المدينة: يجوز أن يشبع عند الضرورة، وقيل: المراد غير عاص بأن يكون باغيا، أو عاديا بأن ينتزعها من مضطر آخر أو خارجا في معصيته، وروي هذا أيضا عن قتادة فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لا يؤاخذه بأكله وهو الجواب في الحقيقة، وقد أقيم سببه مقامه، وقيل: إنه مقدر في الكلام يَسْئَلُونَكَ ماذا أُحِلَّ لَهُمْ شروع في تفصيل المحللات التي ذكر بعضها على وجه الإجمال إثر بيان المحرمات،
Medine ehli ise: Zaruret anında doyması caizdir, demiştir. Bir görüşe göre de mana; haddi aşan olmamak suretiyle isyan etmeyen veya onu bir başka zor durumda olandan çekip almak suretiyle saldıran olmayan ya da isyan üzere yola çıkmış bulunmayan kimsedir. Bu da Katâde'den rivayet edilmiştir. { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; onu yemesinden ötürü kendisini cezalandırmaz. Asıl cevap da budur; sebebi ise onun yerine geçirilmiştir. Cümlede gizli olduğu da söylenmiştir. { يَسْئَلُونَكَ ماذا أُحِلَّ لَهُمْ } “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar”; haramların açıklanmasının hemen ardından bir kısmı icmalî olarak zikredilen helallerin tafsilatına bir giriştir.
أخرج ابن جرير والبيهقي في سننه وغيرهما عن أبي رافع قال: «جاء جبريل ﵇ إلى النبي ﷺ فاستأذن عليه فأذن له فأبطأ فأخذ رداءه فخرج إليه وهو قائم بالباب فقال ﵊: قد أذنا لك قال: أجل ولكنا لا ندخل بيتا فيه صورة ولا كلب فنظروا فإذا في بعض بيوتهم جرو، قال أبو رافع: فأمرني ﷺ أن أقتل كل كلب بالمدينة ففعلت، وجاء الناس فقالوا: يا رسول الله ماذا يحل لنا من هذه الأمة التي أمرت بقتلها فسكت النبي ﷺ فأنزل الله تعالى يسألونك الآية.
İbn Cerîr, Beyhakî es-Sünen'inde ve başkaları Ebû Râfi'den şöyle rivayet etmiştir: «Cibrîl aleyhisselâm Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve girmek için izin istedi. Kendisine izin verildi ancak gecikti. Bunun üzerine [Resûlullah] hırkasını alıp yanına çıktı; o ise kapıda bekliyordu. [Peygamber] aleyhisselâm: 'Sana izin vermiştik' buyurdu. O da: 'Evet, fakat biz içinde suret yahut köpek bulunan bir eve girmeyiz' dedi. Baktılar ki evlerinden birinde bir köpek yavrusu var. Ebû Râfi' dedi ki: Bunun üzerine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bana Medine'deki her köpeği öldürmemi emretti, ben de öyle yaptım. İnsanlar gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Öldürülmesini emrettiğin bu ümmetten bize ne helaldir?' dediler. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve Allah Teâlâ: 'Sana soruyorlar...' ayetini indirdi.»
وأخرج ابن جرير عن عكرمة أن السائل عاصم بن عدي وسعد بن خيثمة وعويم بن ساعدة، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير أن السائل عدي بن حاتم وزيد بن المهلهل الطائيان، وقد ضمن السؤال معنى القول، ولذا حكيت به الجملة كما تحكى بالقول، وليس معلقا لأنه وإن لم يكن من أفعال القلوب لكنه سبب للعلم وطريق له، فيعلق كما يعلق خلافا لأبي حيان، فاندفع ما قيل: إن السؤال ليس مما يعمل في الجمل ويتعدى بحرف الجر، فيقال: سئل عن كذا، وادعى بعضهم لذلك أنه بتقدير مضاف أي جواب ماذا، والأول مختار الأكثرين، وضمير الغيبة دون ضمير المتكلم الواقع في كلامهم لما أن يسألون بلفظ الغيبة كما تقول: أقسم زيد ليضربن، ولو قلت: لأضربن جاز، والمسئول نظرا للكلام السابق ما أحل من المطاعم والمآكل، وقيل: إن المسئول ما أحل من الصيد والذبائح قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ أي ما لم تستخبثه الطباع السليمة ولم تنفر عنه، وإلى ذلك ذهب البلخي، وعن أبي علي الجبائي وأبي مسلم هي ما أذن سبحانه في أكله من المأكولات والذبائح والصيد، وقيل: ما لم يرد بتحريمه نص أو قياس، ويدخل في ذلك الإجماع إذ لا بد من استناده لنص وإن لم نقف عليه، والطيب- على هذين القولين- بمعنى الحلال، وعلى الأول بمعنى المستلذ، وقد جاء بالمعنيين وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ عطف على الطيبات بتقدير مضاف على أن ما موصولة، والعائد محذوف أي وصيد ما علمتموه، قيل: والمراد مصدره لأنه الذي أحل بعطفه على الطَّيِّباتُ من عطف الخاص على العام، وقيل: الظاهر أنه لا حاجة إلى جعل الصيد بمعنى المصيد لأنه الحل والحرمة مما يتعلق بالفعل، ويحتمل أن تكون ما شرطية مبتدأ، والجواب فكلوا، والخبر الجواب، والشرط على المختار، والجملة عطف على جملة أُحِلَّ لَكُمُ ولا يحتاج إلى تقدير مضاف.
