Binûn

Mâide Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأخبرني بأن العلم نور ... ونور الله لا يهدى لعاصي

Bana ilmin bir nur olduğunu ve Allah'ın nurunun günahkâra hidayet edilmeyeceğini haber verdi.

وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ أي خيانة كما قرىء به على أنها مصدر على وزن فاعلة- كالكاذبة، واللاغية- أو فعلة خائِنَةٍ أي ذات خيانة، وإلى ذلك يشير كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أو فرقة خائِنَةٍ، أو نفس خائِنَةٍ، أو شخص خائِنَةٍ على أنه وصف، والتاء للمبالغة لكنها في فاعل قليلة، ومِنْهُمْ متعلق بمحذوف وقع صفة لها، خلا أن- من- على الوجهين، الأولين ابتدائية أي على خيانة، أو فعلة ذات خيانة كائنة منهم صادرة عنهم، وعلى الأوجه الأخر تبعيضية، والمعنى أن الغدر والخيانة عادة مستمرة لهم ولأسلافهم كما يعلم من وصفهم بالتحريف وما معه بحيث لا يكادون يتركونها أو يكتمونها فلا تزال ترى ذلك منهم إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ استثناء من الضمير المجرور في مِنْهُمْ والمراد بالقليل عبد الله بن سلام وأضرابه الذين نصحوا لله تعالى ورسوله ﷺ، وجعله بعضهم استثناء من خائِنَةٍ على الوجه الثاني، فالمراد بالقليل الفعل القليل، ومن ابتدائية كما مر أي إلا فعلا قليلا كائنا منهم، وقيل: الاستثناء من قوله تعالى: وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ أي إذا تابوا أو بذلوا الجزية- كما روي عن الحسن وجعفر بن مبشر- واختاره الطبري، فضمير عنهم راجع إلى ما رجع إليه نظائره، وعن أبي مسلم أنه عائد على القليل المستثنى أي فاعف عنهم ما داموا على عهدك ولم يخونوك، وعلى القولين فالآية محكمة، وقيل: الضمير عائد على ما اختاره الطبري، وهي مطلقة إلا أنها نسخت بقوله تعالى: قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ [التوبة: ٢٩] الآية.

{ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna, onlardan sürekli bir hainlik görürsün”; yani kıraatte geçtiği üzere hıyanet [görürsün]. Bu kelime, { الكاذبة } ve { اللاغية } kelimelerinde olduğu gibi 'fâile' vezninde bir masdardır; yahut 'hıyanet sahibi bir fiil' manasında [masdar-ı gayri mîmîdir]. İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ sözü de buna işaret etmektedir. Yahut bir sıfat olarak 'hain bir fırka', 'hain bir nefis' veya 'hain bir şahıs' demektir; buradaki 'tâ' (ة) harfi mübalağa içindir, ancak 'fâil' vezninde [mübalağa tâ'sı] az görülür. { مِنْهُمْ } lafzı ise mahzuf bir kelimeye taalluk etmekte olup onun sıfatı konumundadır. Ancak ilk iki veche göre { مِنْ } ibtidâiyye olup 'onlardan meydana gelen/onlardan sâdır olan bir hıyanet veya hıyanet sahibi bir fiil' anlamındadır. Diğer vecihlere göre ise teb'îziyyedir. Mana şudur: Tahrif ve beraberindeki hususlarla nitelendirilmelerinden de anlaşılacağı üzere, ahdi bozmak ve hainlik etmek onlar ve geçmişleri için süregelen bir âdettir; öyle ki bunu neredeyse hiç terk etmezler veya gizlemezler, dolayısıyla bunu onlardan sürekli görürsün. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna” [ifadesi], { مِنْهُمْ } terkibindeki mecrûr zamirden istisnadır. 'Az' ile kastedilen kimseler, Abdullah b. Selâm ve onun gibi Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem sadakat gösterenlerdir. Bazıları bunu ikinci veche göre { خائِنَةٍ } lafzından istisna kılmışlardır; bu durumda 'az' ile kastedilen az bir fiildir ve { مِنْ } daha önce geçtiği gibi ibtidâiyyedir; yani 'onlardan sâdır olan az bir fiil müstesna' demektir. Denildi ki: İstisna, Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً } kavlindendir. { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Yine de onları affet ve hoş gör”; yani Hasan ve Ca'fer b. Mübeşşir'den rivayet edildiği ve Taberî'nin de tercih ettiği üzere, tövbe ettikleri veya cizye verdikleri takdirde [onları affet]. { عَنْهُمْ } zamiri, benzerlerinin döndüğü yere dönmektedir. Ebû Müslim'den ise bunun istisna edilen 'az' kimselere ait olduğu rivayet edilmiştir; yani 'ahdin üzere kaldıkları ve sana hainlik etmedikleri sürece onları affet' demektir. Bu iki görüşe göre ayet muhkemdir. Denildi ki: Zamir, Taberî'nin tercih ettiği yere dönmektedir ve ayet mutlaktır; ancak Allah Teâlâ'nın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inanmayanlarla savaşın” [et-Tevbe: 29] ayetiyle neshedilmiştir.

وروي ذلك عن قتادة، وعن الجبائي أنها منسوخة بقوله تعالى: وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ [الأنفال: ٥٨] إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ تعليل للأمر وحث على الامتثال وتنبيه على أن العفو على الإطلاق من باب الإحسان.

Bu [nesih görüşü] Katâde'den rivayet edilmiştir. Cübbâî'den ise ayetin Allah Teâlâ'nın: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } “Bir kavmin hainlik yapmasından korkarsan, sen de aynı şekilde [ahdi] onlara at” [el-Enfâl: 58] kavliyle mensuh olduğu rivayet edilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” [ifadesi], emrin gerekçesini bildirmekte, emre uymaya teşvik etmekte ve affetmenin mutlak anlamda ihsan türünden olduğuna dikkat çekmektedir.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ أمر بالتطهير لمن أراد الوقوف بين يدي الملك الكبير جل شأنه وعظم سلطانه، وبدأ بالوجه- لأنه ﷾ نقشه

Bu [zâhirî izahlar bir yana], ayetlerdeki işarî mana cihetinden: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın” [emri], şânı yüce ve saltanatı ulu olan Büyük Hükümdar'ın huzurunda durmak isteyen kimseye temizlenme emridir. Yüz ile başlamıştır; çünkü O celle celâlühû yüzü,

بنقش خاتم صفاته، وفي الفتوحات لا خلاف في أن غسل الوجه فرض وحكمه في الباطن المراقبة والحياء من الله تعالى مطلقا، ثم اختلف الحكم في الظاهر في أن تحديد غسل الوجه في الوضوء في ثلاثة مواضع: منها البياض الذي بين العذار والأذن، والثاني ما سدل من اللحية، والثالث تخليل اللحية، فأما البياض المذكور فمن قائل: إنه من الوجه، ومن قائل: إنه ليس من الوجه، وأما ما انسدل من اللحية فمن قائل: بوجوب إمرار الماء عليه، ومن قائل: بأنه لا يجب، وكذلك تخليل اللحية، فمن قائل: بوجوبه، ومن قائل: بأنه لا يجب، وحكم ذلك في الباطن أما غسل الوجه مطلقا من غير نظر إلى تحديد الأمر في ذلك فإن فيه ما هو فرض، وفيه ما هو ليس بفرض، فأما الفرض فالحياء من الله تعالى أن يراك حيث نهاك، أو يفقدك حيث أمرك، وأما السنة منه فالحياء من الله تعالى أن تنظر إلى عورتك أو عورة امرأتك، وإن كان ذلك قد أبيح لك، ولكن استعمال الحياء فيها أفضل وأولى فما يتعين منه فهو فرض عليك، وما لا يتعين ففعلته فهو سنة واستحباب، فيراقب الإنسان أفعاله ظاهرا وباطنا، ويراقب ربه في باطنه، فإن وجه قلبه هو المعتبر، ووجه الإنسان على الحقيقة ذاته يقال: وجه الشيء أي حقيقته وعينه وذاته، فالحياء خير كله،

sıfatlarının mührünün nakşıyla nakşetmiştir. el-Fütûhât'ta şöyle denir: 'Yüzü yıkamanın farz olduğunda ihtilaf yoktur; bâtındaki hükmü ise mutlak olarak murakabe ve Allah Teâlâ'dan hayâ etmektir. Sonra zâhirdeki hüküm, abdestte yüzü yıkamanın sınırlandırılması hususunda üç yerde ihtilaflı olmuştur: Bunlardan biri favori ile kulak arasındaki beyazlık, ikincisi sakaldan sarkan kısım, üçüncüsü de sakalın hilallenmesidir. Zikredilen beyazlığa gelince, kimisi onun yüzden olduğunu söylerken kimisi yüzden olmadığını söylemiştir. Sakaldan sarkan kısma gelince, kimisi suyun üzerinden akıtılmasını vacip görürken kimisi vacip olmadığını söylemiştir. Sakalı hilallemek de böyledir; kimisi vacip olduğunu söylerken kimisi vacip olmadığını söylemiştir. Bunun bâtındaki hükmüne gelince; bu husustaki emrin sınırlandırılmasına bakılmaksızın mutlak olarak yüzü yıkamakta hem farz olan hem de farz olmayan [kısımlar] vardır. Farz olanına gelince, o da Allah Teâlâ'nın seni nehyettiği yerde görmesinden veya sana emrettiği yerde bulamamasından O'ndan hayâ etmendir. Sünnet olanına gelince, bu sana mubah kılınmış olsa bile kendi avret yerine veya hanımının avret yerine bakmaktan Allah Teâlâ'dan hayâ etmendir; lakin burada hayâ ile amel etmek daha faziletli ve daha evladır. Dolayısıyla bundan muayyen olan kısım senin üzerine farzdır, muayyen olmayan kısmı ise işlediğin takdirde sünnet ve müstehaptır. İnsan zâhiren ve bâtınen amellerini murakabe eder ve bâtınında Rabbini gözetir; zira muteber olan kalbinin yüzüdür. İnsanın hakikatteki yüzü ise onun zâtıdır; nitekim 'şeyin vechi' denilir ki bu onun hakikati, aynı ve zâtı demektir. Hayâ ise bütünüyle hayırdır,

و الحياء من الإيمان-

ve hayâ imandandır,

ولا يأتي إلا بخير، وأما البياض الذي بين العذار والأذن، وهو الحد الفاصل بين الوجه والأذن فهو الحد بين ما كلف الإنسان من العمل في وجهه والعمل في سماعه، فالعمل في ذلك إدخال الحد في المحدود، فالأولى بالإنسان أن يصرف حياءه في سمعه كما صرفه في بصره، فكما أن الحياء غض البصر كما قال تعالى: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ [النور: ٣٠] كذلك يلزم الحياء من الله تعالى أن لا يسمع ما لا يحل له من غيبة وسوء قول من متكلم بما لا ينبغي فإن ذلك البياض هو بين العذار والأذن- وهو محل الشبهة- وهو أن يقول: أصغيت إليه لأرد عليه، وهذا معنى العذار فإنه من العذر أي الإنسان يعتذر إذا قيل له: لم أصغيت إلى هذا القول بأذنك؟ فيقول: إني أردت أن أحقق سماع ما قال حتى أنهاه عنه، فكنى عنه بالعذار فمن رأى وجوب ذلك عليه غسله، ومن لم ير وجوب ذلك إن شاء غسل وإن شاء ترك، وأما غسل ما استرسل من اللحية وتخليلها فهي الأمور العوارض، فإن اللحية شيء يعرض في الوجه وليست من أصله، فكل ما يعرض لك في وجه ذلك من المسائل فأنت فيها بحكم ذلك العارض، فإن تعين عليك طهارة ذلك العارض فهو قول من يقول بوجوب غسله، وإن لم يتعين عليك طهارته فطرته استحبابا أو تركته لكونه ما تعين عليك فهو قول من لم يقل بوجوب الطهارة فيه، وقد بين أن حكم الباطن يخالف الظاهر بأن فيه وجها إلى الفريضة، ووجها إلى السنة والاستحباب، فالفرض من ذلك لا بد من إتيانه، وغير الفرض عمله أولى من تركه، وذلك سار في جميع العبادات انتهى.

ve yalnızca hayır getirir. Favori ile kulak arasındaki beyazlığa, yani yüz ile kulak arasındaki ayırıcı sınıra gelince; o, insanın yüzünde amel etmekle mükellef kılındığı şey ile işitmesinde amel etmekle mükellef kılındığı şey arasındaki sınırdır. Bu husustaki amel, sınırı sınırlanana dahil etmektir. İnsana yakışan en uygun davranış, hayâsını basarında (gözünde) kullandığı gibi sem'inde (kulağında) de kullanmasıdır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } “Müminlere söyle, gözlerini sakınsınlar” [en-Nûr: 30] buyurduğu gibi, hayânın gözü yummak olması hasebiyle; aynı şekilde uygunsuz söz söyleyen bir kimseden gıybet ve çirkin söz gibi kendisine helal olmayan şeyleri işitmemek suretiyle Allah Teâlâ'dan hayâ etmesi gerekir. Çünkü o beyazlık favori ile kulak arasındadır -ki şüphe mahallidir- o da kişinin: 'Ona reddiye vermek için dinledim' demesidir. İşte 'izâr' (العذار) kelimesinin manası budur; zira o özürden (عذر) gelir, yani insana: 'Bu söze kulağınla niçin kulak verdin?' denildiğinde özür beyan eder ve: 'Ben onu bundan nehyetmek için ne dediğini tam işitmek istedim' der. İşte bu durum 'izâr' (favori) ile kinaye edilmiştir; binaenaleyh bunun vacip olduğunu düşünen kimse orayı yıkar, vacip görmeyen ise dilerse yıkar dilerse bırakır. Sakalın sarkan kısmını yıkamaya ve onu hilallemeye gelince; bunlar arızî durumlardır, zira sakal yüzde sonradan ortaya çıkan bir şeydir, onun aslından değildir. Yüz meselesinde sana arız olan her hususta sen o arızî olanın hükmüne tabisindir. Şayet o arızî olanın temizlenmesi senin üzerine tayin etmişse (farz kılınmışsa), bu onun yıkanmasını vacip gören kimsenin görüşüdür; eğer temizliği üzerine tayin etmemişse ve sen onu müstehap olarak temizlemiş yahut üzerine tayin etmediği için bırakmışsan, bu da onda temizliğin vacip olduğunu söylemeyen kimsenin görüşüdür. Bâtının hükmünün, farza bakan bir yönü ve sünnet ile müstehaba bakan bir yönü bulunması sebebiyle zâhire muhalif olduğu beyan edilmiştir. Dolayısıyla bundan farz olanın mutlaka yerine getirilmesi gerekir, farz olmayanın ise yapılması terk edilmesinden daha evladır ve bu durum bütün ibadetlerde geçerlidir.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti.

وقال بعض العارفين: هذا خطاب للمؤمنين بالإيمان العلمي إذا قاموا عن نوم الغفلة وقصدوا صلاة الحضور والمناجاة الحقيقية والتوجه إلى الحق أن يطهروا وجوه قواهم بماء العلم النافع الطاهر المطهر من علم الشرائع والأخلاق والمعاملات الذي يتعلق بإزالة الموانع عن لوث صفات النفس، وأول هذا الأيدي في قوله تعالى:

Âriflerden bazıları şöyle dedi: Bu, ilmî imana sahip müminlere bir hitaptır; gaflet uykusundan kalkıp huzur namazına, hakiki münâcâta ve Hakk'a yönelmeye kastettikleri zaman, nefis sıfatlarının kirinden kaynaklanan engelleri gidermekle ilgili şeriat, ahlak ve muamelat ilminin temiz ve temizleyici olan faydalı ilim suyuyla kuvvetlerinin yüzlerini arındırmaları emredilmiştir. Bunun ilki Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki ellerdir:

وَأَيْدِيَكُمْ بالقوى والقدر أي طهروا أيضا قواكم وقدركم عن دنس تناول الشهوات والتصرفات في مواد الرجس إِلَى الْمَرافِقِ أي قدر الحقوق والمنافع، وقال الشيخ الأكبر قدس سره: أجمع الناس على غسل اليدين والذراعين، واختلفوا في إدخال المرافق في هذا الغسل، فمن قائل: بوجوب إدخالهما، ومن قائل: بعدم الوجوب، لكن لم ينازع بالاستحباب، وحكم الباطن في ذلك أن غسل اليدين والذراعين إشارة إلى غسلهما بالكرم والجود والسخاء والهباة والاعتصام والتوكل، فإن هذا وشبهه من نعوت اليدين والمعاصم للمناسبة، بقي غسل المرافق وهي رؤية الأسباب التي يرتفق العبد ويأنس بها لنفسه، فمن رأى إدخال المرافق في نفسه رأى أن الأسباب إنما وضعها الله تعالى حكمة منه في

{ وَأَيْدِيَكُمْ } “ve ellerinizi”; kuvvetler ve kudretler [demektir]; yani şehvetleri elde etme ve murdar maddeler üzerinde tasarrufta bulunma pisliğinden kuvvetlerinizi ve kudretinizi de temizleyin; { إِلَى الْمَرافِقِ } “dirseklere kadar”; yani haklar ve menfaatler ölçüsünde. Şeyh-i Ekber kuddise sirruh şöyle dedi: 'İnsanlar ellerin ve kolların yıkanmasında icma etmiş, dirseklerin bu yıkamaya dahil edilmesinde ise ihtilaf etmişlerdir. Kimi dahil edilmesinin vacip olduğunu söylerken, kimi vacip olmadığını söylemiştir; fakat müstehap oluşunda ihtilaf edilmemiştir. Bunun bâtındaki hükmü şudur: Ellerin ve kolların yıkanması, münasebet gereği ellerin ve bileklerin niteliklerinden olan kerem, cömertlik, ihsan, bağış, itisam ve tevekkülle yıkanmasına işarettir. Geriye dirseklerin yıkanması kalmıştır ki o da kulun kendisine dayanak kıldığı ve nefsi için ünsiyet bulduğu sebepleri görmektir. Dirsekleri dahil etmeyi düşünen kimse, sebeplerin ancak Allah Teâlâ tarafından bir hikmet gereği

خلقه فلا يريد أن تعطل حكمة الله تعالى لا على طريق الاعتماد عليها فإن ذلك يقدح في اعتماده على الله تعالى، ومن رأى عدم إيجابها في الغسل رأى سكون النفس إلى الأسباب، وأنه لا يخلص له مقام الاعتماد على الله تعالى مع وجود رؤية الأسباب، وكل من يقول: بأنه لا يجب غسلها يقول: يستحب كذلك رؤية الأسباب مستحبة عند الجميع وإن اختلفت أحكامهم فيها، فإن الله تعالى ربط الحكمة في وجودها وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ قال بعض العارفين: أي بجهات أرواحكم عن قتام كدورة القلب وغبار تغيره بالتوجه إلى العالم السفلي ومحبة الدنيا بنور الهدى، فإن الروح لا يتكدر بالتعلق بل يحتجب نوره عن القلب فيسود القلب ويظلم ويكفي في انتشار نوره صقل الوجه العالي الذي يتوجه إليه، فإن القلب ذو وجهين: أحدهما إلى الروح- والرأس- هنا إشارة إليه، والثاني إلى النفس وقواها، وأحرى- بالرجل- أن تكون إشارة إليه.

kullarında var edildiğini görür ve Allah Teâlâ'nın hikmetinin muattal kalmasını istemez; ancak bu sebeplere dayanma yoluyla olmaz, zira bu durum onun Allah Teâlâ'ya olan itimadını zedeler. Yıkamada [dirseklerin] vacip olmadığını düşünen kimse ise nefsin sebeplere sükûn bulmasını ve sebeplerin görülmesi var oldukça Allah Teâlâ'ya itimat makamının onun için hâlis olmayacağını görür. Yıkanmasının vacip olmadığını söyleyen herkes, müstehap olduğunu da söyler; aynı şekilde sebepleri görmek, hükümleri farklı olsa bile herkesin nezdinde müstehaptır; zira Allah Teâlâ varlıklarında hikmeti bağlamıştır.' { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “ve başlarınıza meshedin”; âriflerden bazıları şöyle dedi: Yani alt âleme yönelmek ve dünya sevgisi sebebiyle kalbin bulanıklığının karartısından ve değişme tozundan hidayet nuruyla ruhlarınızın cihetlerini [meshedip arındırın]. Zira ruh alaka kurmakla bulanmaz; bilakis onun nuru kalpten perdelenir, böylece kalp kararır ve kararır kalır. Ruhun nurunun yayılması için yöneldiği yüce yüzün cilalanması kâfidir. Çünkü kalbin iki yüzü vardır: Biri ruha -ki buradaki baş ona işarettir-, ikincisi ise nefse ve onun kuvvetlerinedir; ayağın buna işaret olması ise daha layıktır.

وقال الشيخ الأكبر قدس الله سره بعد أن بين اختلاف العلماء في القدر الذي يجب مسحه: وأما حكم مسح الرأس في الباطن فأصله من الرياسة وهي العلو والارتفاع، ولما كان أعلا ما في البدن في ظاهر العين وجميع البدن تحته سمي رأسا، فإن الرئيس فوق المرءوس وله جهة فوق، وقد وصل الله تعالى نفسه بالفوقية على عباده بصفة القهر، فقال سبحانه: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ [الأنعام: ١٨، ٦١] فكان الرأس أقرب عضو في الجسد إلى الحق تعالى لمناسبة الفوقية، ثم له الشرف الآخر في المعنى الذي به رأس على البدن كله، وهو أنه محل جميع القوى كلها الحسية والمعنوية، فلما كانت له هذه الرياسة من هذه الجهة سمي رأسا، ثم إن العقل الذي جعله الله تعالى أشرف ما في الإنسان جعل محله اليافوخ وهو أعلى موضع في الرأس فجعله سبحانه مما يلي جانب الفوقية، ولما كان محلا لجميع القوى الظاهرة والباطنة ولكل قوة حكم وسلطان وفخر يورثها ذلك عزة على غيرها، وكان محل هذه القوى من الرأس مختلفة فعمت الرأس كله وجب مسح كله في هذه العبارة لهذه الرياسة السارية فيه كله من جهة هذه القوى بالتواضع والإقناع، فيكون لكل قوة مسح مخصوص من مناسبة دعواها، وهذا ملحظ من يرى وجوب مسح جميع الرأس ومن رأى تفاوت القوى بالرياسة فإن القوة المصورة مثلا لها سلطان على القوة الخيالية فهي الرئيسة عليها، وإن كانت للقوة الخيالية رياسة قال: الواجب عليه مسح بعض الرأس وهو المقسم بالأعلى، ثم اختلفوا في هذا البعض، فكل عارف قال بحسب ما أعطاه الله تعالى من الإدراك في مراتب هذه القوى فيمسح بحسب ما يرى، ومعنى المسح هو التذلل وإزالة الكبرياء والشموخ بالتواضع والعبودية لأن المتوضئ بصدد مناجاة ربه وطلب وصلته، والعزيز الرئيس إذا دخل على من ولاه تلك العزة ينعزل عن عزته ورياسته بعز من دخل عليه فيقف بين يديه وقوف العبيد في محل الإذلال لا بصفة الإذلال فمن غلب على خاطره رئاسة بعض القوى على غيرها وجب عليه مسح ذلك البعض من أجل الوصلة التي تطلب بهذه العبادة ولهذا لم يشرع مسح الرأس في التيمم لأن وضع التراب على الرأس من علامات الفراق، فترى الفاقد حبيبه بالموت يضع التراب على رأسه، وتفصيل رياسات القوى معلوم عند أهل هذا الشأن، وأما التبعيض في اليد الممسوح بها، واختلافهم في ذلك فاعمل فيه كما تعمل في الممسوح سواء، فإن المزيل لهذه الرياسة أسباب مختلفة في القدرة على ذلك، ومحل ذلك اليد، فمن مزيل بصفة القهر، ومن مزيل بسياسة وترغيب إلى آخر ما قال: وَأَرْجُلَكُمْ أشير بها إلى القوى الطبيعية البدنية المنهمكة في الشهوات والإفراط باللذات، وغسلها بماء علم الأخلاق وعلم الرياضيات حتى ترجع إلى الصفاء الذي يستعد به القلب للحضور والمناجاة.

