zikredilmesi, hasedin o fesadın kaynağı olması ve hasedin de onlarda galip bulunması sebebiyledir.
وقيل: إنما ذكروا دون الناس لأن التوراة أول كتاب نزل فيه تعظيم القتل، ومع ذلك كانوا أشد طغيانا فيه وتماديا حتى قتلوا الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، فكأنه قيل: بسبب هذه العظيمة كتبنا في التوراة تعظيم القتل، وشددنا عليهم وهم بعد ذلك لا يبالون.
Şöyle de denilmiştir: İnsanlar arasından sadece onların zikredilmesi, öldürmenin büyüklüğünün ilk defa Tevrat'ta indirilmiş olmasındandır. Bununla birlikte onlar öldürme hususunda en azgın ve peygamberleri -aleyhimüssalâtü vesselâm- dahi öldürecek kadar ileri giden kimselerdi. Sanki şöyle buyrulmuştur: Bu büyük cürüm sebebiyle Tevrat'ta öldürmenin vebalini yazdık ve onlara bu hükmü ağırlaştırdık; oysa onlar bundan sonra da aldırmadılar.
ومن هنا تعلم أن هذه الآية لا تصلح- كما قال الحسن والجبائي وأبو مسلم- على أن ابني آدم ﵇ كانا من بني إسرائيل، على أن بعثة الغراب الظاهر في التعليم المستغنى عنه في وقتهم لعدم جهلهم فيه بالدفن- تأبى ذلك أَنَّهُ أي الشأن مَنْ قَتَلَ نَفْساً واحدة من النفوس الإنسانية بِغَيْرِ نَفْسٍ أي بغير قتل نفس يوجب الاقتصاص، والباء للمقابلة متعلقة بقتل، وجوز أن تتعلق بمحذوف وقع حالا أي متعديا ظالما أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ أي فساد فيها يوجب هدر الدم كالشرك مثلا، وهو عطف على ما أضيف إليه- غير- والنفي هنا وارد على الترديد لأن إباحة القتل مشروطة بأحد ما ذكر من القتل والفساد، ومن ضرورته اشتراط حرمته بانتفائهما معا فكأنه قيل: من قتل نفسا بغير أحدهما فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً لاشتراك الفعلين في هتك حرمة الدماء والاستعصاء على الله تعالى والتجبر على القتل في استتباع القود واستجلاب غضب الله تعالى العظيم.
Buradan anlarsın ki bu ayet -Hasan, Cübbâî ve Ebû Müslim'in dediği gibi- Âdem'in -aleyhisselâm- iki oğlunun İsrailoğullarından olduğuna delil olmaya elverişli değildir. Kaldı ki onların döneminde defni bilmemeleri söz konusu olmadığından, öğretilmesinden müstağni olunan karganın gönderilmesi de bu iddiayı reddeder. { أَنَّهُ } yani mesele şudur ki: { مَنْ قَتَلَ نَفْساً } “Kim bir canı öldürürse”; insan nefislerinden tek bir nefsi, { بِغَيْرِ نَفْسٍ } “bir cana karşılık olmaksızın”; yani kısası gerektiren bir canı öldürme olmaksızın. 'Bâ' harfi mukabele içindir ve 'katale' fiiline müteallıktır; hal olarak mahzuf bir kelimeye müteallık olup 'haddi aşarak, zalimce' manasında olması da caiz görülmüştür. { أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ } “yahut yeryüzünde bir fesat çıkarmaksızın”; yani şirk gibi kanın helal olmasını gerektiren bir fesat çıkarmaksızın. Bu, 'gayr' kelimesinin muzâfun ileyhine matuftur. Buradaki nefy terdit üzerine varit olmuştur; çünkü öldürmenin mubah kılınması zikredilen öldürme ve fesattan birinin bulunması şartına bağlıdır; öldürmenin haram kılınmasının şartı ise her ikisinin birden bulunmamasıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Kim bu ikisinden biri olmaksızın bir nefsi öldürürse, { فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “bütün insanları öldürmüş gibi olur”. Çünkü her iki fiil de kanın dokunulmazlığını çiğneme, Allah Teâlâ'ya başkaldırma, kısas gerektirme ve Allah Teâlâ'nın büyük gazabını celbetme hususunda adam öldürmeye cüret etmede müşterektir.