İbn Cerîr, İkrime'den soruyu soranların Âsım b. Adî, Sa'd b. Hayseme ve Uveym b. Sâide olduğunu nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim ise İbn Cübeyr'den soruyu soranların Tayy kabilesinden Adî b. Hâtim ve Zeyd b. Mühelhil olduğunu rivayet etmiştir. Soru lafzı 'kavl' (söz) manasını tazammun etmiştir; bundan dolayı söz ile hikâye edildiği gibi onunla da cümle hikâye edilmiştir. Bu fiil muallak değildir; çünkü her ne kadar kalb fiillerinden olmasa da ilme bir sebep ve ona giden bir yoldur, bu yüzden Ebû Hayyân'ın aksine o fiiller gibi ta'lik kabul eder. Böylece 'soru, cümlelerde amel eden ve harf-i cerle geçişli olan fiillerden değildir, dolayısıyla 'şundan soruldu' denir' şeklindeki iddia savuşturulmuş olur. Bazıları bu sebeple cümlenin takdirî bir muzâf içerdiğini, yani 'neyin helal kılındığının cevabını soruyorlar' manasında olduğunu iddia etmiştir; birinci görüş ise çoğunluğun tercihidir. Onların sözünde geçen mütekellim zamiri yerine gaib zamirinin kullanılması, 'yes'elûne' (soruyorlar) fiilinin gaib lafzıyla gelmesindendir; nitekim 'Zeyd andolsun kesinlikle vuracak diye yemin etti' dediğin gibi 'kesinlikle vuracağım' desen de caiz olur. Önceki söze bakıldığında sorulan şey, yenilecek ve içilecek şeylerden neyin helal kılındığıdır; sorulanın av ve kurbanlıklardan helal kılınanlar olduğu da söylenmiştir. { قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “De ki: Size temiz olanlar helal kılındı”; yani selim fıtratların pis saymadığı ve kendisinden nefret etmediği şeylerdir. Belhî bu görüşe meyletmiştir. Ebû Ali el-Cübbâî ve Ebû Müslim'den nakledildiğine göre bunlar, Allah Teâlâ'nın yenmesine izin verdiği yiyecekler, kesilen hayvanlar ve av hayvanlarıdır. Bir görüşe göre de haram kılınmasına dair bir nass veya kıyas bulunmayan şeylerdir; icma da buna dâhildir, zira biz vakıf olamasak bile onun da bir nassa dayanması zorunludur. Bu iki görüşe göre 'tayyib' kelimesi 'helal' manasındadır; ilk görüşe göre ise 'lezzetli bulunan' demektir; kelime her iki manada da gelmiştir. { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ } “ve avcı hayvanlardan eğittikleriniz [in avladıkları da]”; 'mâ' mevsul ve ait zamiri mahzuf olmak üzere muzâfın takdiriyle { الطَّيِّباتُ } üzerine matuftur, yani 'eğittiğiniz şeylerin avı da' demektir. 'Tayyibât' üzerine atfedilerek helal kılınan asıl şey bu olduğu için kastın masdar olduğu, bunun da hassın amma atfı kabilinden olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ise zâhir olan şudur ki, sayd (av) lafzını masîd (avlanan) manasına almaya gerek yoktur; zira helallik ve haramlık fiile taalluk eden hususlardandır. 'Mâ'nın şartiyye ve mübteda, cevabın 'fekülû', haberin ise şart ile cevap [birlikte] olması —tercih edilen görüşe göre— muhtemeldir; bu cümle de { أُحِلَّ لَكُمُ } cümlesine matuftur ve muzâf takdirine ihtiyaç kalmaz.
ونقل عن الزمخشري أنه قال بالتقدير فيه، وقال تقديره لا يبطل كون ما شرطية لأن المضاف إلى اسم الشرط في حكم المضاف إليه- كما تقول- غلام من يضرب أضرب- كما تقول- من يضرب أضرب، وتعقب بأنه على ذلك التقدير يصير الخبر خاليا عن ضمير المبتدأ إلا أن يتكلف بجعل مِمَّا أَمْسَكْنَ من وضع الظاهر موضع ضمير ما عَلَّمْتُمْ فافهم، وجوز كونها مبتدأ على تقدير كونها موصولة أيضا، والخبر كلوا، والفاء إنما دخلت تشبيها للموصول باسم الشرط لكنه خلاف الظاهر، ومِنَ الْجَوارِحِ حال من الموصول، أو من ضميره المحذوف، والْجَوارِحِ جمع جارحة، والهاء فيها- كما قال أبو البقاء- للمبالغة، وهي صفة غالبة إذ لا يكاد يذكر معها الموصوف، وفسرت بالكواسب من سباع البهائم والطير، وهو من قولهم: جرح فلان أهله خيرا إذا أكسبهم، وفلان جارحة أهله أي كاسبهم، وقيل: سميت جوارح لأنها تجرح الصيد غالبا.
Zemahşerî'den burada muzâf takdiri görüşünde olduğu nakledilmiş; o, bu takdirin 'mâ'nın şartiyye olmasına engel teşkil etmeyeceğini, zira şart ismine muzâf olan şeyin muzâfun ileyh hükmünde olduğunu söylemiştir; nitekim 'Kimi döverse döveyim' dediğin gibi 'Kimin kölesi kimi döverse döverim' de dersin. Ancak şu şekilde itiraz edilmiştir: Bu takdire göre, { مِمَّا أَمْسَكْنَ } ifadesini { ما عَلَّمْتُمْ } zamiri yerine zâhir ismin getirilmesi olarak zorlama bir teville kabul etmedikçe haber mübtedanın zamirinden yoksun kalır, bunu iyi anla. 'Mâ'nın mevsul olduğu takdirde de mübteda olması, haberin ise 'külû' olması caiz görülmüştür; 'fâ' harfi ise mevsulün şart ismine benzetilmesinden dolayı girmiştir, fakat bu zâhire aykırıdır. { مِنَ الْجَوارِحِ } mevsulden yahut onun mahzuf zamirinden hâldir. 'Cevârih' câriha kelimesinin çoğuludur; Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi buradaki 'hâ' mübalağa içindir. Bu, mevsûfu pek zikredilmeyen galip bir sıfattır; yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan av yakalayanlar (kâsibeler) olarak tefsir edilmiştir. Bu, Arapların 'Filan kimse ailesine hayır kazandırdı (cereha)' ve 'Filan ailesinin rızık kazananıdır (cârihatü ehlihî)' sözünden gelir. Avı çoğunlukla yaraladıkları (yecrahne) için bunlara cevârih dendiği de söylenmiştir.
