الترتيب، وكون الآية من قبيل ما ذكر من المثال في حيز المنع، وربما تكون كذلك لو كان النظم- وامسحوا رؤوسكم وأرجلكم إلى الكعبين- والواقع ليس كذلك، وقد ذكر بعض أهل السنة أيضا وجها آخر في التطبيق، وهو أن قراءة الجر محمولة على حالة التخفيف، وقراءة النصب على حال دونه، واعترض بأن الماسح على الخف ليس ماسحا على الرجل حقيقة ولا حكما، لأن الخف اعتبر مانعا سراية الحدث إلى القدم فهي طاهرة، وما حل بالخف أزيل بالمسح فهو على الخف حقيقة وحكما، وأيضا المسح على الخف لا يجب إلى الكعبين اتفاقا، وأجيب بأنه يجوز أن يكون لبيان المحل الذي يجزىء عليه المسح لأنه لا يجزىء على ساقه، نعم هذا الوجه لا يخلو عن بعد، والقلب لا يميل إليه، وإن ادعى الجلال السيوطي أنه أحسن ما قيل في الآية، وللإمامية في تطبيق القراءتين وجهان أيضا- لكن الفرق بينهما وبين ما سبق من الوجهين اللذين عند أهل السنة- أن قراءة النصب التي هي ظاهرة في الغسل عند أهل السنة، وقراءة الجر تعاد إليها وعند الإمامية بالعكس، الوجه الأول: أن تعطف الأرجل في قراءة النصب على محل بِرُؤُسِكُمْ فيكون حكم الرؤوس والأرجل كليهما مسحا. الوجه الثاني: أن الواو فيه بمعنى مع من قبيل استوى الماء والخشبة، وفي كلا الوجهين بحث لأهل السنة من وجوه: الأول أن العطف على المحل خلاف الظاهر بإجماع الفريقين، والظاهر العطف على المغسولات والعدول عن الظاهر إلى خلافه بلا دليل لا يجوز وإن استدلوا بقراءة الجر، قلنا: إنها لا تصلح دليلا لما علمت، والثاني أنه لو عطف وَأَرْجُلَكُمْ على محل بِرُؤُسِكُمْ جاز أن نفهم منه معنى الغسل، إذ من القواعد المقررة في العلوم العربية أنه إذا اجتمع فعلان متغايران في المعنى- ويكون لكل منهما متعلق- جاز حذف أحدهما وعطف متعلق المحذوف على متعلق المذكور كأنه متعلقه، ومن ذلك قوله:
[fasıla verilmesi] tertibe [işaret etmek içindir]. Ayetin zikredilen örnek kabilinden olması ise men edilmiş (kabul edilmemiş) bir durumdur. Şayet nazım, 'وامسحوا رؤوسكم وأرجلكم إلى الكعبين' şeklinde olsaydı belki böyle olabilirdi; fakat gerçek durum böyle değildir. Ehl-i Sünnet'ten bazıları iki kıraatin arasını telif etmede bir başka vecih daha zikretmişlerdir ki o da cer kıraatinin [mest giyme gibi] ruhsat haline, nasb kıraatinin ise bunun dışındaki [çıplak ayak] haline hamledilmesidir. Buna ise mest üzerine mesheden kişinin hakikaten de hükmen de ayak üzerine meshetmiş sayılmayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira mest, hadesin ayağa sirayet etmesine engel kabul edilmiştir ve dolayısıyla ayak temizdir, meste isabet eden şey ise meshetmekle giderilmiştir, binaenaleyh [mesih] hakikaten de hükmen de mestin üzerinedir. Ayrıca mest üzerine meshetmek ittifakla topuklara kadar vacip değildir. Buna da [ayetin], üzerine meshetmenin caiz olduğu mahalli beyan için olabileceği, çünkü baldır üzerine meshetmenin caiz olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Evet, bu vecih bir miktar uzaktır ve kalp buna meyletmemektedir; her ne kadar Celâleddin es-Süyûtî bunun ayet hakkında söylenenlerin en güzeli olduğunu iddia etmiş olsa da. İmamiyye'nin de iki kıraati telif etmede iki vechi vardır; ancak bunlarla Ehl-i Sünnet'in yukarıda geçen iki vechi arasındaki fark şudur: Nasb kıraati Ehl-i Sünnet'e göre yıkama hususunda açıktır ve cer kıraati ona irca edilir; İmamiyye'ye göre ise durum bunun tam tersidir. Birinci vecih: Nasb kıraatinde { الأرجل } kelimesinin { بِرُؤُسِكُمْ } ifadesinin mahalline matuf olmasıdır; böylece hem başların hem de ayakların hükmü mesih olur. İkinci vecih: Buradaki 'vav' harfinin, 'استوى الماء والخشبة' (Su tahta ile beraber yükseldi) cümlesinde olduğu gibi 'مع' (birlikte/ile) manasında olmasıdır. Her iki vecihte de Ehl-i Sünnet açısından birkaç yönden mülahaza vardır: Birincisi, mahalle atıf her iki fırkanın icmaıyla zahire aykırıdır. Zahir olan ise yıkanan organlara atıftır; delil olmaksızın zahirden ayrılıp zahire aykırı olana yönelmek ise caiz değildir. Şayet cer kıraatini delil getirirlerse, deriz ki: Bildiğin üzere bu, delil olmaya elverişli değildir. İkincisi, { وَأَرْجُلَكُمْ } kelimesi { بِرُؤُسِكُمْ } ifadesinin mahalline atfedilse bile bundan yıkama manasını anlamak mümkündür; zira Arap dil ilimlerinde yerleşmiş kurallardandır ki manaları birbirinden farklı iki fiil bir araya geldiğinde ve her birinin bir müteallakı (bağlantılı unsuru) bulunduğunda, bunlardan birini hazfetmek ve hazfedilenin müteallakını sanki zikredilenin müteallakıymış gibi ona atfetmek caizdir. Nitekim şairin şu sözü bundandır:
يا ليت بعلك قد غدا ... متقلدا سيفا ورمحا
'Keşke kocan kılıç kuşanmış ve mızrak [taşımış] olarak sabahlasaydı.'
فإن المراد وحاملا رمحا، ومنه قوله:
Zira burada kastedilen 'mızrak taşımış olarak' demektir. Yine şairin şu sözü de bundandır:
إذا ما الغانيات برزن يوما ... وزجّجن الحواجب والعيونا
'Güzel kadınlar bir gün ortaya çıktıklarında, kaşlarını inceltip kavis verdiler ve gözlerini [sürmelediler].'
فإنه أراد وكحلن العيونا، وقوله:
Zira şair 'gözlerini sürmelediler' demek istemiştir. Yine şu söz de böyledir:
تراه كان مولاه يجدع أنفه ... وعينيه إن مولاه كان له وفر
'Efendisi zengin olduğunda, onu burnunu kestiğini ve gözlerini [çıkardığını] görürsün.'
أي يفقئ عينيه إلى ما لا يحصى كثرة، والثالث أن جعل الواو بمعنى مع بدون قرينة مما لا يكاد يجوز، ولا قرينة هاهنا على أنه يلزم كما قيل: فعل المسحين معا بالزمان، ولا قائل به بالاتفاق، بقي لو قال قائل: لا أقنع بهذا المقدار في الاستدلال على غسل الأرجل بهذه الآية ما لم ينضم إليها من خارج ما يقوي تطبيق أهل السنة فإن كلامهم وكلام الإمامية في ذلك عسى أن يكون فرسا رهان، قيل له: إن سنة خير الورى ﷺ وآثار الأئمة رضي الله تعالى عنهم شاهدة على ما يدعيه أهل السنة وهي من طريقهم أكثر من أن تحصى، وأما من طريق القوم، فقد روى العياشي عن علي عن أبي حمزة قال: «سألت أبا هريرة عن القدمين فقال: تغسلان غسلا» .
Yani 'gözlerini kör ettiğini' demektir ve bunun sayılamayacak kadar çok örneği vardır. Üçüncüsü, bir karine olmaksızın 'vav' harfini 'مع' manasında kabul etmek neredeyse hiç caiz olmayan bir durumdur. Burada ise böyle bir karine yoktur; üstelik söylendiği gibi her iki meshetme fiilini aynı anda yapma lüzumu doğar ki ittifakla bunu söyleyen hiç kimse yoktur. Geriye şu kalır: Şayet biri çıkıp 'Ehl-i Sünnet'in telifini güçlendiren harici bir delil bu ayete eklenmedikçe, sadece bu kadarıyla ayakların yıkanmasına istidlal etmeye ikna olmam; çünkü bu konuda onların sözü ile İmamiyye'nin sözü adeta yarışan iki at gibidir' derse, ona şöyle denilir: Mahlukatın en hayırlısının sallallâhu aleyhi ve sellem sünneti ve imamların radıyallâhu anhüm rivayetleri Ehl-i Sünnet'in iddia ettiği şeye şahittir ve onların tarikinden gelen rivayetler sayılamayacak kadar çoktur. Karşı tarafın (İmamiyye'nin) tarikine gelince; Ayyâşî, Ali vasıtasıyla Ebû Hamza'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Ebû Hüreyre'ye iki ayak hakkında sordum, o da: Yıkanarak temizlenirler, dedi.'
وروى محمد بن النعمان عن أبي بصير عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه قال: «إذا نسيت مسح رأسك حتى غسلت رجليك فامسح رأسك ثم اغسل رجليك»
Muhammed b. en-Nu'mân, Ebû Basîr'den, o da Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: 'Başını meshetmeyi unutur da ayaklarını yıkarsan, başını meshet, sonra da ayaklarını yıka.'
وهذا الحديث رواه أيضا الكلبي وأبو جعفر الطوسي بأسانيد صحيحة بحيث لا يمكن تضعيفها ولا الحمل على التقية لأن المخاطب بذلك شيعي خاص،
Bu hadisi el-Kelbî ve Ebû Ca'fer et-Tûsî de zayıf sayılması veya takiyyeye hamledilmesi mümkün olmayacak derecede sahih senetlerle rivayet etmişlerdir; zira bu sözün muhatabı has bir Şiîdir.
وروى محمد بن الحسن الصفار عن زيد بن علي عن أبيه عن جده أمير المؤمنين كرم الله تعالى وجهه أنه قال: «جلست أتوضأ فأقبل رسول الله ﷺ فلما غسلت قدمي قال: يا علي خلل بين الأصابع» .
Muhammed b. el-Hasan es-Saffâr, Zeyd b. Ali'den, o babasından, o da dedesi Müminlerin Emîri'nden kerremallâhu vecheh şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Abdest almak üzere oturmuştum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıka geldi. Ayaklarımı yıkadığımda şöyle buyurdu: Ey Ali! Parmak aralarını hilalle.'
ونقل الشريف الرضي عن أمير المؤمنين كرم الله تعالى وجهه في نهج البلاغة حكاية وضوئه ﷺ وذكر فيه غسل الرجلين، وهذا يدل على أن مفهوم الآية كما قال أهل السنة، ولم يدع أحد منهم النسخ ليتكلف لإثباته كما ظنه من لا وقوف له، وما يزعمه الإمامية من نسبة المسح إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأنس بن مالك وغيرهما كذب مفترى عليهم، فإن أحدا منهم ما روي عنه بطريق صحيح أنه جوز المسح، إلا أن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فإنه قال بطريق التعجب: «لا نجد في كتاب الله تعالى إلا المسح ولكنهم أبوا إلا الغسل» ومراده أن ظاهر الكتاب يوجب المسح على قراءة الجر التي كانت قراءته، ولكن الرسول ﷺ وأصحابه لم يفعلوا إلا الغسل، ففي كلامه هذا إشارة إلى قراءة الجر مؤولة متروكة الظاهر بعمل الرسول ﷺ والصحابة رضي الله تعالى عنهم، ونسبة جواز المسح- إلى أبي العالية وعكرمة والشعبي- زور وبهتان أيضا، وكذلك نسبة الجمع بين الغسل والمسح، أو التخيير بينهما إلى الحسن البصري عليه الرحمة، ومثله نسبة التخيير إلى محمد بن جرير الطبري صاحب التاريخ الكبير والتفسير الشهير، وقد نشر رواة الشيعة هذه الأكاذيب المختلفة، ورواها بعض أهل السنة ممن لم يميز الصحيح والسقيم من الأخبار بلا تحقق ولا سند، واتسع الخرق على الراقع، ولعل محمد بن جرير القائل بالتخيير هو محمد بن جرير بن رستم الشيعي صاحب الإيضاح للمترشد في الإمامة لا أبو جعفر محمد بن جرير بن غالب الطبري الشافعي الذي هو من أعلام أهل السنة، والمذكور في تفسير هذا هو الغسل فقط لا المسح ولا الجمع ولا التخيير الذي نسبه الشيعة إليه، ولا حجة لهم في دعوى المسح بما
Şerîf er-Radî, Nehcü'l-Belâga'da Müminlerin Emîri'nden kerremallâhu vecheh Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem abdestinin hikayesini nakletmiş ve orada iki ayağın yıkanmasını zikretmiştir. Bu da ayetin mefhumunun Ehl-i Sünnet'in dediği gibi olduğuna delalet eder. Onlardan hiç kimse nesh iddiasında bulunmamıştır ki konudan habersiz olanların sandığı gibi bunu ispat etmek için külfete girilsin. İmamiyye'nin meshetmeyi İbn Abbas'a radıyallâhu anhümâ, Enes b. Mâlik'e ve diğerlerine nispet etme iddiaları ise onlara atılmış bir yalan ve iftiradır; zira onlardan hiçbirinden meshetmeyi caiz gördükleri sahih bir yolla rivayet edilmemiştir. Ancak İbn Abbas radıyallâhu anhümâ taaccüp (şaşkınlık) yoluyla: 'Biz Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ancak meshi buluyoruz, fakat insanlar yıkamaktan başkasına yanaşmadılar' demiştir. Onun maksadı, Kitab'ın zahirinin kendi kıraati olan cer kıraatine göre meshi vacip kıldığı, fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının sadece yıkama amelini işledikleridir. Dolayısıyla onun bu sözünde, cer kıraatinin tevil edildiğine ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabın radıyallâhu anhüm ameli sebebiyle zahirinin terk edildiğine işaret vardır. Meshetmenin cevazının Ebü'l-Âliye, İkrime ve Şa'bî'ye nispet edilmesi de aynı şekilde bir yalan ve bühtandır. Keza yıkamakla meshetmeyi birleştirmeyi veya ikisi arasında muhayyer olmayı Hasan-ı Basrî'ye -üzerine rahmet olsun- nispet etmek ve benzer şekilde muhayyerliği büyük tarihin ve meşhur tefsirin sahibi Muhammed b. Cerîr et-Taberî'ye nispet etmek de böyledir. Şiî râviler bu uydurma yalanları yaymış, Ehl-i Sünnet'ten haberlerin sahihini sakiminden ayırt edemeyen bazı kimseler de tahkik ve senet olmaksızın bunları rivayet etmiş, böylece yama tutmaz bir gedik açılmıştır. Muhayyerlik görüşünü savunan Muhammed b. Cerîr, Ehl-i Sünnet'in önde gelenlerinden olan Şâfiî Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr b. Gâlib et-Taberî değil, muhtemelen Şiî olan el-Îzâh li'l-müsterşid fi'l-imâme kitabının sahibi Muhammed b. Cerîr b. Rüstem'dir. Zira et-Taberî'nin tefsirinde zikredilen husus Şiîlerin ona nispet ettiği gibi ne mesih, ne ikisini cem etmek, ne de muhayyerliktir; sadece yıkamaktır. Onların mesih iddiasında şu rivayette de tutunacakları bir delil yoktur:
روي عن أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه «أنه مسح وجهه ويديه، ومسح رأسه ورجليه، وشرب فضل طهوره قائما، وقال: إن الناس يزعمون أن الشرب قائما لا يجوز، وقد رأيت رسول الله ﷺ صنع مثل ما صنعت»
Müminlerin Emîri Ali'den kerremallâhu vecheh rivayet edildiğine göre 'o, yüzünü ve kollarını meshetmiş, başını ve ayaklarını meshetmiş, abdestinden arta kalan suyu ayakta içmiş ve şöyle demiştir: İnsanlar ayakta su içmenin caiz olmadığını zannederler, halbuki ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem benim yaptığım gibi yaptığını gördüm.'
وهذا وضوء من لم يحدث لأن الكلام في وضوء المحدث لا في مجرد التنظيف بمسح الأطراف كما يدل عليه ما في الخبر من مسح المغسول اتفاقا، وأما ما
Bu, abdestsiz olmayan kimsenin [tazeleme] abdestidir; çünkü asıl mesele abdestsiz kimsenin abdesti hakkındadır, yoksa uzuvları meshederek sırf temizlenmek hakkında değildir. Nitekim haberde yıkanması ittifakla farz olan uzvun meshedilmesinin yer alması da buna delalet eder. Şuna gelince:
روي عن عباد بن تميم عن عمه بروايات ضعيفة أنه ﷺ توضأ ومسح على قدميه
Abbâd b. Temîm'den, amcası vasıtasıyla zayıf rivayetlerle Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem abdest alıp iki ayağının üzerine meshettiği rivayet edilmiştir;
فهو كما قال الحفاظ: شاذ منكر لا يصلح للاحتجاج مع احتمال حمل القدمين على الخفين ولو مجازا واحتمال اشتباه القدمين المتخففين بدون المتخففين من بعيد، ومثل ذلك عند من اطلع على أحوال الرواة ما
fakat bu, hadis hafızlarının belirttiği gibi şâz ve münkerdir, delil olmaya elverişli değildir. Üstelik 'ayaklar' ifadesinin mecazen de olsa mestlere hamledilmesi ihtimali ve uzaktan bakıldığında mestli ayakların mestsiz olanlarla karıştırılmış olması ihtimali de vardır. Râvilerin durumlarına vakıf olanların nezdinde bunun benzeri bir durum da şudur:
رواه الحسين بن سعيد الأهوازي عن فضالة عن حماد بن عثمان عن غالب بن هذيل قال: «سألت أبا جعفر رضي الله تعالى عنه عن المسح على الرجلين فقال: هو الذي نزل به جبريل ﵇»
Hüseyin b. Saîd el-Ehvâzî'nin Fedâle'den, onun Hammâd b. Osmân'dan, onun da Gâlib b. Hüzeyl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ebû Ca'fer'e radıyallâhu anh iki ayağa meshetmeyi sordum; o da: Cibril'in aleyhisselâm indirdiği hüküm işte budur, dedi.'