وأخرج ابن جرير عن ابن مسعود إن هذا التشبيه عند المقتول كما أن التشبيه الآتي عند المستنقذ، والأول أولى وأنسب للغرض المسوق له التشبيه، وقرىء- أو فسادا- بالنصب بتقدير أو عمل فسادا- أو فسد فسادا وَمَنْ أَحْياها أي تسبب لبقاء نفس واحدة موصوفة بعدم ما ذكر من القتل والفساد إما بنهي قاتلها عن قتلها أو استنقاذها من سائر أسباب الهلكة بوجه من الوجوه فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً، وقيل: المراد ومن أعان على استيفاء القصاص فكأنما إلخ، وما في الموضعين كافة مهيئة لوقوع الفعل بعدها، وجَمِيعاً حال من النَّاسَ أو تأكيد، وفائدة التشبيه الترهيب والردع عن قتل نفس واحدة بتصويره بصورة قتل جميع الناس، والترغيب والتحضيض على إحيائها بتصويره بصورة إحياء جميع الناس وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ أي الآيات الواضحة الناطقة بتقرير ما كتبنا عليهم تأكيدا لوجوب مراعاته وتأييدا لتحتم المحافظة عليه.
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir ki: Bu teşbih maktulün katındadır; nitekim gelecek olan teşbih de kurtarılan kimsenin katındadır. Birinci görüş ise daha evlâdır ve teşbihin sevk edildiği maksada daha uygundur. 'Ev fesâden' şeklinde nasb ile de okunmuştur ki bu 'yahut bir fesat işleyerek' veya 'bir fesat çıkararak' takdirindedir. { وَمَنْ أَحْياها } “Kim de bir canı yaşatırsa”; yani öldürme ve fesattan uzak olmakla nitelenen tek bir nefsin bekasına katilini öldürmekten nehyederek yahut helak sebeplerinden herhangi birinden bir şekilde kurtararak sebep olursa, { فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } “bütün insanları yaşatmış gibi olur”. Kısasın yerine getirilmesine yardım eden kimse de böyledir denilmiştir. Her iki yerdeki 'mâ' kâffe olup kendisinden sonra fiilin gelmesini sağlamıştır. { جَمِيعاً } lafzı { النَّاسَ } kelimesinden haldir veya tekittir. Teşbihin faydası, tek bir canı öldürmeyi bütün insanları öldürme suretinde tasvir ederek bundan korkutmak ve sakındırmak; onu yaşatmayı da bütün insanları yaşatma suretinde tasvir ederek buna teşvik etmek ve özendirmektir. { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle gelmişlerdi”; yani onlara yazdığımız hükmü teyit eden açık ayetlerle; bu hükme riayetin vacip olduğunu tekit etmek ve korunmasının kesinliğini kuvvetlendirmek için.
والجملة مستقلة غير معطوفة على كَتَبْنا وأكدت بالقسم لكمال العناية بمضمونها، وإنما لم يقل ولقد أرسلنا إليهم إلخ للتصريح بوصول الرسالة إليهم فإنه أدل على تناهيهم في العتو والمكابرة.
Bu cümle { كَتَبْنا } üzerine matuf olmayıp müstakildir ve içeriğine verilen tam ehemmiyetten ötürü kasem ile tekit edilmiştir. 'Onlara elçiler gönderdik' denilmeyip [bu şekilde buyrulması], risaletin onlara ulaştığını sarahaten belirtmek içindir; zira bu, onların azgınlık ve inatta son noktaya vardıklarını daha açık gösterir.
ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ المذكور من الكتب وتأكيد الأمر بالإرسال، ووضع اسم الإشارة موضع الضمير للإيذان بكمال تميزه وانتظامه بسبب ذلك في سلك الأمور المشاهدة، وما فيه من معنى البعد للإيماء إلى علو درجته وبعد منزلته في عظم الشأن، وثُمَّ للتراخي في الرتبة والاستبعاد فِي الْأَرْضِ متعلق بقوله تعالى:
{ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ } “Sonra onların birçoğu bundan sonra”; yani hükmün yazılmasından ve elçiler gönderilerek emrin tekit edilmesinden sonra. Zamir yerine işaret isminin konulması, onun tam olarak belirginliğini ve bu sayede müşahede edilen şeyler sırasına girdiğini bildirmek içindir; işaret ismindeki uzaklık manası ise onun şanının büyüklüğündeki mertebesinin yüceliğine ve menzilesinin yüksekliğine imada bulunmak içindir. { ثُمَّ } edatı ise rütbedeki gecikme (terâhi) ve yadırgama (istib'âd) içindir. { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” ifadesi Cenâb-ı Hakk'ın şu kavline müteallıktır:
لَمُسْرِفُونَ وكذا بعد فيما قبل، ولا تمنع اللام المزحلقة من ذلك، والإسراف في كل أمر التباعد عن حدّ الاعتدال مع عدم مبالاة به، والمراد مسرفون في القتل غير مبالين به ولما كان إسرافهم في أمر القتل مستلزما لتفريطهم في شأن الإحياء وجودا وعدما وكان هو أقبح الأمرين وأفظعهما اكتفى في ذكره في مقام التشنيع المسوق له الآي، وعن الكلبي أن المراد مجاوزون حدّ الحق بالشرك، وقيل: إن المراد ما هو أعم من الإسراف بالقتل والشرك وغيرهما، وإنما قال سبحانه: وإِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ لأنه عز شأنه على ما في الخازن علم أن منهم من يؤمن بالله تعالى ورسوله ﷺ وهم قليل من كثير، وذكر الْأَرْضِ مع أن الإسراف لا يكون إلا فيها للإيذان بأن إسراف ذلك الكثير ليس أمرا مخصوصا بهم بل انتشر شره في الأرض وسرى إلى غيرهم، ولما بين سبحانه عظم شأن القتل بغير حق استأنف بيان حكم نوع من أنواع القتل وما يتعلق به من الفساد بأخذ المال ونظائره وتعيين موجبه، وأدرج فيه بيان ما أشير إليه
{ لَمُسْرِفُونَ } “kesinlikle haddi aşanlardır”. Keza önceki 'ba'de' lafzı da böyledir ve lâmu'l-müzahlaka buna mani değildir. Her işte israf, haddi aşmaya aldırmaksızın itidal sınırından uzaklaşmaktır. Buradaki murat, aldırmaksızın öldürmede haddi aşanlardır. Öldürme konusundaki israfları, varlıkta ve yoklukta yaşatma hususundaki ihmallerini gerektirdiğinden ve bu da iki durumun en çirkini ve en korkuncu olduğundan, ayetlerin sevk edildiği kınama makamında sadece bunun zikredilmesiyle yetinilmiştir. Kelbî'den rivayet edildiğine göre murat, şirk koşarak hakkın sınırını aşanlardır. Öldürme, şirk ve diğer konulardaki israftan daha genel olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وإِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ } buyurması, el-Hâzin'de belirtildiği üzere, O'nun içlerinden Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman edecek kimselerin bulunduğunu bilmesindendir ki onlar çoğunluk içindeki azınlıktır. İsraf ancak yeryüzünde olacağı halde { الْأَرْضِ } lafzının zikredilmesi, o çokluğun israfının sadece kendilerine mahsus bir durum olmayıp şerrinin yeryüzünde yayıldığını ve başkalarına da sirayet ettiğini bildirmek içindir. Cenâb-ı Hak haksız yere adam öldürmenin vebalinin büyüklüğünü açıklayınca, öldürmenin bir türünün ve mal gasbı ile benzerleri gibi fesada taalluk eden durumların hükmünü ve gerektirdiği cezayı beyan etmeye yeniden başlamış; bunun içine de
إجمالا من الفساد المبيح للقتل، فقال جل شأنه: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ذهب أكثر المفسرين- كما قال الطبرسي، وعليه جملة الفقهاء- إلى أنها نزلت في قطاع الطريق، والكلام- كما قال الجصاص- على حذف مضاف أي يحاربون أولياء الله تعالى ورسوله ﵊ فهو كقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الأحزاب: ٥٧] .
öldürmeyi mubah kılan fesada dair daha önce icmalen işaret edilen hususların beyanını dahil etmiştir. Şanı yüce olan Allah şöyle buyurdu: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne savaş açanların cezası ancak şudur:” Müfessirlerin çoğu -Tabersî'nin dediği ve fukahanın tamamının benimsediği üzere- bu ayetin yol kesiciler (hırsızlar/eşkıya) hakkında indiği görüşündedir. Kelam -Cessâs'ın dediği gibi- hazfedilmiş bir muzâf üzeredir; yani 'Allah Teâlâ'nın dostlarına ve O'nun Resûlü'ne -aleyhisselâm- savaş açanlar' demektir; bu da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenler” [Ahzâb: 57] kavli gibidir.