وعن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما والسدي والضحاك- وهو
İbn Ömer radıyallâhu anhümâ, Süddî ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre —ki
المروي عن أئمة أهل البيت بزعم الشيعة- أنها
Şia'nın iddiasına göre Ehl-i Beyt imamlarından rivayet edilen de budur— bunlar
الكلاب فقط
yalnızca köpeklerdir.
مُكَلِّبِينَ أي معلمين لها الصيد، والمكلب مؤدب الجوارح ومضربها بالصيد، وهو مشتق من الكلب لهذا الحيوان المعروف لأن التأديب كثيرا ما يقع فيه أو لأن كل سبع يسمى كلبا على ما قيل،
{ مُكَلِّبِينَ } “av hayvanı eğiticileri olarak”; yani onlara avı öğretenler demektir. Mükellib; av hayvanlarını terbiye eden ve onları avlanmaya alıştıran kimsedir. Bu kelime, bilinen hayvan olan köpek (kelb) lafzından türetilmiştir; zira terbiye çoğunlukla onda gerçekleşir yahut denildiğine göre her yırtıcı hayvana kelb adı verilir.
فقد أخرج الحاكم في المستدرك- وقال: صحيح الإسناد- من حديث أبي نوفل قال: «كان لهب بن أبي لهب يسب النبي ﷺ، فقال ﷺ:
Nitekim Hâkim el-Müstedrek'te Ebû Nevfel hadisinden rivayet edip isnadının sahih olduğunu söylemiştir: «Leheb b. Ebî Leheb Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söverdi. Bunun üzerine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
اللهم سلط عليه كلبا من كلابك- أو كلبك- فخرج في قافلة يريد الشام فنزلوا منزلا فيه سباع فقال: إني أخاف دعوة محمد ﷺ فجعلوا متاعه حوله وقعدوا يحرسونه فجاء أسد فانتزعه وذهب به» ،
'Allahım! Köpeklerinden bir köpeği —yahut köpeğini— onun üzerine musallat et.' Derken o, Şam'a gitmek isteyen bir kervanla yola çıktı; yırtıcı hayvanların bulunduğu bir konaklama yerine indiler. O: 'Ben Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bedduasından korkuyorum' dedi. Eşyalarını etrafına dizip onu korumak için nöbet tuttular; fakat bir aslan gelip onu aralarından çekip aldı ve götürdü.»
ولا يخفى أن في شمول ذلك لسباع الطير نظرا، ولا دلالة في تسمية الأسد كلبا عليه.
Bunun yırtıcı kuşları da kapsamasında bir problem olduğu ve aslana kelb denilmesinde buna dair bir delalet bulunmadığı gizli değildir.
وجوز أن يكون مشتقا من الكلب الذي هو بمعنى الضراوة، يقال: هو كلب بكذا إذا كان ضاريا به، وانتصابه على الحالية من فاعل عَلَّمْتُمْ، وفائدتها المبالغة في التعليم لما أن المكلب لا يقع إلا على النحرير في علمه، وعن ابن عباس وابن مسعود والحسن رضي الله تعالى عنهم أنهم قرؤوا مُكَلِّبِينَ بالتخفيف من أكلب، وفعل وأفعل قد يستعملان بمعنى واحد تُعَلِّمُونَهُنَّ حال من ضمير مُكَلِّبِينَ أو استئنافية إن لم تكن ما شرطية وإلا فهي معترضة، وجوز أن تكون حالا ثانية من ضمير عَلَّمْتُمْ ومنع ذلك أبو البقاء بأن العامل الواحد لا يعمل في حالين وفيه نظر، ولم يستحسن جعلها حالا من الْجَوارِحِ للفصل بينهما.
Alıştırma ve hırslandırma manasına gelen keleb lafzından türemiş olması da caiz görülmüştür; bir şeye çok düşkün ve hırslı olduğunda 'filan şeye kelibtir' denir. Mensub oluşu { عَلَّمْتُمْ } fiilinin fâilinden hâl olmasındandır; bunun faydası ise öğretmede mübalağadır, zira mükellib lafzı ancak ilminde tam uzmanlaşmış mahir kimse için kullanılır. İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anhüm'den 'eklebe' fiilinden hareketle şeddesiz olarak 'mükelibîn' okudukları rivayet edilmiştir; fa'ale ve ef'ale fiilleri bazen aynı manada kullanılır. { تُعَلِّمُونَهُنَّ } “onlara öğreterek”; { مُكَلِّبِينَ } lafzındaki zamirden hâldir yahut 'mâ' şartiyye olmadığı takdirde istînâfiyye, aksi takdirde ise ara cümledir (mu'tarıza). { عَلَّمْتُمْ } zamirinden ikinci bir hâl olması da caiz görülmüştür; ancak Ebü'l-Bekâ tek bir âmilin iki hâlde amel edemeyeceğini söyleyerek buna engel olmuştur, bu görüş tartışmalıdır. Araya fasıla girmesinden ötürü { الْجَوارِحِ } kelimesinden hâl yapılması hoş karşılanmamıştır.
مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ من الحيل وطرق التعليم والتأديب، وذلك إما بالإلهام منه سبحانه، أو بالعقل الذي خلقه فيهم جل وعلا، وقيل: المراد مما عرفكم سبحانه أن تعلموه من اتباع الصيد بأن يسترسل بإرسال صاحبه وينزجر بزجره وينصرف بدعائه ويمسك عليه الصيد ولا يأكل منه.
{ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size öğrettiğinden”; hilelerden, öğretme ve terbiye etme yollarından [öğreterek]. Bu da ya Allah Sübhânehu'nun ilhamıyla yahut celle ve alâ'nın onlarda yarattığı akıl iledir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, avın peşine düşme konusunda sahibinin salmasıyla gitmesi, men etmesiyle vazgeçmesi, çağırmasıyla dönmesi ve avı sahibi için tutup ondan yememesi hususunda Allah'ın size bellettiği şeylerdir.
ورجح بدلالته على أن المعلم ينبغي أن يكون مكلبا فقيها أيضا، ومن- أجلية، وقيل: تبعيضية أي بعض ما علمكم الله فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ جملة متفرعة على بيان حل صيد الجوارح المعلمة مبينة للمضاف المقدر ومشيرة إلى نتيجة التعليم وأثره، أو جواب للشرط، أو خبر للمبتدأ، ومن- تبعيضية إذ من الممسك ما لا يؤكل كالجلد والعظم وغير ذلك، وقيل: «زائدة على رأي الأخفش وخروج ما ذكر بديهي وما موصولة أو موصوفة، والعائد محذوف أي أمسكنه، وضمير المؤنث للجوارح، وعَلَيْكُمْ متعلق بأمسكن، والاستعلاء مجازي والتقييد بذلك لإخراج ما أمسكنه على أنفسهن، وعلامته أن يأكلن منه فلا يؤكل منه وقد أشار إلى ذلك ﷺ،
Bu görüş, eğitici kişinin aynı zamanda usta ve fıkıh sahibi bir mükellib olması gerektiğine delalet etmesi bakımından tercih edilmiştir. 'Min' sebebiyyedir; teb'îziyye olduğu da söylenmiştir, yani 'Allah'ın size öğrettiğinin bir kısmından' demektir. { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “artık onların sizin için tuttuklarından yiyin”; eğitilmiş av hayvanlarının avının helalliğinin beyanına dayanan, takdirî muzâfı açıklayan ve eğitimin sonucuna ve etkisine işaret eden bir cümledir; yahut şartın cevabı veya mübtedanın haberidir. 'Min' teb'îziyyedir; zira tutulan hayvanın deri, kemik ve benzeri gibi yenmeyen kısımları da vardır. Ahfeş'in görüşüne göre 'zâidedir ve zikredilen kısımların hariç kalması apaçıktır' da denilmiştir. 'Mâ' mevsûle veya mevsûfedir, ait zamiri ise mahzuftur, yani 'sizin için tuttukları şey' demektir. Müennes zamiri av hayvanlarına aittir. { عَلَيْكُمْ } ifadesi 'emsekne' fiiline taalluk eder, buradaki üstünlük (isti'lâ) mecazidir; bu kayıt ise hayvanların kendi nefisleri için tuttuklarını hariç bırakmak içindir. Bunun alameti de ondan yemeleridir; eğer yerlerse o avdan yenmez. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna işaret etmiştir.
روى أصحاب السنن عن عدي بن حاتم قال: «سألت النبي ﷺ عن صيد الكلب المعلم فقال ﵊: إذا أرسلت كلبك المعلم وذكرت اسم الله تعالى فكل مما أمسك عليك، فإن أكل منه فلا تأكل، فإنما أمسك على نفسه»
Sünen sahipleri Adî b. Hâtim'den şöyle rivayet etmiştir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eğitilmiş köpeğin avını sordum. [Peygamber] aleyhisselâm buyurdu ki: 'Eğitilmiş köpeğini saldığın ve üzerine Allah Teâlâ'nın ismini andığın zaman, senin için tuttuğundan ye; fakat ondan yerse yeme, çünkü o ancak kendisi için tutmuştur.'»
وإلى هذا ذهب أكثر الفقهاء، وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه والشعبي وعكرمة، وقال أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه وأصحابه: إذا أكل الكلب من الصيد فهو غير معلم لا يؤكل صيده، ويؤكل صيد البازي ونحوه وإن أكل، لأن تأديب سباع الطير إلى حيث لا تؤكل متعذر، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، فقد أخرج عبد بن حميد عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: إذا أكل الكلب فلا تأكل وإذا أكل الصقر فكل، لأن الكلب تستطيع أن تضربه، والصقر لا تستطيع أن تضربه، وعليه إمام الحرمين من الشافعية، وقال مالك والليث: يؤكل وإن أكل الكلب منه، وقد روي عن سلمان وسعد بن أبي وقاص وأبي هريرة رضي الله تعالى عنهم أنه إذا أكل الكلب ثلثيه وبقي ثلثه وقد ذكرت اسم الله تعالى عليه فكل وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ الضمير- لما علمتم- كما يدل عليه الخبر السابق، والمعنى سموا عليه عند إرساله وروي ذلك عن ابن عباس والحسن والسدي، وقيل:- لما أمسكن- أي سموا عليه إذا أدركتم ذكاته، وقيل: للمصدر المفهوم من- كلوا- أي سموا الله تعالى على الأكل- وهو بعيد- وإن استظهره أبو حيان، والأمر