Şeyh-i Ekber kuddise sirruh, âlimlerin meshedilmesi vacip olan miktar hakkındaki ihtilaflarını beyan ettikten sonra şöyle dedi: 'Başın meshedilmesinin bâtındaki hükmüne gelince; onun aslı riyâsetten gelir ki o da yücelik ve yüksekliktir. Gözün zâhirinde bedendeki en yüksek uzuv olduğu ve bütün beden onun altında bulunduğu için ona baş (re's) denilmiştir; zira reis mer'ûsun (yönetilenin) üstündedir ve onun yukarı ciheti vardır. Nitekim Allah Teâlâ kahr sıfatıyla kullarının üzerindeki fevkıyyeti (yüceliği) Kendisine isnad etmiş ve Sübhânehu: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üstünde yegâne kāhirdir” [el-En'âm: 18, 61] buyurmuştur. Bu sebeple baş, fevkıyyet münasebetiyle bedende Hak Teâlâ'ya en yakın uzuv olmuştur. Sonra onun, bütün bedene reis olduğu mana bakımından bir başka şerefi daha vardır; o da hem hissî hem manevî bütün kuvvetlerin tamamının mahalli olmasıdır. Bu yönden kendisinde bu riyâset bulunduğu için ona baş denilmiştir. Sonra Allah Teâlâ'nın insandaki en şerefli şey kıldığı aklı, O Sübhânehu başın en yüksek yeri olan bıngıldağa yerleştirmiş, böylece onu fevkıyyet cihetine bitişik kılmıştır. Baş zâhirî ve bâtınî bütün kuvvetlerin mahalli olduğu, her kuvvetin de bir hükmü, saltanatı ve kendisine diğerlerine karşı bir üstünlük miras bırakan övüncü bulunduğu ve bu kuvvetlerin baştaki mahalli farklı olup bütün başı kapladığı için; tevazu ve boyun eğme yoluyla bu kuvvetler cihetinden bütün başa sirayet eden bu riyâset sebebiyle bu ifadede başın tamamının meshedilmesi vacip olmuştur. Böylece her kuvvet için, kendi iddiasına uygun mahsus bir mesh söz konusu olur. İşte bütün başın meshedilmesini vacip gören kimsenin dayanağı budur. Kuvvetlerin riyâset bakımından farklılık gösterdiğini düşünen kimse ise, mesela tasavvur kuvvetinin hayal kuvveti üzerinde bir saltanatı olduğunu, dolayısıyla onun üzerine reis olduğunu, hayal kuvvetinin de bir riyâseti bulunsa bile başın en üst kısmı taksim edilen bir kısmını meshetmenin vacip olduğunu söylemiştir. Sonra bu kısım hakkında ihtilaf etmişlerdir; her ârif, Allah Teâlâ'nın bu kuvvetlerin mertebeleri hakkında kendisine bahşettiği idrak ölçüsünde konuşmuş ve gördüğüne göre meshetmiştir. Meshetmenin manası ise tevazu ve ubûdiyyet (kulluk) ile zillet göstermek, kibri ve böbürlenmeyi gidermektir; çünkü abdest alan kimse Rabbine münâcât etme ve O'na vuslat arama makamındadır. Aziz olan reis, kendisine o izzeti veren zâtın huzuruna girdiğinde, girdiği makam sahibinin izzeti karşısında kendi izzetinden ve riyâsetinden tecerrüd eder; zelil kılınma sıfatıyla değil, zillet mahallinde kölelerin duruşu gibi O'nun huzurunda durur. Bu sebeple kimin zihninde bazı kuvvetlerin diğerlerine riyâseti baskın gelirse, bu ibadetle talep edilen vuslat sebebiyle o kısmın meshedilmesi onun üzerine vacip olur. İşte bu yüzden teyemmümde başın meshedilmesi meşru kılınmamıştır; zira başa toprak koymak ayrılık alametlerindendir; nitekim sevdiğini ölümle kaybeden kimsenin başına toprak saçtığını görürsün. Kuvvetlerin riyâsetlerinin tafsilatı bu ilmin ehli nezdinde malumdur. Meshedilen ele gelince, bu husustaki ihtilaflarında da meshedilen uzuvda yaptığın gibi aynen amel et; zira bu riyâseti gideren unsurlar, buna muktedir olma hususunda farklı sebeplerdir ve bunun mahalli eldir; kimi kahr sıfatıyla giderir, kimi ise siyaset ve teşvikle giderir...' sözünün sonuna kadar. { وَأَرْجُلَكُمْ } “ve ayaklarınızı”; bununla şehvetlere ve lezzetlerde aşırılığa dalmış olan bedenî-tabiî kuvvetlere işaret edilmiştir. Bunların yıkanması ise, kalbin huzur ve münâcâta hazır hale geleceği safiyete dönünceye kadar ahlak ilmi ve riyazet ilmi suyuyla olur.

وفي الفتوحات اختلفوا في صفة طهارتها بعد الاتفاق على أنها من أعضاء الوضوء هل ذلك بالغسل أو بالمسح أو بالتخيير بينهما؟ ومذهبنا التخيير، والجمع أولى، وما من قول إلا وبه قائل، والمسح بظاهر الكتاب، والغسل بالسنة،

el-Fütûhât'ta şöyle denir: 'Ayakların abdest uzuvlarından olduğu hususunda ittifak edildikten sonra temizlenme şekli hakkında ihtilaf edilmiştir: Bu yıkamakla mıdır, meshetmekle midir, yoksa ikisi arasında muhayyer olmakla mıdır? Bizim mezhebimiz muhayyerliktir, cem etmek ise daha evladır; her görüşün mutlaka bir söyleyeni vardır. Mesh Kitap'ın zâhiriyle, yıkamak ise sünnetle sabittir;

ومحتمل الآية بالعدول عن الظاهر منها، وأما حكم ذلك في الباطن فاعلم أن السعي إلى الجماعات وكثرة الخطا إلى المساجد. والثبات يوم الزحف مما تظهر به الأقدام فلتكن طهارة رجليك بما ذكرناه وأمثاله، ولا تتمثل بالنميمة بين الناس ولا تمش مرحا واقصد في مشيك واغضض من صوتك، ومن هذا ما هو فرض بمنزلة المرة الواحدة في غسل عضو الوضوء الرجل وغيره، ومنه ما هو سنة وهو ما زاد على الفرض، وهو مشيك فيما ندبك الشرع إليه وما أوجبه عليك، فالواجب عليك نقل الأقدام إلى مصلاك، والمندوب والمستحب والسنة وما شئت فقل من ذلك نقل الأقدام إلى المساجد من قرب وبعد، فإن ذلك ليس بواجب وإن كان الواجب من ذلك عند بعض الناس مسجدا لا بعينه وجماعة لا بعينها فعلى هذا يكون غسل رجليك في الباطن من طريق المعنى، واعلم أن الغسل يتضمن المسح فمن غسل فقد أدرج المسح فيه كاندراج نور الكواكب في نور الشمس، ومن مسح لم يغسل إلا في مذهب من يرى، وينقل عن العرب أن المسح لغة في الغسل فيكون من الألفاظ المترادفة، والصحيح في المعنى في حكم الباطن أن يستعمل المسح فيما يقتضي الخصوص من الأعمال، والغسل فيما يقتضي العموم، ولهذا كان مذهبنا التخيير بحسب الوقت، فإن الشخص قد يسعى لفضيلة خاصة في حاجة شخص بعينه فذلك بمنزلة المسح، وقد يسعى لذلك في حاجة تعم الرعية فيدخل ذلك الشخص في هذا العموم فذلك بمنزلة الغسل الذي اندرج فيه المسح انتهى.

ayetin zâhirinden sarf-ı nazar edildiğinde ise ayetin muhtemel manasıdır. Bunun bâtındaki hükmüne gelince; bil ki cemaatlere koşmak, mescitlere çokça adım atmak ve düşmana hücum gününde sebat göstermek ayakların kendisiyle tezahür ettiği hususlardandır. O halde ayaklarının temizliği zikrettiğimiz şeyler ve benzerleriyle olsun. İnsanlar arasında laf taşımaya kalkışma, böbürlenerek yürüme, yürüyüşünde ölçülü ol ve sesini kıs. Bunlardan farz olanı, abdest uzvu olan ayak ve diğer uzuvları bir defa yıkamak mesabesindedir. Sünnet olanı ise farzın üzerindeki fazlalıktır; o da şeriatın seni teşvik ettiği ve sana vacip kıldığı hususlarda yürümenendir. Sana vacip olan, namaz kılacağın yere adım atmaktır; mendup, müstehap, sünnet veya ne demek istersen de, o da yakından ve uzaktan mescitlere adım atmaktır. Zira bazı insanlara göre vacip olan muayyen olmayan bir mescit ve muayyen olmayan bir cemaat olsa bile bu vacip değildir. İşte buna göre bâtında ayaklarını yıkamak mana yoluyla gerçekleşir. Bil ki yıkamak meshetmeyi içerir; kim yıkarsa, yıldızların ışığının güneşin ışığında dürülmesi gibi meshi de onun içine dahil etmiş olur. Kim de meshederse, ancak meshi lügatte yıkamak olarak gören ve bunu Araplardan nakleden kimsenin mezhebi müstesna yıkamış olmaz; bu durumda ikisi müteradif kelimelerden olur. Bâtının hükmünde mana bakımından sahih olan ise, meshi amellerden hususilik gerektiren hususlarda, yıkamayı ise umumilik gerektiren hususlarda kullanmaktır. İşte bu sebeple bizim mezhebimiz zamana göre muhayyerlik olmuştur; zira şahıs bazen bizzat muayyen bir kimsenin ihtiyacında özel bir fazilet için gayret gösterir ki bu mesh mesabesindedir; bazen de halkın tamamını kapsayan bir ihtiyaç için bunun uğrunda gayret gösterir ve o şahıs da bu umumun içine girer ki bu da içine meshin dahil olduğu yıkamak mesabesindedir.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti.

وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا الجنابة غربة العبد عن موطنه الذي يستحقه، وليس إلا العبودية. وتغريب صفة ربانية عن موطنها وكل ذلك يوجب التطهير، وقوله تعالى: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى إلخ قد تقدم نظيره.

{ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin”; cenâbet, kulun hak ettiği asıl vatanından -ki o ancak kulluktur- uzaklaşması ve Rabbanî bir sıfatın kendi vatanından gurbete düşmesidir; bütün bunlar arınmayı gerektirir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Eğer hasta iseniz...” kavlinin benzeri daha önce geçmişti.

وفي الفتوحات اختلف في حد الأيدي المذكورة في هذه الطهارة، فمن قائل: حدها مثل حدها في الوضوء ومن قائل: هو الكف فقط- وبه أقول- ومن قائل: إن الاستحباب إلى المرفقين والفرض الكفان، ومن قائل: إن الفرض إلى المناكب، والاعتبار في ذلك أنه لما كان التراب في الأرض أصل نشأة الإنسان وهو تحقيق عبوديته وذلته أمر بطهارة نفسه من التكبر بالتراب، وهو حقيقة عبوديته ويكون ذلك بنظره في أصل خلقه، ولما كان من جملة ما يدعيه الاقتدار والعطاء مع أنه مجبول على العجز والبخل، وهذه الصفات من صفات الأيدي قيل له عند هذه الدعوة ورؤية نفسه في الاقتدار الظاهر منه، والكرم والعطاء: طهر نفسك من هذه الصفة بنظرك فيما جبلت عليه من ضعفك ومن بخلك فقد قال تعالى: خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ [الروم: ٥٤] وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ [الحشر: ٩، التغابن: ١٦] وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً [المعارج: ٢١] فإذا نظر إلى هذا الأصل زكت نفسه وتطهرت من الدعوى، واختلفوا في عدد الضربات على الصعيد للتيمم، فمن قائل: واحدة، ومن قائل: اثنتان، والقائلون بذلك، منهم من قال: ضربة للوجه وضربة لليدين، ومنهم من قال: ضربتان لليد وضربتان للوجه، ومذهبنا أنه من ضرب واحدة أجزأه، ومن ضرب اثنتين أجزأه وحديث الضربة الواحدة أثبت، والاعتبار في ذلك التوجه إلى ما يكون به هذه الطهارة، فمن غلب التوحيد في الأفعال قال: بالضربة الواحدة، ومن غلب حكم السبب الذي وضعه الله تعالى ونسب الفعل إلى الله تعالى مع تعريته عنه مثل قوله تعالى: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ [الصافات: ٩٦] فأثبت ونفى قال: بالضربتين ومن قال: إن ذلك في كل فعل قال: بالضربتين لكل عضو انتهى.

el-Fütûhât'ta şöyle denir: 'Bu temizlikte zikredilen ellerin sınırı hakkında ihtilaf edilmiştir. Kimi sınırı abdestteki sınırı gibidir derken, kimi sadece el ayasıdır (bileğe kadardır) demiştir -ki ben de bunu söylüyorum-; kimi dirseklere kadar olmasının müstehap, farzın ise bilekler olduğunu söylerken, kimi de farzın omuzlara kadar olduğunu söylemiştir. Bu husustaki ibret şudur: Yeryüzündeki toprak insanın yaratılışının aslı, onun ubûdiyyetinin ve zilletinin tahakkuku olduğu için, toprak vasıtasıyla nefsini kibirden temizlemesi emredilmiştir; bu da onun ubûdiyyetinin hakikatidir ve yaratılışının aslına bakmasıyla gerçekleşir. İnsan acziyet ve cimrilik üzerine yaratılmış olmasına rağmen iddia ettiği şeyler arasında iktidar ve ihsanda bulunmak da yer aldığından ve bu sıfatlar da ellerin sıfatlarından olduğundan; bu iddia anında ve kendisinden zâhir olan iktidar, kerem ve ihsanda nefsini gördüğünde ona şöyle denilmiştir: 'Yaratıldığın zafiyetine ve cimriliğine bakarak nefsini bu sıfattan temizle.' Nitekim Allah Teâlâ: { خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } “Sizi bir zayıflıktan yarattı” [er-Rûm: 54], { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ } “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa...” [el-Haşr: 9; et-Teğâbün: 16] ve { وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً } “Kendisine hayır dokunduğunda ise cimridir” [el-Meâric: 21] buyurmuştur. İnsan bu asla baktığında nefsi arınır ve iddiadan temizlenir. Teyemmüm için toprağa vurma sayısında da ihtilaf etmişlerdir: Kimi bir vuruş, kimi iki vuruş demiştir. İki vuruş diyenlerden bir kısmı bir vuruş yüz için bir vuruş eller için derken, bir kısmı da ikişer vuruş el için ikişer vuruş yüz için demiştir. Bizim mezhebimiz şudur: Bir kere vuranınki de caizdir, iki kere vuranınki de caizdir; ancak bir vuruş hadisi daha sabittir. Bu husustaki ibret ise, bu temizliğin kendisiyle gerçekleştiği şeye yönelmektir. Fiillerde tevhid görüşü galip gelen kimse tek vuruş demiştir. Allah Teâlâ'nın koyduğu sebep hükmünü galip kılan ve Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ } “Sizi de yaptıklarınızı da Allah yarattı” [es-Sâffât: 96] kavlinde olduğu gibi O'nu fiilden tenzih etmekle beraber fiili Allah Teâlâ'ya nispet ederek hem ispat hem nefyeden kimse iki vuruş demiştir. Bunun her fiilde geçerli olduğunu söyleyen kimse ise her uzuv için ikişer vuruş demiştir.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti.

وقد أطال الشيخ قدس سره الكلام في أنواع الطهارة وأتى فيه بالعجب العجاب. ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ أي من ضيق ومشقة بكثرة المجاهدات وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ من الصفات الخبيثة، وعن سهل:

Şeyh kuddise sirruh temizliğin türleri hakkında sözü uzatmış ve bu hususta hayret verici harika izahlar getirmiştir. { ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ } “Allah size hiçbir güçlük çıkarmak istemez”; yani çokça mücahedelerle size bir darlık ve meşakkat vermek istemez; { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “fakat sizi arındırmak ister”; kötü sıfatlardan [arındırmak ister]. Sehl'den şöyle rivayet edilmiştir:

الطهارة على سبعة أوجه: طهارة العلم من الجهل وطهارة الذكر من النسيان وطهارة اليقين من الشك وطهارة العقل من الحمق وطهارة الظن من التهمة وطهارة الإيمان مما دونه وطهارة القلب من الإرادات، وقال: إسباغ طهارة الظاهر

Temizlik yedi türlüdür: İlmin cehaletten temizlenmesi, zikrin unutmaktan temizlenmesi, yakînin şüpheden temizlenmesi, aklın ahmaklıktan temizlenmesi, zannın töhmetten temizlenmesi, imanın onun dışındakilerden temizlenmesi ve kalbin arzulardan temizlenmesi. Ve dedi ki: Zâhirî temizliği tastamam yapmak,

تورث طهارة الباطن، وإتمام الصلاة يورث الفهم عن الله تعالى، والطهارة تكون في أشياء: في صفاء المطعم، ومباينة الأنام وصدق اللسان وخشوع السر، وكل واحد من هذه الأربع مقابل لما أمر الله تعالى بتطهيره وغسله من الأعضاء الظاهرة.

bâtın temizliğini miras bırakır; namazı tam kılmak ise Allah Teâlâ'dan hakkıyla anlamayı miras bırakır. Temizlik [şu] şeylerde olur: Yiyeceğin helal ve temizliğinde, [kötü] insanlardan uzak durmakta, dilin doğruluğunda ve sırrın huşûunda. Bu dördün her biri, Allah Teâlâ'nın zâhirî uzuvlardan temizlenmesini ve yıkanmasını emrettiği şeylerin karşılığıdır.

وقال ابن عطاء: البواطن مواضع نظر الحق سبحانه

İbn Atâ şöyle demiştir: Bâtınlar, Hak Sübhânehu'nun nazar mahalleridir.

فقد روي عنه ﷺ: «إن الله تعالى لا ينظر إلى صوركم ولا إلى أعمالكم ولكن ينظر إلى قلوبكم» ،

Nitekim O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ sizin suretlerinize ve amellerinize bakmaz, lakin kalplerinize bakar.»

فموضع نظر الحق جل وعلا أحق بالطهارة، وذلك إنما يكون بإزالة أنواع الخيانات والمخالفات وفنون الوساوس والغش والحقد والرياء والسمعة وغير ذلك من المناهي، وليس شيء على العارفين أشد من جمع الهم وطهارة السر، وفي إضافة التطهير إليه تعالى ما لا يخفى من اللطف وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ بالتكميل، وقال بعض العارفين: إتمام النعمة لقوم نجاتهم بتقواهم، وعلى آخرين نجاتهم عن تقواهم فشتان بين قوم وقوم ولَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ نعمة الكمال بالاستقامة والقيام بحق العدالة عند البقاء بعد الفناء وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بالهداية إلى طريق الوصول إليه، وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ وهو عقود عزائمه المذكورة إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا أي إذا قبلتموها من معدن النبوة بصفاء الفطرة، وقال بعضهم: المراد بنعمة الله تعالى هدايته سبحانه السابقة في الأزل لأهل السعادة، وبالميثاق الميثاق الذي واثق الله تعالى به عباده أن لا يشتغلوا بغيره عنه سبحانه، وقال أبو عثمان: النعم كثيرة وأجلها المعرفة به سبحانه، والمواثيق كثيرة وأجلها الإيمان يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أي من قوى نفوسكم المحجوبة وصفاتها أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ بالاستيلاء والقهر لتحصيل مآربها وملاذها فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ أي فمنعها عنكم بما أراكم من طريق التطهير والتنزيه وَاتَّقُوا اللَّهَ واجعلوه سبحانه وقاية في قهرها ومنعها وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ برؤية الأفعال كلها منه ﷿ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وهم في الأنفس الحواس الخمس الظاهرة، والخمس الباطنة والقوة العاقلة النظرية والقوة العملية وذكر غير واحد من ساداتنا الصوفية أن النقباء أحد أنواع: الأولياء: نفعنا الله تعالى ببركاتهم ففي الفتوحات: ومنهم النقباء وهم اثنا عشر نقيبا في كل زمان لا يزيدون ولا ينقصون على عدد بروج الفلك الاثني عشر برجا، كل نقيب عالم بخاصية كل برج، وبما أودع الله تعالى في مقامه من الأسرار والتأثيرات، وما يعطى للنزلاء فيه من الكواكب السيارة والثوابت، فإن للثوابت حركات وقطعا في البروج لا يشعر به في الحس لأنه لا يظهر ذلك إلا في آلاف من السنين، وإعمار الرصد، تقصر عن مشاهدة ذلك واعلم أن الله تعالى قد جعل بأيدي هؤلاء النقباء علوم الشرائع المنزلة، ولهم استخراج خبايا النفوس وغوائلها ومعرفة مكرها وخداعها، وإبليس مكشوف عندهم يعرفون منه ما لا يعرفه من نفسه وهم من العلم بحيث إذا رأى أحدهم أثر وطأة شخص في الأرض علم أنها وطأة سعيد أو شقي مثل العلماء بالآثار والقيافة، وبالديار المصرية منهم كثير يخرجون الأثر في الصخور، وإذا رأوا شخصا يقولون:

Dolayısıyla Hak celle ve alâ'nın nazar mahalli arınmaya daha layıktır; bu da ancak hıyanet ve muhalefet türlerini, vesvese çeşitlerini, aldatmayı, kini, riyayı, şöhret arzusunu ve yasaklanmış diğer hususları gidermekle mümkündür. Âriflere kalbi tek bir gayede toplamaktan ve sırrı temizlemekten daha ağır gelen hiçbir şey yoktur. Temizlemenin O Teâlâ'ya izafe edilmesindeki lütuf ise gizli değildir. { وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ } “ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak için”; kemale erdirmek suretiyle [tamamlamak için]. Âriflerden bazıları şöyle demiştir: Nimetin tamamlanması, bir topluluk için takvaları sebebiyle kurtulmalarıdır; diğerleri için ise takvalarından tecerrüt ederek kurtulmalarıdır; dolayısıyla bir topluluk ile diğer topluluk arasında ne büyük fark vardır! { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “umulur ki şükredersiniz”; fenâdan sonraki bekā anında istikametle ve adaletin hakkını vermekle kemal nimetine [şükredersiniz]. { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın”; O'na vuslat yoluna hidayet etmesiyle [olan nimetini]. { وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ } “ve O'na verdiğiniz, sizi bağladığı ahdini”; o da zikredilen azim akitleridir; { إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “hani: 'İşittik ve itaat ettik' demiştiniz”; yani fıtrat safiyetiyle onu nübüvvet kaynağından kabul ettiğiniz zaman. Bazıları şöyle dedi: Allah Teâlâ'nın nimetinden murat, O Sübhânehu'nun ezelde saadet ehline yönelik geçmiş hidayetidir; mîsak ile murat ise Allah Teâlâ'nın kullarından O'nu bırakıp başkasıyla meşgul olmamaları hususunda aldığı mîsaktır. Ebû Osmân şöyle dedi: Nimetler pek çoktur, en yücesi O Sübhânehu'yu tanımaktır (mârifet); mîsaklar pek çoktur, en yücesi ise imandır. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ } “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk... kastetmişti”; yani perdeli nefislerinizin kuvvetlerinden ve sıfatlarından [bir topluluk]; { أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ } “size ellerini uzatmaya [kastetmişti]”; arzularını ve lezzetlerini elde etmek için istila ve kahr yoluyla [ellerini uzatmaya]; { فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ } “bunun üzerine [Allah] onların ellerini sizden çekti”; yani arınma ve tenzih yolundan size gösterdiği şeylerle onları sizden engelledi. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı takvalı olun”; ve nefsin kahrında ve engellenmesinde O Sübhânehu'yu kalkan edinin. { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler”; bütün fiilleri O'ndan azze ve celle görmek suretiyle. { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı ve içlerinden on iki temsilci göndermiştik”; onlar nefislerde beş zâhirî duyu, beş bâtınî duyu, nazarî akıl gücü ve amelî güçtür. Tasavvuf büyüklerimizden birden fazlası, nakiblerin evliya türlerinden biri olduğunu zikretmiştir -Allah Teâlâ onların bereketlerinden bizi faydalandırsın-. el-Fütûhât'ta şöyle denir: 'Onlardan biri de nakiblerdir; onlar her zamanda on iki nakibdir, feleğin on iki burcunun sayısı kadar olup ne artar ne de eksilirler. Her nakib, her burcun hususiyetini, Allah Teâlâ'nın onun makamında veda ettiği sırları ve tesirleri, seyyar ve sabit gezegenlerden onda konaklayanlara verilen şeyleri bilir. Zira sabit yıldızların burçlarda duyularla hissedilmeyen hareketleri ve geçişleri vardır; çünkü bu ancak binlerce yılda ortaya çıkar ve rasatçıların ömürleri bunu müşahede etmeye yetmez. Bil ki Allah Teâlâ indirilmiş şeriatların ilimlerini bu nakiblerin ellerine vermiştir; nefislerin gizliliklerini ve hilelerini çıkarmak, onların tuzak ve aldatmalarını bilmek onlara aittir. İblis onların yanında açıktadır, kendisinin dahi nefsinde bilmediği şeyleri onlar bilirler. Onlar ilim bakımından öyle bir derecededirler ki içlerinden biri bir şahsın yerdeki ayak izini görse, iz ve kıyafet uzmanları gibi onun said mi şaki mi olduğunu anlar. Mısır diyarında bunlardan çok vardır; kayalardaki izi bile çıkarırlar ve bir şahsı gördüklerinde:',

هذا الشخص هو صاحب ذلك الأثر وليسوا بأولياء، فما ظنك بما يعطيه الله تعالى لهؤلاء النقباء من علوم الآثار؟ انتهى.

'Bu şahıs şu izin sahibidir' derler; üstelik onlar veli de değillerdir. O halde Allah Teâlâ'nın bu nakiblere iz ilimlerinden neler bahşettiğini var sen düşün!' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti.

وقد عد الشيخ قدس سره فيها أنواعا كثيرة، والسلفيون ينكرون أكثر تلك الأسماء، ففي بعض فتاوى ابن تيمية، وأما الأسماء الدائرة على ألسنة كثير من النساك والعامة مثل الغوث الذي بمكة والأوتاد الأربعة والأقطاب السبعة، والأبدال الأربعين، والنجباء الثلاثمائة، فهي ليست موجودة في كتاب الله تعالى ولا هي مأثورة عن النبي ﷺ لا بإسناد صحيح ولا ضعيف محتمل إلا لفظ الأبدال،

Şeyh kuddise sirruh orada pek çok tür saymıştır; Selefîler ise bu isimlerin çoğunu inkâr ederler. Nitekim İbn Teymiyye'nin bazı fetvalarında şöyle geçer: 'Pek çok âbidin ve avamın dilinde dolaşan Mekke'deki Gavs, dört Evtâd, yedi Aktâb, kırk Ebdâl ve üç yüz Nücebâ gibi isimlere gelince; bunlar Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bulunmadığı gibi Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem ne sahih ne de muhtemel zayıf bir isnatla rivayet edilmiştir; Ebdâl lafzı müstesna.

فقد روي فيهم حديث شامي منقطع الإسناد عن علي كرم الله تعالى وجهه مرفوعا إلى النبي ﷺ أنه قال: «إن فيهم- يعني أهل الشام- الأبدال أربعين رجلا كلما مات رجل أبدل الله تعالى مكانه رجلا»

Zira onlar hakkında Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak isnadı munkatı Şam menşeli bir hadis rivayet edilmiştir; o şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz onların içinde -yani Şam ehlinde- kırk adamdan oluşan Ebdâl vardır; ne zaman bir adam ölse, Allah Teâlâ onun yerine başka bir adam getirir.»

ولا توجد أيضا في كلام السلف انتهى، وأنا أقول:

Bu isimler Selef'in kelamında da bulunmaz.' [İbn Teymiyye'nin sözü] bitti. Ben ise şöyle derim:

وما أنا إلا من غزية إن غوت ... غويت وإن ترشد غزية أرشد

'Ben ancak Gaziyye kabilesindenim; o saparsa ben de saparım, şayet Gaziyye doğru yola ererse ben de doğru yola ererim.'

وقال الله تعالى: إِنِّي مَعَكُمْ بالتوفيق والإعانة لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وتحليتم بالعبادات البدنية وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وتخليتم عن الصفات الذميمة من البخل والشح فزهدتم وآثرتم وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي جميعهم من العقل والإلهامات والأفكار الصائبة والخواطر الصادقة من الروح والقلب وإمداد الملكوت وَعَزَّرْتُمُوهُمْ أي وعظتموهم بأن سلطتموهم على شياطين الوهم وقويتموهم ومنعتموهم من الوساوس وإلقاء الوهميات والخيالات والخواطر النفسانية وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً بأن تبرأتم من الحول والقوة والعلم والقدرة، وأسندتم كل ذلك إليه عز شأنه، بل ومن الأفعال والصفات جميعها، بل ومن الذات بالمحو والفناء وإسلامها إلى باريها جل وعلا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ التي هي الحجب والموانع لكم وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ مما عندي تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وهي أنهار علوم التوكل والرضاء والتسليم والتوحيد، وتجليات الأفعال والصفات والذات فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ العهد وبعث النقباء منكم فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ وهلك مع الهالكين فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ الذي وثقوه لَعَنَّاهُمْ وطردناهم عن الحضرة وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً باستيلاء صفات النفس عليها وميلها إلى الأمور الأرضية يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ حيث حجبوا عن أنوار الملكوت والجبروت التي هي كلمات الله تعالى واستبدلوا قوى أنفسهم بها واستعملوا وهمياتهم وخيالاتهم بدل حقائقها وَنَسُوا حَظًّا نصيبا وافرا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ في العهد اللاحق وهو ما أوتوه في العهد السابق من الكمالات الكامنة في استعداداتهم الموجودة فيها بالقوة وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ من نقض عهد ومنع أمانة لاستيلاء شيطان النفس عليهم وقساوة قلوبهم إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وهو من جره استعداده إلى ما فيه صلاحه فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ إلى عباده باللطف والمعاملة الحسنة جعلنا الله تعالى وإياكم من المحسنين.

Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { إِنِّي مَعَكُمْ } “Şüphesiz Ben sizinle beraberim”; tevfik ve yardımla [beraberim]; { لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ } “eğer namazı kılarsanız”; bedenî ibadetlerle süslenirseniz; { وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ } “ve zekâtı verirseniz”; cimrilik ve pintilik gibi kötü sıfatlardan arınıp zühd sahibi olur ve başkalarını nefsinize tercih ederseniz; { وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي } “ve peygamberlerime inanırsanız”; akıl, ilhamlar, isabetli fikirler, ruh ve kalpten gelen sadık hatıralar ve melekût âleminin yardımlarından ibaret olan elçilerimin tamamına [inanırsanız]; { وَعَزَّرْتُمُوهُمْ } “ve onlara yardım edip hürmet gösterirseniz”; yani onları vehim şeytanlarına musallat edip güçlendirerek, vesveselerden, vehmî, hayalî ve nefsanî düşünceleri atmaktan menederek onları yüceltirseniz; { وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “ve Allah'a güzel bir borç verirseniz”; havl, kuvvet, ilim ve kudretten teberri edip bunların tamamını, bilakis bütün fiil ve sıfatları, hatta mahv ve fenâ yoluyla zâtı şânı yüce olan O'na dayandırıp O Yaratıcı celle ve alâ'ya teslim etmek suretiyle; { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “kesinlikle sizin günahlarınızı örterim”; sizin için perde ve engel olan [kötülüklerinizi]; { وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ } “ve sizi cennetlere koyarım”; katımdan olan [cennetlere]; { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akan”; bunlar tevekkül, rıza, teslimiyet ve tevhid ilimleri nehirleri ile ef'âl, sıfât ve zât tecellileridir; { فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ } “Artık bundan sonra kim inkâr ederse”; bu ahitten ve aranızdan nakiblerin gönderilmesinden sonra; { فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “doğru yoldan sapmış olur”; ve helak olanlarla beraber helak olmuştur. { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle”; bağladıkları [ahdi bozmaları sebebiyle]; { لَعَنَّاهُمْ } “onları lânetledik”; ve huzurumuzdan kovduk; { وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً } “ve kalplerini katılaştırdık”; nefis sıfatlarının onlara galip gelmesi ve yeryüzü meselelerine meyletmeleri sebebiyle; { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar”; zira Allah Teâlâ'nın kelimeleri olan melekût ve ceberût nurlarından perdelenmişler, nefislerinin kuvvetlerini onların yerine koymuşlar ve onların hakikatleri yerine vehimlerini ve hayallerini kullanmışlardır; { وَنَسُوا حَظًّا } “ve payı unuttular”; bol bir nasibi; { مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “kendilerine hatırlatılan şeylerden”; sonraki ahitte [hatırlatılanlardan], o da önceki ahitte kuvveden fiile çıkmaya hazır istidatlarında gizli olan kemalatlardan kendilerine verilenlerdir. { وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ } “Onlardan sürekli bir hainlik görürsün”; nefis şeytanının onlara galip gelmesi ve kalplerinin katılığı sebebiyle ahdi bozmaktan ve emanete hıyanetten [ibaret bir hainlik görürsün]; { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna”; o da istidadı kendisini salahına olan şeye sevk eden kimsedir. { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Yine de onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever”; lütuf ve güzel muamele ile kullarına [iyilik edenleri sever]. Allah Teâlâ bizi ve sizi ihsan edenlerden kılsın.

وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ شروع في بيان قبائح النصارى وجناياتهم إثر بيان قبائح وجنايات إخوانهم اليهود، وَمِنَ متعلقة- بأخذنا- وتقديم الجار للاهتمام، ولأن ذكر إحدى الطائفتين مما يوقع في ذهن السامع أن حال الأخرى ماذا؟ كأنه قيل: ومن الطائفة الأخرى أيضا أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ والضمير المجرور راجع إلى الموصول، أو عائد على بني إسرائيل الذين عادت إليهم الضمائر السابقة، وهو نظير قولك: أخذت من زيد ميثاق عمرو أي مثل ميثاقه.

{ وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ } “'Biz Hristiyanız' diyenlerden de kesin söz almıştık”; kardeşleri olan Yahudilerin çirkinlikleri ve cinayetleri beyan edildikten hemen sonra Hristiyanların çirkinliklerini ve cinayetlerini beyan etmeye giriştir. { وَمِنَ } carı { أَخَذْنا } fiiline taalluk etmektedir; carın öne alınması ihtimam içindir ve iki taifeden birinin zikredilmesinin dinleyicinin zihninde 'Diğerinin hali nedir?' sorusunu doğuracak olması sebebiyledir. Sanki: 'Diğer taifeden de kesin söz aldık' denilmiştir. Mecrûr zamir mevsûle dönmektedir yahut önceki zamirlerin döndüğü İsrailoğullarına racidir; bu da senin: 'Zeyd'den Amr'ın mîsakını aldım' -yani onun mîsakının benzerini aldım- demene benzer.

وجوز أن يكون الجار متعلقا بمحذوف وقع خبرا لمبتدأ محذوف أيضا، وجملة أَخَذْنا صفة أي- ومن الذين قالوا إنا نصارى قوم أخذنا منهم ميثاقهم- وقيل: المبتدأ المحذوف مِنَ الموصولة، أو الموصوفة، ولا يخفى أن جواز حذف الموصول وإبقاء صلته لم يذهب إليه سوى الكوفيين، وإنما قال سبحانه: قالُوا إِنَّا نَصارى ولم يقل جل وعلا- ومن النصارى- كما هو الظاهر بدون إطناب للإيماء كما قال بعضهم: إلى أنهم على دين النصرانية بزعمهم وليسوا عليها في الحقيقة لعدم عملهم بموجبها ومخالفتهم لما في الإنجيل من التبشير بنبينا ﷺ، وقيل:

Carın, yine mahzuf bir mübtedanın haberi olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür; bu takdirde { أَخَذْنا } cümlesi sıfattır; yani: 'Biz Hristiyanız diyenlerden de kendilerinden kesin söz aldığımız bir kavim vardır' demektir. Denildi ki: Mahzuf mübteda mevsûl olan veya mevsûf olan { مِنَ } lafzıdır. Gizli değildir ki mevsûlün hazfedilip sılasının bırakılmasını caiz görme görüşüne Kûfelilerden başkası gitmemiştir. Allah Sübhânehu'nun sözü uzatmadan zâhirde olduğu gibi 'Ve Hristiyanlardan' demeyip de { قالُوا إِنَّا نَصارى } “'Biz Hristiyanız' diyenlerden” buyurması, bazılarının dediği gibi, onların hakikatte değil kendi iddialarına göre Hristiyanlık dini üzere olduklarına imada bulunmak içindir; zira onun gereğiyle amel etmemişler ve İncil'de Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ile ilgili müjdelere muhalefet etmişlerdir. Denildi ki:

للإشارة إلى أنهم لقبوا بذلك أنفسهم على معنى أنهم أنصار الله تعالى، وأفعالهم تقتضي نصرة الشيطان، فيكون العدول عن الظاهر ليتصور تلك الحال في ذهن السامع ويتقرر أنهم ادعوا نصرة الله تعالى وهم منها بمعزل، ونكتة تخصيص هذا الموضع بإسناد النصرانية إلى دعواهم أنه لما كان المقصود في هذه الآية ذمهم بنقض الميثاق المأخوذ عليهم في نصرة الله تعالى ناسب ذلك أن يصدر الكلام بما يدل على أنهم لم ينصروا الله تعالى ولم يفوا بما واثقوا عليه من النصرة وما كان حاصل أمرهم إلا التفوه بالدعوى وقولها دون فعلها، ولا يخفى أن هذا مبني على أن وجه تسميتهم

Onların kendilerini, Allah Teâlâ'nın yardımcıları (ensârullah) oldukları manasında bu isimle lakaplandırdıklarına, fiillerinin ise şeytana yardım etmeyi gerektirdiğine işaret etmek içindir. Dolayısıyla zâhirin dışına çıkılması, bu durumun dinleyicinin zihninde canlanması ve onların Allah Teâlâ'ya yardım iddiasında bulunup bundan tamamen uzak olduklarının yerleşmesi içindir. Bu makamda Hristiyanlığın onların iddiasına isnad edilerek tahsis edilmesindeki nükte şudur: Bu ayette maksat, Allah Teâlâ'ya yardım hususunda kendilerinden alınan mîsakı bozmaları sebebiyle onları yermek olunca, kelamın onların Allah Teâlâ'ya yardım etmediklerini ve yardım hususunda verdikleri sözü yerine getirmediklerini, durumlarının ise fiilsiz kuru bir iddiayı telaffuz etmekten ve söylemekten ibaret olduğunu gösteren bir ifadeyle başlaması uygun düşmüştür. Gizli değildir ki bu izah, onların

نصارى كونهم أنصار الله تعالى وهو وجه مشهور، ولهذا يقال لهم أيضا: أنصار، وفي غير ما موضع أن عيسى ﵇ ولد في سنة أربع وثلاثمائة لغلبة الإسكندر في بيت لحم من المقدس، ثم سارت به أمه ﵍ إلى مصر، ولما بلغ اثنتي عشرة سنة عادت به إلى الشام فأقام ببلدة تسمى الناصرة، أو نصورية وبها سميت النصارى، ونسبوا إليها، وقيل: إنهم جمع نصران كندامى وندمان- أو جمع نصرى- كمهرى ومهارى- والنصرانية والنصرانة واحدة النصارى، والنصرانية أيضا دينهم، ويقال لهم: نصارى وأنصار، وتنصر دخل في دينهم فَنَسُوا على إثر أخذ الميثاق حَظًّا نصيبا وافرا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ في تضاعيف الميثاق من الإيمان بالله تعالى وغير ذلك من الفرائض، وقيل:

nasârâ olarak isimlendirilme gerekçesinin Allah Teâlâ'nın yardımcıları (ensârullah) olmaları esasına dayanır ki bu meşhur bir görüştür; bundan dolayı onlara 'ensâr' da denilir. Pek çok yerde geçtiği üzere İsa aleyhisselâm, İskender'in galibiyetinin 304. yılında Kudüs'ün Beytüllahim mevkiinde doğmuştur. Sonra annesi aleyhessalâm onu Mısır'a götürmüş, on iki yaşına bastığında ise onu Şam'a geri getirmiştir. Orada Nâsıra veya Nusûriye denilen bir beldede ikamet etmiş, Hristiyanlar (Nasârâ) da oraya nispetle bu isimle adlandırılmışlardır. Denildi ki: Onlar, 'nedmân'ın çoğulu 'nedâmâ' gibi 'nasrân'ın çoğuludur yahut 'mehrî'nin çoğulu 'mehârâ' gibi 'nasrâ'nın çoğuludur. 'Nasrâniyye' ve 'Nasrâne', 'Nasârâ'nın tekilidir. 'Nasrâniyye' aynı zamanda onların dinidir. Onlara Nasârâ ve Ensâr denilir; 'tenassara' ise onların dinine girdi demektir. { فَنَسُوا } “Bunun üzerine unuttular”; mîsakın alınmasının hemen ardından [unuttular]; { حَظًّا } “bir payı”; bol bir nasibi; { مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “kendilerine hatırlatılan şeylerden”; mîsakın içeriğinde geçen Allah Teâlâ'ya iman ve diğer farzlardan [hatırlatılanları unuttular]. Denildi ki:

هو ما كتب عليهم في الإنجيل من الإيمان بالنبي ﷺ فنبذوه وراء ظهورهم واتبعوا أهواءهم وتفرقوا إلى اثنتين وسبعين فرقة فَأَغْرَيْنا أي ألزمنا وألصقنا، وأصله اللصوق يقال: غريت بالرجل غرى إذا لصقت به قاله الأصمعي، وقال غيره:

O, İncil'de üzerlerine yazılan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etme hükmüdür; onu arkalarına attılar, hevalarına uydular ve yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. { فَأَغْرَيْنا } “Biz de aralarına soktuk/yapıştırdık”; yani lâzım ve yapışık kıldık. Aslı yapışmaktır; Asmaî'nin dediğine göre bir adama yapıştığın zaman (غريت بالرجل غرى) denilir. Başkası ise şöyle demiştir:

غريت به غراء بالمد، وأغريت زيدا بكذا حتى غري به، ومنه الغراء الذي يلصق به الأشياء، وقوله تعالى: بَيْنَهُمُ ظرف- لأغرينا- أو متعلق بمحذوف وقع حالا من مفعوله أي أغرينا الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ كائنة بينهم.

Med ile (غريت به غراء) denilir; 'Zeyd'e falan şeyi yapıştırdım, o da ona yapıştı' anlamında (أغريت زيدا بكذا حتى غري به) denir. Şeylerin kendisiyle yapıştırıldığı tutkala (el-ğırâ') denilmesi de bundandır. Allah Teâlâ'nın: { بَيْنَهُمُ } “aralarına” kavli { أَغْرَيْنا } fiilinin zarfıdır yahut onun mef'ûlünden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani aralarında meydana gelmiş olarak { الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “düşmanlık ve kini” soktuk/yapıştırdık.

قال أبو البقاء: ولا سبيل إلى جعله ظرفا لهما لأن المصدر لا يعمل فيما قبله، وأنت تعلم أن منهم من أجاز ذلك إذا كان المعمول ظرفا، وقوله تعالى: إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ إما غاية للإغراء، أو للعداوة والبغضاء أي يتعادون ويتباغضون إلى يوم القيامة حسبما تقتضيه أهواؤهم المختلفة وآراؤهم الزائغة المؤدية إلى التفرق إلى الفرق الكثيرة، ومنها النسطورية: واليعقوبية، والملكانية، وقد تقدم الكلام فيهم، فضمير بَيْنَهُمُ إلى النصارى كما روي عن الربيع، واختاره الزجاج والطبري، وعن الحسن وجماعة من المفسرين أنه عائد على اليهود والنصارى وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ في الدنيا من نقض الميثاق ونسيان الحظ الوافر مما ذكروا به، والكلام مساق للوعيد الشديد بالجزاء والعقاب فالإنباء مجاز عن وقوع ذلك وانكشافه لهم، لا أن ثمت أخبارا حقيقة، والنكتة في التعبير بالإنباء الإنباء بأنهم لا يعلمون حقيقة ما يعملونه من الأعمال السيئة واستتباعها للعذاب، فيكون ترتيب العذاب عليها في إفادة العلم بحقيقة حالها بمنزلة الإخبار بها، والالتفات إلى ذكر الاسم الجليل لما مرّ مرارا، والتعبير عن العمل بالصنع للإيذان برسوخهم فيه وَسَوْفَ لتأكيد الوعيد يا أَهْلَ الْكِتابِ التفات إلى خطاب الفريقين من اليهود والنصارى على أن الكتاب جنس صادق بالواحد والاثنين وما فوقهما، والتعبير عنهم بعنوان أهلية الكتاب للتشنيع، فإن أهلية الكتاب من موجبات مراعاته والعمل بمقتضاه وبيان ما فيه من الأحكام، وقد فعلوا ما فعلوا وهم يعلمون قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا محمد ﷺ، والتعبير عنه بذلك مع الإضافة إلى ضمير العظمة للتشريف والإيذان بوجوب اتباعه ﵊ يُبَيِّنُ لَكُمْ حال من رَسُولُنا وإيثار الفعلية للدلالة على تجدد البيان أي حال كونه مبينا لكم على سبيل التدريج حسبما تقتضيه المصلحة كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ أي التوراة والإنجيل، وذلك كنعت النبي ﷺ وآية الرجم وبشارة عيسى بأحمد عليهما الصلاة والسلام،

Ebû'l-Bekā şöyle demiştir: Bunu her ikisi için zarf kılmaya imkân yoktur, çünkü masdar kendisinden öncekinde amel etmez. Sen ise bilirsin ki mamul zarf olduğu takdirde buna cevaz verenler vardır. Allah Teâlâ'nın: { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar” kavli ya sokmanın/yapıştırmanın yahut düşmanlık ve kinin gayesidir (son sınırıdır); yani farklı hevalarının ve Nestûrîlik, Ya'kūbîlik ve Melkâiyye gibi pek çok fırkaya ayrılmaya götüren sapkın görüşlerinin gerektirdiği üzere kıyamet gününe kadar birbirlerine düşmanlık eder ve kin beslerler. Onlar hakkındaki kelam daha önce geçmişti. Rebî'den rivayet edildiği, Zeccâc ve Taberî'nin tercih ettiği üzere { بَيْنَهُمُ } zamiri Hristiyanlara racidir. Hasan ve müfessirlerden bir cemaatten ise onun Yahudilere ve Hristiyanlara döndüğü rivayet edilmiştir. { وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “Allah onlara yaptıklarını ileride haber verecektir”; dünyada mîsakı bozmaktan ve kendilerine hatırlatılan şeylerden bol bir nasibi unutmaktan [yaptıklarını haber verecektir]. Söz, ceza ve azap ile şiddetli bir tehdit makamında sevk edilmiştir; dolayısıyla haber verme (inbâ), bunun gerçekleşmesinden ve onlara açığa çıkmasından mecazdır, yoksa orada hakiki bir haber verme söz konusu değildir. İnbâ lafzıyla ifade edilmesindeki nükte, işledikleri kötü amellerin hakikatini ve bunun azabı doğuracağını bilmediklerini bildirmektir; böylece bu amellerin üzerine azabın terettüp etmesi, onların hakiki durumunun bilgisini vermede haber verme mesabesindedir. İsm-i Celîl'e iltifat edilmesi defalarca geçen nüktelerden ötürüdür. Amelin 'san'at' (yapıp etme) lafzıyla ifade edilmesi onda kökleştiklerini bildirmek içindir; { وَسَوْفَ } ise tehdidi tekit etmek içindir. { يا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Kitap ehli!”; bir, iki ve daha fazlasını kapsayan bir cins olarak 'Kitap' lafzıyla Yahudi ve Hristiyanların her iki fırkasına hitaba iltifattır. Onların 'Kitap ehli' unvanıyla nitelendirilmesi kınama içindir; zira Kitap ehli olmak onu gözetmeyi, gereğiyle amel etmeyi ve içindeki hükümleri açıklamayı gerektirir; oysa onlar bile bile yaptıklarını yapmışlardır. { قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا } “Size Resûlümüz gelmiştir”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem [gelmiştir]. O'nun azamet zamirine izafe edilerek bu şekilde anılması şeref bahşetmek ve O'na aleyhisselâm uymanın vacip olduğunu bildirmek içindir. { يُبَيِّنُ لَكُمْ } “size açıklayarak”; { رَسُولُنا } lafzından hâldir ve fiil cümlesinin tercih edilmesi beyanın yenilendiğini göstermek içindir; yani maslahatın gerektirdiği üzere derece derece size açıklayıcı olduğu halde; { كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu”; yani Tevrat ve İncil'den. Bu da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı, recm ayeti ve İsa aleyhisselâm'ın Ahmed aleyhisselâm ile müjdelemesi gibidir.