ويدل على ذلك أنهم لو حاربوا رسول الله ﷺ لكانوا مرتدين بإظهار محاربته ومخالفته ﵊، وقيل: المراد يحاربون رسول الله ﷺ، وذكر الله تعالى للتمهيد والتنبيه على رفعة محله ﵊ عنده ﷿، ومحاربة أهل شريعته وسالكي طريقته من المسلمين محاربة له ﷺ فيعم الحكم من يحاربهم بعد الرسول ﵊ ولو بأعصار كثيرة بطريق العبارة لا بطريق الدلالة أو القياس كما يتوهم، لأن ورود النص ليس بطريق خطاب المشافهة حتى يختص بالمكلفين حين النزول ويحتاج في تعميمه إلى دليل آخر على ما تحقق في الأصول، وقيل: ليس هناك مضاف محذوف وإنما المراد محاربة المسلمين إلا أنه جعل محاربتهم محاربة الله ﷿ ورسوله ﷺ تعظيما له وترفيعا لشأنهم، وجعل ذكر الرسول على هذا تمهيدا على تمهيد وفيه ما لا يخفى، والحرب في الأصل السلب والأخذ، يقال: حربه إذا سلبه، والمراد به هاهنا قطع الطريق وقيل: الهجوم جهرة باللصوصية وإن كان في مصر وَيَسْعَوْنَ عطف على يحاربون، وبه يتعلق قوله تعالى: فِي الْأَرْضِ، وقيل: بقوله سبحانه: فَساداً وهو إما حال من فاعل يَسْعَوْنَ بتأويله بمفسدين، أو ذوي فساد، أو لا تأويل قصدا للمبالغة كما قيل، وإما مفعول له أي لأجل الفساد، وإما مصدر مؤكد- ليسعون- لأنه في معنى يفسدون، وفَساداً إما مصدر حذف منه الزوائد أو اسم مصدر، وقوله تعالى: إِنَّما جَزاءُ مبتدأ خبره المنسبك من قوله تعالى: أَنْ يُقَتَّلُوا أي حدا من غير صلب إن أفردوا القتل، ولا فرق بين أن يكون بآلة جارحة أو لا، والإتيان بصيغة التفعيل لما فيه من الزيادة على القصاص من أنه لكونه حق الشرع لا يسقط بعفو الولي، وكذا التصليب في قوله سبحانه: أَوْ يُصَلَّبُوا لما فيه من القتل أي يصلبوا مع القتل إن جمعوا بين القتل والأخذ، وقيل: صيغة التفعيل في الفعلين للتكثير، والصلب قبل القتل بأن يصلبوا أحياء وتبعج بطونهم برمح حتى يموتوا، وأصح قولي الشافعي عليه الرحمة أن الصلب ثلاثا بعد القتل، قيل: إنه يوم واحد.
Buna delil şudur ki, şayet Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat savaş açmış olsalardı, O'na -aleyhisselâm- karşı savaşmayı ve muhalefeti açığa vurmakla mürted olurlardı. Şöyle de denilmiştir: Murat, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem savaş açmalarıdır; Allah Teâlâ'nın zikri ise O'nun azze ve celle nezdinde Peygamber'in -aleyhisselâm- makamının yüceliğine bir zemin hazırlamak ve dikkat çekmek içindir. O'nun şeriatına tabi olanlara ve Müslümanlardan O'nun yolunu tutanlara savaş açmak, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem savaş açmak demektir; dolayısıyla bu hüküm, Resûl'den -aleyhisselâm- sonra asırlar geçse bile onlarla savaşan kimseleri kapsar; bu da zannedildiği gibi delalet veya kıyas yoluyla değil, ibarenin bizzat kendisiyledir. Zira nassın gelişi hitap yoluyla olmadığından iniş anındaki mükelleflere has kalmaz ve usulde sabit olduğu üzere genellenmesi için başka bir delile ihtiyaç duyulmaz. Şöyle de denilmiştir: Burada hazfedilmiş bir muzâf yoktur; murat Müslümanlarla savaşmaktır; ancak Resûl'ü yüceltmek ve onların şanını yükseltmek için onlarla savaşmayı Allah'a azze ve celle ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem savaş açmak kılmıştır; bu takdirde Resûl'ün zikredilmesi zemin üstüne zemin hazırlamaktır ki bunda kapalılık yoktur. Harp (حَرْب) aslen gasp ve zorla almaktır; 'harabehû' denildiğinde 'onun malını gasbetti' demektir; buradaki murat ise yol kesmektir. Şehir içinde bile olsa açıkça soygun yapmak için baskın düzenlemektir de denilmiştir. { وَيَسْعَوْنَ } “ve koşanların” fiili 'yuhâribûn' üzerine matuftur ve Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” kavli buna müteallıktır; { فَساداً } “fesat çıkarmaya” kavline müteallık olduğu da söylenmiştir. Bu kelime ya 'müfsidîn' veya 'zevvî fesâd' teviliyle yahut söylendiği gibi mübalağa kastıyla tevil yapılmaksızın { يَسْعَوْنَ } fiilinin failinden haldir; ya mef'ûlün lehdir yani 'fesat için'; ya da 'yüfsidûn' manasında olduğu için { يَسْعَوْنَ } fiilini pekiştiren mastardır. { فَساداً } lafzı ise ya zait harfleri hazfedilmiş bir mastardır yahut isim-mastardır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما جَزاءُ } kavli mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يُقَتَّلُوا } “öldürülmeleridir” kavlinden meydana gelen mastardır; yani sadece adam öldürmüşlerse haçsız olarak had cezasıyla öldürülmeleridir; ister yaralayıcı bir aletle olsun ister olmasın fark etmez. 'Tef'îl' vezninin getirilmesi, kısasa ilave bir husus içerdiği içindir ki bu da şer'î bir hak olduğu için velinin affıyla düşmemesidir. Keza Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوْ يُصَلَّبُوا } “yahut asılmaları” kavlindeki 'taslîb' de öldürmeyi içerdiği içindir; yani hem öldürmüş hem mal almışlarsa öldürülmekle birlikte asılırlar. Her iki fiildeki 'tef'îl' vezninin çokluk için olduğu da söylenmiştir. Asma öldürmeden öncedir; öyle ki diri olarak asılırlar ve ölünceye kadar karınları mızrakla yarılır. Şâfiî'nin -aleyhirrahme- iki görüşünden en sahih olanına göre ise asma işlemi öldürüldükten sonra üç gün sürer; bir gün olduğu da söylenmiştir.
وقيل: حتى يسيل صديده، والأولى أن يكون على الطريق في ممر الناس ليكون ذلك زجرا للغير عن الإقدام على مثل هذه المعصية.
İrinleri akıncaya kadar [asılı kalacağı] da söylenmiştir. Başkalarını böyle bir masiyete girişmekten caydırması için bunun insanların geçtiği yol üzerinde olması evlâdır.
وفي ظاهر الرواية أن الإمام مخير إن شاء اكتفى بذلك وإن شاء قطع أيديهم وأرجلهم من خلاف وقتلهم وصلبهم أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أي تقطع مختلفة بأن تقطع أيديهم اليمنى وأرجلهم اليسرى إن اقتصروا على أخذ المال من مسلم أو ذمي إذ له ما لنا وعليه ما علينا وكان في المقدار بحيث لو قسم عليهم أصاب كلّا منهم عشرة دراهم أو ما يساويها قيمة، وهذا في أول مرة فإن عادوا قطع منهم الباقي، وقطع الأيدي لأخذ المال، وقطع الأرجل لإخافة الطريق وتفويت أمنه أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ إن لم يفعلوا غير الإخافة والسعي للفساد، والمراد بالنفي عندنا هو الحبس والسجن والعرب تستعمل النفي بذلك المعنى لأن الشخص به يفارق بيته وأهله، وقد قال بعض المسجونين:
Zâhiru'r-rivâye'de ise imam muhayyerdir; dilerse bununla yetinir, dilerse ellerini ve ayaklarını çaprazlama keser, sonra onları öldürür ve asar. { أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ } “yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi”; yani sağ elleri ile sol ayaklarının kesilmesi suretiyle farklı farklı kesilmesidir; şayet bir Müslümandan veya zimmîden -çünkü bizim lehimize olan onların lehine, aleyhimize olan onların aleyhinedir- sadece mal almışlarsa ve mal aralarında bölündüğünde her birine onar dirhem veya bu kıymette bir miktar düşecek derecede ise. Bu ilk defasında böyledir; şayet tekrarlarlarsa geriye kalan [uzuvları] kesilir. Ellerin kesilmesi mal aldıkları içindir, ayakların kesilmesi ise yola korku saldıkları ve yolun güvenliğini yok ettikleri içindir. { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } “yahut yeryüzünden sürgün edilmeleridir”; şayet korkutmaktan ve fesada koşmaktan başka bir şey yapmamışlarsa. Bizim nezdimizde nefy ile murat hapis ve zindandır; Araplar nefy kelimesini bu manada kullanırlar; zira kişi hapisle evinden ve ailesinden ayrılmış olur. Nitekim mahkumlardan biri şöyle demiştir:
خرجنا من الدنيا ونحن من أهلها ... فلسنا من الأموات فيها ولا الأحيا
Dünyadan çıktık oysa biz onun ehlindendik... Orada ne ölülerdeniz ne de dirilerden.