وما
Yine şu da böyledir:
روي عن أحمد بن محمد قال: «سألت أبا الحسن موسى بن جعفر رضي الله تعالى عنه عن المسح على القدمين كيف هو؟
Ahmed b. Muhammed'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ebû'l-Hasan Mûsâ b. Ca'fer'e radıyallâhu anh ayaklara meshetmenin nasıl olduğunu sordum;
فوضع بكفيه على الأصابع ثم مسحهما إلى الكعبين فقلت له: لو أن رجلا قال: بإصبعين من أصابعه هكذا إلى الكعبين أيجزئ؟ قال: لا إلا بكفه كلها»
iki avucunu parmaklarının üzerine koydu, sonra onları topuklara kadar meshetti. Ben ona: Bir adam parmaklarından iki parmağıyla topuklara kadar böyle yapsa yeterli olur mu? dedim. O da: Hayır, ancak avucunun tamamıyla olursa yeterli olur, dedi.'
إلى غير ذلك مما روته الإمامية في هذا الباب، ومن وقف على أحوال رواتهم لم يعول على خبر من أخبارهم.
İmamiyye'nin bu babda rivayet ettiği diğer haberler de böyledir. Onların râvilerinin hallerine vakıf olan kimse, onların haberlerinden hiçbirine itimat etmez.
وقد ذكرنا نبذة من ذلك في كتابنا- النفحات القدسية في رد الإمامية- على أن لنا أن نقول: لو فرض أن حكم الله تعالى المسح على ما يزعمه الإمامية من الآية فالغسل يكفي عنه ولو كان هو الغسل لا يكفي عنه. فبالغسل يلزم الخروج عن العهدة بيقين دون المسح وذلك لأن الغسل محصل لمقصود المسح من وصول البلل وزيادة، وهذا مراد من عبر بأنه مسح وزيادة، فلا يرد ما قيل: من أن الغسل والمسح متضادان لا يجتمعان في محل واحد كالسواد والبياض، وأيضا كان يلزم الشيعة الغسل لأنه الأنسب بالوجة المعقول من الوضوء وهو التنظيف للوقوف بين يدي رب الأرباب ﷾ لأنه الأحوط أيضا لكون سنده متفقا عليه للفريقين كما سمعت دون المسح للاختلاف في سنده، وقال بعض المحققين: قد يلزمهم- بناء على قواعدهم- أن يجوزوا الغسل والمسح ولا يقتصروا على المسح
Biz bunun bir kısmını en-Nefehâtü'l-kudsiyye fî reddi'l-İmâmiyye adlı kitabımızda zikretmiştik. Kaldı ki şunu söyleme hakkımız da vardır: Farz edelim ki Allah Teâlâ'nın hükmü İmamiyye'nin ayetten iddia ettiği gibi meshetmek olsun; bu durumda yıkamak onun yerine geçer. Fakat hüküm şayet yıkamak ise meshetmek onun yerine geçmez. Dolayısıyla yıkamakla sorumluluktan kesin olarak çıkılmış olur, meshetmekle ise çıkılamaz. Çünkü yıkamak, meshetmenin maksadı olan ıslaklığın ulaşmasını ve fazlasını temin eder; 'Yıkamak, mesih ve ziyadesidir' diye ifade eden kimsenin maksadı da budur. Binaenaleyh 'Yıkamak ile meshetmek, siyah ile beyaz gibi bir mahalde birleşemeyen iki zıttır' şeklinde yapılan itiraz varid olmaz. Ayrıca Şiîlerin de yıkamayı benimsemeleri gerekirdi; zira abdestin akılla kavranabilen hikmetine yani Rabler Rabbi'nin celle ve alâ huzurunda durmak için temizlenmeye en uygun olanı budur ve işittiğin üzere her iki fırkanın ittifak ettiği bir senede sahip olması hasebiyle en ihtiyatlı olanı da budur; oysa mesih rivayetlerinin senetlerinde ihtilaf vardır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Kendi kaidelerine binaen onların sadece mesihle yetinmeyip
فقط، وزعم الجلال السيوطي أنه لا إشكال في الآية بحسب القراءتين عند المخيرين إلا أنه يمكن أن يدعى لغيرهم أن ذلك كان مشروعا أولا ثم نسخ بتعيين الغسل، وبقيت القراءتان ثابتتين في الرسم كما نسخ التخيير بين الصوم والفدية بتعيين الصوم وبقي رسم ذلك ثابتا، ولا يخفى أنه أوهن من بيت العنكبوت وإنه لأوهن البيوت.
hem yıkamayı hem de meshetmeyi caiz görmeleri gerekirdi. Celâleddin es-Süyûtî, [yıkama ile mesih arasında] muhayyer olduğunu söyleyenlere göre ayette iki kıraat açısından hiçbir müşkillik bulunmadığını, onların dışındakiler için ise bunun önce meşru kılınıp sonra yıkamanın tayin edilmesiyle neshedildiğinin iddia edilebileceğini ve tıpkı oruç ile fidye arasındaki muhayyerliğin orucun tayin edilmesiyle neshedilip lafzının hatta (yazıda) sabit kalması gibi bu iki kıraatin de hatta sabit kaldığını ileri sürmüştür. Ancak gizli değildir ki bu [iddia], örümcek yuvasından daha çürüktür; halbuki evlerin en çürüğü elbette örümcek yuvasıdır.
هذا وأما قراءة الرفع فلا تصلح في الاستدلال للفريقين إذ لكل أن يقدر ما شاء، ومن هنا قال الزمخشري فيها:
Gelelim ref' kıraatine; bu kıraat her iki fırka için de istidlal olmaya elverişli değildir, zira herkes dilediği takdiri yapabilir. Nitekim Zemahşerî bu kıraat hakkında şöyle demiştir:
إنها على معنى وأرجلكم مغسولة أو ممسوحة، لكن ذكر الطيبي أنه لا شك أن تغيير الجملة من الفعلية إلى الاسمية وحذف خبرها يدل على إرادة ثبوتها وظهورها، وأن مضمونها مسلم الحكم ثابت لا يلتبس، وإنما يكون كذلك إذا جعلت القرينة ما علم من منطوق القراءتين ومفهومهما وشوهد وتعورف من فعل الرسول ﷺ وأصحابه رضي الله تعالى عنهم، وسمع منهم واشتهر فيما بينهم.
'Bu kıraat, 've ayaklarınız yıkanmıştır veya meshedilmiştir' manasındadır.' Ancak Tîbî şöyle belirtmiştir: Hiç şüphe yok ki cümlenin fiil cümlesinden isim cümlesine dönüştürülmesi ve haberinin hazfedilmesi, onun sübut ve zuhurunun murat edildiğine, muhtevasının ihtilafsız sabit ve açık bir hüküm olduğuna delalet eder. Bu ise ancak karine olarak iki kıraatin mantuk ve mefhumundan bilinen, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının radıyallâhu anhüm fiilinden müşahede edilip tevarüs edilen, kendilerinden işitilip aralarında meşhur olan şey esas alındığında gerçekleşir.
وقد قال عطاء: والله ما علمت أن أحدا من أصحاب رسول الله ﷺ مسح على القدمين، وكل ذلك دافع لتفسيره هذه القراءة بقوله: وَأَرْجُلَكُمْ مغسولة أو ممسوحة على الترديد لا سيما العدول من الإنشائية إلى الإخبارية المشعر بأن القوم كأنهم سارعوا فيه وهو يخبر عنه انتهى، فالأولى أن يقدر ما هو من جنس الغسل على وجه يبقى معه الإنشاء.
Nitekim Atâ: 'Vallahi Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birinin ayakları üzerine meshettiğini hiç bilmiyorum' demiştir. Bütün bunlar, Zemahşerî'nin bu kıraati 've ayaklarınız yıkanmıştır veya meshedilmiştir' şeklinde terdit (seçenekli) olarak tefsir etmesini reddeder. Bilhassa inşâî cümleden ihbârî cümleye dönülmesi, adeta insanların bu amele süratle koştuğunu ve [kelamın da] bunu haber verdiğini hissettirmektedir (Tîbî'nin sözü bitti). Dolayısıyla inşa anlamı kendisiyle baki kalacak şekilde yıkama cinsinden bir şeyin takdir edilmesi daha evladır.
وبمجموع ما ذكرنا يعلم ما في كلام الإمام الرازي قدس الله تعالى سره، ونقله مما قدمناه، فاعرف الرجال بالحق لا الحق بالرجال، والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.
Zikrettiğimiz hususların tamamından, İmam er-Râzî'nin -Allah Teâlâ sırrını mukaddes kılsın- sözünde ve daha önce takdim ettiğimiz naklinde neler bulunduğu anlaşılır. O halde kişileri hak ile tanı, hakkı kişilerle tanıma! Doğru yola ileten ancak Allah Teâlâ'dır.
ثم اعلم أنهم اختلفوا في أن الآية هل تقتضي وجوب النية أم لا؟ فقال الحنفية: إن ظاهره لا يقتضي ذلك، والقول بوجوبها يقتضي زيادة في النص، والزيادة فيه تقتضي النسخ، ونسخ القرآن بخبر الواحد غير واقع بل غير جائز عند الأكثرين، وكذا بالقياس على المذهب المنصور للشافعي رضي الله تعالى عنه- كما قاله المروزي- فإذن لا يصح إثبات النية، وقال بعض الشافعية: إن الآية تقتضي الإيجاب لأن معنى قوله تعالى: إِذا قُمْتُمْ إذا أردتم القيام وأنتم محدثون، والغسل وقع جزاء لذلك، والجزاء مسبب عن الشرط فيفيد وجوب الغسل لأجل إرادة الصلاة، وبذلك يثبت المطلوب، وقال آخرون- وعليه المعول عندهم- وجه الاقتضاء أن الوضوء مأمور به فيها وهو ظاهر، وكل مأمور به يجب أن يكون عبادة وإلا لما أمر به، وكل عبادة لا تصح بدون النية لقوله تعالى: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ [البينة: ٥] والإخلاص لا يحصل إلا بالنية، وقد جعل حالا للعابدين، والأحوال شروط فتكون كل عبادة مشروطة بالنية، وقاسوا أيضا الوضوء على التيمم في كونهما طهارتين للصلاة، وقد وجبت النية في المقيس عليه فكذا في المقيس، ولنا القول بموجب العلة يعني سلمنا أن كل عبادة بنية، والوضوء لا يقع عبادة بدون لكن ليس كلامنا في ذلك بل في أنه لم ينو حتى لم يقع عبادة سببا للثواب فهل يقع الشرط المعتبر للصلاة حتى تصح به أو لا؟ ليس في الآية ولا في الحديث المشهور الذي يوردونه في هذا المقام دلالة على نفيه ولا إثباته، فقلنا: نعم لأن الشرط مقصود التحصيل لغيره لا لذاته، فكيف حصل المقصود وصار كستر العورة؟! وباقي شروط الصلاة التي لا يفتقر اعتبارها إلى أن ينوي، ومن ادعى- أن الشرط وضوء هو عبادة- فعليه البيان، والقياس المذكور على التيمم فاسد، فإن من المتفق عليه أن شرط القياس أن لا يكون شرعية حكم الأصل متأخرة عن حكم الفرع، وإلا لثبت حكم الفرع بلا دليل وشرعية التيمم متأخرة عن الوضوء فلا يقاس الوضوء على التيمم في حكمه، نعم إن قصد الاستدلال بآية التيمم بمعنى أنه لما شرع التيمم بشرط النية ظهر وجوبها في الوضوء وكان معنى القياس أنه لا فارق لم يرد ذلك، وذكر بعض المحققين في الفرق بين الوضوء والتيمم وجهين: الأول أن التيمم ينبئ لغة عن القصد فلا يتحقق بدونه
Sonra bil ki onlar, ayetin niyetin vücubunu iktiza edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hanefîler şöyle demiştir: Ayetin zahiri bunu iktiza etmez; niyetin vacip olduğunu söylemek nass üzerine ziyadeyi gerektirir, nassa ziyade ise neshi gerektirir. Kur'an'ın haber-i vâhid ile neshedilmesi ise vaki olmamıştır, bilakis çoğunluğa göre caiz de değildir. Aynı şekilde Mervezî'nin belirttiği üzere Şâfiî'nin radıyallâhu anh mansur olan mezhebine göre kıyas ile de [nesh] caiz değildir. O halde niyetin vücubunu ispat etmek sahih olmaz. Şâfiîlerden bazıları ise şöyle demiştir: Ayet vücubu iktiza eder; zira Allah Teâlâ'nın { إِذا قُمْتُمْ } kavlinin manası 'Hades halindeyken kalkmak istediğinizde' demektir. Yıkamak ise bunun cezası (şartın cevabı) olarak vaki olmuştur; ceza şarta müsebbeptir (bağlı sonuçtur), dolayısıyla namaz kılma iradesinden ötürü yıkamanın vücubunu ifade eder ve bununla matlup sabit olur. Diğerleri ise -ki nezdlerinde itimat edilen görüş budur- iktizanın vechini şöyle açıklamışlardır: Ayette abdest emredilmiştir ki bu açıktır; emredilen her şeyin ibadet olması gerekir, aksi takdirde emredilmezdi; her ibadet ise niyet olmaksızın sahih olmaz; nitekim Allah Teâlâ: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ } “Halbuki onlar, ihlasla Allah'a kulluk etmekten başkasıyla emrolunmadılar” buyurmuştur. İhlas ise ancak niyetle hâsıl olur; ayette ihlas ibadet edenlerin hâli kılınmıştır, hâller ise şart hükmündedir, dolayısıyla her ibadet niyetle şart kılınmış olur. Ayrıca namaz için taharet olmaları noktasında abdesti teyemmüme kıyas etmişlerdir; kıyas edilen asılda niyet vacip olduğuna göre fer'de de vacip olur. Bizim buna karşı illetin muktezasıyla amel etme cevabımız vardır; yani her ibadetin niyetle olduğunu ve abdestin niyetsiz ibadet sayılamayacağını kabul ettik. Ancak bizim sözümüz bu hususta değildir; niyet etmediği için sevaba sebep olan bir ibadet olarak vaki olmasa bile, namaz için muteber olan şart gerçekleşip de namaz onunla sahih olur mu olmaz mı, asıl mesele budur. Ne ayette ne de bu makamda irat ettikleri meşhur hadiste bunun nefyine veya ispatına dair bir delalet yoktur. Biz de dedik ki: Evet [sahih olur], çünkü şart bizzat kendisi için değil gayrının tahsili için matluptur; dolayısıyla maksat nasıl hâsıl olduysa avret yerini örtmek gibi olmuştur. Nitekim namazın muteber olması niyet etmeye bağlı olmayan diğer şartları da böyledir. Kim 'Şart olan abdest, ibadet olan abdesttir' iddiasında bulunursa, bunu ispat etmesi gerekir. Teyemmüm üzerine yapılan mezkûr kıyas ise fasittir; zira kıyasın şartının, aslın hükmünün meşruiyetinin fer'in hükmünden sonra olmaması gerektiği ittifakla sabittir, aksi takdirde fer'in hükmü delilsiz sabit olmuş olur; teyemmümün meşruiyeti ise abdestten sonradır, dolayısıyla abdest hükmünde teyemmüme kıyas edilemez. Evet, eğer teyemmüm ayetiyle istidlal kastı, 'Teyemmüm niyet şartıyla meşru kılındığında abdestte de niyetin vacip olduğu ortaya çıkmıştır ve kıyasın manası aralarında fark bulunmamasıdır' şeklinde ise, bu itiraz varid olmaz. Bazı muhakkikler abdest ile teyemmüm arasındaki fark hususunda iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi, teyemmüm kelimesi lügatte kastetmeyi ifade eder, dolayısıyla niyet olmaksızın tahakkuk etmez;
بخلاف الوضوء، والثاني أن التراب جعل طهورا في حالة مخصوصة والماء طهور بنفسه كما يستفاد من قوله تعالى:
abdest ise böyle değildir. İkincisi, toprak ancak özel bir halde temizleyici kılınmıştır; su ise bizzat kendisi temizleyicidir; nitekim Allah Teâlâ'nın:
ماءً طَهُوراً [الفرقان: ٤٨] وقوله سبحانه: لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ [الأنفال: ١١] فحينئذ يكون القياس فاسدا أيضا.
{ ماءً طَهُوراً } “tertemiz bir su” ve Sübhânehu'nun: { لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “onunla sizi temizlemek için” kavlinden bu anlaşılmaktadır; bu durumda mezkûr kıyas da fasit olur.