وأخرج ابن جرير عن عكرمة أنه قال: إن نبي الله تعالى ﷺ أتاه اليهود يسألونه عن الرجم فقال ﵊: «أيكم أعلم؟ فأشاروا إلى ابن صوريا فناشده بالذي أنزل التوراة على موسى ﵇ والذي رفع الطور وبالمواثيق التي أخذت عليهم حتى أخذه أفكل فقال: إنه لما كثر فينا جلدنا مائة وحلقنا الرؤوس فحكم عليهم بالرجم فأنزل الله تعالى هذه الآية»

İbn Cerîr İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah Teâlâ'nın Nebîsine sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudiler gelip recm hakkında sordular. Bunun üzerine O aleyhisselâm: «En bilgiliniz kimdir?» buyurdu. İbn Sûriyâ'yı işaret ettiler. O da Musa'ya aleyhisselâm Tevrat'ı indiren, Tûr dağını kaldıran ve kendilerinden alınan mîsaklar adına ona öyle bir yemin verdi ki nihayet onu bir titreme tuttu ve şöyle dedi: 'Recm aramızda çoğalınca yüz değnek vurduk ve başları tıraş ettik.' Bunun üzerine [Allah Resûlü] onların aleyhine recm ile hükmetti ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وتأخير كَثِيراً عن الجار والمجرور لما مرّ غير مرة، والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على استمرارهم على الكتم والإخفاء، ومِمَّا متعلق

{ كَثِيراً } lafzının câr ve mecrûrdan sonraya bırakılması daha önce defalarca geçen sebepten ötürüdür. Mâzî (geçmiş) ve muzâri (şimdiki/gelecek) kiplerinin bir arada kullanılması, onların gizlemeyi ve saklamayı sürdürdüklerine delâlet etmek içindir. { وَمِمَّا } kavli ise taalluk etmektedir...

بمحذوف وقع صفة- لكثيرا- وما موصولة اسمية وما بعدها صلتها، والعائد محذوف، ومن الْكِتابِ حال من ذلك المحذوف أي يبين لكم كثيرا من الذي تخفونه على الاستمرار حال كونه من الكتاب الذي أنتم أهله والعاكفون عليه وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ أي ولا يظهر كثيرا مما تخفونه إذا لم تدع إليه داعية دينية صيانة لكم عن زيادة الافتضاح، وقال الحسن: أي يصفح عن كثير منكم ولا يؤاخذه إذا تاب واتبعه، وأخرج ابن حميد عن قتادة مثله، واعترض أنه مخالف للظاهر لأن الظاهر أن يكون هذا الكثير كالكثير السابق، وفيه نظر- كما قال الشهاب- لأن النكرة إذا أعيدت نكرة فهي متغايرة، نعم اختار الأول الجبائي وجماعة من المفسرين، والجملة معطوفة على الجملة الحالية داخلة في حكمها قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ عظيم وهو نور الأنوار والنبي المختار ﷺ، وإلى هذا ذهب قتادة، واختاره الزجاج، وقال أبو علي الجبائي: عنى بالنور القرآن لكشفه وإظهاره طرق الهدى واليقين، واقتصر على ذلك الزمخشري، وعليه فالعطف في قوله تعالى: وَكِتابٌ مُبِينٌ لتنزيل المغايرة بالعنوان منزلة المغايرة بالذات، وأما على الأول فهو ظاهر، وقال الطيبي: إنه أوفق لتكرير قوله سبحانه: قَدْ جاءَكُمْ بغير عاطف فعلق به أولا وصف الرسول والثاني وصف الكتاب، وأحسن منه ما سلكه الراغب حيث قال: بين في الآية الأولى والثانية النعم الثلاث التي خص بها العباد النبوة والعقل، والكتاب، وذكر في الآية الثالثة ثلاثة أحكام يرجع كل واحد إلى نعمة مما تقدم فيهدي به إلى آخره ويرجع إلى قوله سبحانه: قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا ويخرجهم إلخ يرجع إلى قوله تعالى: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ ويهديهم يرجع إلى قوله عز شأنه: وَكِتابٌ مُبِينٌ كقوله: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] انتهى.

{ كَثِيراً } lafzına sıfat olan mahzuf bir kelimeye [taalluk etmektedir]. { ما } ism-i mevsûldür, sonrasındaki cümle sılasıdır ve âid zamir mahzuftur. { مِنَ الْكِتابِ } ise bu mahzuf zamirden hâldir; yani sizin ehli olduğunuz ve üzerine kapandığınız Kitap'tan olduğu halde sürekli gizlediğiniz şeylerin çoğunu size açıklar. { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “çoğunu da affedip geçiyor”; yani daha fazla rezil olmaktan sizi korumak için, dinî bir gereklilik bulunmadığı takdirde gizlediğiniz şeylerin çoğunu açığa çıkarmaz. Hasan şöyle dedi: Yani 'sizden pek çoğunu hoş görür, tövbe edip kendisine uyduğu takdirde onu muaheze etmez.' İbn Humeyd de Katâde'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Ancak bu görüşün zâhire aykırı olduğu ileri sürülerek itiraz edilmiştir; çünkü zâhir olan, bu 'çoğu' ifadesinin önceki 'çoğu' gibi olmasıdır. Şihâb'ın da dediği gibi bunda düşünülecek yön vardır; çünkü nekre kelime nekre olarak tekrarlandığında farklı manalara gelir. Evet, Cübbâî ve müfessirlerden bir cemaat birinci görüşü tercih etmiştir. Cümle ise hâl cümlesine matuf olup onun hükmüne dahildir. { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ } “Size Allah'tan bir nur gelmiştir”; azim bir nur, o da nurların nuru ve seçilmiş Nebî'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. Katâde bu görüşe gitmiş ve Zeccâc da bunu tercih etmiştir. Ebû Ali el-Cübbâî ise şöyle demiştir: 'Nur ile hidayet ve yakîn yollarını keşfedip açığa çıkardığı için Kur'an kastedilmiştir.' Zemahşerî de bununla yetinmiştir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { وَكِتابٌ مُبِينٌ } “ve apaçık bir Kitap” kavlindeki atıf, unvandaki farklılığı zâttaki farklılık menzilesine indirmek içindir. Birinci görüşe göre ise atıf açıktır. Tîbî şöyle demiştir: 'Bu görüş, Allah Sübhânehu'nun atıfsız olarak: { قَدْ جاءَكُمْ } kavlini tekrarlamasına daha uygundur; zira birincisine Resûl'ün vasfını, ikincisine ise Kitap'ın vasfını bağlamıştır.' Râgıb'ın izlediği yol ise bundan daha güzeldir; o şöyle demiştir: 'Birinci ve ikinci ayette kullara tahsis ettiği üç nimeti beyan etmiştir ki bunlar: Nübüvvet, akıl ve Kitap'tır. Üçüncü ayette ise her biri daha önce geçen bir nimete raci olan üç hüküm zikretmiştir: Böylece { يَهْدِي بِهِ } “onunla hidayet eder” ifadesi sonuna kadar Allah Sübhânehu'nun: { قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا } kavline döner; { وَيُخْرِجُهُمْ } “ve onları çıkarır...” ifadesi Allah Teâlâ'nın: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ } kavline döner; { وَيَهْدِيهِمْ } “ve onları hidayet eder” ifadesi ise O Şânı Yüce'nin: { وَكِتابٌ مُبِينٌ } kavline döner; tıpkı: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” [el-Bakara: 2] kavlinde olduğu gibi.' [Râgıb'ın sözü] bitti.

وأنت تعلم أنه لا دليل لهذا الإرجاع سوى اعتبار الترتيب اللفظي ولو أرجعت الأحكام الثلاثة إلى الأول لم يمتنع، ولا يبعد عندي أن يراد بالنور والكتاب المبين النبي ﷺ، والعطف عليه كالعطف على ما قاله الجبائي، ولا شك في صحة إطلاق كل عليه ﵊، ولعلك تتوقف في قبوله من باب العبارة فليكن ذلك من باب الإشارة، والجار والمجرور متعلق بجاء، ومِنَ لابتداء الغاية مجازا، أو متعلق بمحذوف وقع حالا من نور، وتقديم ذلك على الفاعل للمسارعة إلى بيان كون المجيء من جهته تعالى العالية والتشويق إلى الجائي، ولأن فيه نوع طول يخل تقديمه بتجاوب النظم الكريم، والمبين من بان اللازم بمعنى ظهر فمعناه الظاهر الإعجاز، ويجوز أن يكون من المتعدي فمعناه المظهر للناس ما كان خافيا عليهم.

Sen bilirsin ki bu mercie döndürme için lafzî tertibi dikkate almaktan başka bir delil yoktur; şayet bu üç hüküm birinciye döndürülseydi bu da imkânsız olmazdı. Bana göre nur ve apaçık Kitap ile Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedilmesi de uzak değildir; bu durumda üzerine atıf yapılması Cübbâî'nin dediğindeki atıf gibidir. Her ikisinin de O'na aleyhisselâm ıtlak edilmesinin sahih olduğunda şüphe yoktur. Belki bunu ibare (zâhir lafız) kabilinden kabul etmekte tereddüt edersin, o halde işare (işarî mana) kabilinden olsun. Car ve mecrûr { جاءَ } fiiline taalluk eder; { مِنَ } harfi mecazen ibtidâ-i gaye içindir yahut { نُورٌ } lafzından hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Bunun fâilin önüne geçirilmesi, gelişin O Teâlâ'nın yüce katından olduğunu beyan etmeye acele etmek ve gelen zâta iştiyak uyandırmak içindir; ayrıca bunda bir nevi uzunluk bulunup öne alınması kerim nazmın ahengini bozardı. { مُبِينٌ } kelimesi, 'ortaya çıktı/zâhir oldu' manasında lâzım olan 'bâne' fiilindendir ve anlamı mucizesi apaçık olandır; müteaddi fiilden olması da caizdir ki o takdirde manası insanlara kendilerine gizli kalan şeyleri açıklayan demektir.

يَهْدِي بِهِ اللَّهُ توحيد الضمير لاتحاد المرجع بالذات، أو لكونهما في حكم الواحد، أو لكون المراد يهدي بما ذكر، وتقديم المجرور للاهتمام نظرا إلى المقام وإظهار الاسم الجليل لإظهار كمال الاعتناء بأمر الهداية، ومحل الجملة الرفع على أنها صفة ثانية لكتاب، أو النصب على الحالية منه لتخصيصه بالصفة.

{ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ } “Allah onunla hidayet eder”; zamirin tekil getirilmesi, mercîin zâten bir olması sebebiyle yahut ikisinin tek hükmünde bulunmasından ya da muradın 'zikredilen şey ile hidayet eder' olmasındandır. Mecrûrun öne alınması makama binaen ihtimam içindir; İsm-i Celîl'in açıkça zikredilmesi ise hidayet işine tam ihtimam gösterildiğini ortaya koymak içindir. Cümlenin iraptaki yeri, { كِتابٌ } lafzına ikinci sıfat olarak merfû olması yahut sıfatla tahsis edildiği için ondan hâl olarak mensûb olmasıdır.

وجوز أبو البقاء أن تكون حالا من رَسُولُنا بدلا من يُبَيِّنُ وأن تكون حالا من الضمير في يُبَيِّنُ، وأن تكون حالا من الضمير في مُبِينٌ، وأن تكون صفة لنور مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ أي من علم الله تعالى أنه يريد اتباع رضا الله تعالى بالإيمان به، ومَنِ موصولة أو موصوفة سُبُلَ السَّلامِ أي طرق السلامة من كل مخافة- قاله الزجاج- فالسلام مصدر بمعنى السلامة.

Ebû'l-Bekā cümlenin { يُبَيِّنُ } yerine { رَسُولُنا } lafzından hâl olmasını, { يُبَيِّنُ } içindeki zamirden hâl olmasını, { مُبِينٌ } içindeki zamirden hâl olmasını ve { نُورٌ } lafzına sıfat olmasını da caiz görmüştür. { مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ } “kendi rızasına uyan kimseye”; yani Allah Teâlâ'nın, O'na iman etmek suretiyle Allah'ın rızasına uymayı dilediğini bildiği kimseye. { مَنِ } mevsûl veya mevsûfedir. { سُبُلَ السَّلامِ } “kurtuluş yollarına”; yani her türlü korkudan selamet yollarına -bunu Zeccâc söylemiştir-; dolayısıyla 'es-Selâm', selamet manasında bir masdardır.

وعن الحسن والسدي أنه اسمه تعالى، ووضع المظهر موضع المضمر ردا على اليهود والنصارى الواصفين له سبحانه بالنقائص تعالى عما يقولون علوا كبيرا، والمراد حينئذ بسبله تعالى شرائعه سبحانه التي شرعها لعباده ﷿، ونصبها قيل: على أنها مفعول ثان ليهدي على إسقاط حرف الجر نحو وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ [الأعراف: ١٥٥] .

Hasan ve Süddî'den ise onun O Teâlâ'nın bir ismi olduğu rivayet edilmiştir; zâhir ismin zamir yerine konulması, O Sübhânehu'yu noksanlıklarla vasfeden Yahudi ve Hristiyanlara reddiye içindir -O, onların söylediklerinden son derece yüce ve münezzehtir-. Bu takdirde O Teâlâ'nın yollarından murat, kulları için meşru kıldığı şeriatlarıdır azze ve celle. Kelimenin mensûb oluşunun, tıpkı: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Musa kavminden seçti” [el-A'râf: 155] ayetinde olduğu gibi cer harfinin hazfedilmesiyle { يَهْدِي } fiilinin ikinci mef'ûlü olmasına dayandığı söylenmiştir.

وقيل: إنها بدل من- رضوان- بدل كل من كل، أو بعض من كل، أو اشتمال، والرضوان بكسر الراء وضمها

Onun { رِضْوانَهُ } lafzından bedel-i kül, bedel-i ba'z veya bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir. 'Rıdvân' (الرضوان) kelimesi râ'nın kesresi ve zammesiyle

لغتان، وقد قرىء بهما، والسبل- بضم الباء والتسكين لغة، وقد قرىء به وَيُخْرِجُهُمْ الضمير المنصوب عائد إلى مَنِ والجمع باعتبار المعنى كما أن إفراد الضمير المرفوع في اتَّبَعَ باعتبار اللفظ.

iki lügattir ve her ikisiyle de okunmuştur. 'Sübül' (السبل) kelimesi de bâ'nın zammesi ve sükûnu ile iki lügattir ve bu şekilde de okunmuştur. { وَيُخْرِجُهُمْ } “ve onları çıkarır” [ifadesindeki] mensûb zamir { مَنِ } lafzına döner; cem kılınması mana itibariyledir, nitekim { اتَّبَعَ } fiilindeki merfû zamirin tekil kılınması da lafız itibariyledir.

مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ أي من فنون الكفر والضلال إلى الإيمان بِإِذْنِهِ أي بإرادته أو بتوفيقه.

{ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “karanlıklardan aydınlığa”; yani küfür ve dalalet çeşitlerinden imana [çıkarır]; { بِإِذْنِهِ } “kendi izniyle”; yani iradesiyle veya muvaffak kılmasıyla.

وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وهو دين الإسلام الموصل إلى الله تعالى- كما قال الحسن- وفي إرشاد العقل السليم، وهذه الهداية عين الهداية إلى سُبُلَ السَّلامِ وإنما عطفت عليها تنزيلا للتغاير الوصفي منزلة التغاير الذاتي كما في قوله تعالى: وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ [هود: ٥٨] .

{ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve onları dosdoğru bir yola iletir”; Hasan'ın dediği gibi o da Allah Teâlâ'ya ulaştıran İslâm dinidir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle geçer: Bu hidayet, { سُبُلَ السَّلامِ } ifadesine olan hidayetin ta kendisidir; ancak üzerine atfedilmesi, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “Emrimiz gelince Hûd'u ve onunla beraber iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık ve onları ağır bir azaptan kurtardık” [Hûd: 58] kavlinde olduğu gibi vasfî farklılığın zâtî farklılık menzilesine indirilmesinden ötürüdür.

وقال الجبائي: المراد بالصراط المستقيم طريق الجنة لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ لا غير المسيح كما يقال: الكرم هو التقوى، وإن الله تعالى هو الدهر أي الجالب للحوادث لا غير الجالب، فالقصر هنا للمسند إليه على المسند بخلاف قولك: زيد هو المنطلق فإن معناه لا غير زيد، والقائلون لذلك- على ما هو المشهور- هم اليعقوبية المدعون بأن الله سبحانه قد يحل في بدن إنسان معين أو في روحه.

Cübbâî şöyle demiştir: 'Sırât-ı müstakîm ile cennet yolu kastedilmiştir.' { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “Andolsun ki 'Allah, kesinlikle Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır”; Mesih'ten başkası değildir [anlamında], nitekim 'Cömertlik ancak takvadır' ve 'Allah Teâlâ ancak dehrdir' -yani hadiseleri getiren başkası değil ancak O'dur- denilmesi gibidir. Dolayısıyla buradaki kasr, müsnedün ileyhin müsnede hasredilmesidir; senin: 'Zeyd ancak gidendir' -ki manası Zeyd'den başkası değildir- demenin aksinedir. Meşhur olana göre bunu söyleyenler, Allah Sübhânehu'nun muayyen bir insanın bedenine veya onun ruhuna hulûl edebileceğini iddia eden Ya'kūbîlerdir.

وقيل: لم يصرح بهذا القول أحد من النصارى، ولكن لما زعموا أن فيه لاهوتا مع تصريحهم بالوحدة، وقولهم:

Denildi ki: Hristiyanlardan hiç kimse bu sözü açıkça söylememiştir; ancak vahdaniyeti açıkça ifade edip:

لا إله إلا واحد لزمهم أن الله سبحانه هو المسيح، فنسب إليهم لازم قولهم توضيحا لجهلهم وتفضيحا لمعتقدهم، وقال الراغب: فإن قيل: إن أحدا لم يقل الله تعالى هو المسيح وإن قالوا المسيح هو الله تعالى وذلك أن عندهم أن المسيح من لاهوت وناسوت فيصح أن يقال المسيح هو اللاهوت وهو ناسوت كما صح أن يقال: الإنسان هو حيوان مع تركبه من العناصر، ولا يصح أن يقال: اللاهوت هو المسيح كما لا يصح أن يقال: الحيوان هو الإنسان، قيل: إنهم قالوا: هو المسيح على وجه آخر غير ما ذكرت، وهو ما روي عن محمد بن كعب القرظي أنه لما رفع عيسى ﵊ اجتمع طائفة من علماء بني إسرائيل فقالوا: ما تقولون في عيسى ﵊؟ فقال أحدهم: أو تعلمون أحدا يحيي الموتى إلا الله تعالى؟ فقالوا: لا، فقال: أو تعلمون أحدا يبرىء الأكمه والأبرص إلا الله تعالى؟

'Birden başka ilah yoktur' demeleriyle beraber onda lâhût bulunduğunu iddia ettiklerinde, Allah Sübhânehu'nun bizzat Mesih olması sözlerinin bir gereği haline gelmiştir; böylece cehaletlerini açıklamak ve inançlarını rezil etmek için sözlerinin lâzımı kendilerine isnad edilmiştir. Râgıb şöyle demiştir: 'Eğer denilirse ki: Onlar 'Mesih Allah'tır' deseler bile hiç kimse 'Allah Mesih'tir' dememiştir; çünkü onlara göre Mesih lâhût ve nâsûttan ibarettir; dolayısıyla insanın unsurlardan mürekkep olmasıyla beraber 'İnsan hayvandır' denilmesinin sahih olması gibi 'Mesih lâhûttur ve nâsûttur' denilmesi sahih olur; ancak 'Hayvan insandır' denilmesinin sahih olmaması gibi 'Lâhût Mesih'tir' denilmesi sahih olmaz. Denilir ki: Onlar zikrettiğinden başka bir vecihle 'O Mesih'tir' demişlerdir; o da Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet edilen şu olaydır: İsa aleyhisselâm semaya kaldırılınca İsrailoğulları âlimlerinden bir grup toplandı ve: 'İsa aleyhisselâm hakkında ne diyorsunuz?' dediler. İçlerinden biri: 'Allah Teâlâ'dan başka ölüleri dirilten birini biliyor musunuz?' dedi. 'Hayır' dediler. O: 'Allah Teâlâ'dan başka anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiren birini biliyor musunuz?' dedi.

قالوا: لا، قالوا: فما الله تعالى إلا من هذا وصفه أي حقيقة الإلهية فيه، وهذا كقولك: الكريم زيد أي حقيقة الكرم في زيد، وعلى هذا قولهم: إن الله تعالى هو المسيح انتهى، وأنت تعلم أنه مع دعوى أن القائلين بالاتحاد يقولون بانحصار المعبود في المسيح كما هو ظاهر النظم لا يرد شيء قُلْ يا محمد تبكيتا لهم وإظهارا لبطلان قولهم الفاسد وإلقاما لهم الحجر، وقد يقال: الخطاب لكل من له أهلية ذلك، والفاء في قوله تعالى: فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً عاطفة على مقدر، أو جواب شرط محذوف، ومِنَ استفهامية للإنكار والتوبيخ، والملك الضبط والحفظ التام عن حزم، والمراد هنا- فمن يمنع، أو يستطيع- كما في قوله:

'Hayır' dediler. Bunun üzerine: 'O halde Allah Teâlâ ancak bu vasfa sahip olandır' dediler; yani ilahlığın hakikati ondadır. Bu da senin: 'Kerim ancak Zeyd'dir' -yani keremin hakikati Zeyd'dedir- demen gibidir. İşte 'Şüphesiz Allah Mesih'tir' sözleri buna dayanır.' [Râgıb'ın sözü] bitti. Sen bilirsin ki nazmın zâhirinde olduğu gibi ittihad görüşünü savunanların mabudu Mesih'e münhasır kıldıkları iddiasıyla beraber hiçbir itiraz vârid olmaz. { قُلْ } “De ki”; ey Muhammed, onları susturmak, bâtıl sözlerinin bozukluğunu ortaya çıkarmak ve ağızlarına taş tıkamak için [bunu söyle]. Hitabın buna ehil olan herkese yönelik olduğu da söylenebilir. Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Kim Allah'a karşı bir şeye güç yetirebilir?” kavlindeki 'fâ' (ف) harfi takdirî bir cümleye matuftur yahut mahzuf bir şartın cevabıdır. { مَنْ } lafzı inkâr ve azarlama için soru edatıdır. Mülk ise tam bir dirayetle zapt etmek ve eksiksiz korumaktır. Buradaki murat ise -tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi- 'kim engelleyebilir veya kimin gücü yeter?' demektir:

أصبحت لا أحمل السلاح ولا ... أملك رأس البعير إن نفرا

'Artık silah taşıyamaz oldum, ürktüğü zaman devenin başını da zapt edemiyorum.'