Fakihlerin çoğunluğu bu görüşe gitmiştir; Ali kerremallâhu vecheh, Şa'bî ve İkrime'den de böyle rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ve arkadaşları ise şöyle demiştir: Köpek avdan yerse eğitilmemiş sayılır ve avı yenmez; doğan ve benzeri yırtıcı kuşların avı ise ondan yeseler bile yenir, çünkü yırtıcı kuşların avdan yemeyecek derecede terbiye edilmesi imkânsızdır. Bu görüş İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir; nitekim Abd b. Humeyd ondan radıyallâhu anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Köpek yerse yeme, doğan yerse ye; çünkü köpeği dövebilirsin ama doğanı dövemezsin.' Şâfiîlerden İmâmü'l-Haremeyn de bu görüştedir. Mâlik ve Leys ise: 'Köpek ondan yese bile yenir' demişlerdir. Selmân, Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Ebû Hüreyre radıyallâhu anhüm'den; köpek avın üçte ikisini yiyip üçte biri kalsa ve sen de üzerine besmele çekmiş olsan dahi yeneceği rivayet edilmiştir. { وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ } “ve üzerine Allah'ın ismini anın”; zamir önceki haberin de delalet ettiği üzere 'eğittiğiniz hayvan'a aittir. Mana; onu salarken üzerine besmele çekin, demektir. Bu, İbn Abbas, Hasan ve Süddî'den rivayet edilmiştir. Zamirin 'tuttukları av'a ait olduğu da söylenmiştir, yani canına yetiştiğinizde üzerine besmele çekin demektir. { كلوا } emrinden anlaşılan masdara ait olduğu da söylenmiştir; yani yeme esnasında Allah'ın ismini anın demektir ki Ebû Hayyân zâhir görse de bu uzak bir ihtimaldir. Buradaki emir
للوجوب عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، وللندب عند الشافعي، وهو على القول الأخير للندب بالاتفاق وَاتَّقُوا اللَّهَ في شأن محرماته، ومنها أكل صيد الجوارح الغير المعلمة إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ أي سريع إتيان حسابه، أو سريع إتمامه إذا شرع فيه، فقد جاء- أنه سبحانه يحاسب الخلق كلهم في نصف يوم- والمراد على التقديرين أنه جل شأنه يؤاخذكم على جميع الأفعال حقيرها وجليلها، وإظهار الاسم الجليل لتربية المهابة وتعليل الحكم، ولعل ذكر هذا إثر بيان حكم الصيد لحث متعاطيه على التقوى لما أنه مظنة التهاون والغفلة عن طاعة الله تعالى فقد رأينا أكثر من يتعاطى ذلك يترك الصلاة ولا يبالي بالنجاسة، والمحتاجون للصيد- الحافظون لدينهم- أعز من الغراب الأبيض وهم مثابون فيه.
Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre vücub (farz), Şâfiî'ye göre ise mendubluk ifade eder; son görüşe göre ise ittifakla mendubluk içindir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının”; O'nun haram kıldığı hususlarda sakının; eğitilmemiş hayvanların avını yemek de bunlardandır. { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir”; yani hesabının gelmesi pek çabuk olandır yahut başladığında onu pek çabuk tamamlayandır. Nitekim 'Sübhânehu bütün mahlukatı yarım günde hesaba çeker' şeklinde rivayet gelmiştir. Her iki takdire göre de murad, şânı yüce olan Allah'ın küçük büyük bütün amellerinizden ötürü sizi hesaba çekeceğidir. Celal isminin açıkça zikredilmesi, mehabet hissi uyandırmak ve hükmü gerekçelendirmek içindir. Bu ifadenin av hükmünün beyanından hemen sonra zikredilmesi, avla uğraşan kimseleri takvaya teşvik etmek için olsa gerektir; zira bu iş gevşekliğe ve Allah Teâlâ'ya itaatten gaflete düşmeye müsaittir. Nitekim bu işle uğraşanların çoğunun namazı terk ettiğini ve necaseti umursamadığını görmüşüzdür. Ava muhtaç olup da dinini koruyanlar ise beyaz kargadan daha nadirdir ve onlar bunda mükâfatlandırılırlar.
فقد أخرج الطبراني عن صفوان بن أمية «أن عرفطة بن نهيك التميمي قال: يا رسول الله إني وأهل بيتي مرزوقون من هذا الصيد ولنا فيه قسم وبركة وهو مشغلة عن ذكر الله تعالى، وعن الصلاة في جماعة، وبنا إليه حاجة أفتحله أم تحرمه؟ قال ﷺ: أحله لأن الله تعالى قد أحله، نعم العمل والله تعالى أولى بالعذر قد كانت قبلي رسل كلهم يصطاد أو يطلب الصيد ويكفيك من الصلاة في جماعة إذا غبت عنها في طلب الرزق حبك الجماعة وأهلها وحبك ذكر الله تعالى وأهله وابتغ على نفسك وعيالك حلالها فإن ذلك جهاد في سبيل الله تعالى»
Nitekim Taberânî Safvân b. Ümeyye'den rivayet etmiştir ki: «Arefeta b. Nehîk et-Temîmî şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resulü! Ben ve ailem bu avdan rızıklanıyoruz; bunda bizim için bir pay ve bereket var, ancak bu Allah Teâlâ'yı zikretmekten ve cemaatle namaz kılmaktan alıkoyuyor; buna da ihtiyacımız var, bunu helal mi kılıyorsun yoksa haram mı?' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onu helal kılıyorum; çünkü Allah Teâlâ onu helal kılmıştır. Ne güzel bir iştir! Allah Teâlâ mazereti kabul etmeye en layık olandır. Benden önceki resullerin hepsi avlanır veya av arardı. Rızık aramak için cemaatten uzak kaldığında, cemaate ve cemaat ehline olan sevgin ile Allah Teâlâ'yı zikretmeye ve zikir ehline olan sevgin sana cemaat sevabı olarak yeter. Sen nefsin ve ailen için onun helal olanını ara; zira bu Allah Teâlâ yolunda bir cihaddır' buyurdu.»