واعترض الوجه الأول بأن النية المعتبرة ليست نية نفس الفعل بل أن ينوي المقصود به الطهارة والصلاة ولو صلاة الجنازة وسجدة التلاوة على ما بين في محله، وإذا كان كذلك فإنما ينبئ عن قصد هو غير المعتبر نية فلا يكون النص بذلك موجبا للنية المعتبرة، ومن هنا يعلم ما في استدلال- بعض الشافعية بآية الوضوء على وجوب النية فيه- السابق آنفا، وذلك لأن المفاد بالتركيب المقدر إنما هو وجوب الغسل لأجل إرادة الصلاة مع الحدث لا إيجاب أن يغسل لأجل الصلاة إذ عقد الجزاء الواقع طلبا بالشرط يفيد طلب مضمون الجزاء إذا تحقق مضمون الشرط، وأن وجوبه اعتبر مسببا عن ذلك، فأين طلبه على وجه مخصوص هو فعله على قصد كونه لمضمون الشرط فتأمل، فقد خفي هذا على بعض الأجلة حتى لم يكافئه بالجواب، والوجه الثاني بأنه إن أريد بالحالة المخصوصة حالة الصلاة فهو مبني على أن الإرادة مرادة في الجملة المعطوفة عليها جملة التيمم.
Birinci veche şöyle itiraz edilmiştir: Muteber olan niyet, fiilin bizzat kendisinin niyeti değil, yerinde açıklandığı üzere onunla taharet ve cenaze namazı ile tilavet secdesi dahi olsa namaz kılmayı kastetmektir. Durum böyle olunca, lafız ancak niyet olarak muteber sayılmayan bir kastı bildirir; binaenaleyh nass bununla muteber niyeti vacip kılmış olmaz. Buradan, az önce geçen bazı Şâfiîlerin abdest ayetini onda niyetin vücubuna delil getirmelerindeki kusur anlaşılır. Çünkü takdir edilen terkipten anlaşılan mana, hadesle birlikte namaz iradesinden ötürü yıkamanın vacip olmasıdır; yoksa namaz için yıkamanın vacip kılınması değildir. Zira talep olarak vaki olan cezanın şarta bağlanması, şartın muhtevası tahakkuk ettiğinde cezanın muhtevasının talep edildiğini ve onun vücubunun bundan müsebbep kabul edildiğini ifade eder; o halde bunun şartın muhtevası olması kastıyla yapılması şeklindeki özel bir tarzda talep edilmesi nerede kaldı? İyi düşün! Zira bu husus bazı büyük âlimlere bile gizli kalmış ve buna denk bir cevap verememişlerdir. İkinci veche ise şöyle itiraz edilmiştir: Şayet özel hal ile namaz hali kastediliyorsa bu, iradenin teyemmüm cümlesinin kendisine matuf olduğu cümlede murat edildiği esasına dayanır.
وأنت قد علمت الآن أن لا دلالة فيها على اشتراط النية، وإن أريد حالة عدم القدرة على استعمال الماء فظاهر أن ذلك لا يقتضي إيجاب النية ولا نفيها، واستفاد كون الماء طهورا بنفسه مما ذكر بأن كون المقصود من إنزاله التطهير به، وتسميته طهورا لا يفيد اعتباره مطهرا بنفسه أي رافعا للأمر الشرعي بلا نية، وهو المطلوب بخلاف إزالته الخبث لأن ذلك محسوس أنه مقتضى طبعه ولا تلازم بين إزالته حسا صفة محسوسة وبين كونه يرتفع عند استعماله اعتبار شرعي، والمفاد من لِيُطَهِّرَكُمْ كون المقصود من إنزاله التطهير به، وهذا يصدق مع اشتراط النية- كما قال الشافعي رضي الله تعالى عنه- وعدمه كما قلنا ولا دلالة للأعم على أخص بخصوصه كما هو المقرر فتدبر.
Sen ise ayette niyetin şart koşulduğuna dair bir delalet bulunmadığını artık öğrenmiş oldun. Şayet suyu kullanmaya güç yetirememe hali kastediliyorsa, açıktır ki bu durum niyetin vacip olmasını da nefyini de iktiza etmez. Suyun bizzat temizleyici oluşunun zikredilenlerden çıkarılmasına gelince; suyun indirilmesindeki maksadın onunla temizlenmek olması ve ona 'tahûr' adının verilmesi, onun niyet olmaksızın bizzat temizleyici yani şer'î engeli kaldırıcı sayılmasını ifade etmez ki matlup olan da budur. Pisliği gidermesi ise bundan farklıdır; zira bunun suyun tabiatının gereği olduğu duyularla idrak edilir. Oysa bir şeyin hissen hissedilir bir vasfı gidermesi ile onun kullanılması esnasında şer'î bir itibarın kalkması arasında bir zorunluluk (telazüm) yoktur. { لِيُطَهِّرَكُمْ } ifadesinden anlaşılan ise suyun indirilmesindeki maksadın onunla temizlemek olduğudur; bu durum Şâfiî'nin radıyallâhu anh dediği gibi niyetin şart kılınmasıyla da, bizim dediğimiz gibi şart kılınmamasıyla da uyuşur. Kararlaştırıldığı üzere genel olan, özel olana kendi hususiyetiyle delalet etmez; iyi düşün!
واختلفوا أيضا في أنها هل تقتضي وجوب الترتيب أم لا؟ فذهب الحنفية إلى الثاني لأن المذكور فيها الواو وهي لمطلق الجمع على الصحيح المعول عليه عندهم، والشافعية إلى الأول لأن الفاء في- اغسلوا- للتعقيب فتفيد تعقيب القيام إلى الصلاة بغسل الوجه، فيلزم الترتيب بين الوجه وغيره، فيلزم في الكل لعدم القائل بالفصل.
Yine onlar, ayetin tertibin vücubunu iktiza edip etmediği hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Hanefîler iktiza etmediği görüşüne gitmişlerdir; çünkü ayette zikredilen 'vav' harfidir ve nezdlerinde itimada şayan olan sahih görüşe göre vav mutlak cem içindir. Şâfiîler ise iktiza ettiği görüşüne varmışlardır; zira { اغسلوا } emrindeki 'fâ' harfi ta'kîb (sıralı takip) içindir ve namaza kalkışın hemen ardından yüzün yıkanmasını ifade eder. Dolayısıyla yüz ile diğer organlar arasında tertip vacip olur; aralarında ayrım gözeten kimse bulunmadığı için de tamamında tertip vacip olur.
وأجيب بأنا لا نسلم إفادتها تعقيب القيام به بل جملة الأعضاء وتحقيقه أن المعقب طلب الغسل وله متعلقات وصل إلى أولها ذكرا بنفسه وإلى الباقي بواسطة الحرف المشترك فاشتركت كلها فيه من غير إفادة طلب تقديم تعليقه ببعضها على بعض في الوجود فصار مؤدى التركيب طلب إعقاب غسل جملة الأعضاء، وهذا نظير قولك: ادخل السوق فاشتر لنا خبزا ولحما حيث كان المفاد إعقاب الدخول بشراء ما ذكر كيفما وقع.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz o fâ harfinin kalkışı sadece yüzün yıkanmasının takip ettiğini kabul etmiyoruz, bilakis bütün organların yıkanması takip etmektedir. Bunun tahkiki şöyledir: Takip ettirilen şey yıkama talebidir ve bunun birtakım müteallakları vardır; bu talep zikredilme itibarıyla ilkine bizzat kendisiyle, diğerlerine ise ortak harf (vav) vasıtasıyla ulaşmıştır. Böylece varlıkta bazısına taallukunun bazısından öne geçirilmesi talebini ifade etmeksizin hepsi bu talepte ortak olmuştur. Dolayısıyla terkibin ifade ettiği mana, bütün organların yıkanmasının hemen takip ettirilmesi talebi haline gelmiştir. Bu durum senin 'Çarşıya gir de bize ekmek ve et satın al' demene benzer; zira burada anlaşılan mana, içeri girişin ardından zikredilenlerin her nasıl olursa olsun satın alınmasının hemen takip etmesidir.
وزعم بعضهم أن إفادة النظم للترتيب لأنه لو لم يرد ذلك لأوجب تقديم الممسوح أو تأخيره عن المغسول، ولأنهم يقدمون الأهم فالأهم، وفيه نظر لأن قصارى ما يدل عليه النظم أولوية الترتيب ونحن لا ننكر ذلك، وقال آخرون: الدليل على الترتيب فعله ﷺ
Bazıları nazmın tertibi ifade ettiğini ileri sürmüşlerdir; zira tertip murat edilmeseydi meshedilen uzvun yıkananlardan önceye alınmasını veya sonraya bırakılmasını vacip kılardı; bir de [Arap kelamında] en mühim olanı öne alırlar. Bu görüşte mülahaza vardır; çünkü nazmın delalet ettiği en ileri şey tertibin evla oluşudur, biz de bunu inkar etmiyoruz. Diğerleri ise şöyle demiştir: Tertibe delil, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem fiilidir;
فقد توضأ ﵊ مرتبا، ثم قال: «هذا وضوء لا يقبل الله تعالى الصلاة إلا به»
zira o aleyhisselâm tertipli bir şekilde abdest almış, sonra da: 'Bu öyle bir abdesttir ki Allah Teâlâ namazı ancak bununla kabul eder' buyurmuştur.
وفيه أن الإشارة كانت لوضوء مرتب موالى فيه فلو دل على فرضية الترتيب لدل على فرضية الموالاة ولا قائل بها عند الفريقين، نعم أقوى دليل لهم
Bu delilde şu kusur vardır: Buradaki işaret, hem tertipli hem de muvâlâtlı (ara vermeden peş peşe yapılan) bir abdeste yönelikti. Şayet bu tertibin farziyetine delalet etseydi, muvâlâtın da farziyetine delalet ederdi; oysa her iki fırka nezdinde de [muvâlâtın farz olduğunu] söyleyen yoktur. Evet, onlar için en kuvvetli delil,
قوله ﷺ في حجة الوداع: «ابدؤوا بما بدأ الله تعالى به»
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'ndaki: 'Allah Teâlâ'nın başladığı şeyle başlayınız' sözüdür;
بناء على أن الأمر للوجوب، والعبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب، وأجيب عن ذلك بما أجيب إلا أن الاحتياط لا يخفى، وهذا المقدار يكفي في الكلام على هذه الآية، والزيادة- على ذلك ببيان سنن الوضوء ونواقضه وما يتعلق به- مما لا تفهمه الآية كما فعل بعض المفسرين- فضول لا فضل، وإظهار علم يلوح من خلاله الجهل وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً أي عند القيام إلى الصلاة فَاطَّهَّرُوا أي فاغتسلوا على أتم وجه، وقرى «فأطهروا» أي فطهروا أبدانكم، والمضمضة
bu da emrin vücub ifade ettiği ve itibarın sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine olduğu esasına dayanır. Buna gereken cevaplar verilmiştir, ancak ihtiyatlı olanın ne olduğu da gizli değildir. Bu ayet hakkındaki kelamda bu kadarı kafidir. Bazı müfessirlerin yaptığı gibi ayetten anlaşılmayan abdestin sünnetleri, abdesti bozan şeyler ve buna dair hususları beyan ederek bunun üzerine ziyade yapmak bir fazilet değil fuzuliliktir; arasından cehaletin parıldadığı bir ilim gösterisidir. { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً } yani namaza kalktığınızda cünüp iseniz, { فَاطَّهَّرُوا } yani en kâmil şekilde yıkanıp boy abdesti alın. 'فأطهروا' şeklinde de okunmuştur ki 'bedenlerinizi temizleyin' demektir. Ağzı suyla çalkalamak (mazmaza)
والاستنشاق هنا فرض كغسل سائر البدن لأنه سبحانه أضاف التطهير إلى مسمى الواو، وهو جملة بدن كل مكلف، فيدخل كل ما يمكن الإيصال إليه إلا ما فيه حرج كداخل العينين فيسقط للحرج ولا حرج في داخل الفم والأنف فيشملهما نص الكتاب من غير معارض كما شملها
ve burna su çekmek (istinşak) burada bedenin diğer kısımlarını yıkamak gibi farzdır; zira Sübhânehu ve Teâlâ temizlenmeyi 'vav' zamirinin müsemmasına yani her mükellefin bütün bedenine nispet etmiştir. Dolayısıyla suyun ulaştırılması mümkün olan her yer buna dahil olur; gözlerin içi gibi meşakkat bulunan yerler müstesnadır, meşakkat sebebiyle [onlar] düşer. Ağzın ve burnun içinde ise meşakkat yoktur, bu sebeple Kitab'ın nassı hiçbir karşıt delil olmaksızın oraları kapsar; nitekim şu da oraları kapsamıştır:
قوله ﷺ فيما رواه أبو داود: «تحت كل شعرة جنابة فبلوا الشعر وأنقوا البشرة»
Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği hadiste Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem buyurduğu: 'Her kılın altında cünüplük vardır; kılları ıslatın ve deriyi temizleyin.'
وكونهما من الفطرة كما
Bu ikisinin fıtrattan oluşu ise,
جاء في الخبر لا ينفي الوجوب لأنها الدين،
haberde geldiği üzere vücubu nefyetmez; çünkü fıtrat dindir
وهو أعم منه، وتشعر الآية بأنه لا يجب الغسل على الجنب فورا ما لم يرد فعل ما لا يجوز بدونه ويؤيد ذلك ما صح أنه ﷺ خرج لصلاة الفجر ناسيا أنه جنب حتى إذا وقف تذكر فانصرف راجعا فاغتسل وخرج ورأسه الشريف يقطر ماء وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى مرضا تخافون به الهلاك، أو ازدياده باستعمال الماء.
ve fıtrat vücubdan daha geneldir. Ayet, onsuz caiz olmayan bir ameli işlemek istemedikçe cünüp kimseye guslün derhal vacip olmadığını hissettirmektedir. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem cünüp olduğunu unutup sabah namazına çıktığı, durduğunda hatırlayıp geri dönerek yıkandığı ve mübarek başından su damlayarak çıktığına dair sahih rivayet de bunu desteklemektedir. { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } yani su kullanmakla helak olmaktan veya hastalığın artmasından korktuğunuz bir hastalık halinde iseniz;
أَوْ عَلى سَفَرٍ أي مستقرين عليه.
{ أَوْ عَلى سَفَرٍ } yani yolculuk üzere bulunuyorsanız;
أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ- من- لابتداء الغاية، وقيل: للتبعيض وهو متعلق- بامسحوا- وقرأ عبد الله- فأموا صعيدا- وقد تقدم تفسير الآية في سورة النساء فليراجع، ولعل التكرير ليتصل الكلام في بيان أنواع الطهارة، ولئلا يتوهم النسخ- على ما قيل- بناء على أن هذه السورة من آخر ما نزل ما يُرِيدُ اللَّهُ بما فرض عليكم من الوضوء إذا قمتم إلى الصلاة والغسل من الجنابة، أو بالأمر بالتيمم لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ أي ضيق في الامتثال، والجعل- يحتمل أن يكون بمعنى الخلق والإيجاد فيتعدى لواحد وهو مِنْ حَرَجٍ ومِنَ زائدة، وعَلَيْكُمْ حينئذ متعلق- بالجعل- وجوز أن يتعلق- بحرج- وإن كان مصدرا متأخرا، ويحتمل أن يكون بمعنى التصيير، فيكون عَلَيْكُمْ هو المفعول الثاني وَلكِنْ يُرِيدُ أي بذلك لِيُطَهِّرَكُمْ أي لينظفكم، فالطهارة لغوية، أو ليذهب عنكم دنس الذنوب، فإن الوضوء يكفر الله تعالى به الخطايا،
{ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } “yahut biriniz tuvaletten gelmişse veya kadınlara dokunmuş da su bulamamışsanız, o vakit temiz bir toprağa yönelin; yüzlerinizi ve ellerinizi ondan meshedin.” { مِنْهُ } ifadesindeki { من } ibtida-i gaye (başlangıç) içindir; teb'îz (kısmilik) için olduğu da söylenmiştir ve { امْسَحُوا } fiiline müteallaktır. Abdullah ise 'فأموا صعيدا' şeklinde okumuştur. Bu ayetin tefsiri Nisâ Suresi'nde geçmişti, oraya müracaat edilsin. Tekrar edilmesi, taharet türlerinin beyanında kelamın birbiriyle irtibatlanması ve -söylendiğine göre bu surenin en son inenlerden olması hasebiyle- nesh vehmine kapılınmaması içindir. { ما يُرِيدُ اللَّهُ } namaza kalktığınızda abdesti, cünüplükten guslü farz kılmakla veya teyemmümü emretmekle Allah istemez, { لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ } “size hiçbir güçlük çıkarmak [istemez]” yani emri yerine getirmede hiçbir darlık vermez. { الجعل } kelimesinin yaratma ve var etme manasında olması muhtemeldir; bu takdirde tek bir mef'ûle müteaddi olur ki o da { مِنْ حَرَجٍ } lafzıdır, buradaki { مِنْ } ise zâiddir ve { عَلَيْكُمْ } o zaman { الجعل } fiiline müteallak olur; geride gelen bir masdar olmasına rağmen { حرج } kelimesine müteallak olması da caiz görülmüştür. Dönüştürme (tasyîr) manasında olması da muhtemeldir; bu takdirde { عَلَيْكُمْ } ikinci mef'ûl olur. { وَلكِنْ يُرِيدُ } fakat bununla murat eder, { لِيُطَهِّرَكُمْ } “sizi tertemiz kılmak ister” yani sizi temizlemeyi diler; buradaki taharet lügavîdir ya da günahların kirini sizden gidermeyi murat eder; zira abdest ile Allah Teâlâ hataları bağışlar.