إذا جاءنا السجان يوما لحاجة ... عجبنا، وقلنا: جاء هذا من الدنيا
Gardiyan bir gün bir ihtiyaç için yanımıza gelse... Şaşar ve deriz ki: Bu adam dünyadan geldi!
ويعزرون أيضا لمباشرتهم إخافة الطريق وإزالة أمنه، وعند الشافعي عليه الرحمة المراد به النفي من بلد إلى بلد ولا يزال يطلب وهو هارب فرقا إلى أن يتوب ويرجع، وبه قال ابن عباس والحسن والسدي رضي الله تعالى عنهم وابن جبير وغيرهم، وإليه ذهب الإمامية، وعن عمر بن عبد العزيز وابن جبير في رواية أخرى أنه ينفى عن بلده فقط، وقيل:
Yola korku salıp güvenliğini ortadan kaldırdıkları için ayrıca tazir edilirler. Şâfiî'ye -aleyhirrahme- göre ise bununla murat şehirden şehire sürgün edilmesidir; tövbe edip dönünceye kadar korku içinde kaçtığı halde sürekli peşinden takip edilir. İbn Abbas, Hasan, Süddî -radıyallâhu teâlâ anhüm-, İbn Cübeyr ve başkaları bu görüşü benimsemişlerdir; İmamiyye de bu görüşe gitmiştir. Ömer b. Abdülazîz'den ve diğer bir rivayette İbn Cübeyr'den sadece kendi memleketinden sürgün edileceği nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إلى بلد أبعد، وكانوا ينفونهم إلى- دهلك- وهو بلد في أقصى تهامة- وناصع- وهو بلد من بلاد الحبشة، واستدل للأول بأن المراد بنفي قاطع الطريق زجره ودفع شره فإذا نفي إلى بلد آخر لم يؤمن ذلك منه، وإخراجه من الدنيا غير ممكن، ومن دار الإسلام غير جائز فإن حبس في بلد آخر فلا فائدة فيه إذ بحبسه في بلده يحصل المقصود وهو أشد عليه.
Daha uzak bir memlekete sürgün edilirler; nitekim onları Tihâme'nin en ucundaki Dehlek beldesine ve Habeşistan beldelerinden Nâsı'ya sürerlerdi. Birinci görüşe şöyle delil getirilmiştir: Yol kesicinin nefyedilmesinden murat onu caydırmak ve şerrini defetmektir; başka bir beldeye sürüldüğünde ondan emin olunamaz; dünyadan çıkarılması mümkün değildir; İslam yurdundan çıkarılması ise caiz değildir; şayet başka bir beldede hapsedilirse bunda bir fayda yoktur; zira kendi memleketinde hapsedilmesiyle maksat hasıl olur ve bu onun için daha ağırdır.