واعلم أن عون الله تعالى في صالح التجار، واستدل بالآية على جواز تعليم الحيوان وضربه للمصلحة لأن التعليم قد يحتاج لذلك، وعلى إباحة اتخاذ الكلب للصيد وقيس به الحراسة، وعلى أنه لا يحل صيد الكلب المجوس، وإلى هذا ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، فقد روي عنه في المسلم يأخذ كلب المجوسي أو بازه أو صقره أو عقابه فيرسله أنه قال: لا تأكله وإن سميت لأنه من تعليم المجوس، وإنما قال الله تعالى: تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ إعادة هذا الحكم للتأكيد والتوطئة لما بعده، وسبب ذكر اليوم يعلم مما ذكر أمس.
Bil ki Allah Teâlâ'nın yardımı dürüst tüccarların üzerinedir. Bu ayetten, bir maslahat için hayvanı eğitmenin ve dövmenin caiz olduğuna delil getirilmiştir; çünkü eğitim buna ihtiyaç duyabilir. Yine av için köpek edinmenin caiz olduğuna —ki koruma köpeği de buna kıyas edilmiştir— ve Mecûsî'nin köpeğinin avının helal olmadığına delil çıkarılmıştır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ da bu görüşe gitmiştir; nitekim Mecûsî'nin köpeğini, doğanını, şahinini veya kartalını alıp ava salan bir Müslüman hakkında onun: 'Besmele çeksen bile yeme; çünkü o Mecûsî'nin eğitimidir. Hâlbuki Allah Teâlâ { تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size öğrettiğinden onlara öğreterek” buyurmuştur' dediği rivayet edilmiştir. { الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Bugün size temiz şeyler helal kılındı”; bu hükmün tekrarlanması, tekit ve sonrasına bir zemin hazırlamak içindir. 'Bugün' ifadesinin zikredilme sebebi ise dünkü açıklamadan anlaşılır.
وقال النيسابوري: فائدة الإعادة أن يعلم بقاء هذا الحكم عند إكمال الدين واستقراره، والأول أولى. وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ أي حلال، والمراد بالموصول اليهود والنصارى حتى نصارى العرب عندنا،
Nîsâbûrî şöyle demiştir: Tekrarın faydası, dinin kemale ermesi ve yerleşmesi anında bu hükmün devam ettiğini bildirmektir; ancak birinci görüş daha evladır. { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “ve kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir”; yani helaldir. Mevsul ile kastedilenler Yahudiler ve Hristiyanlardır; hatta bize göre Arap Hristiyanları da buna dâhildir.
وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه استثنى نصارى بني تغلب، وقال: ليسوا على النصرانية ولم يأخذوا منها إلا شرب الخمر،
Ali kerremallâhu vecheh'ten Benî Tağlib Hristiyanlarını istisna ettiği ve: 'Onlar Hristiyanlık üzere değillerdir; ondan sadece şarap içmeyi almışlardır' dediği rivayet edilmiştir.
وإلى ذلك ذهب ابن جبير، وحكاه الربيع عن الشافعي رضي الله تعالى عنه والمراد بطعامهم ما يتناول ذبائحهم وغيرها من الأطعمة- كما روي عن ابن عباس وأبي الدرداء وإبراهيم وقتادة والسدي والضحاك ومجاهد رضوان الله عليهم أجمعين وبه قال الجبائي والبلخي وغيرهم.
İbn Cübeyr bu görüşe gitmiştir; Rebî' de bunu Şâfiî radıyallâhu anh'tan nakletmiştir. Onların yiyeceğinden maksat —İbn Abbas, Ebü'd-Derdâ, İbrâhim, Katâde, Süddî, Dahhâk ve Mücâhid rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn'den rivayet edildiği üzere— kestikleri hayvanları ve diğer yiyecekleri kapsayan şeylerdir. Cübbâî, Belhî ve başkaları da bu görüştedir.
وفي البخاري عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد به الذبائح لأن غيرها لم يختلف في حله وعليه أكثر المفسرين، وقيل:
Buhârî'de İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan bununla kesilen hayvanların kastedildiği rivayet edilmiştir; çünkü diğer yiyeceklerin helalliğinde ihtilaf edilmemiştir; müfessirlerin çoğu da bu görüştedir. Bir görüşe göre de:
إنه مختص بالحبوب وما لا يحتاج فيه إلى التذكية وهو المروي عند الإمامية عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه،
Bu yiyecek, tahıllara ve boğazlanmaya ihtiyaç duyulmayan şeylere mahsustur; İmâmiyye katında Ebû Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet edilen de budur.
وبه قال جماعة من الزيدية، فلا تحل ذبائحهم عند هؤلاء، وحكم الصابئين حكم أهل الكتاب عند الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه، وقال صاحباه: الصابئة صنفان: صنف يقرؤون الزبور ويعبدون الملائكة، وصنف لا يقرؤون كتابا ويعبدون النجوم، فهؤلاء ليسوا من أهل الكتاب، وأما المجوس فقد سن بهم سنة أهل الكتاب في أخذ الجزية منهم دون أكل ذبائحهم ونكاح نسائهم لما
Zeydiyye'den bir grup da bu görüşe gitmiştir; bu sebeple onlara göre ehl-i kitabın kestiği hayvanlar helal değildir. Sâbiîlerin hükmü İmam Âzam radıyallâhu anh'a göre Ehl-i Kitap hükmündedir. İki talebesi [Ebû Yûsuf ve Muhammed] ise şöyle demiştir: Sâbiîler iki kısımdır: Bir kısmı Zebur'u okur ve meleklere tapar; bir kısmı ise hiçbir kitap okumaz ve yıldızlara tapar. İşte bunlar Ehl-i Kitaptan değildir. Mecûsîlere gelince, kestiklerini yemek ve kadınlarıyla evlenmek hariç, kendilerinden cizye alma konusunda Ehl-i Kitap sünneti uygulanmıştır; nitekim
روى عبد الرزاق وابن أبي شيبة والبيهقي من طريق الحسن بن محمد بن علي قال: «كتب رسول الله ﷺ إلى مجوس هجر يعرض عليهم الإسلام فمن أسلم قبل ومن أصر ضربت عليه الجزية غير ناكحي نسائهم»
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî'nin Hasan b. Muhammed b. Ali yoluyla rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hecer Mecûsîlerine mektup yazıp onları İslam'a davet etti; kim Müslüman olursa kabul edildi, kim de direnirse kadınlarıyla evlenilmeksizin üzerine cizye konuldu.»