فقد أخرج مالك ومسلم وابن جرير عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه «أن النبي ﷺ قال: إذا توضأ العبد المسلم فغسل وجهه خرج من وجهه كل خطيئة نظر إليها بعينيه مع الماء- أو مع آخر قطر الماء- فإذا غسل يديه خرج من يديه كل خطيئة بطشتها يداه مع الماء- أو مع آخر قطر الماء- فإذا غسل رجليه خرجت كل خطيئة مشتها رجلاه مع الماء- أو مع آخر قطر الماء- حتى يخرج نقيا من الذنوب»
Nitekim Mâlik, Müslim ve İbn Cerîr, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Müslüman kul abdest alıp yüzünü yıkadığında, gözleriyle bakarak işlediği her günah su ile -veya suyun son damlasıyla- yüzünden çıkıp gider; ellerini yıkadığında, ellerinin tuttuğu her günah su ile -veya suyun son damlasıyla- ellerinden çıkıp gider; ayaklarını yıkadığında, ayaklarının yürüyerek işlediği her günah su ile -veya suyun son damlasıyla- çıkıp gider; nihayet günahlardan arınmış olarak çıkar.'
فالطهارة معنوية بمعنى تكفير الذنوب لا بمعنى إزالة النجاسة، لأن الحدث ليس نجاسة بلا خلاف، وإطلاق ذلك عليه باعتبار أنه نجاسة حكمية بمعنى كونه مانعا من الصلاة لا بمعنى كونه بحيث يتنجس الطعام أو الشراب الرطب بملاقاة المحدث أو تفسد الصلاة بحمله، وأما تنجس الماء فيما شاع عن الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه، وروي رجوعه عنه فلانتقال المانعية والآثام إليه حكما، وقيل: المراد تطهير القلب عن دنس التمرد عن طاعة الله تعالى.
Binaenaleyh buradaki taharet, necaseti giderme manasında değil günahların bağışlanması manasında manevî bir temizliktir; çünkü hades bilittifak necaset değildir. Ona necaset denilmesi ise, abdestsiz kimsenin dokunmasıyla ıslak yiyecek veya içeceğin necis olması veya onun taşınmasıyla namazın bozulması manasında değil, namaza mani olması hasebiyle hükmî bir necaset sayılması itibarıyladır. İmam-ı Âzam'dan radıyallâhu anh meşhur olan -ve bundan döndüğü de rivayet edilen- suyun necis olmasına gelince, bu durum mani oluşun ve günahların hükmen suya intikal etmesinden ötürüdür. Denildi ki: Maksat, kalbi Allah Teâlâ'ya itaatten yüz çevirme kirinden arındırmaktır.
وجوز أن يكون المراد ليطهركم بالتراب إذا أعوزكم التطهر بالماء، والمراد بالتطهر رفع الحدث والمانع الحكمي، وأما ما نقل عن بعض الشافعية- كإمام الحرمين- من أن القول: بأن التراب مطهر قول ركيك، فمراده به منع الطهارة الحسية فلا يرد عليه أنه مخالف
Maksadın, su ile temizlenmekten aciz kaldığınızda sizi toprak ile temizlemek olması da caiz görülmüştür; temizlenmekten maksat ise hadesin ve hükmî engelin kaldırılmasıdır. İmamü'l-Haremeyn gibi bazı Şâfiîlerden nakledilen 'Toprağın temizleyici olduğunu söylemek zayıf ve temelsiz bir sözdür' ifadesine gelince; onun maksadı toprağın hissî bir temizleyici olmasını men etmektir. Dolayısıyla onun bu sözünün,
للحديث الصحيح «جعلت لي الأرض مسجدا وطهورا»
'Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı' sahih hadisine aykırı olduğu itirazı varid olmaz.
والإرادة صفة ذات، وقد شاع تفسيرها، ومفعولها في الموضعين محذوف كما أشير إليه، واللام للعلة، وإلى ذلك ذهب بعض المحققين، وقيل: هي مزيدة والمعنى ما يريد الله أن يجعل عليكم من حرج حتى لا يرخص لكم في التيمم «ولكن يريد أن يطهركم» وضعف بأن ألا تقدر بعد المزيدة، وتعقب بأن هذا مخالف لكلام النحاة، فقد قال الرضي: الظاهر أن تقدر أن بعد اللام الزائدة التي بعد فعل الأمر والإرادة، وكذا في المغني. وغيره، ووقوع هذه اللام بعد الأمر والإرادة في القرآن وكلام العرب شائع مقيس، وهو من مسائل الكتاب قال فيه: سألته- أي الخليل- عن معنى أريد
İrade zâtî bir sıfattır ve tefsiri meşhurdur; her iki yerdeki mef'ûlü de işaret edildiği üzere mahzuftur. 'Lâm' harfi illet içindir ve bazı muhakkikler bu görüşe meyletmiştir. Denildi ki: Bu lâm zâidedir; mana, 'Allah teyemmümde size ruhsat vermeyecek derecede size bir güçlük çıkarmak istemez, fakat sizi temizlemek ister' demektir. Bu görüş, zâideden sonra 'en' edatının takdir edilemeyeceği gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Ancak buna, nahivcilerin sözüne aykırı olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır; nitekim er-Radî şöyle demiştir: 'Zahir olan, emir ve irade fiilinden sonra gelen zâid lâmdan sonra en edatının takdir edilmesidir.' el-Muğnî ve diğerlerinde de böyledir. Bu lâmın Kur'an'da ve Arap kelamında emir ve iradeden sonra gelmesi yaygındır ve kıyasidir; bu da el-Kitâb'ın meselelerindendir. Sîbeveyhi orada: 'Ona -yani Halîl'e- erîdü'nün manasını sordum' demiştir.
لأن يفعل فقال: إنما تريد أن تقول: أريد لهذا كما قال تعالى: وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ [الزمر: ١٢] انتهى، واختلف فيه النحاة فقال السيرافي: فيه وجهان: أحدهما- ما اختاره البصريون- أن مفعوله مقدر أي أريد ما أريد لأن تفعل، فاللام تعليلية غير زائدة، الثاني أنها زائدة لتأكيد المفعول، وقال أبو علي في التعليق عن المبرد: إن الفعل دال على المصدر فهو مقدر أي أردت وإرادتي لكذا فحذف إرادتي واللام زائدة وهو تكلف بعيد، والمذاهب ثلاثة:
...'yapması için' [ifadesi hakkında]: 'Sen ancak "Bunun için istiyorum" demek istiyorsun; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ } “Bana müslümanların ilki olmam emredildi” [ez-Zümer: 12].' [Sözün sonu]. Nahivciler bu konuda ihtilaf etmiştir; es-Sîrâfî şöyle der: 'Bunda iki vecih vardır: Birincisi -Basralıların tercih ettiği görüş- mef'ûlünün takdir edilmiş olmasıdır; yani "sen yapasın diye istediğim şeyi istiyorum" demektir; dolayısıyla lâm illet içindir, zâide değildir. İkincisi, mef'ûlü pekiştirmek için zâide olmasıdır.' Ebû Ali [el-Fârisî] et-Ta'lîka'da el-Müberred'den naklen der ki: 'Fiil masdara delalet ettiği için o takdir edilmiştir; yani "istedim ve isteğim şunun içindir" demektir; "isteğim" [kelimesi] hazfedilmiş, lâm da zâide olmuştur.' Bu ise uzak bir tekellüftür. Mezhepler/görüşler üçtür:
أقربها الأول، وأسهلها الثاني- وهو من بليغ الكلام القديم- كقوله:
En yakını birincisi, en kolayı ise ikincisidir -ki bu, kadim kelamın beliğ örneklerindendir-; şairin şu sözünde olduğu gibi:
أريد لأنسى ذكرها فكأنما ... تمثل لي ليلى بكل سبيل
'Onu anmayı unutmak istiyorum, fakat sanki Leylâ her yolda karşıma dikiliveriyor.'
البلاغة فيه مما يعرفه الذوق السليم قاله الشهاب وَلِيُتِمَّ بشرعه ما هو مطهرة لأبدانكم نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ في الدين، أو ليتم برخصة إنعامه عليكم بالعزائم لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ نعمته بطاعتكم إياه فيما أمركم به ونهاكم عنه، ومن لطائف الآية الكريمة- كما قال بعض المحققين- إنها مشتملة على سبعة أمور كلها مثنى: طهارتان أصل وبدل، والأصل اثنان: مستوعب وغير مستوعب، وغير المستوعب- باعتبار الفعل- غسل ومسح، وباعتبار المحل محدود وغير محدود، وأن آلتهما مائع وجامد، وموجبهما حدث أصغر وأكبر، وأن المبيح للعدول إلى البدل مرض أو سفر، وأن الموعود عليهما التطهير وإتمام النعمة، وزاد البعض مثنيات أخر، فإن غير المحدود وجه ورأس، والمحدود يد ورجل، والنهاية كعب ومرفق، والشكر قولي وفعلي.
Buradaki belâgat selim zevk sahiplerince bilinen hususlardandır, bunu Şihâb söylemiştir. { وَلِيُتِمَّ } bedenleriniz için temizleyici olan şeyleri şeriat kılmakla [tamamlasın diye], { نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ } din hususundaki [nimetini üzerinizde] veya azimetler üzerindeki nimetini ruhsat ile üzerinizde tamamlasın diye, { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } size emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat ederek O'nun nimetine şükredesiniz diye. Bazı muhakkiklerin belirttiği üzere bu âyet-i kerîmenin inceliklerinden biri de tamamı ikili olan yedi hususu içermesidir: Asıl ve bedel olmak üzere iki taharet; asıl taharet de [bütün bedeni] kapsayan ve kapsamayan olmak üzere ikidir; kapsamayan ise fiil itibarıyla yıkama ve meshetme, mahal/uzuv itibarıyla da sınırlı ve sınırsız olmak üzere ikidir; bu iki taharetin vasıtası sıvı ve katı maddedir; gerektiricileri küçük ve büyük hadestir; bedele yönelmeyi mubah kılan hastalık veya yolculuktur; her ikisi üzerine vaad edilen de temizlenme ve nimetin tamamlanmasıdır. Bazıları başka ikililer de eklemiştir: Sınırsız olan yüz ve baş, sınırlı olan el ve ayak, sınır noktası topuk ve dirsek, şükür ise kavlî ve fiilîdir.
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وهي نعمة الإسلام، أو الأعم على إرادة الجنس، وأمروا بذلك ليذكرهم المنعم ويرغبهم في شكره وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ أي عهده الذي أخذه عليكم وقوله تعالى:
{ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” ki bu, İslâm nimetidir yahut cins kastıyla daha genel bir anlamdır; bu kendilerine nimeti vereni hatırlatsın ve onları O'na şükretmeye teşvik etsin diye emredilmiştir. { وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ } “ve sizinle bağlandığı sözleşmesini [de hatırlayın]”; yani sizden aldığı ahdini. Teâlâ'nın şu buyruğu:
إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا ظرف- لواثقكم به- أو لمحذوف وقع حالا من الضمير المجرور في بِهِ أو من ميثاقه أي كائنا وقت قولكم: سَمِعْنا وَأَطَعْنا وفائدة التقييد به تأكيد وجوب مراعاته بتذكير قولهم، والتزامهم بالمحافظة عليه، والمراد به الميثاق الذي أخذه على المسلمين حين بايعهم النبي ﷺ في العقبة الثانية سنة ثلاث عشرة من النبوة على السمع والطاعة في حال اليسر والعسر والمنشط والمكره كما أخرجه البخاري ومسلم من حديث عبادة بن الصامت، وقيل: هو الميثاق الواقع في العقبة الأولى سنة إحدى عشرة، أو بيعة الرضوان بالحديبية، فإضافة الميثاق إليه تعالى مع صدوره عنه ﷺ لكون المرجع إليه سبحانه كما نطق في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الفتح: ١٠] .
{ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Hani, 'İşittik ve itaat ettik' demiştiniz” [ifadesi], { واثَقَكُمْ بِهِ } fiilinin zarfıdır yahut { بِهِ } lafzındaki mecrur zamirden veya { مِيثاقَهُ } lafzından hâl olan mahzuf bir kelimenin zarfıdır; yani 'İşittik ve itaat ettik dediğiniz vakitte vaki olan [ahdini]' demektir. Bununla kayıtlanmasının faydası, sözlerini ve onu koruma taahhütlerini hatırlatarak ahde riayet etme vücubunu pekiştirmektir. Bundan maksat, Ubâde b. es-Sâmit hadisinden Buhârî ve Müslim'in rivayet ettiği üzere, peygamberliğin on üçüncü yılında İkinci Akabe'de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kolaylıkta, zorlukta, sevinçte ve kederde dinleyip itaat etmek üzere müslümanlardan biat aldığı vakit onlardan alınan ahiddir. Denildi ki: Bu, on birinci yıldaki Birinci Akabe'de vaki olan ahiddir veya Hudeybiye'deki Rıdvan Biatı'dır. Ahdin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den sâdır olmasına rağmen Teâlâ'ya izafe edilmesi, merciin O Sübhânehu olması sebebiyledir; nitekim Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu ifade etmektedir: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar” [el-Feth: 10].
وأخرج ابن جرير وابن حميد عن مجاهد قال: هو الميثاق الذي واثق بني آدم حين أخرجهم من صلب أبيهم ﵇ وفيه بعد وَاتَّقُوا اللَّهَ في نسيان نعمته ونقض ميثاقه، أو في كل ما تأتون وتذرون فيدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أي مخفياتها الملابسة لها ملابسة تامة مصححة لإطلاق الصاحب عليه فيجازيكم عليها، فما ظنكم بجليات الأعمال؟؟ والجملة اعتراض وتعليل للأمر وإظهار الاسم الجليل لما مر غير مرة يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شروع في بيان الشرائع المتعلقة لما يجري بينهم وبين غيرهم إثر ما يتعلق بأنفسهم كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ أي كثيري القيام له بحقوقه اللازمة، وقيل: أي ليكن من عادتكم القيام بالحق في أنفسكم بالعمل الصالح، وفي غيركم بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر ابتغاء مرضاة الله تعالى شُهَداءَ بِالْقِسْطِ أي بالعدل، وقيل: دعاة لله تعالى مبينين عن دينه بالحجج الحقة وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ أي لا يحملنكم شَنَآنُ قَوْمٍ أي شدة بغضكم لهم عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا فلا تشهدوا في حقوقهم بالعدل، أو فتعدوا عليهم بارتكاب ما لا يحل اعْدِلُوا أيها المؤمنون في أوليائكم وأعدائكم، واقتصر بعضهم على الأعداء بناء على ما روي أنه لما فتحت مكة كلف الله
İbn Cerîr ve İbn Humeyd Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu, Âdemoğulları babaları [Âdem] aleyhisselâm'ın sulbünden çıkarıldıkları vakit Allah'ın onlarla yaptığı ahiddir.' Bu görüşte bir uzaklık vardır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; O'nun nimetini unutma ve ahdini bozma hususunda yahut yapıp ettiğiniz her şeyde [sakının] ki zikredilen husus buna öncelikle dâhildir. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”; yani göğüslere tam olarak bitişik olup 'sâhib' (öz/içindekiler) lafzının mecazen söylenmesini geçerli kılan gizlilikleri bilir ve bunlardan ötürü sizi cezalandırır; artık aşikâr ameller hakkında zannınız nedir?! Bu cümle ara cümlesi (i'tirâz) olup emrin illetidir; lafza-i celâlin zâhir olarak getirilmesi ise defalarca geçen hikmetten ötürüdür. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”, kendi nefisleriyle ilgili hükümlerin ardından kendileriyle başkaları arasında cereyan eden şer'î hükümleri beyana giriştir. { كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ } “Allah için hakkı titizlikle ayakta tutanlar olun”; yani O'nun vacip haklarını çokça ikâme edenler olun. Denildi ki: Yani Allah Teâlâ'nın rızasını gözeterek kendi nefsinizde salih amelle, başkalarında ise emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker ile hakkı ikâme etmek adetiniz olsun. { شُهَداءَ بِالْقِسْطِ } “adaletle şahitlik eden kimseler [olun]”; yani adaletle [şahitlik edin]. Denildi ki: Hak delillerle O'nun dinini açıklayarak Allah Teâlâ'ya davet edenler [olun]. { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ } “sizi sevketmesin”, { شَنَآنُ قَوْمٍ } “bir topluluğa olan kininiz/şiddetli buğzunuz”, { عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا } “adaletsizlik yapmaya”; böylece onların haklarında adaletle şahitlik etmemeye yahut helal olmayan şeyleri işleyerek onlara taşkınlık yapmaya [sevketmesin]. { اعْدِلُوا } “Adil olun”; ey müminler, dostlarınızda da düşmanlarınızda da [adaletli davranın]. Bazıları ise Mekke fethedildiğinde Allah
تعالى المسلمين بهذه الآية أن لا يكافئوا كفار مكة بما سلف منهم، وأن يعدلوا في القول والفعل هُوَ راجع إلى العدل الذي تضمنه الفعل، وهو إما مطلق العدل فيندرج فيه العدل الذي أشار إليه سبب النزول، وإما العدل مع الكفار أَقْرَبُ لِلتَّقْوى أي أدخل في مناسبتها لأن التقوى نهاية الطاعة وهو أنسب الطاعات بها فالقرب بينهما على هذا مناسبة الطاعة للطاعة، ويحتمل أن يكون أقربيته على التقوى باعتبار أنه لطف فيها فهي مناسبة إفضاء السبب إلى المسبب وهو بمنزلة الجزء الأخير من العلة، واللام مثلها في قولك: هو قريب لزيد للاختصاص لا مكملة فإنه بمن أو إلى.