ومِنَ اللَّهِ متعلق به على حذف مضاف أي ليس الأمر كذلك، أو إن كان كما تزعمون فمن يمنع من قدرته تعالى وإرادته شيئا إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ومن حق من يكون إلها أن لا يتعلق به، ولا بشأن من شؤونه، بل بشيء من الموجودات قدرة غيره فضلا عن أن يعجز عن دفع شيء منها عند تعلقها بهلاكه، فلما كان عجزه بينا لا ريب فيه ظهر كونه بمعزل عما تقولون فيه.

{ مِنَ اللَّهِ } lafzı ise mahzuf bir muzâfa dayalı olarak buna taalluk eder; yani 'mesele öyle değildir' yahut 'eğer iddia ettiğiniz gibi ise, { إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Şayet Meryem oğlu Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese” O'nun kudretinden ve iradesinden bir şeyi kim engelleyebilir?' İlah olan bir zatın hakkı, -bizzat helakine taalluk ettiğinde bunlardan herhangi bir şeyi defetmekten aciz kalması bir yana- başka birinin kudretinin ne kendisine, ne durumlarından herhangi bir duruma, bilakis varlıklardan hiçbir şeye taalluk etmemesidir. Acziyeti apaçık ve şüphesiz olunca, O'nun hakkında söylediklerinizden tamamen uzak olduğu ortaya çıkmıştır.

والمراد بالإهلاك الإماتة والإعدام مطلقا لا عن سخط وغضب، وإظهار المسيح على الوجه الذي نسبوا إليه

Helak etmekten kasıt, bir gazap ve öfkeye bağlı olmaksızın mutlak anlamda öldürmek ve yok etmektir. Mesih'in, kendisine isnad ettikleri

الألوهية حيث ذكرت معه الصفة في مقام الإضمار لزيادة التقرير والتنصيص على أنه من تلك الحيثية بعينها داخل تحت قهره تعالى وملكوته سبحانه، وقيل: وصفه بذلك للتنبيه على أنه حادث تعلقت به القدرة بلا شبهة لأنه تولد من أم، وتخصيص الأم بالذكر مع اندراجها في عموم المعطوف لزيادة تأكيد عجز المسيح، ولعل نظمها في سلك من فرض إهلاكهم مع تحقق هلاكها قبل لتأكيد التبكيت وزيادة تقرير مضمون الكلام بجعل حالها أنموذجا لحال بقية من فرض إهلاكه، وتعميم إرادة الإهلاك مع حصول الغرض بقصرها على عيسى ﵊ لتهويل الخطب وإظهار كمال العجز ببيان أن الكل تحت قهره وملكوته تعالى لا يقدر على دفع ما أريد به فضلا عما أريد بغيره، وللإيذان بأن المسيح أسوة لسائر المخلوقات في كونه عرضة للهلاك كما أنه أسوة لهم في العجز وعدم استحقاق الألوهية. قاله المولى أبو السعود، وجَمِيعاً حال من المتعاطفات، وجوز أن يكون حالا من مِنَ فقط لعمومها، وقوله تعالى: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما أي ما بين طرفي العالم الجسماني فيتناول ما في السموات من الملائكة وغيرها، وما في أعماق الأرض والبحار من المخلوقات، قيل: تنصيص على كون الكل تحت قهره تعالى وملكوته إثر الإشارة إلى كون البعض كذلك أي له تعالى وحده ملك جميع الموجودات والتصرف المطلق فيها إيجادا وإعداما، وإحياء وإماتة لا لأحد سواه استقلالا ولا اشتراكا، فهو تحقيق لاختصاص الألوهية به تعالى إثر بيان انتفائها عما سواه، وقيل: دليل آخر على نفي ألوهية عيسى ﵊ لأنه لو كان إلها كان له ملك السموات والأرض وما بينهما، وقيل: دليل على نفي كونه ﵊ ابنا ببيان أنه مملوك لدخوله تحت العموم، ومن المعلوم أن المملوكية تنافي البنوة، وقوله تعالى: يَخْلُقُ ما يَشاءُ جملة مستأنفة مسوقة لبيان بعض أحكام الملك والألوهية على وجه يزيح ما اعتراهم من الشبه في أمر المسيح ﵇ لولادته من غير أب وخلق الطير وإبراء الأكمه والأبرص. وإحياء الموتى، وما موصوفة محلها النصب على المصدرية أي يخلق أي خلق يشاؤه، فتارة يخلق من غير أصل- كخلق السموات والأرض- مثلا، وأخرى من أصل- كخلق بعض ما بينهما- وذلك متنوع أيضا، فطورا ينشئ من أصل ليس من جنسه كخلق آدم، وكثير من الحيوانات- وتارة من أصل يجانسه إما من ذكر وحده- كخلق حواء- أو من أنثى وحدها- كخلق عيسى ﵊ أو منهما- كخلق سائر الناس، ويخلق بلا توسط شيء من المخلوقات- ككثير من المخلوقات- وقد يخلق بتوسط مخلوق آخر- كخلق الطير- على يد عيسى ﵇ معجزة له وإحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص، فينبغي أن ينسب كل ذلك إليه تعالى لا من أجرى على يده قاله غير واحد.

ilahlık vasfıyla açıkça zikredilmesi -ki zamir makamında sıfatıyla beraber anılmıştır- pekiştirmeyi artırmak ve bizzat o cihetiyle O'nun Teâlâ'nın kahrı ve Sübhânehu'nun hâkimiyeti altında bulunduğunu açıkça belirtmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Bir anneden doğduğu için kudretin şüphesiz kendisine taalluk ettiği sonradan yaratılmış (hâdis) bir varlık olduğuna dikkat çekmek için böyle nitelenmiştir. Annenin matufun umumuna dahil olmasına rağmen zikrinin tahsis edilmesi, Mesih'in aczini daha da tekit etmek içindir. Annesinin daha önce helak olduğu kesinleşmişken helak edilmesi varsayılanlar dizisine dahil edilmesi, susturmayı (tebkîti) pekiştirmek ve onun durumunu helak edilmesi varsayılan diğerlerinin durumuna bir numune kılarak sözün içeriğini daha güçlü şekilde takrir etmek içindir. Helak iradesinin sadece İsa aleyhisselâm ile sınırlandırılmasıyla maksat hâsıl olacakken genelleştirilmesi ise meselenin vahametini bildirmek, hepsinin Allah Teâlâ'nın kahrı ve mülkü altında olup başkası hakkında istenen şey şöyle dursun, bizzat kendisi hakkında murat edilen şeyi bile defetmeye güç yetiremeyeceğini beyan ederek tam bir acziyeti ortaya koymak ve Mesih'in acziyette ve ilahlığa müstahak olmamakta diğer mahlûkata denk olduğu gibi helake maruz kalmakta da onlar için bir emsal olduğunu bildirmek içindir. Bunu Molla Ebussuûd söylemiştir. { جَمِيعاً } lafzı matufların halidir; umum ifade etmesinden ötürü sadece { مَنْ } lafzının hali olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır” kavli, cismanî âlemin iki ucu arasındaki her şeyi kapsar; dolayısıyla göklerdeki melekler ve diğer varlıkları, yerin ve denizlerin derinliklerindeki mahlûkatı içine alır. Denildi ki: Bir kısmının böyle olduğuna işaret edilmesinin ardından hepsinin Allah Teâlâ'nın kahrı ve mülkü altında bulunduğunun açıkça ifadesidir; yani varlıkların tamamının mülkü ve bunlar üzerinde var etme, yok etme, diriltme ve öldürme suretiyle mutlak tasarruf yetkisi müstakil olarak da ortaklaşa olarak da O'ndan başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir. Bu, ilahlığın O'nun dışındakilerden nefyedildiğinin beyanından sonra yalnızca Allah Teâlâ'ya has kılındığının tahkikidir. Bir diğer görüşe göre: İsa aleyhisselâm'ın ilahlığını nefyeden başka bir delildir; çünkü eğer ilah olsaydı göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü ona ait olurdu. Yine denildi ki: Bu umumi ifadenin kapsamına girmesi sebebiyle onun mülk/kul olduğunu beyan ederek aleyhisselâm'ın oğul olmasını nefyeden bir delildir; zira memlûk/kul olmanın oğul olmaya zıt olduğu malumdur. Allah Teâlâ'nın: { يَخْلُقُ ما يَشاءُ } “O, dilediğini yaratır” kavli, Mesih aleyhisselâm'ın babasız doğması, kuşu yaratması, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmesi ve ölüleri diriltmesi sebebiyle Mesih aleyhisselâm meselesinde kendilerine arız olan şüpheleri izale edecek şekilde mülkiyet ve ilahlığın bazı hükümlerini beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir. Buradaki { ما } masdariyye üzere mefulün bih konumunda mensub olan mevsûfe bir kelimedir; yani 'dilediği herhangi bir yaratmayı yaratır' demektir. Dolayısıyla kimi zaman göklerin ve yerin yaratılması gibi asılsız (maddesiz) yaratır; kimi zaman da ikisi arasındakilerin bazısının yaratılması gibi bir asıldan yaratır. Bu da çeşit çeşittir: Kâh Âdem'in ve pek çok hayvanın yaratılması gibi kendi cinsinden olmayan bir asıldan var eder; kâh kendi cinsinden olan bir asıldan var eder ki bu ya Havva'nın yaratılışı gibi yalnızca bir erkekten, ya İsa aleyhisselâm'ın yaratılışı gibi yalnızca bir dişiden ya da diğer insanların yaratılışı gibi her ikisinden olur. Kimi zaman pek çok mahlûkta olduğu gibi mahlûkattan hiçbirinin vasıtası olmaksızın yaratır; kimi zaman da İsa aleyhisselâm'ın elinde ona bir mucize olmak üzere kuşun yaratılması, ölülerin diriltilmesi, anadan doğma körün ve alacalının iyileştirilmesinde olduğu gibi başka bir mahlûkun vasıtasıyla yaratır. Dolayısıyla bütün bunların, elinde cereyan eden kimseye değil, Allah Teâlâ'ya nisbet edilmesi gerekir. Bunu birden fazla âlim söylemiştir.

وقيل: إن الجملة جيء بها هاهنا مبينة لما هو المراد من قوله تعالى: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إلخ بحسب اقتضاء المقام، وما نصب على المصدرية أيضا، وقيل: يجوز أن تكون موصولة ومحلها النصب على المفعولية أي يخلق الذي يشاء أن يخلقه، والجملة مسوقة لبيان أن قدرته تعالى أوسع من عالم الوجود، وعلى كل تقدير فقوله سبحانه: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تذييل مقرر لمضمون ما قبله وإظهار الاسم الجليل لما مر من التعليل وتقوية استقلال الجملة وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ حكاية لما صدر من الفريقين من الدعوى الباطلة لأنفسهم، وبيان لبطلانها إثر ذكر ما صدر عن أحدهما من الدعوى الباطلة لغيره وبيان بطلانها أي قال كل من الطائفتين هذا القول الباطل، ومرادهم- بالأبناء المقربون- أي نحن مقربون عند الله تعالى قرب الأولاد من والدهم، وبالأحباء- جمع حبيب بمعنى محب أو محبوب، ويجوز أن يكون أرادوا من الأبناء الخاصة كما يقال:

Şöyle de denilmiştir: Bu cümle, makamın gereğine göre Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır...” kavlinden murat edilen şeyi açıklamak üzere burada getirilmiştir. { ما } lafzı yine masdariyye olarak mansubdur. Cümlede mevsûle olup mefullük üzere mansub olması da caiz görülmüştür; yani 'yaratmayı dilediği şeyi yaratır' demektir. Cümle, Allah Teâlâ'nın kudretinin varlık âleminden daha geniş olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Her hâlükârda O Sübhânehu'nun: { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ve Allah, her şeye güç yetirendir” kavli, öncesinin içeriğini takrir eden bir fezlekedir (tezyîldir). Lafza-i Celâl'in açıkça zikredilmesi, daha önce geçen gerekçelendirme ve cümlenin bağımsızlığını güçlendirmek içindir. { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Yahudiler ve Hıristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler.” Bu ayet, iki fırkadan kendileri lehine sadır olan bâtıl iddiayı hikâye etmekte ve içlerinden birinden başkası hakkında sadır olan bâtıl iddianın zikrinden ve bâtıllığının beyanından hemen sonra bunun da bâtıllığını açıklamaktadır; yani iki gruptan her biri bu bâtıl sözü söylemiştir. Oğullardan maksatları 'yakın kılınanlar'dır; yani 'biz Allah Teâlâ katında, evlatların babalarına olan yakınlığı gibi yakınız' demektir. 'Ahibbâ' ise muhib (seven) veya mahbûb (sevilen) manasında habîbin çoğuludur. Şöyle denildiği gibi:

أبناء الدنيا، وأبناء الآخرة، وأن يكون أرادوا أشياع من وصف بالبنوة أي قالت اليهود نحن أشياع ابنه عزير، وقالت النصارى: نحن أشياع ابنه المسيح ﵉، وأطلق الأبناء على الأشياع مجازا إما تغليبا أو تشبيها لهم بالأبناء

'Dünyanın oğulları', 'ahiretin oğulları' denilerek evlatlardan 'has/seçkin kullar'ı kastetmiş olmaları caiz olduğu gibi; oğullukla vasfedilen kimsenin taraftarlarını kastetmiş olmaları da caizdir. Yani Yahudiler: 'Biz O'nun oğlu Üzeyir'in taraftarlarıyız', Hıristiyanlar da: 'Biz O'nun oğlu Mesih'in -aleyhimesselâm- taraftarlarıyız' demişlerdir. Taraftarlara mecazen 'oğullar' denilmesi, ya tağlîb yoluyla yahut makam yakınlığında

في قرب المنزلة، وهذا كما يقول أتباع الملك: نحن الملوك، وكما أطلق على أشياع أبي خبيب عبد الله بن الزبير الخبيبون في قوله:

onları oğullara benzetmek suretiyledir. Bu da tıpkı hükümdarın tebaasının: 'Biz hükümdarlarız' demesi gibidir ve şu beyitte Ebû Hubeyb Abdullah b. Zübeyr'in taraftarlarına 'Hubeybîler' denilmesi gibidir:

قدني من نصر الخبيبين قدني على رواية من رواه بالجمع، فقد قال ابن السكيت: يريد أبا خبيب ومن كان معه، فحيث جاز جمع خبيب وأشياع أبيه فأولى أن يجوز جمع ابن الله عز اسمه وأشياع الابن بزعم الفريقين، فاندفع ما قيل: إنهم لا يقولون ببنوة أنفسهم ولم يحمل على التوزيع بمعنى أنفسنا الأحباء وأبناؤنا الأبناء بجمع الابنين لمشاكلة الأحباء لأن خطاب بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ يأباه ظاهرا ويدل على ادعائهم البنوة بأي معنى كان:

Onu çoğul rivayet edenin rivayetine göre: 'Hubeybîlere yardım etmek bana yeter, bana yeter.' İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: 'Ebû Hubeyb'i ve onunla beraber olanları kastediyor.' Dolayısıyla Hubeyb ile babasının taraftarlarını bir arada çoğul yapmak caiz olduğuna göre, iki fırkanın zannına göre ismi yüce olan Allah'ın oğlu ile o oğlun taraftarlarını cem etmek evleviyetle caiz olur. Böylece 'Onlar bizzat kendilerinin oğul olduğunu iddia etmiyorlar' şeklindeki söz bertaraf edilmiş olur. 'Kendimiz sevgilileriz, çocuklarımız da oğullardır' manasında taksimata hamledilmemiştir -ki sevgililere uygun düşsün diye iki oğul cem edilmiştir-; çünkü { بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ } “Bilakis siz birer beşersiniz” hitabı zâhiren buna engeldir ve hangi anlamda olursa olsun oğulluk iddia ettiklerine delalet eder.

وقيل: الكلام على حذف المضاف أي نحن أبناء أنبياء الله تعالى وهو خلاف الظاهر، وقائل ذلك من اليهود بعضهم ونسب إلى الجميع لما مر غير مرة،

Şöyle de denilmiştir: Söz mahzuf bir muzâfa dayanmaktadır; yani 'Biz Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin oğullarıyız' demektir ki bu zâhire aykırıdır. Yahudilerden bunu söyleyenler bazılardır; daha önce defalarca geçtiği üzere tümüne isnad edilmiştir.

فقد أخرج ابن جرير والبيهقي في الدلائل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «أتى رسول الله ﷺ نعمان بن آصى وبحرى بن عمرو وشاش بن عدي فكلموه وكلمهم رسول الله ﷺ ودعاهم إلى الله تعالى وحذرهم نقمته فقالوا: ما تخوفنا يا محمد نحن والله أبناء الله وأحباؤه، وقالت النصارى ذلك قبلهم فأنزل الله تعالى فيهم هذه الآية.

Nitekim İbn Cerîr ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Nu'mân b. Âsâ, Bahri b. Amr ve Şâs b. Adiyy geldiler ve onunla konuştular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlarla konuştu, onları Allah Teâlâ'ya davet etti ve O'nun azabına karşı uyardı. Bunun üzerine: 'Bizi neyle korkutuyorsun ey Muhammed? Vallahi biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. Hıristiyanlar da onlardan önce aynısını söylemişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirdi.»

وعن الحسن أن النصارى تأولوا ما في الإنجيل من قول المسيح: إني ذاهب إلى أبي وأبيكم فقالوا ما قالوا.

Hasan'dan rivayet edildiğine göre Hıristiyanlar, İncil'de geçen Mesih'in: 'Ben Babama ve Babanıza gidiyorum' sözünü tevil edip söylediklerini söylediler.

وعندي أن إطلاق ابن الله تعالى على المطيع قد كان في الزمن القديم،

Bana göre, itaatkâr kimseye 'Allah Teâlâ'nın oğlu' denilmesi eski dönemlerde mevcuttu.

ففي التوراة قال الله تعالى لموسى ﵊: اذهب إلى فرعون وقل له يقول لك الرب إسرائيل ابني بكري أرسله يعبدني فإن أبيت أن ترسل ابني بكري قتلت ابنك بكرك، وفيها أيضا في قصة الطوفان أنه لما نظر بنو الله تعالى إلى بنات الناس وهم حسان جدا شغفوا بهن فنكحوا منهن ما أحبوا واختاروا فولدوا جبابرة فأفسدوا فقال الله تعالى: لا تحل عنايتي على هؤلاء القوم،

Nitekim Tevrat'ta Allah Teâlâ Musa aleyhisselâm'a şöyle demiştir: 'Firavun'a git ve ona de ki: Rab sana şöyle buyuruyor: İsrail benim ilk oğlumdur. Onu salıver ki bana ibadet etsin. Eğer ilk oğlumu salıvermekten kaçınırsan, ben de senin ilk doğan oğlunu öldürürüm.' Yine Tevrat'ta Tufan kıssasında anlatıldığına göre: 'Allah Teâlâ'nın oğulları insanların kızlarına baktıklarında ve onların çok güzel olduğunu gördüklerinde onlara tutuldular; beğendikleri ve seçtiklerinden nikâhladılar; bunun üzerine zorbalar doğurdular ve fesat çıkardılar. Allah Teâlâ da: 'İnayetim bu kavmin üzerine inmeyecektir' buyurdu.'

وأريد بأبناء الله تعالى أولاد هابيل، وبأبناء الناس أبناء قابيل، وكنّ حسانا جدا فصرفن قلوبهن عن عباده الله تعالى إلى عبادة الأوثان، وفي المزامير أنت ابني سلني أعطك، وفيها أيضا أنت ابني وحبيبي، وقال شعيا في نبوته عن الله تعالى:

Burada Allah Teâlâ'nın oğullarından murat Hâbil'in evlatları, insanların kızlarından murat ise Kabil'in kızlarıdır. Bunlar son derece güzeldiler ve onların kalplerini Allah Teâlâ'ya ibadetten putlara tapmaya çevirdiler. Mezmurlar'da: 'Sen benim oğlumsun, benden iste sana vereyim' denmektedir. Yine orada: 'Sen benim oğlum ve sevgilimsin' geçmektedir. İşaya peygamberliğinde Allah Teâlâ'dan naklen şöyle demiştir:

تواصوا بي في أبنائي وبناتي يريد ذكور عباد الله تعالى الصالحين وإناثهم، وقال يوحنا الإنجيلي في الفصل الثاني من الرسالة الأولى- انظروا إلى محبة الأب لنا أن أعطانا أن ندعي أبناء- وفي الفصل الثالث- أيها الأحباء الآن صرنا أبناء الله تعالى فينبغي لنا أن ننزله في الإجلال على ما هو عليه فمن صح له هذا الرجاء فليزك نفسه بترك لخطيئة والإثم، واعلموا أن من لابس الخطيئة فإنه لم يعرفه- وقال المسيح: أحبوا أعدائكم، وباركوا على لاعنيكم، وأحسنوا إلى من يبغضكم، وصلوا على من طردكم، كيما تكونوا بني أبيكم المشرق شمسه على الأخيار والأشرار، والممطر على الصديقين والظالمين، وقال يوحنا التلميذ في قصص الحواريين: يا أحبائي إنا أبناء الله تعالى سمانا بذلك، وقال بولس الرسول في رسالته إلى ملك الروم: إن الروح تشهد لأرواحنا أننا أبناء الله تعالى وأحباؤه، إلى غير ذلك مما لا يحصى كثرة، وقد جاء أيضا إطلاق الابن على العاصي ولكن بمعنى الأثر ونحوه، ففي الرسالة الخامسة لبولس إياكم والسفه والسب واللعب فإن الزاني والنجس كعابد الوثن لا نصيب له في ملكوت الله تعالى واحذروا هذه الشرور فمن أجلها يأتي رجز الله على الأبناء الذين لا يطيعونه، وإياكم أن تكونوا شركاء لهم فقد كنتم قبل في ظلمة فاسعوا الآن سعي أبناء النور، ومقصود الفريقين ب نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ هو المعنى المتضمن مدحا، وحاصل دعواهم أن لهم فضلا ومزية عند الله تعالى على سائر الخلق، فرد سبحانه عليهم ذلك، وقال لرسول الله ﷺ: قُلْ إلزاما لهم وتبكيتا فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ أي إن صح ما زعمتم فلأي شيء يعذبكم يوم القيامة بالنار أياما بعدد أيام عبادتكم العجل،

'Oğullarım ve kızlarım hakkında bana tavsiyede bulunun' demiştir; bununla Allah Teâlâ'nın salih erkek ve kadın kullarını kastetmektedir. İncil yazarı Yuhanna birinci mektubunun ikinci bölümünde şöyle demiştir: 'Baba'nın bize olan sevgisine bakın ki bize oğullar olarak anılmayı bahşetti.' Üçüncü bölümde ise: 'Ey sevgililer! Şimdi biz Allah Teâlâ'nın oğulları olduk; o halde O'nu olduğu gibi yüceltmemiz gerekir. Bu ümide gerçekten sahip olan kimse, günahı ve suçu terk ederek nefsini arındırsın. Bilin ki günaha bulaşan kimse O'nu tanımamıştır.' Mesih de şöyle demiştir: 'Düşmanlarınızı sevin, size lanet edenleri kutsayın, sizden nefret edenlere iyilik yapın, sizi kovanlar için dua edin ki güneşini iyilerin ve kötülerin üzerine doğduran, yağmurunu sâdıkların ve zâlimlerin üzerine yağdıran Babanızın oğulları olasınız.' Havarilerin kıssalarında talebe Yuhanna şöyle demiştir: 'Ey sevgililerim! Bizler Allah Teâlâ'nın oğullarıyız, bizi böyle isimlendirdi.' Elçi Pavlus, Rum kralına yazdığı mektubunda: 'Ruh bizim ruhlarımıza Allah Teâlâ'nın oğulları ve sevgilileri olduğumuza şahitlik eder' demiştir. Bunlar sayılamayacak kadar çoktur. 'Oğul' ifadesinin günahkâr için kullanıldığı da vâki olmuştur, ancak bu 'eser' ve benzeri manasındadır. Nitekim Pavlus'un beşinci mektubunda: 'Sefihlikten, sövmekten ve eğlenceden sakının; zira zina eden ve necis olan kimsenin, puta tapan gibi Allah Teâlâ'nın melekûtunda payı yoktur. Bu kötülüklerden sakının, çünkü bunlar yüzünden Allah'ın azabı O'na itaat etmeyen oğulların üzerine gelir. Sakın onlara ortak olmayın; zira siz daha önce karanlıktaydınız, şimdi artık ışığın oğullarının koştuğu gibi koşun' denmektedir. İki grubun: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözünden maksatları övgü içeren manadır. İddialarının hülasası, Allah Teâlâ katında diğer mahlûkata karşı bir üstünlük ve ayrıcalığa sahip olduklarıdır. Allah Teâlâ onların bu iddiasını reddetti ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Onları ilzam etmek ve susturmak için { قُلْ } “De ki”: { فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “O halde günahlarınız sebebiyle size niçin azap ediyor?” Yani eğer iddia ettiğiniz şey doğruysa, kıyamet gününde buzağıya taptığınız günlerin sayısınca birkaç gün niçin sizi ateşle azaplandıracaktır?