هذا ولما كانت المحاربة والفساد على مراتب متفاوتة ووجوه شتى شرعت لكل مرتبة من تلك المراتب عقوبة معينة بطريق كما أشرنا إليه- فأو- للتقسيم واللف والنشر المقدر على الصحيح، وقيل: إنها تخييرية والإمام مخير بين هذه العقوبات في كل قاطع طريق، والأول علم بالوحي وإلا فليس في اللفظ ما يدل عليه دون التخيير، ولأن في الآية أجزية مختلفة غلظا وخفة فيجب أن تقع في مقابلة جنايات مختلفة ليكون جزاء كل سيئة سيئة مثلها، ولأنه ليس للتخيير في الأغلظ والأهون في جناية واحدة كبير معنى، والظاهر أنه أوحي إليه ﷺ هذا التنويع والتفصيل، ويشهد له ما أخرجه الخرائطي في مكارم الأخلاق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وزعم بعضهم أن التخيير أقرب وكونه بين الأغلظ والأهون بالنظر إلى الأشخاص والأزمنة فإن العقوبات للانزجار وإصلاح الخلق، وربما يتفاوت الناس في الانزجار فوكل ذلك إلى رأي الإمام وفيه تأمل فتأمل ذلِكَ أي ما فصل من الأحكام والأجزية، وهو مبتدأ، وقوله تعالى: لَهُمْ خِزْيٌ جملة من خبر مقدم ومبتدأ في محل رفع خبر للمبتدأ، وقوله سبحانه: فِي الدُّنْيا متعلق بمحذوف وقع صفا لخزي، أو متعلق به على الظرفية، وقيل: خِزْيٌ خبر- لذلك- ولَهُمْ متعلق بمحذوف وقع حالا من خِزْيٌ لأنه في الأصل صفة له فلما قدم انتصب حالا، وفِي الدُّنْيا إما صفة- لخزي- أو متعلق به كما مر آنفا والخزي الذل والفضيحة وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ لا يقادر قدره وذلك لغاية عظم جنايتهم واقتصر في الدنيا على الخزي مع أن لهم فيها عذابا أيضا، وفي الآخرة على العذاب مع أن لهم فيها خزيا أيضا لأن الخزي في الدنيا أعظم من عذابها، والعذاب في الآخرة أشد من خزيها، والآية أقوى دليل لمن يقول إن الحدود لا تسقط العقوبة في الآخرة، والقائلون بالإسقاط يستدلون
İşte bu sebeple, savaş açma ve fesat farklı mertebelerde ve çeşitli şekillerde olduğundan, işaret ettiğimiz üzere her mertebe için belirli bir ceza meşru kılınmıştır; sahih olan görüşe göre 'ev' (yahut) taksim ve mukadder leff ü neşr içindir. Şöyle de denilmiştir: Bu muhayyerlik içindir ve imam her yol kesici hakkında bu cezalar arasında muhayyerdir. Birinci görüş vahiy ile bilinmiştir; aksi takdirde lafızda muhayyerlik dışında buna delalet eden bir şey yoktur. Zira ayette ağırlık ve hafiflik bakımından farklı cezalar vardır; her kötülüğün cezasının misliyle bir kötülük olması için bunların farklı cinayetlerin karşılığına düşmesi vaciptir ve tek bir cinayette en ağırı ile en hafifi arasında muhayyer kılmanın pek bir anlamı yoktur. Zahir olan şudur ki bu çeşitlendirme ve tafsilat Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyedilmiştir; Harâitî'nin Mekârimü'l-Ahlâk'ta İbn Abbas'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet ettiği husus da buna şahittir. Bazıları ise muhayyerliğin daha yakın olduğunu, en ağır ile en hafif arasındaki muhayyerliğin şahıslara ve zamanlara göre olduğunu iddia etmiştir; zira cezalar caydırmak ve halkı ıslah etmek içindir; insanlar ise caydırıcılık bakımından farklılık gösterebilir; bu sebeple iş imamın re'yine bırakılmıştır; fakat bunda düşünülmesi gereken noktalar vardır, iyi düşün! { ذلِكَ } “Bu”; yani tafsil edilen hükümler ve cezalar. Bu mübtedadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَهُمْ خِزْيٌ } “onlar için bir rezilliktir” kavli, mukaddem haber ve mübtedadan oluşan bir cümle olup mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي الدُّنْيا } “dünyada” kavli 'hizy' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır yahut zarfiyet üzere ona müteallıktır. { خِزْيٌ } kelimesinin { ذلِكَ } kelimesinin haberi olduğu, { لَهُمْ } lafzının ise { خِزْيٌ } kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu da söylenmiştir; zira aslen ona sıfattı, öne geçince hal olarak nasb edildi. { فِي الدُّنْيا } ise ya { خِزْيٌ } için sıfattır ya da az önce geçtiği üzere ona müteallıktır. Hizy (خِزْي) zillet ve rezillik demektir. { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır”; büyüklüğü takdir edilemez. Bu da cinayetlerinin son derece büyük olmasındandır. Dünyada kendileri için ayrıca bir azap olduğu halde sadece hizy (rezillik) ile yetinildi; ahirette de onlar için rezillik olduğu halde sadece azap ile yetinildi; çünkü dünyadaki rezillik onun azabından daha büyüktür, ahiretteki azap ise oradaki rezillikten daha şiddetlidir. Bu ayet, had cezalarının ahiretteki azabı düşürmeyeceğini söyleyenler için en kuvvetli delildir. Düşüreceğini söyleyenler ise
بقوله ﷺ في الحديث الصحيح: «من ارتكب شيئا فعوقب به كان كفارة له»
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadisteki şu kavliyle istidlal ederler: «{ من ارتكب شيئا فعوقب به كان كفارة له } “Kim bir günah işler de dünyada cezalandırılırsa, bu onun için kefaret olur.”»