Teâlâ'nın bu âyetle müslümanlara Mekke kâfirlerine geçmişteki yaptıklarının karşılığını aynıyla vermemelerini, sözde ve fiilde adil davranmalarını emrettiği rivayetine dayanarak bunu sadece düşmanlarla sınırlandırmıştır. { هُوَ } zamiri fiilin içerdiği adalet manasına râcidir; bu da ya nüzul sebebinin işaret ettiği adaletin de kapsamına girdiği mutlak adalettir yahut kâfirlere karşı adalettir. { أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “takvaya daha yakındır”; yani takvaya uygunluğa daha dâhildir; zira takva itaatin nihayetidir ve adalet ona en uygun itaattir. Buna göre aralarındaki yakınlık itaatin itaate uygunluğudur. Takvaya daha yakın oluşunun, onda bir lütuf olması itibarıyla olması da muhtemeldir; bu da sebebin müsebbebe ulaştırma münasebetidir ve illetin son cüzü mesabesindedir. Buradaki 'lâm' harfi, 'Zeyd'e yakındır' sözündeki lâm gibi ihtisas içindir, sıfatı tamamlayıcı değildir; zira sıfatın tamamlayıcısı 'min' veya 'ilâ' ile olur.
وتكلف الراغب في توجيه الآية فقال: فإن قيل: كيف ذكر سبحانه أَقْرَبُ لِلتَّقْوى، وأفعل إنما يقال في شيئين اشتركا في أمر واحد لأحدهما مزية وقد علمنا أن لا شيء من التقوى ومن فعل الخير إلا وهو من العدالة؟ قيل:
er-Râgıb âyetin tevcihinde tekellüfe girerek şöyle demiştir: Eğer 'Sübhânehu nasıl { أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “takvaya daha yakındır” buyurmuştur? Hâlbuki "ef'al" [tefdil kalıbı] ancak bir hususta ortak olup birinin üstünlüğü bulunan iki şey hakkında söylenir; biz ise biliyoruz ki takvadan ve hayır fiilinden hiçbir şey yoktur ki adaletten olmasın?' denilirse, şöyle cevap verilir:
إن أفعل وإن كان كما ذكرت فقد يستعمل على تقدير بناء الكلام على اعتقاد المخاطب في الشيء في نفسه قطعا لكلامه وإظهارا لتبكيته فيقال لمن اعتقد مثلا في زيد فضلا- وإن لم يكن فيه فضل ولكن لا يمكنه أن ينكر أن عمرا أفضل منه- اخدم عمرا فهو أفضل من زيد، وعلى ذلك جاء قوله تعالى: آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ [النمل: ٥٩] وقد علم أن لا خير فيما يشركون، والجملة في موضع التعليل للأمر بالعدل، وصرح لهم به تأكيدا وتشديدا، وأمر سبحانه بالتقوى بقوله جلّ وعلا: وَاتَّقُوا اللَّهَ إثر ما بين أن العدل أقرب لها اعتناء بشأنها وتنبيها على أنها ملاك الأمر كله إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ من الأعمال فيجازيكم بذلك، وقد تقدم نظير هذه الآية في النساء، ولم يكتف بذلك لمزيد الاهتمام بالعدل والمبالغة في إطفاء نائرة الغيظ، وقيل: لاختلاف السبب، فإن الأولى نزلت في المشركين وهذه في اليهود، وذكر بعض المحققين وجها لتقديم القسط هناك وتأخيره هنا، وهو أن آية النساء جيء بها في معرض الإقرار على نفسه ووالديه وأقاربه فبدأ فيها بالقسط الذي هو العدل من غير محاباة نفس ولا والد ولا قرابة، والتي هنا جيء بها في معرض ترك العداوة فبدأ فيها بالقيامة لله تعالى لأنه أردع للمؤمنين، ثم ثني بالشهادة بالعدل فجيء في كل معرض بما يناسبه وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ من الواجبات والمندوبات ومن جملتها العدل والتقوى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ جملة مستأنفة مبينة لثاني مفعول وَعَدَ المحذوف كأنه قيل: أي شيء وعده؟
'"Ef'al" kalıbı her ne kadar belirttiğin gibi olsa da, muhatabın sözünü kesmek ve susturulduğunu ortaya koymak için sözü kendi içindeki inancına bina etme takdiriyle bazen kullanılabilir. Nitekim mesela Zeyd'de bir fazilet olduğuna inanan birine -onda hiçbir fazilet olmasa bile Amr'ın ondan daha faziletli olduğunu inkâr edemeyeceği için- "Amr'a hizmet et, zira o Zeyd'den daha üstündür" denilir. Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah mı daha hayırlıdır yoksa ortak koştukları şeyler mi?” [en-Neml: 59]; hâlbuki ortak koştuklarında hiçbir hayır olmadığı bilinmektedir.' Bu cümle, adalet emrinin illeti konumundadır; pekiştirme ve tekit için kendilerine açıkça ifade edilmiştir. Sübhânehu ve Teâlâ adaletin takvaya daha yakın olduğunu belirttikten hemen sonra takvanın şanına ehemmiyet vermek ve onun her işin esası olduğuna dikkat çekmek üzere: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” buyurarak takvayı emretmiştir. { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; işlediğiniz amelleri bilir ve buna göre sizi cezalandırır/mükâfatlandırır. Bu âyetin benzeri Nisâ sûresinde geçmişti; adalete verilen fazladan ehemmiyet ve öfke ateşini söndürmede mübalağa sebebiyle onunla yetinilmemiştir. Denildi ki: Sebebin farklılığından ötürüdür; zira ilki müşrikler hakkında, bu ise Yahudiler hakkında inmiştir. Bazı muhakkikler orada kistin (adaletin) öne alınıp burada sona bırakılmasının gerekçesini şöyle açıklamıştır: Nisâ âyeti kişinin kendisi, ana-babası ve akrabaları aleyhine ikrarda bulunması bağlamında getirilmiştir; bu yüzden orada nefsi, ana-babayı ve akrabayı kayırmaksızın adalet demek olan 'kıst' ile başlanmıştır. Buradaki ise düşmanlığı terk etme bağlamında getirilmiştir; müminleri daha çok caydırıcı olduğu için Allah Teâlâ adına ikâme ile başlanmış, ardından adaletle şahitlik ikinci olarak zikredilmiştir. Böylece her bağlamda ona uygun olan getirilmiştir. { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Allah iman edip salih ameller işleyenlere vaad etmiştir”; vacip ve menduplardan olup aralarında adalet ve takva da bulunan amelleri işleyenlere. { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” cümlesi, { وَعَدَ } fiilinin mahzuf olan ikinci mef'ûlünü açıklayan müstakil bir cümledir (istînâf); sanki 'Onlara ne vaad etti?' denilmiş,
فقيل لهم: مغفرة إلخ.
onlara: 'Bir bağışlanma...' vs. denilmiştir.
ويحتمل أن يكون المفعول متروكا والمعنى قدم لهم وعدا وهو ما بين بالجملة المذكورة، وجوز أن تكون مفعول وعد باعتبار كونه بمعنى قال، أو المراد حكايته لأنه يحكى بما هو في معنى القول عند الكوفيين، ويحتمل أن يكون القول مقدرا أي وعدهم قائلا ذلك لهم أي في حقهم فيكون إخبارا بثبوته لهم وهو أبلغ، وقيل: إن هذا القول يقال لهم عند الموت تيسيرا لهم وتهوينا لسكرات الموت عليهم.
Mef'ûlün terkedilmiş olması da muhtemeldir; mana, 'onlara bir vaad sundu ki bu da mezkûr cümle ile açıklanandır' demektir. Bu cümlenin 'dedi' manasında olması itibarıyla vaad fiilinin mef'ûlü olması caiz görülmüştür yahut Kûfelilere göre söz manasında olan şeylerle hikâye edildiğinden maksat onun hikâye edilmesidir. 'Söz'ün takdir edilmiş olması da muhtemeldir; yani 'onlara bunu söyleyerek vaad etti' demektir ki bu onlar hakkında bunun sabit olduğunu haber vermek olur ve daha beliğdir. Denildi ki: Bu söz, ölüm anında onlara kolaylık olsun ve ölüm sekerâtını hafifletsin diye söylenir.
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا القرآنية التي من جملتها ما تليت من النصوص الناطقة بالأمر بالعدل والتقوى، وحمل بعضهم الآيات على المعجزات التي أيد الله تعالى بها نبيه ﷺ أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر أَصْحابُ الْجَحِيمِ أي ملابسو النار الشديدة التأجج ملابسة مؤبدة، والموصول مبتدأ أول، واسم الإشارة مبتدأ ثان وما بعده خبره، والجملة خبر الأول، ولم يؤت بالجملة في سياق الوعيد كما أتي بالجملة قبلها في سياق الوعد قطعا لرجائهم، وفي ذكر حال الكفرة بعد حال المؤمنين كما هو السنة السنية القرآنية وفاء بحق الدعوة، وتطييبا لقلوب المؤمنين
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar” [yani] aralarında adalet ve takva ile emreden okunmuş nassların da yer aldığı Kur'an ayetlerimizi [yalanlayanlar]... Bazıları ayetleri, Allah Teâlâ'nın Peygamberi'ni (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendileriyle desteklediği mucizeler olarak yorumlamıştır. { أُولئِكَ } “işte onlar” -ki zikredilen vasıflarla nitelenenlerdir-, { أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “alevli ateşin ehlidirler”; yani son derece şiddetli tutuşan ateşe ebedî olarak maruz kalacak kimselerdir. İsm-i mevsûl birinci mübteda (özne), işaret ismi ikinci mübteda, sonrası ise onun haberi (yüklemi)dir; [bu ikinci] cümle de birincinin haberidir. Cümlenin, kendisinden önceki cümlenin vaad bağlamında getirildiği gibi vaîd (tehdit) bağlamında getirilmemesi, onların ümitlerini büsbütün kesmek içindir. Yüce Kur'anî usulün gereği olarak müminlerin durumundan sonra kâfirlerin durumunun zikredilmesinde ise tebliğ ve davet hakkını yerine getirme ve müminlerin gönüllerini hoş etme gayesi vardır;
بجعل أصحاب النار أعداءهم دونهم.
cehennemlikleri kendileri değil düşmanları kılarak.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ تذكير لنعمة الإنجاء من الشر إثر تذكير نعمة إيصاله الخير الذي هو نعمة الإسلام وما يتبعها من الميثاق، أو تذكير نعمة خاصة بعد تذكير النعمة العامة اعتناء بشأنها، وعَلَيْكُمْ متعلق- بنعمة الله- أو بمحذوف وقع حالا منها، وقوله تعالى: إِذْ هَمَّ قَوْمٌ على الأول ظرف لنفس النعمة، وعلى الثاني لما تعلق به الظرف، ولا يجوز أن يكون ظرفا- لاذكروا- لتنافي زمنيهما فإن إِذْ للمضي، واذْكُرُوا للمستقبل، أي اذكروا إنعامه تعالى عَلَيْكُمْ، أو اذكروا نعمته تعالى كائنة عَلَيْكُمْ وقت قصد قوم أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ أي بأن يبطشوا بكم بالقتل والإهلاك، يقال: بسط إليه يده إذا بطش به، وبسط إليه لسانه إذا شتمه، والبسط في الأصل مطلق المد، وإذا استعمل في اليد واللسان كان كناية عما ذكر، وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريح للمسارعة إلى بيان رجوع ضرر البسط وغائلته إليهم حملا لهم من أول الأمر على الاعتداد بنعمة دفعه فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ عطف على هَمَّ وهو النعمة التي أريد تذكيرها، وذكر- الهم- للإيذان بوقوعها عند مزيد الحاجة إليها، والفاء للتعقيب المفيد لتمام النعمة وكمالها، وإظهار الأيدي لزيادة التقرير وتقديم المفعول الصريح على الأصل أن منع أيديهم أي تمد إليكم عقيب همهم بذلك وعصمكم منهم، وليس المراد أنه سبحانه كفها عنكم بعد أن مدوها إليكم، وفي ذلك ما لا يخفى من إكمال النعمة ومزيد اللطف.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın”; İslâm nimeti ve ona bağlı olan ahid olan hayrı ulaştırma nimetini hatırlatmanın ardından şerden kurtarma nimetini hatırlatmadır yahut şanına ehemmiyet vermek için genel nimetin hatırlatılmasından sonra özel bir nimetin hatırlatılmasıdır. { عَلَيْكُمْ }, { نِعْمَةَ اللَّهِ } lafzına yahut ondan hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِذْ هَمَّ قَوْمٌ } birinci ihtimale göre bizzat nimetin zarfıdır, ikinciye göre ise zarfın taalluk ettiği şeyin zarfıdır. Zamanları birbirine zıt olduğu için { اذْكُرُوا } fiilinin zarfı olması caiz değildir; zira { إِذْ } geçmiş zaman, { اذْكُرُوا } ise gelecek zaman içindir. Yani 'Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın yahut bir topluluğun size kastettiği vakit üzerinizde olan Allah'ın nimetini hatırlayın' demektir; { أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ } “ellerini size uzatmaya [yeltendikleri vakit]”; yani öldürerek ve helak ederek size saldırmaya [yeltendikleri vakit]. Bir kimse birine saldırdığında 'eline elini uzattı', ona sövdüğünde ise 'ona dilini uzattı' denir. Bast (uzatmak) aslında mutlak uzatmadır; el ve dil için kullanıldığında zikredilen şeylerden kinaye olur. Câr ve mecrûrun sarih mef'ûlün önüne geçirilmesi, uzatmanın zararının ve felaketinin onlara döneceğini beyan etmede acele etmek ve ilk andan itibaren bu zararın defedilmesi nimetini idrak etmelerini sağlamak içindir. { فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ } “Bunun üzerine [Allah] onların ellerini sizden çekti”; { هَمَّ } fiiline matuftur ve hatırlatılması murad edilen nimettir. Kastetmenin (hemmin) zikredilmesi, ona en çok ihtiyaç duyulduğu anda nimetin vuku bulduğunu bildirmek içindir. 'Fâ' harfi ise nimetin tamlığını ve kemalini ifade eden ta'kib içindir. 'Eller' lafzının zâhir getirilmesi takriri artırmak içindir; sarih mef'ûlün asıl üzere öne alınması, onların buna yeltenmelerinin hemen ardından ellerinin size uzanmasının engellendiğini ve sizi onlardan koruduğunu ifade eder. Maksat, Sübhânehu'nun ellerini size uzattıktan sonra onları sizden çekmiş olması demek değildir; bunda nimetin ikmali ve lütfun ziyadeliği apaçıktır.
والآية إشارة إلى ما
Bu âyet şuna bir işarettir:
أخرجه مسلم وغيره من حديث جابر أن المشركين رأوا أن رسول الله ﷺ وأصحابه رضي الله تعالى عنهم بعسفان قاموا إلى الظهر معا صلوا ندموا إلا كانوا أكبوا عليهم، وهموا أن يوقعوا بهم إذا قاموا إلى صلاة العصر، فردّ الله تعالى كيدهم بأن أنزل صلاة الخوف،
Müslim ve diğerlerinin Câbir'den rivayet ettiğine göre müşrikler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbının radıyallâhu anhüm Usfân'da hep birlikte öğle namazına kalkıp kıldıklarını görünce, üzerlerine hücum etmediklerine pişman oldular ve ikindi namazına kalktıklarında üzerlerine saldırmayı tasarladılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ korku namazını (salâtü'l-havf) indirerek onların tuzaklarını boşa çıkardı.
وقيل: إشارة إلى ما
Denildi ki: Şuna bir işarettir:
أخرجه أبو نعيم في الدلائل من طريق عطاء والضحاك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن عمرو بن أمية الضمري حيث انصرف من بئر معونة لقي رجلين كلابيين معهما أمان من رسول الله ﷺ فقتلهما ولم يعلم أن معهما أمانا فواداهما رسول الله ﷺ، ومضى إلى بني النضير ومعه أبو بكر رضي الله تعالى عنه وعمر وعلي فتلقوه فقالوا: مرحبا يا أبا القاسم لماذا جئت؟ قال: رجل من أصحابي قتل رجلين من كلاب معهما أمان مني طلب مني ديّتهما فأريد أن تعينوني قالوا: نعم اقعد حتى نجمع لك فقعد تحت الحصن وأبو بكر وعمر وعلي، وقد تآمر بنو النضير أن يطرحوا عليه ﵊ حجرا فجاء جبريل ﵇ فأخبره فقام ومن معه.