وقد اعترفتم بذلك في غير ما موطن، وهذا ينافي دعواكم القرب ومحبة الله تعالى لكم أو محبتكم له المستلزمة لمحبته لكم كما قيل: ما جزاء من يحب إلا يحب، أو فلأيّ شيء أذنبتم بدليل أنكم ستعذبون، وأبناء الله تعالى إنما يطلق إن أطلق في مقام الافتخار على المطيعين كما نطقت به كتبكم، أو إن صح ما زعمتم فلم عذبكم بالمسخ الذي لا يسعكم إنكاره وعدّ بعضهم من العذاب البلايا والمحن كالقتل والأسر، واعترض ذلك بأنه لا يصلح للإلزام فإن البلايا والمحن قد كثرت في الصلحاء، وقد ورد «أشد الناس بلاء الأنبياء- ﵈ ثم الأمثل فالأمثل» ، وقال الشاعر:

Oysa siz bunu pek çok yerde itiraf ettiniz. Bu durum, yakınlık ve Allah Teâlâ'nın sizi sevdiği veya sizin O'nu sevdiğiniz -ki denildiği gibi: 'Sevenin mükâfatı sevilmekten başka nedir ki'- iddianızla çelişmektedir. Yahut azap göreceğinizin deliliyle: 'O halde niçin günah işlediniz?' [demektir]. Zira 'Allah Teâlâ'nın oğulları' tabiri -eğer iftihar makamında kullanılırsa- kitaplarınızın da açıkça ifade ettiği gibi ancak itaatkârlara denir. Yahut eğer iddia ettiğiniz doğruysa, inkâr etmenize imkân olmayan 'suret değiştirme' (mesh) ile sizi niçin cezalandırdı? Bazıları öldürülme ve esir edilme gibi bela ve mihnetleri de azaptan saymışlardır; ancak buna, ilzam için elverişli olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira bela ve mihnetler salih kimselerde de pek çoktur. Nitekim «İnsanların belası en şiddetli olanları peygamberlerdir -aleyhimüsselâm- sonra derece derece en üstün olanlar gelir» diye vârid olmuştur. Şair şöyle demiştir:

ولكنهم أهل الحفائظ والعلا ... فهم لملمات الزمان خصوم

'Lakin onlar gayret ve yücelik ehlidirler... Zamanın felaketlerine karşı daima hasımdırlar.'

وقوله تعالى: بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ عطف على مقدر ينسحب عليه الكلام أي ليس الأمر كذلك بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ وإن شئت قدرت مثل هذا في أول الكلام وجعلت الفاء عاطفة، وقوله سبحانه: مِمَّنْ خَلَقَ متعلق بمحذوف وقع صفة بَشَرٌ أي بشر كائن من جنس من خلقه الله تعالى من غير مزية لكم عليهم.

Allah Teâlâ'nın: { بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ } “Bilakis siz birer beşersiniz” kavli, sözün akışının gösterdiği takdiri bir cümleye matuftur; yani 'durum öyle değildir, { بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ } “bilakis siz birer beşersiniz”' demektir. Dilersen sözün başında bunun bir benzerini takdir edip 'fâ'yı matuf kılarsın. O Sübhânehu'nun: { مِمَّنْ خَلَقَ } “O'nun yarattıklarından” kavli, { بَشَرٌ } kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'onlara karşı hiçbir üstünlüğünüz olmaksızın Allah Teâlâ'nın yarattığı cinsinden var olan bir beşersiniz' demektir.

يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ أن يغفر له من أولئك المخلوقين وهم المؤمنون به تعالى وبرسله عليهم الصلاة والسلام وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ أن يعذبه وهم الذين كفروا به سبحانه وبرسله ﵈ مثلكم، والذي دل على التخصيص قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ٤٨] إن قلنا بعمومه كما هو المعروف المشهور، ومن الغريب ما في شرح مسلم للنووي أنه يحتمل أن يكون مخصوصا بهذه الأمة وفيه نظر.

{ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “O, dilediğini bağışlar”; o mahlûklardan bağışlamayı dilediği kimseyi -ki onlar Allah Teâlâ'ya ve resullerine -aleyhimüssalâtü vesselâm- iman edenlerdir- bağışlar. { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “ve dilediğine azap eder”; azap etmeyi dilediği kimseyi -ki onlar sizin gibi Allah Sübhânehu'yu ve resullerini -aleyhimüsselâm- inkâr edenlerdir- azaplandırır. Tahsise delalet eden delil, -maruf ve meşhur olduğu üzere umumi olduğunu kabul edersek- Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” [Nisâ: 48] kavlidir. Nevevî'nin Müslim Şerhi'nde yer alan, bunun bu ümmete mahsus olabileceği ihtimali ise gariptir ve tenkide açıktır.

هذا وأورد بعض المحققين هنا إشكالا ذكر أنه قوي وهو أنه إذا كان معنى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ تعالى أشياع بنيه فغاية الأمر أن يكونوا على طريقة الابن تحقيقا للتبعية لكن من أين يلزم أن يكونوا من جنس الأب كما صرح به الزمخشري في انتفاء فعل القبائح، وانتفاء البشرية والمخلوقية ليحسن الرد عليهم بأنهم بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ، نعم ما ذكروه في هذا المقام من استلزام المحبة عدم العصيان والمعاقبة ربما يتمشى لأن من شأن المحب أن لا يعصي الحبيب ولا يستحق منه المعاقبة ومن هنا قيل:

Bununla beraber muhakkik âlimlerden biri burada güçlü olduğunu belirttiği bir müşkil zikretmiştir: Şöyle ki, eğer { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ } “Biz Allah'ın oğullarıyız” sözünün anlamı 'O'nun oğullarının taraftarlarıyız' demek ise, en fazla tabi olmayı tahkik etmek üzere oğulun yolunda olmaları gerekir. Fakat Zemahşerî'nin çirkin fiillerin nefyedilmesinde ve beşeriyet ile mahlûkiyetin nefyedilmesinde açıkça belirttiği gibi babanın cinsinden olmaları nereden gerekir ki onlara { بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ } “O'nun yarattıklarından bir beşersiniz” diye reddiye yapılması uygun düşsün? Evet, bu makamda zikrettikleri sevginin isyan etmemeyi ve cezalandırılmamayı gerektirmesi hususu yürütülebilir; zira sevenin şânı, sevgiliye isyan etmemek ve ondan cezayı hak etmemektir. Nitekim bundan ötürü şöyle denilmiştir:

تعصي الإله وأنت تظهر حبه ... هذا لعمري في الفعال بديع

'O'nun sevgisini izhar ettiğin halde İlah'a isyan ediyorsun... Ömrüme yemin olsun ki bu, işler arasında pek tuhaftır.'

لو كان حبك صادقا لأطعته ... إن المحب لمن يحب مطيع

'Eğer sevgin doğru olsaydı O'na itaat ederdin... Şüphesiz seven, sevdiğine itaat eder.'

وفيه مناقشة لأن هذا شأن المحبين والأحباء هم المحبون، وأجاب عن إشكال إثبات البشرية بأنه ليس إثباتا لمطلق البشرية ليجب أن يكون رد الدعوى بانتفائه بل هو إثبات أنهم بشر مثل سائر البشر، ومن جنس سائر المخلوقين منهم العاصي والمطيع والمستحق للمغفرة والعذاب لا كما ادعوا من أنهم الأشياع المخصوصون بمزيد قرب واختصاص لا يوجد في سائر البشر ولذا وصف بشرا بقوله سبحانه مِمَّنْ خَلَقَ حتى لا يبعد أن يكون يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ أيضا في موقع الصفة على حذف العائد أي لمن يشاء منهم، وأما إشكال الجنسية فقيل في جوابه: المراد أنكم لو كنتم أشياع بني الله تعالى لكنتم على صفتهم في ترك القبائح وعدم استحقاق العذاب لأن من شأن الأشياع والأتباع أن يكونوا على صفة المتبوعين، والمتبوعون هنا هم الأبناء بالزعم، ومن شأن الأبناء أن يكونوا على صفة الأب فمن شأن الأتباع أن يكونوا على صفة الأب بالواسطة، وقيل: كلام من قال: يلزم أن يكونوا من جنس الأب على حذف مضاف، أي لو كنتم أشياع بني الله تعالى لكنتم من جنس أشياع الأب يعني أهل الله تعالى الذين لا يفعلون القبائح ولا يستوجبون العقاب.

Bunda bir münakaşa vardır; çünkü bu sevenlerin şânıdır, sevgililer (ahibbâ) ise bizzat sevenlerdir. Beşeriyetin ispatı müşkiline şöyle cevap vermiştir: Bu, iddiayı nefyetmekle reddin vâcip olması için mutlak beşeriyetin ispatı değildir; bilakis diğer beşerler gibi bir beşer olduklarının, diğer mahlûkatın cinsinden olduklarının ispatıdır ki içlerinde âsi olan da vardır, itaatkâr olan da; bağışlanmayı hak eden de vardır, azabı hak eden de. Yoksa iddia ettikleri gibi diğer beşerde bulunmayan fazladan bir yakınlık ve hususiyetle seçilmiş taraftarlar değillerdir. Bu sebeple beşeri O Sübhânehu { مِمَّنْ خَلَقَ } “yarattıklarından” kavliyle nitelemiştir. Hatta { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “dilediğini bağışlar” cümlesinin de aid zamirin hazfiyle sıfat konumunda olması uzak değildir; yani 'onlardan dilediğini' demektir. Cinsiyet müşkiline gelince, cevabında şöyle denilmiştir: Murâd şudur: Eğer siz Allah Teâlâ'nın oğullarının taraftarları olsaydınız, çirkinlikleri terk etmekte ve azabı hak etmemekte onların sıfatı üzere olurdunuz; zira taraftarların ve tâbilerin şânı, tâbi olunanların sıfatı üzere olmaktır. Buradaki tâbi olunanlar ise zanna göre oğullardır; oğulların şânı ise babanın sıfatı üzere olmaktır. Dolayısıyla tâbilerin şânı da vasıta ile babanın sıfatı üzere olmaktır. Şöyle de denilmiştir: 'Babanın cinsinden olmaları gerekir' diyenin sözü mahzuf bir muzâfa dayanır; yani 'Eğer siz Allah Teâlâ'nın oğullarının taraftarları olsaydınız, babanın taraftarlarının cinsinden -yani çirkinlikleri işlemeyen ve azabı hak etmeyen Allah Teâlâ'nın has ehlinden- olurdunuz' demektir.

وفي الكشف إن قولهم: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ تعالى فيه إثبات الابن، وأنهم من أشياعه مستوجبون محبة الأب لذلك فينبغي أن يكون الرد مشتملا على هدم القولين فقيل: من أسندتم إليه البنوة لا يصلح لها لإمكان القبيح عليه وصدوره هفوة ومؤاخذته بالزلة ودعواكم المحبة كاذبة وإلا لما عذبتم، وأيضا إذا بطل أن يكون له تعالى ابن بطل أن يكونوا أشياعه، وكذلك المحبة المبنية على ذلك، ثم قال: وجاز أن يقال: إنه لإبطال أن يكونوا أبناء حقيقة كما يفهم من ظاهر اللفظ أو مجازا كما فسره الزمخشري اه.

el-Keşşâf'ta [veya el-Keşf'te] şöyle geçer: Onların { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ } “Biz Allah'ın oğullarıyız” sözünde oğulun ispatı ve kendilerinin onun taraftarlarından olup bundan ötürü babanın sevgisini hak ettikleri iddiası vardır. Dolayısıyla reddin her iki sözü de yıkmayı içermesi gerekir. Bu yüzden şöyle denilmiştir: Kendisine oğulluk nisbet ettiğiniz kimse, kendisi hakkında çirkinliğin imkânı, hatanın sadır olması ve sürçmesinden ötürü muaheze edilmesi sebebiyle buna elverişli değildir. Sevgi iddianız da yalancadır, aksi halde azap görmezdiniz. Ayrıca Allah Teâlâ'nın bir oğlunun olması bâtıl olunca, onların O'nun taraftarları olması da bâtıl olur; buna bina edilen sevgi de aynı şekilde bâtıl olur. Sonra şöyle demiştir: Bunun, lafzın zâhirinden anlaşıldığı üzere hakiki manada oğul olmalarını yahut Zemahşerî'nin tefsir ettiği gibi mecazi manada oğul olmalarını iptal etmek için olduğu da söylenebilir. [Sözü] bitti.

وأنت تعلم أن كل ما ذكره ليس بشيء كما لا يخفى على من له أدنى تأمل، وما ذكرناه كاف في الغرض.

Sen bilirsin ki zikrettiği şeylerin hiçbiri bir değer taşımaz; nitekim azıcık düşünen kimseye bu gizli kalmaz. Zikrettiğimiz hususlar maksat için kâfidir.

نعم ذكر الشهاب عليه الرحمة توجيها لا بأس به، وهو أن اللائق أن يكون مرادهم بكونهم أبناء الله تعالى أنه لما أرسل إليهم الابن على زعمهم وأرسل لغيرهم رسل عباده دل ذلك على امتيازهم عن سائر الخلق، وأن لهم مع الله تعالى مناسبة تامة وزلفى تقتضي كرامة لا كرامة فوقها، كما أن الملك إذا أرسل لدعوة قوم أحد جنده ولآخرين ابنه علموا أنه مريد لتقريبهم وأنهم آمنون من كل سوء يطرق غيرهم، ووجه الرد أنكم لا فرق بينكم وبين غيركم عند الله تعالى، فإنه لو كان كما زعمتم لما عذبكم وجعل المسخ فيكم، وكذا على كونه بمعنى المقربين المراد قرب خاص فيطابقه الرد ويتعانق الجوابان فافهمه انتهى، والجواب عن المناقشة التي فعلها البعض يعلم ممّا أشرنا إليه سابقا فلا تغفل وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما من تتمة الرد أي كل ذلك له تعالى لا ينتمي إليه سبحانه شيء منه إلا بالمملوكية والعبودية والمقهورية تحت ملكوته يتصرف فيه كيف يشاء إيجادا وإعداما، إحياء وإماتة، وإثابة وتعذيبا فأنّى لهؤلاء ادّعاء ما زعموا؟! وربما يقال: إن هذا مع ما تقدم ردّ لكونهم أبناء الله تعالى بمعنى أشياع بنيه، فنفى أولا كونهم أشياعا وثانيا وجود بنين له عز شأنه وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ أي الرجوع في الآخرة لا إلى غيره استقلالا أو اشتراكا فيجازي كلّا من المحسن والمسيء بما يستدعيه علمه من غير صارف يثنيه ولا عاطف يلويه.

Evet, Şihâb -ona rahmet olsun- fena olmayan bir izah zikretmiştir; o da şudur: Allah'ın oğulları olmalarından maksatlarının şu olması daha uygundur: Onların zannına göre Allah onlara Oğlu'nu göndermiş, başkalarına ise kullarından elçiler göndermiştir; bu da onların diğer mahlûkattan üstün olduklarına ve Allah Teâlâ ile aralarında üzerinde hiçbir ikramın bulunmadığı bir keramet gerektiren tam bir münasebet ve yakınlık bulunduğuna delalet etmiştir. Tıpkı hükümdarın bir kavmi davet etmek için askerlerinden birini, diğerlerine ise oğlunu göndermesi halinde, onların kendilerini yaklaştırmak istediğini ve başkalarının başına gelen her türlü kötülükten güvende olduklarını bilmeleri gibidir. Reddin yönü ise şudur: Allah Teâlâ katında sizinle başkaları arasında hiçbir fark yoktur. Zira iddia ettiğiniz gibi olsaydı size azap etmez ve içinizde suret değiştirmeyi (meshi) var etmezdi. Aynı şekilde 'yakın kılınanlar' manasında olması durumunda da kastedilen özel bir yakınlıktır; dolayısıyla ret buna mutabık düşer ve iki cevap birbiriyle kucaklaşır, iyi anla! [Şihâb'ın sözü] bitti. Bazılarının yönelttiği münakaşanın cevabı, daha önce işaret ettiğimiz şeylerden anlaşılır; gafil olma! { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır” kavli reddin tamamlayıcısıdır; yani bütün bunlar Allah Teâlâ'ya aittir. O Sübhânehu'ya bunlardan hiçbir şey ancak mülkiyet, kulluk ve O'nun hâkimiyeti altında kahrolmuşlukla nisbet edilir; O, bunlarda var etme, yok etme, diriltme, öldürme, mükâfatlandırma ve cezalandırma suretiyle dilediği gibi tasarruf eder. O halde bunlar iddia ettikleri şeyi nasıl ileri sürebilirler?! Şöyle de denilebilir: Bu [ifade], öncekilerle beraber onların 'O'nun oğullarının taraftarları' anlamında Allah Teâlâ'nın oğulları olmalarına bir reddir. Böylece önce taraftarlar olmalarını, ikinci olarak da şânı yüce olan Allah'ın oğullarının varlığını nefyetmiştir. { وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “Ve dönüş yalnız O'nadır”; yani ahirette dönüş başkasına değil, müstakilen veya ortaklaşa olarak sadece O'nadır; böylece O'nu engelleyecek hiçbir mani ve O'nu çevirecek hiçbir eğici olmaksızın ilminin gerektirdiği şekilde iyilik yapanı da kötülük yapanı da cezalandırır/mükâfatlandırır.

يا أَهْلَ الْكِتابِ تكرير للخطاب بطريق الالتفات ولطف في الدعوة، وقيل: الخطاب هنا لليهود خاصة قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ على التدريج حسبما تقتضيه المصلحة- الشرائع والأحكام النافعة معادا ومعاشا- المقرونة بالوعد والوعيد، وحذف هذا المفعول اعتمادا على الظهور إذ من المعلوم أن ما يبينه الرسول هو الشرائع والأحكام، ويجوز أن ينزل الفعل منزلة اللازم أي يفعل البيان ويبذله لكم في كل ما تحتاجون فيه من أمور الدين، وأما إبقاؤه متعديا مع تقدير المفعول كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ كما قيل، فقد قيل فيه: مع كونه تكريرا من غير فائدة يرده قوله سبحانه: عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ فإن فتور الإرسال وانقطاع الوحي إنما يحوج إلى بيان الشرائع والأحكام لا إلى بيان ما كتموه، وعَلى فَتْرَةٍ متعلق- بجاءكم- على الظرفية كما في قوله تعالى: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ [البقرة: ١٠٢] أي «جاءكم» على حين فتور من الإرسال وانقطاع الوحي ومزيد الاحتياج إلى البيان.

{ يا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Kitap ehli!”; iltifat yoluyla hitabın tekrarı ve davette bir letafettir. Buradaki hitabın özellikle Yahudilere yönelik olduğu da söylenmiştir. { قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ } “Resûlümüz size geldi, açıklıyor”; maslahatın gerektirdiği üzere tedrici olarak vaad ve tehditle birlikte âhiret ve dünya açısından faydalı şeriatları ve hükümleri [açıklıyor]. Açıklığına güvenilerek bu meful hazfedilmiştir; zira Resûl'ün beyan edeceği şeyin şeriatlar ve hükümler olduğu malumdur. Fiilin lazım makamına indirilmesi de caizdir; yani 'din işlerinden ihtiyaç duyduğunuz her hususta beyanı gerçekleştirir ve onu size sunar' demektir. Söylendiği üzere mefulün: 'Kitap'tan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu' şeklinde takdir edilmesiyle müteaddi olarak bırakılmasına gelince; bunun hakkında şöyle denilmiştir: Faydasız bir tekrar olmasıyla birlikte, O Sübhânehu'nun: { عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ } “Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde” kavli bunu reddeder; zira elçilerin gönderilmesinin kesilmesi ve vahyin durması, gizledikleri şeylerin beyanına değil, ancak şeriatların ve hükümlerin beyanına ihtiyaç hissettirir. { عَلى فَتْرَةٍ } lafzı, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Ve Süleyman'ın mülkü aleyhine/döneminde şeytanların okuduklarına uydular” [Bakara: 102] kavlinde olduğu gibi zarfiyet üzere { جاءَكُمْ } fiiline taalluk eder; yani 'elçilerin kesintiye uğradığı, vahyin durduğu ve beyana ihtiyacın ziyadeleştiği bir zamanda size geldi' demektir.

وجوز أن يتعلق بمحذوف على أنه حال من ضمير يُبَيِّنُ أو من ضمير لَكُمْ أي يُبَيِّنُ لَكُمْ حال كونه على فترة، أو حال كونكم على فترة. ومِنَ الرُّسُلِ صفة فَتْرَةٍ ومِنَ ابتدائية، أي فترة كائنة من الرسل مبتدأة من جهتهم، والفترة فعلة من فتر عن عمله يفتر فتورا إذا سكن، والأصل فيها الانقطاع عما كان عليه من الجد في العمل، وهي عند جميع المفسرين انقطاع ما بين الرسولين.

{ يُبَيِّنُ } fiilinin zamirinden veya { لَكُمْ } zamirinden hal olarak mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani 'fetret üzere bulunduğu halde size beyan eder' veya 'siz fetret üzere bulunduğunuz halde size beyan eder' demektir. { مِنَ الرُّسُلِ } lafzı { فَتْرَةٍ } kelimesinin sıfatıdır ve { مِنْ } iptidaîdir; yani elçilerden kaynaklanan, onların cihetinden başlayan bir fetrettir. Fetret, kişi işinden gevşeyip durulduğunda kullanılan 'fetere' fiilinden gelen bir isimdir. Aslı, işte gösterilen gayretten geri durmaktır. Bütün müfessirlerin katında fetret, iki peygamber arasındaki kesinti dönemidir.