فإنه يقتضي سقوط الإثم عنه وأن لا يعاقب في الآخرة، وهو مشكل مع هذه الآية، وأجاب النووي بأن الحد يكفر به عنه حق الله تعالى، وأما حقوق العباد فلا، وهاهنا حقان لله تعالى والعباد، ونظر فيه إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ استثناء مخصوص بما هو من حقوق الله تعالى كما ينبئ عنه قوله تعالى: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وأما ما هو من حقوق العباد- كحقوق الأولياء من القصاص ونحوه- فيسقط بالتوبة وجوبه على الإمام من حيث كونه حدّا، ولا يسقط جوازه بالنظر إلى الأولياء من حيث كونه قصاصا، فإنهم إن شاؤوا عفوا، وإن أحبوا استوفوا.
Zira bu hadis, günahın ondan düşmesini ve ahirette cezalandırılmamasını gerektirir; bu ayet karşısında ise bu durum müşküldür. Nevevî buna şöyle cevap vermiştir: Had cezası ile kulun üzerinden Allah Teâlâ'nın hakkı kefaret olarak silinir, kulların hakları ise silinmez; burada ise hem Allah Teâlâ'nın hem de kulların iki hakkı vardır; bunda ise nazar vardır. { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz onları ele geçirmeden önce tövbe edenler müstesnadır.” Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” kavlinin bildirdiği üzere, Allah Teâlâ'nın haklarına mahsus bir istisnadır. Kısas ve benzeri velilerin hakları gibi kul haklarına gelince; tövbe ile had olması bakımından imama vacip oluşu düşer; kısas olması bakımından velilere nispetle caiz oluşu ise düşmez; zira onlar dilerlerse affederler, dilerlerse kısas uygularlar.
وقال ناصر الدين البيضاوي: إن القتل قصاصا يسقط بالتوبة وجوبه لا جوازه، وشنع عليه لضيق عبارة العلامة ابن حجر في كتابه التحفة، وأفرد له تنبيها فقال- بعد نقله- وهو عجيب، أعجب منه سكوت شيخنا عليه في حاشيته مع ظهور فساده لأن التوبة لا دخل لها في القصاص أصلا إذ لا يتصور بقيد كونه قصاصا حالتا وجوب وجواز لأنا إن نظرنا إلى الولي فطلبه جائز له لا واجب مطلقا، أو للإمام فإن طلبه منه الولي وجب وإلا لم يجب من حيث كونه
Nâsırüddîn el-Beydâvî şöyle demiştir: Kısas olarak öldürmenin vacip oluşu tövbe ile düşer, caiz oluşu düşmez. Allâme İbn Hacer et-Tuhfe adlı kitabında onun bu ifadesinin darlığını şiddetle kınamış ve buna müstakil bir tenbih ayırarak naklettikten sonra şöyle demiştir: Bu şaşılacak bir şeydir; bundan daha şaşırtıcı olanı ise açıkça bozuk olmasına rağmen şeyhimizin haşiyesinde buna sükût etmesidir; zira kısas olması kaydıyla tövbenin kısasta hiçbir dahli yoktur; zira kısas kaydıyla vücub ve cevaz gibi iki hal tasavvur olunamaz. Çünkü veliye bakarsak, onun talep etmesi mutlak olarak onun için caizdir, vacip değildir; imama bakarsak, veli bunu ondan talep ederse vacip olur, aksi takdirde kısas olması hasebiyle vacip olmaz;
قصاصا، وإن جاز أو وجب من حيث كونه حدا فتأمله انتهى.
had olması hasebiyle caiz veya vacip olsa bile; bunu iyi düşün! [Sözü] bitti.