Ebû Nuaym'ın Delâil'de Atâ ve ed-Dahhâk tarikıyla İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre: Amr b. Ümeyye ed-Damrî, Bi'r-i Maûne'den döndüğünde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den emanı bulunan Kilâb kabilesinden iki adama rastlayıp emanları olduğunu bilmeyerek onları öldürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların diyetlerini ödedi ve yanında Ebû Bekir radıyallâhu anh, Ömer ve Ali varken Benî Nadîr'e gitti. Onlar kendisini karşılayıp: 'Hoş geldin ey Ebe'l-Kāsım, niçin geldin?' dediler. O da: 'Ashâbımdan bir adam Kilâb'dan benden emanı olan iki kişiyi öldürdü, diyetlerini benden istediler; bana yardım etmenizi istiyorum' buyurdu. Onlar: 'Evet, otur da senin için toplayalım' dediler. O, Ebû Bekir, Ömer ve Ali kalenin dibinde oturdular. Bu sırada Benî Nadîr O'nun aleyhisselâm üzerine bir taş atmayı kararlaştırdı. Derken Cebrâil aleyhisselâm gelip O'na haber verdi; O da yanındakilerle birlikte kalkıp gitti.
وقيل: إشارة إلى ما
Denildi ki: Şuna bir işarettir:
أخرجه غير واحد من حديث جابر أن النبي ﷺ نزل منزلا فتفرق الناس في العضاه يستظلون تحتها فعلق النبي ﷺ سلاحه بشجرة فجاء أعرابي إلى سيفه فأخذه فسله، ثم أقبل على النبي ﷺ فقال: من يمنعك مني؟ قال: الله تعالى- قالها الأعرابي مرتين، أو ثلاثا- والنبي ﷺ في كل ذلك يقول: الله تعالى، فشام الأعرابي السيف فدعا النبي ﷺ أصحابه فأخبرهم بصنيع الأعرابي وهو جالس إلى جنبه لم يعاقبه،
Birçok muhaddisin Câbir hadisinden rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir konaklama yerinde konakladı; insanlar gölgelenmek üzere dikenli ağaçların (ıdâh) altına dağıldılar. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kılıcını bir ağaca astı. Bir bedevî gelip O'nun kılıcını aldı ve kınından çekti; sonra Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem yönelip: 'Seni benden kim korur?' dedi. O da: 'Allah Teâlâ' buyurdu -bedevî bunu iki veya üç defa söyledi-, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ise her defasında: 'Allah Teâlâ' buyurdu. Bunun üzerine bedevî kılıcı kınına soktu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbını çağırıp bedevînin yaptığını onlara anlattı; bedevî de yanına oturmuştu ve O, bedevîyi cezalandırmadı.
ولا يخفى أن سبب النزول يجوز تعدده، وأن القوم قد يطلق على الواحد كالناس في قوله تعالى: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ [آل عمران:
Gizli değildir ki nüzul sebebinin birden fazla olması caizdir; tıpkı Teâlâ'nın şu buyruğundaki { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } [Âl-i İmrân:
١٧٣] وأن ضرر الرئيس ونفعه يعودان إلى المرءوس وَاتَّقُوا اللَّهَ عطف على اذْكُرُوا أي اتقوه في رعاية حقوق نعمته ولا تخلوا بشكرها، أي في الأعم من ذلك ويدخل هو دخولا أوليا.
173] “İnsanlar kendilerine... dediğinde” âyetinde en-nâs (insanlar) lafzının tek kişiye ıtlak edilmesi gibi kavim lafzı da bazen tek kişiye ıtlak edilebilir. Ayrıca reisin zararı ve faydası emrindekilere de döner. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; { اذْكُرُوا } fiiline matuftur; yani O'nun nimetinin haklarına riayet etme hususunda O'ndan sakının ve şükrünü aksatmayın; yani bundan daha genel hususlarda da sakının ki bu da öncelikle dâhildir.
وَعَلَى اللَّهِ خاصة دون غيره استقلالا، أو اشتراكا فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ فإنه سبحانه كاف في درء المفاسد وجلب المصالح، والجملة تذييل مقرر لما قبله، وإيثار صيغة أمر الغائب وإسنادها للمؤمنين لإيحاب التوكل على المخاطبين بطريق برهاني ولإظهار ما يدعو إلى الامتثال، ويزع عن الإخلال مع رعاية الفاصلة، وإظهار الأمر
{ وَعَلَى اللَّهِ } “yalnızca Allah'a”, müstakil olarak veya ortak koşarak başkasına değil, { فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “müminler tevekkül etsinler”; zira O Sübhânehu zararları savmada ve menfaatleri celbetmede kâfidir. Bu cümle önceki kısmı pekiştiren bir fezlekedir (tezyîl). Gaib emir sîgasının tercih edilmesi ve müminlere isnat edilmesi, muhataplara tevekkülü bürhânî bir yolla vacip kılmak ve uymaya sevk edip ihmalden alıkoyan sebebi fâsıla riayetiyle birlikte ortaya koymak içindir. Hükmü illetlendirmek ve tezyîl cümlesinin bağımsızlığını güçlendirmek için lâfza-i
الجليل لتعليل الحكم وتقوية استقلال الجملة التذييلية- وقد مرت نظائره- وهذه الآية كما نقل عن الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه- تقرأ سبعا صباحا وسبعا مساء لدفع الطاعون.
celâlin zâhir getirilmesi ise -benzerleri daha önce geçmişti- [aynı gayeye matuftur]. Bu âyet -İmam Şâfiî'den radıyallâhu anh nakledildiği üzere- vebayı defetmek için yedi defa sabahleyin, yedi defa akşamleyin okunur.
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ كلام مستأنف مشتمل على بيان بعض ما صدر من بني إسرائيل مسوق لتقرير المؤمنين على ذكر نعمة الله تعالى ومراعاة حق الميثاق، وتحذيرهم من نقضه، أو لتقرير ما ذكر من الهم بالبطش، وتحقيقه بناء على أنه كان صادرا من أسلافهم ببيان أن الغدر والخيانة فيهم شنشنة أخزمية، وإظهار الاسم الجليل هنا لتربية المهابة، وتفخيم الميثاق وتهويل الخطب في نقضه مع ما فيه من رعاية حق الاستئناف المستدعي للانقطاع عما قبله، والالتفات في قوله تعالى: وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً للجري على سنن الكبرياء، وتقديم المفعول الغير الصريح على الصريح لما مر غير مرة من الاهتمام والتشويق، والنقيب- قيل: فعيل بمعنى فاعل مشتقا من النقب بمعنى التفتيش، ومنه فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ [ق: ٣٦] وسمي بذلك لتفتيشه عن أحوال القوم وأسرارهم، وقيل: بمعنى مفعول كأن القوم اختاروه على علم منهم، وتفتيش على أحوالهم.
{ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun ki Allah, İsrâiloğullarından kesin söz almıştı”; müminleri Allah Teâlâ'nın nimetini anmaya ve ahdin hakkını gözetmeye sevk etmek, onu bozmaktan sakındırmak yahut hıyanet ve vefasızlığın onlarda köklü bir huy olduğunu beyan ederek düşmanların saldırma niyetini ve bunun geçmişteki atalarından sâdır olduğu esasına dayalı olarak kesinliğini pekiştirmek amacıyla İsrâiloğullarından sâdır olan bazı durumları beyan eden yeni bir sözdür (istînâf). Burada heybeti artırmak, ahdi yüceltmek ve onu bozmanın vehametini bildirmek için lâfza-i celâl zâhir kılınmıştır; ayrıca bunda önceki sözden kopmayı gerektiren istînâf hakkına riayet de vardır. Teâlâ'nın { وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “Onlardan on iki de temsilci göndermiştik” buyruğundaki iltifat ise azamet ve kibriyâ üslubuna uymak içindir. Gayr-i sarih mef'ûlün sarih mef'ûle takdim edilmesi defalarca geçtiği üzere ehemmiyet ve teşvik içindir. 'Nakîb' [temsilci/önder] kelimesinin, teftiş/araştırma manasındaki 'nakb' kökünden türetilip fâil manasında faîl olduğu söylenmiştir; { فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ } “Diyarları delik deşik edip aradılar” [Kāf: 36] âyeti de bundandır. Topluluğun durumlarını ve sırlarını araştırdığı için böyle isimlendirilmiştir. Mef'ûl manasında olduğu da söylenmiştir; sanki kavim onu bilgileri ve durumlarını araştırmaları neticesinde seçmiştir.
قال الزجاج: وأصله من النقب وهو الثقب الواسع والطريق في الجبل، ويقال: فلان حسن النقيبة أي جميل الخليقة، ونقاب للعالم بالأشياء الذكي القلب الكثير البحث عن الأمور، وهذا الباب كله معناه التأثير في الشيء الذي له عمق، ومن ذلك نقبت الحائط أي بلغت في النقب آخره.
ez-Zeccâc der ki: 'Aslı "nakb" olup geniş delik ve dağdaki yol demektir. "Filanın nakîbesi güzeldir" denir, yani ahlakı güzeldir. "Nakkāb" ise şeyleri iyi bilen, zeki kalpli ve işleri çokça araştıran kimse için kullanılır. Bu babın tamamının manası derinliği olan bir şeyde tesir etmektir; nitekim "duvarı deldim" (nakabtü'l-hâit) denildiğinde delmede onun sonuna ulaştım demektir.'
روي أن بني إسرائيل لما فرغوا من أمر فرعون أمرهم الله تعالى بالمسير إلى أريحا أرض الشام وكان يسكنها الجبابرة الكنعانيون، وقال سبحانه لهم: إني كتبتها لكم دارا وقرارا فاخرجوا إليها وجاهدوا من فيها فإني ناصركم، وأمر جل شأنه موسى ﵇ أن يأخذ من كل سبط كفيلا عليهم بالوفاء فيما أمروا به فأخذ عليهم الميثاق، واختار منهم النقباء وسار بهم فلما دنا من أرض كنعان بعث النقباء يتجسسون الأخبار ونهاهم أن يحدثوا قومهم فرأوا أجراما عظاما وبأسا شديدا فهابوا، فرجعوا وحدثوا قومهم إلا كالب بن يوقنا من سبط يهوذا ويوشع بن نون من سبط إفرائيم بن يوسف ﵇، وعند ذلك قال بنو إسرائيل لموسى ﵇: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ [المائدة: ٢٤] .
Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları Firavun meselesinden kurtulunca Allah Teâlâ onlara Şam toprağındaki Erihâ'ya gitmelerini emretti; orada Kenanlı zorbalar (Cebbârûn) yaşıyordu. Sübhânehu onlara: 'Ben orayı size yurt ve karargâh kıldım; oraya çıkın ve içindekilerle cihat edin, şüphesiz Ben sizin yardımcınızım' buyurdu. Şânı yüce olan [Allah], Mûsâ'ya aleyhisselâm her kabileden (sıbt), emredildikleri hususlara vefa göstereceklerine dair birer kefil almasını emretti; o da onlardan ahit aldı ve aralarından temsilcileri (nukabâ) seçip onlarla yürüdü. Kenan diyarına yaklaştığında temsilcileri haber toplamak üzere casus olarak gönderdi ve kavimlerine anlatmalarını yasakladı. Onlar devasa cüsseler ve şiddetli bir güç görünce korktular; geri dönüp Yehûdâ kabilesinden Kâlib b. Yûkannâ ile Yûsuf'un aleyhisselâm oğlu Efrâyim kabilesinden Yûşa b. Nûn hariç hepsi kavimlerine anlattılar. İşte o zaman İsrâiloğulları Mûsâ'ya aleyhisselâm: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Haydi, sen ve Rabbin gidin, savaşın! Biz burada oturuyoruz” [el-Mâide: 24] dediler.
وأخرج عبد بن حميد وابن جرير عن مجاهد أن النقباء لما دخلوا على الجبارين وجدوهم يدخل في كم أحدهم اثنان منهم ولا يحمل عنقود عنبهم إلا خمس أنفس بينهم في خشبة، ويدخل في شطر الزمانة إذا نزع حبها خمس أنفس أو أربع، وذكر البغوي أنه لقيهم رجل من أولئك يقال له: عوج بن عنق، وكان طوله ثلاثة آلاف وثلاثمائة وثلاثة وثلاثين ذراعا وثلث ذراع وكان يحتجز بالسحاب ويشرب منه ويتناول الحوت من قرار البحر فيشويه بعين الشمس يرفعه إليها ثم يأكله، ويروى أن الماء طبق ما على الأرض من جبل وما جاوز ركبتي عوج، وعاش ثلاثة آلاف سنة حتى أهلكه الله تعالى على يد موسى ﵇، وذلك أنه جاء وقور صخرة من الجبل على قدر عسكر موسى
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Mücâhid'den naklederler ki: Temsilciler o zorbaların yanına vardıklarında, bir tanesinin yeni içine onlardan iki kişinin sığdığını; üzüm salkımlarını bir sırık üzerinde aralarında ancak beş kişinin taşıyabildiğini ve dökülen tanelerinin yarım kabuğuna taneleri ayıklandığında beş veya dört kişinin girdiğini gördüler. el-Begavî'nin zikrettiğine göre onlardan Ûc b. Unuk adında bir adam onları karşıladı. Onun boyu üç bin üç yüz otuz üç buçuk zira idi; bulutları peştamal gibi kuşanır, ondan içer, denizin dibinden balığı alıp güneşe doğru kaldırarak güneşin sıcağında kızartır, sonra yerdi. Rivayet edilir ki su yeryüzündeki dağları kapladığında Ûc'un dizlerini geçmemişti. Üç bin yıl yaşadı, nihayet Allah Teâlâ onu Mûsâ'nın aleyhisselâm eliyle helak etti. Şöyle ki: Gelip Mûsâ'nın ordusu büyüklüğünde dağdan bir kaya oydu...
عليه السلام وكان فرسخا في فرسخ وحملها ليطبقها عليهم فبعث الله تعالى الهدهد فقور الصخرة بمنقاره فوقعت في عنقه فصرعته فأقبل موسى ﵇ وهو مصروع فقتله. وكانت أمه عنق إحدى بنات آدم ﵇، وكان مجلسها جريبا من الأرض، فلما لقوا عوجا وعلى رأسه حزمة حطب أخذهم جميعا وجعلهم في حزمته، وانطلق بهم إلى امرأته وقال: انظري إلى هؤلاء الذين يزعمون أنهم يريدون قتالنا وطرحهم بين يديها، وقال: ألا أطحنهم برجلي؟
...aleyhisselâm [ordusu] bir fersaha bir fersah idi; onu üzerlerine kapatmak için taşıdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ hüdhüdü gönderdi; hüdhüd gagasıyla kayayı oydu, kaya onun boynuna geçti ve onu yere serdi. Mûsâ aleyhisselâm o yere serilmişken gelip onu öldürdü. Annesi Unuk ise Âdem'in aleyhisselâm kızlarından biriydi; oturduğu yer bir ceriblik yer idi. Ûc ile karşılaştıklarında, onun başında bir odun demeti vardı; hepsini yakalayıp demetine koydu, onları karısına götürüp: 'Bizimle savaşmak istediklerini iddia eden şu kimselere bak!' dedi ve onları kadının önüne attı; sonra: 'Onları ayağımla ezmeyeyim mi?' dedi.
فقالت امرأته: لا بل خل عنهم حتى يخبروا قومهم بما رأوا ففعل انتهى.
Karısı ise: 'Hayır, bilakis onları bırak da gördüklerini kavimlerine anlatsınlar' dedi; o da öyle yaptı. [Sözün sonu].
وأقول: قد شاع أمر عوج عند العامة ونقلوا فيه حكايات شنيعة، وفي فتاوى العلامة ابن حجر قال الحافظ العماد ابن كثير: قصة عوج وجميع ما يحكون عنه هذيان لا أصل له، وهو من مختلقات أهل الكتاب، ولم يكن قط على عهد نوح ﵇ ولم يسلم من الكفار أحد، وقال ابن القيم: من الأمور التي يعرف بها كون الحديث موضوعا أن يكون مما تقوم الشواهد الصحيحة على بطلانه- كحديث عوج الطويل- وليس العجب من جرأة من وضع هذا الحديث وكذب على الله تعالى إنما العجب ممن يدخل هذا الحديث في كتب العلم من التفسير وغيره، ولا يبين أمره، ثم قال: ولا ريب في أن هذا وأمثاله من وضع زنادقة أهل الكتاب الذين قصدوا الاستهزاء والسخرية بالرسل الكرام عليهم الصلاة والسلام وأتباعهم انتهى.
Derim ki: Ûc meselesi avam arasında meşhur olmuş ve hakkında çirkin hikâyeler nakletmişlerdir. Allâme İbn Hacer'in fetvalarında, Hâfız İmâdüddin İbn Kesîr şöyle der: 'Ûc kıssası ve onun hakkında anlattıkları şeylerin tamamı asılsız bir hezeyandır; Ehl-i Kitâb'ın uydurmalarındandır. O Nûh aleyhisselâm döneminde asla bulunmamıştır ve kâfirlerden hiçbiri [tufandan] kurtulmamıştır.' İbnü'l-Kayyim ise şöyle demiştir: 'Bir hadisin mevzû olduğunu gösteren hususlardan biri de, uzun Ûc hadisi gibi bâtıl olduğuna dair sahih delillerin bulunduğu türden olmasıdır. Asıl şaşılacak olan bu hadisi uyduranın ve Allah Teâlâ'ya iftira edenin cüreti değil, bu hadisi tefsir ve sair ilim kitaplarına alıp da durumunu açıklamayan kimsedir.' Sonra şöyle demiştir: 'Bunun ve benzerlerinin, kerim elçiler aleyhimüssalâtü vesselâm ve onların tâbileriyle alay etmeyi ve onları küçümsemeyi amaçlayan Ehl-i Kitap zındıklarının uydurması olduğunda şüphe yoktur.' [Sözün sonu].