واختلفوا في مدتها بين نبينا ﷺ وعيسى ﵇، فقال قتادة: كان بينهما عليهما الصلاة والسلام خمسمائة سنة وستون سنة، وقال الكلبي: خمسمائة وأربعون سنة، وقال ابن جريج: خمسمائة سنة، وقال الضحاك:

Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ile İsa aleyhisselâm arasındaki müddet hususunda ihtilaf etmişlerdir. Katâde: 'İkisi -aleyhimessalâtü vesselâm- arasında beş yüz altmış yıl vardı' demiştir. Kelbî: 'Beş yüz kırk yıl', İbn Cüreyc: 'Beş yüz yıl', Dahhâk ise:

أربعمائة سنة وبضع وثلاثون سنة، وأخرج ابن عساكر عن سلمان رضي الله تعالى عنه أنها ستمائة سنة، وقيل: كان بين

'Dört yüz otuz küsur yıl' demiştir. İbn Asâkir Selmân radıyallâhu anh'tan bunun altı yüz yıl olduğunu rivayet etmiştir. Şöyle de denilmiştir:

نبينا ﷺ وأخيه عيسى ﵇ ثلاثة أنبياءهم المشار إليهم بقوله تعالى: أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ [يس: ١٤] ، وقيل: بينهما عليهما الصلاة والسلام أربعة: الثلاثة المشار إليهم، وواحد من العرب من بني عبس- وهو خالد بن سنان ﵇ الذي

Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ile kardeşi İsa aleyhisselâm arasında, Allah Teâlâ'nın: { أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ } “Onlara iki elçi göndermiştik de onları yalanlamışlardı; biz de üçüncü biriyle güçlendirmiştik” [Yâsîn: 14] kavliyle işaret edilen üç peygamber vardı. İkisi -aleyhimessalâtü vesselâm- arasında dört peygamber olduğu da söylenmiştir: İşaret edilen bu üçü ve Araplardan Benî Abs kabilesinden biri -ki o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkında:

قال فيه ﷺ: «ذلك نبي ضيعه قومه»

«O, kavminin zayi ettiği bir peygamberdir» buyurduğu Hâlid b. Sinân aleyhisselâm'dır.

ولا يخفى أن الثلاثة الذين أشارت إليهم الآية رسل عيسى ﵇ ونسبة إرسالهم إليه تعالى بناء على أنه كان بأمره ﷿، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك وأما خالد بن سنان العبسي فقد تردد فيه الراغب في محاضراته، وبعضهم لم يثبته، وبعضهم قال:

Ayetin işaret ettiği üç elçinin İsa aleyhisselâm'ın elçileri olduğu ve gönderilmelerinin Allah Teâlâ'ya nisbet edilmesinin O Azze ve Celle'nin emriyle gerçekleşmiş olmasına dayandığı gizli değildir; inşâallahu Teâlâ bunun tahkiki gelecektir. Hâlid b. Sinân el-Absî'ye gelince, Râgıb el-Muhâdarât adlı eserinde onun hakkında tereddüt göstermiş, bazısı onu peygamber kabul etmemiş, bazısı da şöyle demiştir:

إنه كان قبل عيسى عليهما الصلاة والسلام لأنه

O, İsa'dan -aleyhimessalâtü vesselâm- önceydi; çünkü

ورد في حديث: «لا نبي بيني وبين عيسى» ﷺ،

hadiste: «Benimle İsa arasında hiçbir peygamber yoktur» buyrulmuştur -sallallâhu aleyhi ve sellem-.

لكن في التواريخ إثباته، وله قصة في كتب الآثار مفصلة، وذكر أن بنته أتت النبي ﷺ وآمنت به، ونقش الشيخ الأكبر قدس سره له فصا في كتابه فصوص الحكم، وصحح الشهاب أنه ﵇ من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، وأنه قبل عيسى عليهما الصلاة والسلام، وعلى هذا فالمراد ببنته الجائية إلى رسول الله ﷺ إن صح الخبر- بنته بالواسطة لا البنت الصلبية إذ بقاؤها إلى ذلك الوقت مع عدم ذكر أحد أنها من المعمرين بعيد جدا، وكان بين موسى وعيسى عليهما الصلاة والسلام ألف وسبعمائة سنة في المشهور، لكن لم يفتر فيها الوحي، فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الله تعالى بعث فيها ألف بني من بني إسرائيل سوى من بعث من غيرهم أَنْ تَقُولُوا تعليل لمجيء الرسول بالبيان أي كراهة أن تقولوا- كما قدره البصريون- أو لئلا تقولوا- كما يقدر الكوفيون- معتذرين من تفريطكم في أحكام الدين يوم القيامة ما جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ وقد انطمست آثار الشريعة السابقة وانقطعت أخبارها، وزيادة مِنَ في الفاعل للمبالغة في نفي المجيء، وتنكير بَشِيرٍ ونَذِيرٍ على ما قال شيخ الإسلام: للتقليل وتعقيب- قد جاءكم- إلخ بهذا يقتضي أن المقدر، أو المنوي فيما سبق هو الشرائع والأحكام لا كيفما كانت بل مشفوعة بذكر الوعد والوعيد، والفاء في قوله تعالى: فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ تفصح عن محذوف ما بعدها علة له، والتقدير هنا لا تعتذروا فَقَدْ جاءَكُمْ وتسمى الفاء الفصيحة، وتختلف عبارة المقدر قبلها، فتارة يكون أمرا أو نهيا، وتارة يكون شرطا كما في قوله تعالى: فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ [الروم: ٥٦] ، وقول الشاعر:

Fakat tarihlerde onun peygamberliği sabit görülmüştür ve rivayet kitaplarında ona ait tafsilatlı bir kıssa vardır. Kızının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip iman ettiği zikredilmiştir. Şeyh-i Ekber -kuddise sirruh- Fusûsü'l-Hikem adlı kitabında onun adına bir fas ayırmıştır. Şihâb ise onun -aleyhisselâm- peygamberlerden -aleyhimüssalâtü vesselâm- olduğunu ve İsa'dan -aleyhimessalâtü vesselâm- önce yaşadığını sahih kabul etmiştir. Buna göre -eğer haber sahih ise- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen kızından murat, vasıtalı torunu/kızıdır; öz kızı değildir; zira hiç kimse onun uzun ömürlülerden olduğunu zikretmemişken o zamana kadar yaşamış olması son derece uzaktır. Meşhur görüşe göre Musa ile İsa -aleyhimessalâtü vesselâm- arasında bin yedi yüz yıl vardı; ancak bu sürede vahiy kesintiye uğramamıştır. Nitekim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre Allah Teâlâ bu süre zarfında İsrailoğullarından -başkalarından gönderdikleri hariç- bin peygamber göndermiştir. { أَنْ تَقُولُوا } kavli, Resûl'ün beyan ile gelişinin gerekçesidir; yani Basralıların takdirine göre 'söylemenizi kerih görerek' yahut Kûfelilerin takdirine göre kıyamet gününde dinin hükümlerindeki kusurunuzdan ötürü mazeret beyan ederek: { ما جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” 'demeyesiniz diye' [geldi]. Oysa önceki şeriatın izleri silinmiş ve haberleri kesilmişti. Faildeki { مِنْ } fazlalığı, gelişin nefyinde mübalağa içindir. { بَشِيرٍ } ve { نَذِيرٍ } kelimelerinin tenvini, Şeyhülislam'ın dediğine göre azlık ifade etmek içindir. { قد جاءكم } ifadesinin ardından bunun gelmesi, daha önce takdir edilen veya niyet edilen şeyin rastgele değil, bilakis vaad ve tehdidin zikriyle birleşmiş şeriatlar ve hükümler olduğunu gerektirir. Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ } “İşte size bir müjdeleyici ve bir uyarıcı geldi” kavlindeki 'fâ' (ف) harfi, sonrasının gerekçe olduğu mahzuf bir kelimeyi açıklar (ifham eder). Buradaki takdir: 'Mazeret ileri sürmeyin, { فَقَدْ جاءَكُمْ } “işte size geldi”' şeklindedir; buna 'fâ-i fasîha' denir. Öncesindeki takdiri ifade değişiklik gösterir: Kimi zaman bir emir veya nehiy olur; kimi zaman Allah Teâlâ'nın: { فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ } “İşte bu, diriliş günüdür” [Rûm: 56] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi bir şart olur:

فقد جئنا خراسانا

'İşte Horasan'a geldik.'

. وتارة معطوفا عليه كما في قوله تعالى: فَانْفَجَرَتْ [البقرة: ٦٠] وقد يصار إلى تقدير القول- كما في الفرقان- في قوله تعالى: فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ، وإن شئت قدرت هنا أيضا، فقلنا: لا تعتذروا فقد إلخ، وقد صرح بعض علماء العربية أن حقيقة هذه الفاء أنها تتعلق بشرط محذوف، ولا ينافي ذلك إضمار القول لأنه إذا ظهر المحذوف لم يكن بدّ من إضمار ليرتبط بالسابق فيقال: في البيت مثلا، وقلنا، أو فقلنا: إن صح ما ذكرتم فقد جئنا خراسانا، وكذلك ما نحن فيه فقلنا: لا تعتذروا فقد جاءكم، ثم إنه في المعنى جواب شرط مقدر سواء صرح بتقديره أم لا لأن الكلام إذا اشتمل على مترتبين أحدهما على الآخر ترتب العلية كان في معنى الشرط والجزاء، فلا تنافي بين التقادير والتقارير المختلفة، ولو سلّم التنافي فهما وجهان ذكروا أحدهما في موضع والآخر في آخر- كما حققه في الكشف- وقد مرت الإشارة من بعيد إلى أمر هذه الفاء فتذكر، وتنوين بَشِيرٍ ونَذِيرٍ للتفخيم وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فيقدر على إرسال الرسل تترى، وعلى الإرسال بعد الفترة.

Kimi zaman Allah Teâlâ'nın: { فَانْفَجَرَتْ } “Derken fışkırdı” [Bakara: 60] kavlinde olduğu gibi matufun aleyh olur. Kimi zaman da Furkan suresindeki: { فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ } kavlinde olduğu gibi 'kavlin' takdir edilmesine gidilir. Dilersen burada da: 'Biz de dedik ki: Mazeret ileri sürmeyin, muhakkak ki...' şeklinde takdir edersin. Bazı Arap dili âlimleri bu fâ'nın hakikatinin mahzuf bir şarta taalluk ettiğini açıkça belirtmişlerdir; bu da kavlin takdir edilmesine aykırı değildir; zira mahzuf olan açığa çıktığında öncekiyle irtibatlanması için bir takdir kaçınılmaz olur; örneğin beyitte: 'Biz de dedik' yahut 'Eğer zikrettiğiniz doğruysa dedik ki: İşte Horasan'a geldik' denilir. Üzerinde bulunduğumuz ayette de: 'Dedik ki: Mazeret ileri sürmeyin, işte size geldi' [şeklinde olur]. Sonra bu, manada ister açıkça takdir edilsin ister edilmesin takdiri bir şartın cevabıdır; çünkü söz, biri diğerine illet-malul ilişkisiyle bağlanan iki unsuru içerdiğinde şart ve ceza manasında olur. Dolayısıyla farklı takdir ve izahlar arasında bir tezat yoktur. Tezat olduğu kabul edilse bile bunlar Keşf'te tahkik edildiği üzere bir yerde birini, diğer yerde ötekini zikrettikleri iki ayrı vecihtir. Bu fâ meselesine uzaktan daha önce işaret edilmişti, hatırla. { بَشِيرٍ } ve { نَذِيرٍ } kelimelerinin tenvini tazim içindir. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ve Allah, her şeye güç yetirendir”; dolayısıyla peygamberleri peş peşe göndermeye de fetret döneminden sonra göndermeye de güç yetirir.

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ جملة مستانفة مسوقة لبيان ما فعلت بنو إسرائيل بعد أخذ الميثاق منهم، وتفصيل كيفية نقضهم له مع الإشارة إلى انتفاء فترة الرسل عليهم الصلاة والسلام فيما بينهم وإِذْ نصب على أنه مفعول لفعل محذوف خوطب به سيد المخاطبين ﷺ بطريق تلوين الخطاب وصرفه عن أهل الكتاب ليعدد عليهم ما سلف من بعضهم من الجنايات، أي واذكر لهم يا محمد وقت قول موسى ﵇ ناصحا ومستميلا لهم بإضافتهم إليه

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ } “Hani Musa kavmine demişti”; İsrailoğullarının kendilerinden misak alındıktan sonra ne yaptıklarını ve aralarındaki peygamberlerin fetretinin yokluğuna işaretle beraber misakı bozma şekillerinin tafsilatını beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir. { إِذْ } lafzı, hitabın üslubunu değiştirmek ve bazılarından geçmişte sadır olan cinayetleri kendilerine sayıp dökmek üzere muhatapların efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilen mahzuf bir fiilin mefulü olarak mensubdur; yani 'Ey Muhammed! Musa aleyhisselâm'ın kendilerine nasihat ederek ve onları kendisine nisbet etmek suretiyle gönüllerini kazanarak söylediği vakti onlara hatırlat:'

يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وتوجيه الأمر بالذكر إلى الوقت أبلغ من توجيهه إلى ما وقع فيه، وإن كان هو المقصود بالذات كما مرت الإشارة إليه، وعَلَيْكُمْ متعلق إما بالنعمة إن جعلت مصدرا، وإما بمحذوف وقع حالا منها إذا جعلت اسما أي اذكروا إنعامه عليكم بالشكر، واذكروا نعمته كائنة عليكم، وكذا إِذْ في قوله تعالى: إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ متعلقة بما تعلق به الجار والمجرور أي اذكروا إنعامه عليكم في وقت جعله، أو اذكروا نعمته تعالى كائنة عليكم في وقت جعله فيما بينكم من أقربائكم أنبياء، وصيغة الكثرة على حقيقتها كما هو الظاهر، والمراد بهم موسى وهارون ويوسف وسائر أولاد يعقوب على القول بأنهم كانوا أنبياء، أو الأولون، والسبعون الذين اختارهم موسى لميقات ربه، فقد قال ابن السائب ومقاتل: إنهم كانوا أنبياء.

{ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın”. Hatırlama emrinin bizzat vakte yöneltilmesi -daha önce işaret edildiği üzere asıl kastedilen o vakitte meydana gelen şey olsa bile- içinde vuku bulan şeye yöneltilmesinden daha beliğdir. { عَلَيْكُمْ } car-mecruru, masdar kabul edilirse { النِّعْمَةَ } kelimesine, şayet isim kabul edilirse ondan hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'O'nun üzerinizdeki nimetlendirmesini şükürle anın ve O'nun üzerinizde bulunan nimetini hatırlayın' demektir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ } “Hani içinizden peygamberler çıkarmıştı” kavlindeki { إِذْ } lafzı da car-mecrurun taalluk ettiği şeye taalluk eder; yani 'O'nun peygamberler kıldığı vakitteki nimetlendirmesini hatırlayın' yahut 'aranızdan, akrabalarınızdan peygamberler kıldığı vakitte üzerinizde olan Allah Teâlâ'nın nimetini hatırlayın' demektir. Çoğul kalıbı, zâhir olduğu üzere hakiki manasındadır. Bunlardan murat; peygamber oldukları görüşüne göre Musa, Harun, Yusuf ve Yakub'un diğer evlatlarıdır; yahut ilkler ile Musa'nın Rabbinin tayin ettiği vakit için seçtiği yetmiş kişidir. Nitekim İbnü's-Sâib ve Mukâtil onların peygamber olduklarını söylemişlerdir.

وقال الماوردي وغيره: المراد بهم الأنبياء الذين أرسلوا من بعد في بني إسرائيل، والفعل الماضي مصروف عن حقيقته، وقيل: المراد بهم من تقدم ومن تأخر ولم يبعث من أمة من الأمم ما بعث من بني إسرائيل من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً عطف على جَعَلَ فِيكُمْ وغير الأسلوب فيه لأنه لكثرة الملوك فيهم أو منهم صاروا كلهم كأنهم ملوك لسلوكهم مسلكهم في السعة والترفه، فلذا تجوز في إسناد الملك إلى الجميع بخلاف النبوة فإنها وإن كثرت لا يسلك أحد مسلك الأنبياء عليهم الصلاة والسلام لأنها أمر إلهي يخص الله تعالى به من يشاء، فلذا لم يتجوز في إسنادها، وقيل: لا مجاز في الإسناد، وإنما هو في لفظ الملوك فإن القوم كانوا مملوكين في أيدي القبط فأنقذهم الله تعالى، فسمي ذلك الإنقاذ ملكا، وقيل: لا مجاز أصلا بل جعلوا كلهم ملوكا على الحقيقة، والملك من كان له بيت وخادم كما جاء عن زيد بن أسلم مرفوعا.

Mâverdî ve başkaları ise şöyle demiştir: 'Onlardan murat, daha sonra İsrailoğulları içinde gönderilen peygamberlerdir; geçmiş zaman fiili ise hakiki manasından çevrilmiştir.' Şöyle de denilmiştir: 'Önce gelenler ve sonra gelenler kastedilmiştir; nitekim hiçbir ümmetten İsrailoğullarından gönderildiği kadar peygamberler -aleyhimessalâtü vesselâm- gönderilmemiştir.' { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “Ve sizi hükümdarlar kılmıştı” kavli { جَعَلَ فِيكُمْ } ifadesine matuftur. Bundaki üslup değiştirilmiştir; zira içlerinde veya kendilerinden hükümdarların çokluğu sebebiyle, genişlik ve refahta onların yolunu tuttukları için hepsi adeta hükümdar gibi olmuştur. Bu sebeple mülkün hepsine isnad edilmesinde mecaz yapılmıştır. Peygamberlik ise böyle değildir; çünkü peygamberlik ne kadar çok olursa olsun hiç kimse peygamberlerin -aleyhimessalâtü vesselâm- yolunu [peygamberlik iddiasıyla] tutamaz; zira bu, Allah Teâlâ'nın dilediğine tahsis ettiği ilahî bir emirdir. Bu yüzden onun isnadında mecaza gidilmemiştir. Şöyle de denilmiştir: İsnadda mecaz yoktur, mecaz ancak 'mülûk' lafzındadır; çünkü bu kavim Kıptîlerin elinde köle idiler, Allah Teâlâ onları kurtardı ve bu kurtarış mülk/hükümdarlık olarak isimlendirildi. Yine denilmiştir ki: Asla mecaz yoktur, bilakis hepsi hakiki manada hükümdar kılınmışlardır; hükümdar ise evi ve hizmetçisi olan kimsedir; nitekim bu Zeyd b. Eslem'den merfû olarak rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي سعيد الخدري قال: «قال رسول الله ﷺ: كانت بنو إسرائيل إذا كان لأحدهم خادم ودابة وامرأة كتب ملكا.

İbn Ebî Hâtim, Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: İsrailoğullarından birinin bir hizmetçisi, bir bineği ve bir hanımı olduğunda hükümdar (melik) olarak yazılırdı.»

وأخرج ابن جرير عن الحسن هل الملك إلا مركب وخادم ودار، وأخرج البخاري عن عبد الله بن عمرو أنه سأله رجل فقال: ألسنا من فقراء المهاجرين؟ فقال عبد الله: ألك زوجة تأوي إليها؟ قال: نعم، قال: ألك مسكن تسكنه؟ قال:

İbn Cerîr Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Hükümdarlık binek, hizmetçi ve evden başka nedir ki?' Buhârî Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre bir adam ona sordu ve: 'Biz muhacirlerin fakirlerinden değil miyiz?' dedi. Abdullah: 'Sığınacağın bir eşin var mı?' dedi. Adam: 'Evet' dedi. 'Oturacağın bir meskenin var mı?' dedi. Adam:

نعم، قال: فأنت من الأغنياء، قال: فإن لي خادما، قال: فأنت من الملوك، وقيل: الملك من له مسكن واسع فيه ماء جار، وقيل: من له مال لا يحتاج معه إلى تكلف الأعمال وتحمل المشاق، وإليه ذهب أبو علي الجبائي، وأنت تعلم أن الظاهر هنا القول بالمجاز وما ذكر في معرض الاستدلال محتمل له أيضا وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ من فلق البحر وإغراق العدو وتظليل الغمام وانفجار الحجر وإنزال المنّ والسلوى وغير ذلك مما آتاهم الله تعالى من الأمور المخصوصة، والخطاب لقوم موسى ﵇ كما هو الظاهر، وأل في الْعالَمِينَ للعهد، والمراد عالمي زمانهم، أو للاستغراق، والتفضيل من وجه لا يستلزم التفضيل من جميع الوجوه، فإنه قد يكون للمفضول ما ليس للفاضل، وعلى التقديرين لا يلزم تفضيلهم على هذه الأمة المحمدية على نبيها أفضل الصلاة وأكمل التحية، وإيتاء ما لم يؤت أحد وإن لم يلزم منه التفضيل لكن المتبادر من استعماله ذلك، ولذا أول بما أول، وعن سعيد بن جبير وأبي مالك أن الخطاب هنا لهذه الأمة وهو خلاف الظاهر جدا ولا يكاد يرتكب مثله في الكتاب المجيد لأن الخطابات السابقة واللاحقة لبني إسرائيل فوجود خطاب في الأثناء لغيرهم مما يخل بالنظم الكريم، وكأن الداعي للقول به ظن لزوم التفضيل مع عدم دافع له سوى ذلك، وقد علمت أنه من بعض الظن يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ كرر النداء مع الإضافة التشريفية اهتماما بشأن الأمر، ومبالغة في حثهم على الامتثال به.

'Evet' dedi. [Abdullah]: 'O halde sen zenginlerdensin' dedi. Adam: 'Benim bir de hizmetçim var' deyince, [Abdullah]: 'O halde sen hükümdarlardansın' dedi. Şöyle de denilmiştir: Hükümdar, içinde akar suyu bulunan geniş bir meskeni olan kimsedir. Yine denilmiştir ki: Yanında işlerin külfetine katlanmaya ve meşakkatleri yüklenmeye ihtiyaç bırakmayacak malı bulunan kimsedir; Ebû Ali el-Cübbâî bu görüşe meyletmiştir. Sen bilirsin ki burada zâhir olan mecaz görüşüdür; istidlal sadedinde zikredilen hususlar da buna ihtimallidir. { وَآتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “Ve âlemlerden hiçbir kimseye vermediğini size vermişti”; denizin yarılması, düşmanın boğulması, bulutların gölgelik yapması, taştan su fışkırması, kudret helvası ve bıldırcın indirilmesi gibi Allah Teâlâ'nın kendilerine bahşettiği hususi nimetlerdendir. Hitap zâhir olduğu üzere Musa aleyhisselâm'ın kavminedir. { الْعالَمِينَ } kelimesindeki elif-lâm ahd içindir ve murat kendi zamanlarının âlemleridir; yahut istiğrâk (bütünlük) içindir. Bir yönden üstünlük, her yönden üstün olmayı gerektirmez; zira bazen üstün kılınanda, daha faziletli olanda bulunmayan bir şey bulunabilir. Her iki takdire göre de onların, peygamberine en faziletli salât ve en kâmil selam olan bu Muhammed ümmetine üstün kılınmaları gerekmez. Hiç kimseye verilmeyen şeylerin verilmesi her ne kadar mutlak üstünlüğü gerektirmese de, kullanımından ilk akla gelen budur; bundan ötürü tevil edilen şekliyle tevil edilmiştir. Saîd b. Cübeyr ve Ebû Mâlik'ten buradaki hitabın bu ümmete yönelik olduğu rivayet edilmiştir ki bu son derece zâhire aykırıdır ve Yüce Kitap'ta benzeri bir tasarrufa neredeyse hiç gidilmez; çünkü önceki ve sonraki hitaplar İsrailoğullarınadır; dolayısıyla aradaki bir hitabın başkasına olması Kerîm nazmın intizamını bozar. Sanki bunu söylemeye sevk eden âmil, bundan başka bir bertaraf edici olmaksızın üstün kılmanın gerekeceği zannı olmuştur; oysa sen bunun bir zandan ibaret olduğunu öğrendin. { يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Ey kavmim! Kutsal toprağa girin”. Emrin şânına ihtimam göstermek ve buna uymaları hususunda onları teşvikte mübalağa etmek için teşrif edici izafe ile nidayı tekrarladı.

والْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ هي- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والسدي وابن زيد- بيت المقدس، وقال

{ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } 'kutsal toprak' ise -İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Süddî ve İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere- Beytü'l-Makdis'tir.

الزجاج: دمشق وفلسطين والأردن (١) ، وقال مجاهد هي أرض الطور وما حوله، وعن معاذ بن جبل هي ما بين الفرات وعريش مصر، والتقديس التطهير، ووصفت تلك الأرض بذلك إما لأنها مطهرة من الشرك حيث جعلت مسكن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، أو لأنها مطهرة من الآفات، وغلبة الجبارين عليها لا يخرجها عن أن تكون مقدسة، أو لأنها طهرت من القحط والجوع، وقيل: سميت مقدسة لأن فيها المكان الذي يتقدس فيه من الذنوب.

Zeccâc: 'Şam, Filistin ve Ürdün'dür' (1) demiştir. Mücâhid ise oranın Tûr arazisi ve çevresi olduğunu söylemiştir. Muâz b. Cebel'den ise Fırat ile Mısır Arîş'i arası olduğu rivayet edilmiştir. Takdis temizlemek demektir. O toprağın böyle nitelenmesi; ya peygamberlerin -aleyhimessalâtü vesselâm- meskeni kılınması hasebiyle şirkten arındırılmış olmasındandır, ya âfetlerden arındırılmış olmasındandır -zorbaların oraya galip gelmesi kutsal olmasına engel teşkil etmez- yahut kıtlık ve açlıktan arındırılmış olmasındandır. Şöyle de denilmiştir: Günahlardan arınılan mekânın orada bulunmasından ötürü kutsal diye isimlendirilmiştir.

الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ أي قدرها وقسمها لكم، أو كتب في اللوح المحفوظ أنها تكون مسكنا لكم.

{ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size [vatan olarak] yazdığı”; yani sizin için takdir ettiği ve taksim ettiği yahut Levh-i Mahfuz'da sizin için bir mesken olacağını yazdığı [toprak].

روي أن الله تعالى أمر الخليل ﵊ أن يصعد جبل لبنان فما انتهى بصره إليه فهو له ولأولاده فكانت تلك الأرض مدى بصره، وعن قتادة والسدي أن المعنى التي أمركم الله تعالى بدخولها وفرضه عليكم، فالكتب هنا مثله في قوله تعالى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [البقرة: ١٨٣] وذهب إلى الاحتمالين الأولين كثير من المفسرين، والكتب على أولهما مجاز، وعلى ثانيهما حقيقة، وقيدوه بإن آمنتم وأطعتم لقوله تعالى لهم بعد ما عصوا: فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ [المائدة: ٢٦] وقوله سبحانه: وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ فإن ترتيب الخيبة والخسران على الارتداد يدل على اشتراط الكتب بالمجاهدة المترتبة على الإيمان قطعا، والأدبار جمع دبر وهو ما خلفهم من الأماكن من مصر وغيرها، والجار والمجرور حال من فاعل تَرْتَدُّوا أي لا ترجعوا عن مقصدكم منقلبين خوفا من الجبابرة، وجوز أن يتعلق بنفس الفعل، ويحتمل أن يراد بالارتداد صرف قلوبهم عما كانوا عليه من الاعتقاد صرفا غير محسوس أي لا ترجعوا عن دينكم بالعصيان وعدم الوثوق بالله تعالى، وإليه ذهب أبو علي الجبائي، وقوله تعالى: فَتَنْقَلِبُوا إما مجزوم بالعطف وهو الأظهر، وإما منصوب في جواب النهي، قال الشهاب: على أنه من قبيل لا تكفر تدخل النار، وهو ممتنع خلافا للكسائي، وفيه نظر لا يخفى، والمراد بالخسران خسران الدارين قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ شديدي البطش متغلبين لا تتأتى مقاومتهم ولا تجز لهم ناصية، والجبار صيغة مبالغة من جبر الثلاثي على القياس لا من أجبره على خلافه- كالحساس- من الإحساس وهو الذي يقهر الناس ويكرههم كائنا من كان على ما يريده كائنا ما كان، ومعناه في البخل ما فات اليد طولا، وكان هؤلاء القوم من العمالقة بقايا قوم عاد وكانت لهم أجسام ليست لغيرهم، أخرج ابن عبد الحكم في فتوح مصر عن ابن حجيرة قال: استظل سبعون رجلا من قوم موسى ﵇ في قحف رجل من العمالقة، وأخرج البيهقي في شعب الإيمان عن زيد بن أسلم قال: بلغني أنه رئيت ضبع وأولادها رابضة في فجاج عين رجل منهم إلى غير ذلك من الأخبار، وهي عندي كأخبار عوج بن عنق وهي حديث خرافة وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها بقتال غيرنا، أو بسبب يخرجهم الله تعالى به فإنه لا طاقة لنا بإخراجهم منها، وهذا امتناع عن القتال على أتم وجه فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها بسبب من الأسباب التي لا تعلق لنا بها فَإِنَّا داخِلُونَ فيها حينئذ، وأتوا بهذه الشرطية- مع كون مضمونها مفهوما مما تقدم- تصريحا بالمقصود وتنصيصا على أن امتناعهم من دخولها ليس إلا لمكانهم فيها، وأتوا في الجزاء بالجملة الاسمية المصدرة- بإن- دلالة على تقرر الدخول وثباته عند تحقق الشرط لا محالة وإظهارا لكمال الرغبة فيه وفي الامتثال بالأمر قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أي يخافون الله تعالى، وبه قرىء، والمراد رجلان من المتقين وهما- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ومجاهد والسدي والربيع- يوشع بن نون وكالب بن يوقنا، وفي وصفهم بذلك تعريض بأن من عداهما من القوم لا يخافونه تعالى بل يخافون العدو، وقيل: المراد بالرجلين ما ذكر، ومِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ بنو إسرائيل

Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ, Halîl'e [İbrâhim'e] -aleyhisselâm- Lübnan Dağı'na çıkmasını, gözünün ulaştığı yerlerin kendisine ve soyuna ait olacağını emretmiş; o topraklar da onun gözünün eriminde kalmıştır. Katâde ve es-Süddî'den [rivayet edildiğine göre] ise bunun manası: “Allah Teâlâ'nın oraya girmenizi emrettiği ve size farz kıldığı [toprak]” demektir. Dolayısıyla buradaki ‘yazma’ (ketb), Allah Teâlâ'nın { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” [el-Bakara 183] kavlindeki gibidir. Müfessirlerin birçoğu bu ilk iki ihtimale meyletmiştir. ‘Yazma’ lafzı birinci ihtimale göre mecaz, ikinci ihtimale göre ise hakikattir. Âlimler bunu, isyan etmelerinin ardından Allah Teâlâ'nın kendilerine buyurduğu { فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “Artık orası onlara haram kılınmıştır” [el-Mâide 26] kavli gereğince, “şayet iman edip itaat ederseniz” şartıyla kayıtlamışlardır. Yüce Allah'ın { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “Arkanıza dönüp geri gitmeyin, yoksa hüsrana uğramış kimseler olarak dönersiniz” kavline gelince; zira hayal kırıklığı ve hüsranın dinden/itaatten geri dönmeye bağlanması, [bu toprağın] yazılmasının kesinlikle imandan neşet eden cihad şartına bağlı olduğuna delalet eder. ‘Edbâr’ (أَدْبَار), ‘dübür’ün (دُبُر) çoğulu olup Mısır ve benzeri geride bıraktıkları yerlerdir. Câr-mecrûr (عَلى أَدْبارِكُمْ), { تَرْتَدُّوا } fiilinin fâilinden hâldir; yani zorbalardan korkarak arkanıza dönmüş halde hedefinizden vazgeçmeyin demektir. Bizzat fiile müteallik olması da caiz görülmüştür. İrtidaddan kastın, kalplerini o zamana kadar sahip oldukları inançtan hissettirmeksizin döndürmeleri olması da muhtemeldir; yani isyan ederek ve Allah Teâlâ'ya güvenmeyerek dininizden dönmeyin demektir. Ebû Ali el-Cübbâî de bu görüşe meyletmiştir. Allah Teâlâ'nın { فَتَنْقَلِبُوا } kavli ise ya atıf sebebiyle meczûmdur -ki en zahir olanı budur- ya da nehyin cevabında mansûbtur. Şihâb [el-Hafâcî]: «Bu, 'İnkâr etme, cehenneme girersin' kabilindendir ki Kisâî'nin hilafına bu caiz değildir; bunda da gizli kalmayacak bir eleştiri/itiraz söz konusudur» demiştir. Hüsrandan maksat dünya ve ahiret hüsranıdır. { قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Onlar dediler ki: ‘Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba/iri cüsseli bir kavim vardır’”; yani son derece zorlu, baskın, kendilerine karşı koyulması mümkün olmayan ve asla boyun eğdirilemeyen kimselerdir. ‘Cebbâr’ (جَبَّار) kelimesi, kıyasa göre üç harfli ‘cebera’ (جَبَرَ) kökünden bir mübalağa sığasıdır; kıyasa aykırı olarak ‘ihsâs’tan gelen ‘hassâs’ gibi ‘ecbera’ (أَجْبَرَ) kökünden değildir. Cebbâr; kim olursa olsun insanları kahreden ve ne olursa olsun kendi istediği şeye onları zorlayan kimsedir. Hurma ağacı için kullanıldığında ise boyunun uzunluğundan ötürü elin yetişemediği hurma ağacı demektir. Bu kavim, Âd kavminin bakiyelerinden olan Amâlika kavmindendi ve başka kimsede olmayan iri cüsseleri vardı. İbn Abdilhakem, Fütûhu Mısr'da İbn Hüceyra'dan şöyle rivayet etmiştir: «Mûsâ'nın -aleyhisselâm- kavminden yetmiş adam, Amâlika'dan bir adamın kafatasının gölgesinde gölgelendi.» Beyhakî de Şuabü'l-Îmân'da Zeyd b. Eslem'den şöyle rivayet etmiştir: «Bana ulaştığına göre, onlardan bir adamın göz çukurunda bir sırtlanın ve yavrularının yattığı görülmüştür.» Bunlara benzer daha nice haberler vardır ki bence bunlar, Uç b. Unuk haberleri gibidir ve hepsi de birer hurafeden ibarettir. { وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها } “Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyeceğiz”; yani bizim dışımızdakilerin onlarla savaşmasıyla yahut Allah Teâlâ'nın onları çıkaracağı bir vesileyle [çıkmadıkça]; çünkü bizim onları oradan çıkarmaya gücümüz yetmez. Bu ise savaştan en kesin biçimde kaçınmaktır. { فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها } “Eğer oradan çıkarlarsa”; yani bizimle bir ilgisi olmayan herhangi bir sebeple çıkarlarsa, { فَإِنَّا داخِلُونَ } “biz de o takdirde mutlaka oraya gireceğiz”. Bu şart cümlesini -içeriği önceki sözden anlaşılıyor olmasına rağmen- maksatlarını açıkça ifade etmek ve oraya girmekten imtina edişlerinin yalnızca o zorbaların orada bulunmasından kaynaklandığını vurgulamak için getirmişlerdir. Şartın gerçekleşmesi halinde oraya girişin kesinlikle vuku bulacağını ve sabit olduğunu göstermek, ayrıca girmeye ve emre itaat etmeye olan tam arzularını izhar etmek üzere cevap kısmını ‘inne’ ile başlayan isim cümlesi olarak getirmişlerdir. { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } “Korkanlardan iki adam dedi ki”; yani Allah Teâlâ'dan korkan kimselerden; ayet böyle de kıraat edilmiştir. Kastedilen, takva sahibi iki adamdır ki bunlar -İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Mücâhid, es-Süddî ve er-Rebî'den rivayet edildiği üzere- Yûşa b. Nûn ve Kâlib b. Yûkınâ'dır. Bu iki kişinin böyle nitelenmesinde, kavimden onların dışındakilerin Allah Teâlâ'dan korkmadıklarına, bilakis düşmandan korktuklarına bir ima (ta'riz) vardır. İki adamdan maksadın zikredilen kişiler, { مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } “korkanlar”dan maksadın ise İsrâiloğulları olduğu da söylenmiştir.

والمراد يخافون العدو، ومعنى كون الرجلين منهم أنهما منهم في النسب لا في الخوف، وقيل: في الخوف أيضا، والمراد أنهما لم يمنعهما الخوف عن قول الحق، وأخرج ابن المنذر عن ابن جبير أن الرجلين كانا من الجبابرة أسلما وصارا إلى موسى ﵇، فعلى هذا يكون الَّذِينَ عبارة عن الجبابرة، والواو ضمير بني إسرائيل، وعائد الموصول محذوف أي يخافونهم، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ومجاهد وسعيد بن جبير «يخافون» بضم الياء، وجعلها الزمخشري شاهدة على أن الرجلين من الجبارين كأنه قيل: من المخوّفين أي يخافهم بنو إسرائيل، وفيها احتمالان آخران: الأول أن يكون من الإخافة، ومعناه من الذين يخوّفون من الله تعالى بالتذكير والموعظة أو يخوّفهم وعيد الله تعالى بالعقاب، والثاني أن معنى يَخافُونَ يهابون ويوقرون، ويرجع إليهم لفضلهم وخيرهم: ومع هذين الاحتمالين لا ترجيح في هذه القراءة لكونهما من الجبارين، وترجيح ذلك بقوله تعالى: أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا بالإيمان والتثبيت غير ظاهر أيضا لأنه صفة مشتركة بين يوشع وكالب وغيرهما، وكونه إنما يليق أن يقال لمن أسلم من الكفار لا لمن هو مؤمن في حيز المنع، والجملة صفة ثانية- لرجلين- أو اعتراض، وقيل: حال بتقدير قد من ضمير يَخافُونَ أو من رَجُلانِ لتخصيصه بالصفة، أو من الضمير المستتر في الجار والمجرور أي قالا مخاطبين لهم ومشجعين ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ أي باب مدينتهم وتقديم عَلَيْهِمُ عليه للاهتمام به لأن المقصود إنما هو دخول الباب وهم في بلدهم أي فاجئوهم وضاغطوهم في المضيق ولا تمهلوهم ليحصروا ويجدوا للحرب مجالا فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ عليهم الباب فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ من غير حاجة القتال فإنا قد رأيناهم وشاهدناهم أن قلوبهم ضعيفة وإن كانت أجسامهم عظيمة فلا تخشوهم واهجموا عليهم في المضائق فإنهم لا يقدرون على الكر والفر، وقيل: إنما حكما بالغلبة لما علماها من جهة موسى ﵇، وقوله: الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ، وقيل: من جهة غلبة الظن، وما تبينا من عادة الله تعالى في نصرة رسله، وما عهدا من صنع الله تعالى لموسى ﵇ في قهر أعدائه، قيل: والأول أنسب بتعليق الغلبة بالدخول وَعَلَى اللَّهِ تعالى خاصة فَتَوَكَّلُوا بعد ترتيب الأسباب ولا تعتمدوا عليها فإنها لا تؤثر من دون إذنه إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بالله تعالى، والمراد بهذا الإلهاب والتهييج وإلا فإيمانهم محقق، وقد يراد بالإيمان التصديق بالله تعالى وما يتبعه من التصديق بما وعده أي إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ به تعالى مصدقين لوعده فإن ذلك مما يوجب التوكل عليه حتما قالُوا غير مبالين بهما وبمقالتهما مخاطبين لموسى ﵇ إظهارا لإصرارهم على القول الأول وتصريحا بمخالفتهم له ﵇ يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أي أرض الجبابرة فضلا عن الدخول عليهم وهم في بلدهم أَبَداً أي دهرا طويلا، أو فيما يستقبل من الزمان كله ما دامُوا فِيها أي في تلك الأرض، وهو بدل من أَبَداً بدل البعض وقيل: بدل الكل من الكل، أو عطف بيان لوقوعه بين النكرتين ومثله في الإبدال قوله:

Murat ise düşmandan korkmalarıdır. İki adamın onlardan olmasının manası ise korkuda değil neseptedir; korkuda da olduğu söylenmiştir ve murat, korkunun onları hakkı söylemekten alıkoymamış olmasıdır. İbnü'l-Münzir İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre bu iki adam Müslüman olup Musa aleyhisselâm'a katılan zorbalardan idi. Buna göre { الَّذِينَ } ifadesi zorbalardan ibarettir, vâv zamiri İsrailoğullarına aittir ve sıla cümlesindeki mahzuf aid zamiriyle 'onlardan korkuyorlardı' demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr 'yuhâfûne' şeklinde yâ'nın dammesiyle okumuşlardır. Zemahşerî bunu iki adamın zorbalardan olduğuna delil kılmıştır; sanki 'korkulanlardan, yani İsrailoğullarının kendilerinden korktuğu kimselerden' denilmiş gibidir. Bu kıraatte iki ihtimal daha vardır: Birincisi 'ihâfe' (korkutmak) kökünden olup manası; hatırlatma ve vaaz ile Allah Teâlâ'dan korkutanlar yahut Allah Teâlâ'nın azap tehdidi kendilerini korkutanlar demektir. İkincisi ise 'yehâfûne' ifadesinin heybetli bulunup hürmet gösterilen ve faziletleri ile hayırlarından ötürü kendilerine başvurulan kimseler manasında olmasıdır. Bu iki ihtimalle beraber bu kıraatte onların zorbalardan olduğuna dair bir üstünlük kalmaz. Bunun, Allah Teâlâ'nın: { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” -yani iman ve sebat bahşettiği- kavliyle tercih edilmesi de açık değildir; zira bu, Yûşa, Kâleb ve başkaları arasında müşterek bir sıfattır. Bunun ancak kâfirlerden Müslüman olan kimseye söylenmesinin uygun düşeceği, aslen mümin olana ise söylenemeyeceği iddiası men edilmiş bir iddiadır. Bu cümle { رَجُلانِ } kelimesinin ikinci sıfatıdır veya itiraziyye (ara) cümlesidir. 'Kad' takdiriyle { يَخافُونَ } fiilinin zamirinden yahut sıfatla tahsis edildiği için { رَجُلانِ } kelimesinden ya da car-mecrurdaki müstetir zamirden hal olduğu da söylenmiştir; yani onlara hitap ederek ve cesaretlendirerek şöyle dediler: { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “Onların üzerine kapıdan girin”; yani şehirlerinin kapısından girin. { عَلَيْهِمُ } ifadesinin kapıdan önce getirilmesi ona ihtimam göstermek içindir; çünkü asıl maksat, onlar şehirlerindeyken kapıdan girmektir; yani onları gafil avlayın, boğazda sıkıştırın ve toparlanıp savaşa meydan bulmalarına mühlet vermeyin. { فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ } “Oraya girdiğiniz zaman”; kapıdan onların üzerine girdiğinizde, { فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } “şüphesiz siz galip gelirsiniz”; savaşmaya gerek kalmaksızın [galip gelirsiniz]; zira biz onları gördük ve müşahede ettik ki cüsseleri büyük olsa da kalpleri zayıftır. Onlardan korkmayın ve boğazlarda onların üzerine hücum edin; çünkü onlar ileri atılıp geri çekilmeye (harp taktiklerine) güç yetiremezler. Şöyle de denilmiştir: Onların galibiyetle hükmetmeleri, bunu Musa aleyhisselâm'ın cihetinden ve onun: { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için yazdığı” sözünden bilmelerindendir. Zann-ı gâlip cihetinden ve Allah Teâlâ'nın peygamberlerine yardım etme adetinden anladıkları ile Musa aleyhisselâm'ın düşmanlarını kahretmesinde Allah Teâlâ'nın lütfundan bildikleri tecrübeden kaynaklandığı da söylenmiştir. Birincisinin, galibiyetin kapıdan girişe bağlanmasına daha uygun olduğu belirtilmiştir. { وَعَلَى اللَّهِ } “Ve yalnızca Allah'a”; hususi olarak O Teâlâ'ya { فَتَوَكَّلُوا } “tevekkül edin”; sebepleri hazırladıktan sonra tevekkül edin ve sebeplere bel bağlamayın, zira O'nun izni olmaksızın sebepler tesir etmez; { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız”; Allah Teâlâ'ya iman ediyorsanız. Bundan murat onları harekete geçirmek ve teşvik etmektir, yoksa onların imanı zaten muhakkaktır. İmandan murat, Allah Teâlâ'yı tasdik etmek ve buna bağlı olarak O'nun vadettiği şeyi tasdik etmek de olabilir; yani 'eğer O Teâlâ'ya iman edip vadini tasdik ediyorsanız, bu durum kesinlikle O'na tevekkül etmeyi gerektirir' demektir. { قالُوا } “Dediler ki”; o iki adama ve söylediklerine aldırış etmeksizin, ilk sözlerindeki ısrarlarını ortaya koymak ve aleyhisselâm'a muhalefetlerini açıkça bildirmek üzere Musa aleyhisselâm'a hitap ederek: { يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها } “Ey Musa! Biz oraya asla girmeyeceğiz”; yani onlar kendi beldelerindeyken üzerlerine varmak şöyle dursun zorbaların toprağına bile girmeyeceğiz; { أَبَداً } “ebediyen”; yani uzun bir zaman yahut gelecekteki bütün zaman boyunca; { ما دامُوا فِيها } “onlar orada bulundukları müddetçe”; yani o toprakta kaldıkları sürece. Bu ifade { أَبَداً } lafzından bedel-i ba'zdır; bedel-i kül veya iki belirsiz arasında vaki olduğu için atf-ı beyan olduğu da söylenmiştir. Bedel oluşunun benzeri şu beyittedir:

وأكرم أخاك الدهر ما دمتما معا ... كفى بالممات فرقة وتنائيا

'Birlikte olduğunuz müddetçe kardeşine daima ikram et... Ayrılık ve uzaklık olarak ölüm yeter.'

فإن قوله: «ما دمتما» بدل من الدهر فَاذْهَبْ أي إذا كان الأمر كذلك فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا أي فقاتلاهم وأخرجاهم حتى ندخل الأرض وقالوا ذلك استهانة واستهزاء به سبحانه وبرسوله ﵊ وعدم مبالاة، وقصدوا ذهابهما حقيقة كما ينبئ عنه غاية جهلهم وقسوة قلوبهم، والمقابلة بقوله تعالى إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ، وقيل: أرادوا إرادتهما وقصدهما كما تقول: كلمته فذهب يجيبني كأنهم قالوا: فأريدا قتالهم واقصداهم، وقال البلخي: المراد فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ يعينك، فالواو للحال، وأَنْتَ مبتدأ حذف خبره وهو خلاف الظاهر، ولا يساعده فَقاتِلا ولم يذكروا أخاه هارون ﵉ ولا الرجلين اللذين قالا كأنهم لم يجزموا بذهابهم أولم يعبؤوا بقتالهم، وأرادوا بالقعود عدم التقدم لا عدم التأخر أيضا قالَ موسى ﵇ لما رأى منهم ما رأى من

Zira şairin: 'Birlikte olduğunuz müddetçe' sözü 'daima' (dehr) lafzından bedeldir. { فَاذْهَبْ } “Git”; yani madem durum böyledir { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } “sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın”; yani ikiniz onlarla savaşın ve onları çıkarın ki biz de o toprağa girelim. Bunu O Sübhânehu'yu ve Resûlü'nü -aleyhisselâm- küçümsemek, alaya almak ve umursamazlık göstermek için söylediler; cehaletlerinin ve kalplerinin katılığının son noktasının haber verdiği üzere ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “biz işte burada oturuyoruz” kavliyle mukabele etmeleri sebebiyle ikisinin hakiki manada gitmesini kastettiler. Şöyle de denilmiştir: Senin 'onunla konuştum, bana cevap vermeye gitti (yeltendi)' demen gibi onların irade ve kasıtlarını murat etmişlerdir; sanki 'onlarla savaşmayı dileyin ve onlara yönelin' demiş gibidirler. Belhî: 'Murat; Rabbin sana yardım eder olduğu halde sen git' demektir demiştir; buna göre vâv hal içindir, { أَنْتَ } ise haberi mahzuf bir mübtedadır ki bu zâhire aykırıdır ve { فَقاتِلا } lafzı buna yardımcı olmaz. Ne kardeşi Harun'u -aleyhimesselâm- ne de söz söyleyen o iki adamı zikretmişlerdir; sanki onların gideceğine kesin ihtimal vermemişler veya onların savaşmasını umursamamışlardır. Oturmaktan kasıtları ise geri çekilmemek değil, sadece ilerlememektir. { قالَ } “Dedi”; Musa aleyhisselâm onlardan gördüğü bu tavrı görünce