وأورد ابن المنذر عن ابن عمر من قصته شيئا عجيبا، وتعقبه بعض المصنفين بأن هذا مما يستحي الشخص من نسبته إلى ابن عمر رضي الله تعالى عنهما، ومشى صاحب القاموس على أن أخباره موضوعة، وأخرج الطبراني وأبو الشيخ وابن حبان في كتاب العظمة فيه آثارا قال الحفاظ في أطولها المشتمل على غرائب من أحواله: إنه باطل كذب، وقال الحافظ السيوطي: والأقرب في خبر عوج أنه من بقية عاد، وأنه كان له طول في الجملة مائة ذراع، أو شبه ذلك وأن موسى ﵊، وهذا هو القدر الذي يحتمل قبوله انتهى، ونعم ما قال، فإن بقاءه في الطوفان مع كفره الظاهر إذ لم ينقل إيمانه، ودعوة نوح ﵇ التي عمت الأرض مما لا يكاد يقبله المنصف، وكذا بقاؤه بعد الطوفان مع قوله تعالى: وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ [الصافات: ٧٧] مما لا يسوغه العارف، وشبه الحوت بعين الشمس، مما لا يكاد يعقل- على ما ذكره الحكماء- فقد ذكر الخلخالي أنهم ذهبوا إلى أن الشمس ليست حارة وإلا لكان قلل الجبال أحر من الوهاد لقرب القلل إلى الشمس- وبعد الوهاد عنها- بل الحرارة تحدث من وصول شعاع الشمس إلى وجه الأرض وانعكاسه عنه ولذلك يرى الوهاد أحر لتراكم الأشعة المنعكسة فيها فما وصل إليه الشعاع من وجه الأرض يصير حارا وإلا فلا، وذكر نحو ذلك شارح حكمة العين، ولا يرد على هذا أن بعض الناس روى أن كذا ملائكة ترمي الشمس بالثلج إذا طلعت، ولولا ذلك لأحرقت أهل الأرض لأن ذلك مما لم يثبت عند الحفاظ، وهو إلى الوضع أقرب منه إلى الصحة، ثم كان القائل بوجود عوج هذا من الناس لا يقول بالطبقة الزمهريرية التي هي الطبقة الثالثة من طبقات العناصر السبع، ولا بما فوقها وإلا فكيف يكون الاحتجاز بالسحاب وهو كالرعد والبرق، والصاعقة إنما ينشأ من تلك الطبقة الباردة التي لا يصل إليها أثر شعاع الشمس بالانعكاس من وجه الأرض، وقد ذكروا أيضا أن فوقها طبقتين: الأولى ما يمتزج مع النار وهي التي يتلاشى فيها الأدخنة المرتفعة عن السفل، ويتكون فيها الكواكب ذوات الأذناب والنيازك، والثانية ما يقرب من الخلوص إذ لا يصل إليه حرارة ما فوقه ولا برودة ما تحته من الأرض والماء، وهي التي يحدث فيها الشهب، فإذا احتجز هذا الرجل بالسحاب وصل رأسه على زعمهم إلى إحدى تينك الطبقتين. فكيف يكون حاله مع ذلك البرد والحر؟! ولا أظن بشرا- كيف كان- يقوى على ذلك، على أن أصل الاحتجاز مما لا يمكن بناء على كلام الحكماء إذ قد علمت أن منشأ السحب الطبقة الزمهريرية.
İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'den onun kıssasına dair acayip bir şey nakletmiştir; bazı müellifler buna karşı çıkarak, bunun bir kimsenin İbn Ömer'e radıyallâhu anhümâ nispet etmekten haya edeceği şeylerden olduğunu söylemişlerdir. el-Kāmûs sahibi de onun haberlerinin mevzû olduğu görüşünü benimsemiştir. et-Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Hibbân Kitâbü'l-Azame'de onun hakkında rivayetler nakletmişlerdir; hâfızlar onun ahvaline dair gariplikleri içeren en uzun rivayeti hakkında: 'O asılsız bir yalandır' demişlerdir. Hâfız es-Süyûtî ise şöyle demiştir: 'Ûc haberinde gerçeğe en yakın olan, onun Âd kavminin bakiyesinden olduğu, boyunun genel olarak yüz zira veya buna benzer bir ölçüde bulunduğu ve Mûsâ'nın [onu öldürdüğüdür]; kabul edilme ihtimali olan miktar da işte budur.' [Sözün sonu]. Ne güzel söylemiştir! Zira iman ettiği nakledilmediğine göre açık küfrüyle birlikte tufanda kalması ve Nûh'un aleyhisselâm yeryüzünü kuşatan duası insaf ehlinin pek kabul edemeyeceği bir şeydir. Keza tufandan sonra kalması da Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Onun neslini devam edenler kıldık” [es-Sâffât: 77] buyruğu karşısında hakikati bilen kimsenin caiz göreceği bir şey değildir. Balığı güneşin sıcağında kızartması da -filozofların/hikmet ehlinin zikrettiğine göre- aklen pek tasavvur edilemez. Nitekim el-Halhâlî onların şu görüşe vardıklarını zikretmiştir: 'Güneş bizzat sıcak değildir; öyle olmasaydı dağların zirveleri güneşe yakınlıkları -ve çukurların da uzaklığı- sebebiyle çukurlardan daha sıcak olurdu. Bilakis sıcaklık, güneş ışığının yer yüzüne ulaşıp oradan yansımasıyla meydana gelir; bu sebeple yansıyan ışınların toplanması yüzünden çukurlar daha sıcak görülür. Dolayısıyla yeryüzünden ışığın ulaştığı yer ısınır, aksi takdirde ısınmaz.' Hikmetü'l-Ayn şârihi de buna benzer bir şey zikretmiştir. Bazı insanların rivayet ettiği 'Güneş doğduğunda şu kadar melek üzerine kar atar, öyle olmasaydı yeryüzü halkını yakardı' rivayeti buna nakîza teşkil etmez; çünkü bu, hadis hâfızları katında sabit olmamış bir şeydir ve sahih olmaktan ziyade uydurma olmaya yakındır. Sonra, bu Ûc'un varlığını söyleyen kimseler yedi unsur tabakasının üçüncüsü olan zemherîr tabakasını ve onun üzerindekileri kabul etmiyor demektir; aksi takdirde bulutları peştamal edinmesi nasıl mümkün olur? Zira gök gürültüsü, şimşek ve yıldırım gibi hadiseler ancak yeryüzünden yansıyan güneş ışığının tesirinin ulaşmadığı o soğuk tabakadan neşet eder. Yine zikretmişlerdir ki onun üzerinde iki tabaka daha vardır: Birincisi ateşle karışık olan tabakadır ki aşağıdan yükselen dumanlar onda yok olur ve kuyruklu yıldızlar ile meteorlar orada oluşur. İkincisi ise saflığa yakın olan tabakadır; zira ne üstündekinin sıcaklığı ne de altındaki toprak ve suyun soğukluğu ona ulaşır; kayan yıldızlar (şühüb) onda meydana gelir. Bu adam bulutları peştamal edindiğinde, onların iddiasına göre başı bu iki tabakadan birine ulaşmış olur. O şiddetli soğuk ve sıcakta onun hâli nasıl olurdu?! Hangi beşer olursa olsun buna güç yetireceğini sanmıyorum. Kaldı ki hikmet ehlinin kelamına göre asıl bulutları kuşanmak bile imkânsızdır; çünkü bildiğin gibi bulutların kaynağı zemherîr tabakasıdır.
وفي كتاب نزهة القلوب- نقلا عن الحكيم أبي نصر- أن غاية ارتفاعها اثني عشر فرسخا وستمائة ذراع، وعن المتقدمين أنها ثمانية عشر فرسخا، والفرسخ ثلاثة أميال، والميل ثلاثة آلاف وخمسمائة ذراع انتهى.
Nüzhetü'l-Kulûb kitabında Hakîm Ebû Nasr'dan naklen onun irtifaının nihayetinin on iki fersah altı yüz zira olduğu, mütekaddimînden ise on sekiz fersah olduğu nakledilmiştir; fersah üç mil, mil ise üç bin beş yüz ziradır. [Sözün sonu].
واختلفوا أيضا في غاية انحطاطها، ولم يذكر أحد منهم أنها تنحط إلى ما يتصور معه احتجاز الرجل الذي ذكروا من طوله ما ذكروا بالسحاب. اللهم إلا أن يراد به سحاب لم يبلغ هذا الارتفاع ومع هذا كله قد أخطؤوا في قولهم: ابن عنق، وإنما هو ابن عوق- كنوح- كما نص على ذلك في القاموس، وهو أيضا اسم والده لا والدته كما ذكر هناك أيضا فليحفظ.
Onun en alt seviyesinin nihayetinde de ihtilaf etmişlerdir; onlardan hiçbiri, boyu hakkında zikrettikleri o ölçülerdeki bir adamın bulutları kuşanmasının tasavvur edilebileceği bir seviyeye kadar indiğini zikretmemiştir. Meğerki bununla bu yüksekliğe ulaşmayan bir bulut kastedilmiş olsun. Bütün bunlarla birlikte onlar 'İbn Unuk' (عنق) sözlerinde de hata etmişlerdir; el-Kāmûs'ta açıkça belirtildiği üzere doğrusu Nûh vezninde 'İbn Ûk'tur (عوق). Yine orada zikredildiği üzere bu onun annesinin değil babasının adıdır; bu husus hatırda tutulmalıdır.
وأخرج ابن حميد وابن جرير عن أبي العالية أنه قال في الآية: أخذ الله تعالى ميثاق بني إسرائيل أن يخلصوا له ولا يعبدوا غيره وبعث منهم اثني عشر كفيلا كفلوا عليهم بالوفاء لله تعالى بما واثقوه عليه من العهود فيما أمرهم به ونهاهم عنه، واختاره الجبائي،- والنقباء- حينئذ يجوز أن يكونوا رسلا، وأن يكونوا قادة- كما قال البلخي- واختار أبو مسلم أنهم بعثوا أنبياء ليقيموا الدين ويعلموا الأسباط التوراة ويأمروهم بما فرضه الله تعالى عليهم، وأخرج الطيبي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم كانوا وزراء وصاروا أنبياء بعد ذلك وَقالَ اللَّهُ أي- للنقباء- عند الربيع، ورجحه السمين للقرب، وعند أكثر المفسرين- لبني إسرائيل- ورجحه أبو حيان إذ هم المحتاجون إلى ما ذكر من الترغيب والترهيب كما ينبئ عنه الالتفاف مع ما فيه من تربية المهابة وتأكيد ما يتضمنه الكلام من الوعد إِنِّي مَعَكُمْ أسمع كلامكم وأرى أعمالكم وأعلم ضمائركم فأجازيكم بذلك، وقيل: مَعَكُمْ بالنصرة، وقيل: بالعلم، والتعميم أولى.
İbn Humeyd ve İbn Cerîr Ebü'l-Âliye'den bu âyet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ İsrâiloğullarından yalnız Kendisine ihlasla kulluk edip başkasına tapmamaları üzere ahit aldı ve onlardan, emrettiği ve yasakladığı hususlarda kendisiyle ahitleştikleri şeylere Allah Teâlâ için vefa göstereceklerine dair kefil olan on iki temsilci gönderdi.' el-Cübbâî de bunu tercih etmiştir. Bu durumda temsilcilerin elçiler (resuller) olması da, el-Belhî'nin dediği gibi kumandanlar olması da caizdir. Ebû Müslim ise onların dini ikâme etmek, kabilelere Tevrat'ı öğretmek ve Allah Teâlâ'nın kendilerine farz kıldığı şeyleri onlara emretmek üzere peygamber olarak gönderildiklerini tercih etmiştir. et-Tîbî İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ onların vezirler olduklarını, daha sonra peygamber olduklarını rivayet etmiştir. { وَقالَ اللَّهُ } “Ve Allah buyurdu ki”; er-Rebî'e göre yakınlıktan ötürü -temsilcilere- hitaptır ve es-Semîn bunu tercih etmiştir; müfessirlerin çoğuna göre ise -İsrâiloğullarınadır- ve Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir; zira iltifatın bildirdiği üzere, heybeti artırma ve sözün içerdiği vaadi pekiştirmeyle birlikte zikredilen terğîb ve terhîbe muhtaç olanlar onlardır: { إِنِّي مَعَكُمْ } “Şüphesiz Ben sizinle beraberim”; sözünüzü işitir, amellerinizi görür ve gizlediklerinizi bilirim, böylece sizi cezalandırır/mükâfatlandırırım. Denildi ki: 'Yardımımla sizinleyim', denildi ki: 'İlmimle'; genel tutmak ise daha evladır.
لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي أي بجميعهم، واللام موطئة للقسم المحذوف، وتأخير الإيمان عن إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة مع كونهما من الفروع المترتبة عليه لما أنهم- كما قال غير واحد- كانوا معترفين بوجوبهما حسبما يراد منهم مع ارتكابهم تكذيب بعض الرسل عليهم الصلاة والسلام، ولمراعاة المقارنة بينه وبين قوله تعالى: وَعَزَّرْتُمُوهُمْ، وقال بعضهم: إن جملة وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي إلى آخره كناية إيمائية عن المجاهدة، ونصرة دين الله تعالى ورسله عليهم الصلاة والسلام والإنفاق في سبيله كأنه قيل: لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وجاهدتم في سبيل الله يدل عليه قوله تعالى: وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ [المائدة: ٢١] فإن المعنى لا ترتدوا على أدباركم في دينكم لمخالفتكم أمر ربكم وعصيانكم نبيكم ﵊، وإنما وقع الاهتمام بشأن هذه القرينة دون الأولين، وأبرزت في معرض الكناية لأن القوم كانوا يتقاعدون عن القتال ويقولون لموسى ﵇ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ [المائدة: ٢٤] انتهى، ولا يخلو عن نظر.
{ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي } “Andolsun, eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime iman ederseniz”; yani hepsine [iman ederseniz]. 'Lâm' mahzuf yemine hazırlık (muvatta') içindir. İmanın, kendisine terettüp eden fer'î hükümlerden olmasına rağmen namazı kılmak ve zekâtı vermekten sonraya bırakılması -birçok âlimin belirttiği üzere- bazı peygamberleri aleyhimüssalâtü vesselâm yalanlamayı irtikâp etmelerine rağmen kendilerinden istendiği üzere bu ikisinin vücubunu ikrar ediyor olmalarından ve Teâlâ'nın { وَعَزَّرْتُمُوهُمْ } buyruğu ile arasındaki münasebeti gözetmekten ötürüdür. Bazıları ise şöyle demiştir: { وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي } cümlesinden sonrasına kadar olan kısım cihattan, Allah Teâlâ'nın dinine ve elçilerine aleyhimüssalâtü vesselâm yardım etmekten ve O'nun yolunda harcamaktan kinayedir; sanki 'Eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir ve Allah yolunda cihat ederseniz' denilmiştir. Teâlâ'nın şu buyruğu da buna delalet eder: { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “ve ardınıza dönmeyin; yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz” [el-Mâide: 21]; zira mana, 'Rabbinizin emrine muhalefet edip peygamberinize aleyhisselâm isyan ederek dininizden gerisingeri dönmeyin' demektir. İlk iki hususa değil de bu karîneye ehemmiyet verilmesi ve kinaye suretinde ortaya konması, kavmin savaştan geri durup Mûsâ'ya aleyhisselâm: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Haydi, sen ve Rabbin gidin, savaşın! Biz burada oturuyoruz” [el-Mâide: 24] demelerinden ötürüdür. [Sözün sonu]. Bu görüş ise eleştiriye açıktır.
وقيل: إنما قدم إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة لأنها الظاهر من أحوالهم الدالة على إيمانهم، والتعزير- أصل معناه المنع والذب، وقيل: التقوية من العزر، وهو والأزر من واد واحد، ولا يخفى أن في التقوية منعا لمن قويته عن غيره فهما متقاربان، ثم تجوز فيه عن النصرة لما فيها من ذلك، وعن التأديب وهو في الشرع ما كان دون الحدّ لأنه رادع ومانع عن ارتكاب القبيح، ولذا سمي في الحديث نصرة،
Denildi ki: Namazı kılmak ve zekâtı vermek, onların imanlarına delalet eden zâhirî ahvallerinden olduğu için öne alınmıştır. Ta'zîr kelimesinin asıl manası engellemek ve müdafaa etmektir. Bir görüşe göre ise kuvvetlendirmek manasındaki 'el-azr' kökündendir; o ve 'el-ezr' aynı köktendir. Güçlendirdiğin kimseyi başkalarından engelleme anlamı kuvvetlendirmede bulunduğundan bu ikisinin birbirine yakın olduğu gizli değildir. Daha sonra bu anlamları içerdiği için yardım etmekten ve cezalandırıp edeplendirmekten mecaz kılınmıştır. Şeriatta ise hadden daha az olan cezadır; zira o, çirkin fiili işlemekten men edip alıkoyar; bu sebeple hadiste 'yardım' olarak isimlendirilmiştir;
فقد صح عنه ﷺ: «انصر أخاك ظالما أو مظلوما، فقال رجل: يا رسول الله انصره إذا كان مظلوما أفرأيت إن كان ظالما كيف أنصره؟! فقال رسول الله ﷺ: تحجزه- أو تمنعه- عن الظلم فإن ذلك نصره» ،
nitekim O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak şöyle rivayet edilmiştir: «Kardeşine zalim de olsa mazlum da olsa yardım et. Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Mazlum olduğunda ona yardım ederim; peki zalim olduğunda ona nasıl yardım edeceğimi söyler misiniz?!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onu zulümden alıkoyarsın -veya engellersin-; şüphesiz bu ona yardımdır' buyurdu.»
وقال الراغب: التعزير النصرة مع التعظيم، وبالنصرة فقط- فسره الحسن ومجاهد، وبالتعظيم فقط فسره ابن زيد وأبو عبيدة، وقرىء- عزرتموهم- بالتخفيف وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ أي بالإنفاق في سبيل الخير، وقيل: بالصدق بالصدقات وأيّا ما كان فهو استعارة لأنه سبحانه لما وعد بجزائه والثواب عليه شبه بالقرض الذي
er-Râgıb der ki: 'Ta'zîr, tazim ile birlikte olan yardımdır.' Sadece yardım ile el-Hasan ve Mücâhid, sadece tazim ile ise İbn Zeyd ve Ebû Ubeyde tefsir etmiştir. { عزرتموهم } şeddesiz olarak da okunmuştur. { وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ } “ve Allah'a ödünç verirseniz”; yani hayır yolunda infak ederek; denildi ki: sadakaları tasadduk ederek. Hangisi olursa olsun bu bir istiâredir; zira Sübhânehu onun mükâfatını ve karşılığını vaad edince, bu durum misliyle ödenen bir borca (karz) benzetilmiştir;
يقضي بمثله، وفي كلام العرب قديما الصالحات قروض قَرْضاً حَسَناً وهو ما كان عن طيب نفس على ما قال الأخفش، وقيل: ما لا يتبعه منّ ولا أذى، وقيل: ما كان من حلال.
Arap kelamında eskiden 'Salih ameller borçlardır (ödünçlerdir)' denilirdi. { قَرْضاً حَسَناً } “güzel bir ödünç”; Ahfeş'in dediğine göre gönül hoşluğuyla verilen şeydir. Denildi ki: Peşinden başa kakma ve eziyet gelmeyen şeydir; denildi ki: helalden olan şeydir.
وذكر غير واحد أن قرضا يحتمل المصدر والمفعول به لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ دال على جواب الشرط المحذوف وسادّ مسدّه معنى، وليس هو الجواب له خلافا لأبي البقاء بل هو جواب للقسم، فقد تقرر أنه إذا اجتمع شرط وقسم أجيب السابق منهما إلا أن يتقدمه ذو خبر، وجوز أن يكون هذا جوابا لما تضمنه قوله تعالى: ولَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ [البقرة: ٨٣، المائدة: ٧٠] من القسم، وقيل: إن جوابه لَئِنْ أَقَمْتُمُ فلا تكون اللام موطئة، أو تكون ذات وجهين- وهو غريب- وجملة القسم المشروط وجوابه مفسرة لذلك الميثاق المتقدم.
Birçok âlim { قَرْضاً } kelimesinin masdar veya mef'ûlün bih olma ihtimali taşıdığını zikretmiştir. { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “muhakkak ki sizin günahlarınızı örterim” [ifadesi], mahzuf şartın cevabına delalet eder ve mana bakımından onun yerine kâimdir; Ebü'l-Bekā'nın aksine şartın cevabı bizzat bu değildir, bilakis yeminin cevabıdır. Zira takarrur etmiştir ki şart ve yemin bir araya geldiğinde -önlerinde haberi olan bir mübteda bulunmadıkça- önce gelene cevap verilir. Bunun Teâlâ'nın: { ولَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } [el-Bakara: 83, el-Mâide: 70] buyruğunun içerdiği yeminin cevabı olması da caiz görülmüştür. Denildi ki: Onun cevabı { لَئِنْ أَقَمْتُمُ } lafzıdır; bu takdirde lâm muvatta' olmaz yahut iki vecihli olur -ki bu garip bir görüştür-. Şartlı yemin cümlesi ve cevabı, geçen o mîsâkı açıklayıcıdır.
وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ عطف على ما قبله داخل معه في حكمه متأخر عنه في الحصول ضرورة تقدم التخلية على التحلية فَمَنْ كَفَرَ أي برسلي أو بشيء مما عدد في حيز الشرط، والفاء لترتيب بيان حكم من كفر على بيان حكم من آمن تقوية للترغيب بالترهيب بَعْدَ ذلِكَ الشرط المؤكد المعلق به الوعد العظيم أعني لَأُكَفِّرَنَّ، وقيل: بعد الشرط المؤكد المعلق بالوعد العظيم أعني أني معكم بناء على حمل المعية على المعية بالنصرة والإعانة، أو التوفيق للخير فإن الشرط معلق به من حيث المعنى نحو أنا معتن بشأنك إن خدمتني رفعت محلك، وقيل: المراد بعد ما شرطت هذا الشرط ووعدت هذا الوعد وأنعمت هذا الإنعام، وقوله تعالى:
{ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım”; öncekine matuftur, onunla birlikte aynı hükme dâhildir ve tahliyenin (arınmanın) tahliyeden (süslenmeden) önce gelmesinin zorunluluğu sebebiyle vuku bulma bakımından ondan sonradır. { فَمَنْ كَفَرَ } “Artık kim inkâr ederse”; yani peygamberlerimi yahut şart kapsamında sayılan şeylerden birini inkâr ederse; 'fâ' harfi, terğîbi terhîble kuvvetlendirmek için inkâr edenin hükmünün beyanını iman edenin hükmünün beyanına bağlamak (tertip) içindir; { بَعْدَ ذلِكَ } “bundan sonra”; yani büyük vaadin kendisine bağlandığı tekitli şarttan -yani { لَأُكَفِّرَنَّ } vaadinden- sonra; denildi ki: beraberliğin yardım ve destek yahut hayra muvaffak kılma manasına hamledilmesine binaen, büyük vaade bağlanan tekitli şarttan -yani { إِنِّي مَعَكُمْ } sözünden- sonra; zira 'Bana hizmet edersen mertebeni yükseltirim, Ben seninle ilgilenmekteyim' sözünde olduğu gibi şart mana itibarıyla ona bağlıdır. Denildi ki: Maksat, 'Bu şartı koştuktan, bu vaadi verdikten ve bu nimeti ihsan ettikten sonra' demektir. Teâlâ'nın şu buyruğu:
مِنْكُمْ متعلق بمحذوف وقع حالا من فاعل كَفَرَ، ولعل تغيير السبك حيث لم يقل وإن كفرتم عطفا على الشرطية السابقة- كما قال شيخ الإسلام- لإخراج كفر الكل عن حيز الاحتمال وإسقاط من كفر عن رتبة الخطاب، ثم ليس المراد بالكفر إحداثه بعد الإيمان، بل ما يعم الاستمرار عليه أيضا كأنه قيل: فمن اتصف بالكفر بعد ذلك إلا أنه قصد بإيراد ما يدل على الحدوث بيان ترقيهم في مراتب الكفر فإن الاتصاف بشيء بعد ورود ما يوجب الإقلاع عنه، وإن كان استمرارا عليه لكن بحسب العنوان فعل جديد وصنع حادث فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ أي وسط الطريق وحاقه ضلالا لا شبهة فيه ولا عذر معه بخلاف من كفر قبل ذلك إذ ربما يمكن أن يكون له شبهة ويتوهم عذر.
{ مِنْكُمْ } “içinizden”, { كَفَرَ } fiilinin fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Şeyhülislâm'ın belirttiği üzere, önceki şart cümlesine atıfla 'Eğer inkâr ederseniz' demeyip üslubu değiştirmesi, belki de herkesin birden inkâr etmesini ihtimal dairesinden çıkarmak ve inkâr edeni hitap mertebesinden düşürmek içindir. Sonra, buradaki küfürden maksat imandan sonra onu yeniden ihdas etmek değil, bilakis onun üzerinde devam etmeyi de içine alan genel manadır; sanki 'Bundan sonra kim küfürle vasıflanırsa' denilmiştir. Ancak meydana gelmeye delalet eden ifadenin getirilmesiyle, onların küfür derecelerinde ilerlemelerini beyan etmek kastolunmuştur; zira vazgeçmeyi gerektiren şey geldikten sonra bir vasıfla nitelenmek, her ne kadar üzerinde devam etmek olsa da unvan itibarıyla yeni bir fiil ve hâdis bir ameldir. { فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “o, dümdüz yolu kesinlikle kaybetmiştir”; yani yolun ortasından ve tam doğrusundan, hiçbir şüphenin ve mazeretin bulunmadığı apaçık bir sapıklıkla sapmıştır; bundan önce inkâr eden ise böyle değildir, zira onun bir şüphesi bulunması ve bir mazeret vehmedilmesi belki mümkündür.
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ أي بسبب نقضهم ميثاقهم المؤكد لا بشيء آخر استقلالا وانضماما، فالباء سببية، وما مزيدة لتوكيد الكلام وتمكينه في النفس، أو بمعنى شيء كما قال أبو البقاء، والجار متعلق بقوله تعالى:
{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle”; yani müstakil olarak veya başka bir şeyle birlikte değil, yalnızca tekitli ahitlerini bozmalarından ötürüdür. 'Bâ' harfi sebebiyet içindir; 'mâ' ise kelamı pekiştirmek ve nefiste yerleştirmek için zâidedir yahut Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi 'şey' manasındadır. Câr ve mecrûr Teâlâ'nın şu buyruğuna taalluk eder:
لَعَنَّاهُمْ أي طردناهم وأبعدناهم من رحمتنا عقوبة لهم- قاله عطاء وجماعة- وعن الحسن ومقاتل أن المعنى مسخناهم قردة وخنازير، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عذبناهم بضرب الجزية عليهم، ولا يخفى أن ما قاله عطاء أقرب إلى المعنى الحقيقي لأنه حقيقة اللعن في اللغة الطرد والإبعاد فاستعماله في المعنيين الأخيرين مجاز باستعماله في لازم معناه، وهو الحقارة بما ذكر لكنه لا قرينة في الكلام عليه، وتخصيص البيان بما ذكر مع أن حقه أن يبين بعد بيان تحقق اللعن والنقض بأن يقال مثلا: فنقضوا ميثاقهم فلعناهم ضرورة تقدم هلية الشيء البسيطة على هليته المركبة- كما قال شيخ الإسلام- للإيذان بأن تحققهما أمر جلي غني عن البيان، وإنما المحتاج إلى ذلك ما بينهما من السببية والمسببية وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يابسة غليظة تنبو عن قبول الحق ولا تلين- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما..
{ لَعَنَّاهُمْ } “onları lanetledik”; yani bir ceza olarak onları rahmetimizden kovduk ve uzaklaştırdık -bunu Atâ ve bir cemaat söylemiştir-. el-Hasan ve Mukātil'den nakledildiğine göre mana, 'onları maymunlara ve domuzlara dönüştürdük' demektir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ ise 'onlara cizye koyarak azap ettik' [dediği nakledilmiştir]. Gizli değildir ki Atâ'nın söylediği hakiki manaya en yakın olanıdır; zira dilde lanetin hakikati kovmak ve uzaklaştırmaktır; dolayısıyla son iki manada kullanılması, kelamda buna dair bir karîne bulunmamakla birlikte, zikredilen hususlarla hakir kılınma şeklindeki lâzımî manasında kullanılması sebebiyle mecazdır. Beyanın bu şekilde tahsis edilmesi ise -hâlbuki lanetin ve ahdi bozmanın gerçekleştiği beyan edildikten sonra mesela 'Ahitlerini bozdular, Biz de onları lanetledik' denilmesi gerekirdi, zira Şeyhülislâm'ın dediği gibi bir şeyin basit varlığı (helliyye-i basîta) mürekkep varlığından (helliyye-i mürekkebe) zorunlu olarak önce gelir- her ikisinin gerçekleşmesinin açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak kadar açık bir husus olduğunu, açıklamaya muhtaç olanın ise aralarındaki sebep-müsebbep ilişkisi olduğunu bildirmek içindir. { وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً } “ve kalplerini katılaştırdık”; hakkı kabulden kaçınan ve yumuşamayan kuru ve katı [kıldık] -bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir-.
وقيل: المراد سلبناهم التوفيق واللطف الذي تنشرح به صدورهم حتى- ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون- وهذا كما تقول لغيرك: أفسدت سيفك إذا ترك تعاهده حتى صدىء، وجعلت أظافيرك سلاحك إذا لم يقصها، وقال
Denildi ki: Maksat, göğüslerinin kendisiyle ferahlayacağı muvaffakiyet ve lütfu onlardan çekip almamızdır; öyle ki 'işledikleri günahlar kalplerini paslandırdı'. Bu, bir başkasına kılıcını paslanıncaya kadar bakımsız bıraktığında 'kılıcını bozdun', tırnaklarını kesmediğinde ise 'tırnaklarını silahın kıldın' demene benzer. Ve dedi ki
الجبائي: المعنى بينا عن حال قلوبهم وما هي عليه من القساوة وحكمنا بأنهم لا يؤمنون ولا تنفع فيهم موعظة، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر وما دعا إليه إلا الاعتزال، وقرأ حمزة والكسائي قسية، وهي إما مبالغة قاسية لكونه على وزن فعيل، أو بمعنى ردية من قولهم: درهم قسي إذا كان مغشوشا، وهو أيضا من القسوة، فإن المغشوش فيه يبس وصلابة، وقيل: إن قسي غير عربي بل معرب وقرىء- قسية- بكسر القاف للاتباع يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ استئناف لبيان مرتبة قساوة قلوبهم فإنه لا مرتبة أعظم مما ينشأ عنه الاجتراء على تحريف كلام رب العالمين والافتراء عليه ﷿، والتعبير بالمضارع للحكاية واستحضار الصورة، وللدلالة على التجدد والاستمرار، وجوز أن يكون حالا من مفعول لَعَنَّاهُمْ، أو من المضاف إليه في قلوبهم وضعف بما ضعف، وجعله حالا من القلوب، أو من ضميره في قاسِيَةً كما قيل، لا يصح لعدم العائد منه إلى ذي الحال، وجعل القلوب بمعنى أصحابها مما لا يلتفت إليه أصحابها وَنَسُوا حَظًّا أي وتركوا نصيبا وافيا، واستعمال النسيان بهذا المعنى كثير مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ من التوراة:
el-Cübbâî: 'Mana, "Biz onların kalplerinin durumunu ve ne derece katı olduğunu açıkladık, iman etmeyeceklerine ve öğüdün onlara fayda vermeyeceğine hükmettik" demektir.' Gizli değildir ki bu zâhire aykırıdır ve buna sevk eden şey İ'tizâl mezhebidir. Hamza ve el-Kisâî 'kasiyyeh' (قسية) şeklinde okumuşlardır; bu da ya faîl vezninde olduğu için 'kâsiye'nin mübalağasıdır yahut kalp para için 'dirhemün kasî' denilmesinden hareketle 'bayağı/sahte' manasındadır; bu da yine katılıktan gelir, zira sahte parada kuruluk ve sertlik bulunur. Denildi ki: 'Kasî' Arapça olmayıp muarrebdir. İttibâ kuralı gereğince kāf'ın kesresiyle 'kısiyyeh' şeklinde de okunmuştur. { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar” [ifadesi], kalplerinin katılık derecesini beyan etmek için yeni bir cümledir (istînâf); zira Âlemlerin Rabbinin kelamını tahrif etmeye ve O'na azze ve celle iftira atmaya cüret etmekten doğan dereceden daha büyük bir katılık mertebesi yoktur. Muzâri sîgasıyla ifade edilmesi hikâye etmek, manzarayı göz önüne getirmek ve yenilenip devam ettiğini göstermek içindir. Bunun { لَعَنَّاهُمْ } lafzındaki mef'ûlden veya { قُلُوبَهُمْ } terkibindeki muzafun ileyhten hâl olması da caiz görülmüştür; ancak zayıf gerekçelerle zayıf bulunmuştur. Kalplerden yahut denildiği gibi { قاسِيَةً } lafzındaki zamirinden hâl yapılması ise, hâl sahibine dönen bir zamir bulunmaması sebebiyle sahih değildir. Kalplerin 'onların sahipleri' manasında kılınması ise ehlince itibar edilmeyen bir görüştür. { وَنَسُوا حَظًّا } “ve payı unuttular”; yani bol bir nasibi terk ettiler; nisyânın bu anlamda kullanılması pek çoktur; { مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “kendilerine hatırlatılan şeylerden”; Tevrat'tan [hatırlatılanlardan]:
أو مما أمروا به فيها من اتباع محمد ﷺ وقيل: حرفوا التوراة فسقطت بشؤم ذلك أشياء منها عن حفظهم، وأخرج ابن المبارك وأحمد في الزهد عن ابن مسعود قال: إني لأحسب الرجل ينسى العلم كان يعلمه بالخطيئة يعملها، وفي معنى ذلك قول الشافعي رضي الله تعالى عنه:
Yahut Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olma hususunda kendilerine emredilen şeylerden. Denildi ki: Tevrat'ı tahrif ettiler; bunun uğursuzluğu sebebiyle ondan birtakım şeyler ezberlerinden silinip gitti. İbnü'l-Mübarek ve ez-Zühd'de Ahmed İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kişinin bildiği bir ilmi, işlediği bir günah sebebiyle unuttuğunu kesinlikle hesaba katıyorum.' Bu manada İmam Şâfiî'nin radıyallâhu anh şu sözü yer almaktadır:
شكوت إلى وكيع سوء حفظي ... فأرشدني إلى ترك المعاصي
'Vekî'e ezberimin kötülüğünden şikâyet ettim, o da bana günahları terk etmemi tavsiye etti.'