وهو وإن كان مرسلا، وفي إسناده قيس بن الربيع- وهو ضعيف- إلا أن إجماع أكثر المسلمين- كما قال البيهقي- عليه يؤكده، واختلف العلماء في حل ذبيحة اليهودي والنصراني إذا ذكر عليها اسم
Bu hadis mürsel olsa ve senedinde zayıf olan Kays b. er-Rebî' bulunsa da —Beyhakî'nin belirttiği üzere— Müslümanların çoğunun bunun üzerindeki icması onu teyit etmektedir. Âlimler, Yahudi ve Hristiyan'ın keserken üzerine
غير الله تعالى- كعزير وعيسى ﵉ فقال ابن عمر رضي الله تعالى عنهما: لا تحل وهو قول ربيعة، وذهب أكثر أهل العلم إلى أنها تحل- وهو قول الشعبي وعطاء- قالا: فإن الله تعالى قد أحل ذبائحهم وهو يعلم ما يقولون.
Üzeyir ve İsa aleyhimesselâm gibi Allah'tan başkasının ismini andığı kurbanlığın helalliği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ: 'Helal olmaz' demiştir ki bu Rebîa'nın da görüşüdür. İlim ehlinin çoğu ise helal olacağı görüşüne gitmiştir —ki bu Şa'bî ve Atâ'nın görüşüdür—; onlar: 'Allah Teâlâ onların ne dediklerini bildiği hâlde kestiklerini helal kılmıştır' demişlerdir.
وقال الحسن: إذا ذبح اليهودي والنصراني فذكر اسم غير الله تعالى وأنت تسمع فلا تأكل، فإذا غاب عنك فكل فقد أحل الله تعالى لك وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ قال الزجاج وكثير من المتأخرين: إن هذا خطاب للمؤمنين، والمعنى لا جناح عليكم أيها المؤمنون أن تطعموا أهل الكتاب من طعامكم، فلا تصلح الآية دليلا لمن يرى أن الكفار مخاطبون بفروع الشريعة لأن التحليل حكم، وقد علقه سبحانه بهم فيها كما علق الحكم بالمؤمنين، واعترض على ظاهره بأنه إنما يتأتى لو كان الإطعام بدل الطعام فإن زعموا أن الطعام يقوم مقام الإطعام توسعا ورد الفصل بين المصدر وصلته بخبر المبتدأ، وهو ممتنع فقد صرحوا بأنه لا يجوز إطعام زيد حسن للمساكين وضربك شديد زيدا فكيف جاز وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ؟ وعن بعضهم فإن قيل: ما الحكمة في هذه الجملة وهم كفار لا يحتاجون إلى بياننا؟ أجيب بأن المعنى انظروا إلى ما أحل لكم في شريعتكم فإن أطعمكموه فكلوه ولا تنظروا إلى ما كان محرما عليهم، فإن لحوم الإبل ونحوها كانت محرمة عليهم، ثم نسخ ذلك في شريعتنا، فالآية بيان لنا لا لهم أي اعلموا أن ما كان محرما عليهم مما هو حلال لكم قد أحل لكم أيضا ولذلك لو أطعمونا خنزيرا أو نحوه وقالوا: هو حلال في شريعتنا، وقد أباح الله تعالى لكم طعامنا كذبناهم وقلنا: إن الطعام الذي يحل لكم هو الذي يحل لنا لا غيره، فحاصل المعنى طعامهم حل لكم إذا كان الطعام الذي أحللته لكم، وهذا التفسير معنى قول السدي وغيره فافهمه فقد أشكل على بعض المعاصرين. وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ عطف على الطيبات أو مبتدأ والخبر محذوف لدلالة ما تقدم عليه أي حل لكم أيضا، والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من المحصنات، أو من الضمير فيها على ما قاله أبو البقاء، والمراد بهن عند الحسن، والشعبي وإبراهيم العفائف، وعند مجاهد الحرائر، واختاره أبو علي، وعند جماعة العفائف والحرائر، وتخصيصهن بالذكر للبعث على ما هو أولى لا لنفي ما عداهن، فإن نكاح الإماء المسلمات بشرطه صحيح بالاتفاق، وكذا نكاح غير العفائف منهن، وأما الإماء الكتابيات فهن كالمسلمات عند الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وإن كن حربيات كما هو الظاهر، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: لا يجوز نكاح الحربيات، وخص الآية بالذميات، واحتج له بقوله تعالى: لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [المجادلة: ٢٢] والنكاح مقتض للمودة لقوله تعالى: خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً [الروم: ٢١] قال الجصاص: وهذا عندنا إنما يدل على الكراهة، وأصحابنا يكرهون مناكحة أهل الحرب، وذهبت الإمامية إلى أنه لا يجوز عقد نكاح الدوام على الكتابيات لقوله تعالى: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [البقرة: ٢٢١] ولقوله سبحانه: وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ [الممتحنة: ١٠] . وأولوا هذه الآية بأن المراد من المحصنات من الذين أوتوا الكتاب اللاتي أسلمن منهن، والمراد من المحصنات من المؤمنات اللاتي كن في الأصل مؤمنات، وذلك أن قوما كانوا يتحرجون من العقد على من أسلمت عن كفر فبين الله تعالى أنه لا حرج في ذلك، وإلى تفسير المحصنات بمن أسلمن ذهب ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أيضا، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر ويأباه النظم، ولذلك زعم بعضهم أن المراد هو الظاهر إلا أن الحل مخصوص بنكاح المتعة وملك اليمين، ووطؤهن حلال بكلا الوجهين عند الشيعة، وأنت تعلم أن هذا أدهى وأمر، ولذلك هرب بعضهم إلى دعوى أن الآية منسوخة بالآيتين المتقدمتين آنفا احتجاجا بما رواه الجارود عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه في ذلك، ولا يصح ذلك من طريق أهل السنة، نعم
Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: 'Yahudi ve Hristiyan hayvanı keserken sen işitir vaziyette Allah'tan başkasının adını anarsa yeme; fakat yanında anmadıysa ye, çünkü Allah Teâlâ sana helal kılmıştır.' { وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ } “sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir”; Zeccâc ve müteahhirînden pek çok âlim bunun müminlere bir hitap olduğunu ve manasının 'Ey müminler! Ehl-i Kitaba yiyeceğinizden yedirmenizde size bir günah yoktur' demek olduğunu söylemişlerdir. Dolayısıyla bu ayet, kâfirlerin şeriatın füruu ile muhatap olduğunu savunanlar için delil olmaya elverişli değildir; zira helal kılmak bir hükümdür ve Allah Sübhânehu bu ayette hükmü müminlere bağladığı gibi onlara da bağlamıştır. Ancak bu zâhire şöyle itiraz edilmiştir: Bu mana ancak 'taâm' yerine 'it'âm' (yedirmek) lafzı olsaydı geçerli olurdu; eğer taâm lafzının mecazen it'âm yerine geçtiğini iddia ederlerse, masdar ile sılasının arasına mübtedanın haberinin girmesi durumu ortaya çıkar ki bu câiz değildir. Zira nahivciler 'Zeyd'in yedirmesi yoksullara güzeldir' ve 'Senin dövmen şiddetlidir Zeyd'i' denilemeyeceğini açıkça belirtmişlerdir; o hâlde { وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ } nasıl caiz olmuştur? Bazılarından nakledildiğine göre: 'Eğer bu cümlenin hikmeti nedir, hâlbuki onlar bizim beyanımıza muhtaç olmayan kâfirlerdir denilirse?' Şöyle cevap verilir: Mana şudur: Kendi şeriatınızda size helal kılınana bakın; şayet onlar size bunu yedirirlerse yiyin ve onlara haram kılınmış olan şeylere bakmayın. Zira deve eti ve benzeri şeyler onlara haramdı, sonra bizim şeriatımızda bu neshedildi. Dolayısıyla ayet onlar için değil bizim için bir açıklamadır; yani bilin ki onlara haram olup size helal olan şeyler artık size de helal kılınmıştır. Bundan dolayı şayet bize domuz eti veya benzeri bir şey yedirip: 'Bu bizim şeriatımızda helaldir ve Allah Teâlâ bizim yiyeceğimizi size mübah kılmıştır' deselerdi, onları yalanlar ve: 'Size helal olan yiyecek ancak bize helal olandır, başkası değil' derdik. Netice olarak mana: 'Onların yiyeceği, size helal kıldığım yiyecek olduğu takdirde sizin için helaldir' demektir. Bu tefsir Süddî ve başkalarının sözünün manasıdır; bunu iyi anla, zira çağdaş bazı kimselere kapalı kalmıştır. { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ } “ve mümin kadınlardan iffetli (hür) olanlar da”; { الطَّيِّباتُ } üzerine matuftur yahut öncekilerin delaleti sebebiyle haberi mahzuf bir mübtedadır; yani 'onlar da size helal kılındı' demektir. Câr ve mecrûr, Ebü'l-Bekâ'nın dediğine göre 'el-muhsanât' lafzından yahut onun içindeki zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Bunlarla kastedilen Hasan, Şa'bî ve İbrâhim'e göre iffetli kadınlar; Mücâhid'e göre hür kadınlardır ki Ebû Ali de bunu seçmiştir; bir gruba göre ise hem iffetli hem hür olanlardır. Bunların özellikle zikredilmesi, evla olana teşvik içindir; yoksa bunların dışındakileri nefyetmek için değildir. Zira Müslüman cariyelerle şartına uygun olarak evlenmek ittifakla sahihtir; aynı şekilde iffetsiz Müslüman kadınlarla evlenmek de böyledir. Kitabî cariyelere gelince, İmam Âzam radıyallâhu anh katında onlar da Müslüman cariyeler gibidir. { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli (hür) kadınlar da”; zâhir olduğu üzere harbî (Müslümanlarla savaş hâlinde) olsalar bile böyledir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ise: 'Harbî kadınlarla evlenmek caiz değildir' demiş ve ayeti zimmî kadınlara tahsis etmiştir; bu görüşüne Allah Teâlâ'nın: { لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden hiçbir topluluğu, Allah'a ve Resulüne karşı gelenlere sevgi besler bulamazsın” ayetini delil getirmiştir. Nikah ise sevgi duymayı gerektirir; nitekim Allah Teâlâ: { خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } “Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi nefislerinizden eşler yaratması ve aranızda bir sevgi ve merhamet kılmasıdır” buyurmuştur. Cessâs şöyle der: 'Bu delil bize göre sadece kerahete delalet eder; arkadaşlarımız ehl-i harp ile evlenmeyi mekruh görürler.' İmâmiyye ise Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin” ve { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” ayetleri gereğince Ehl-i Kitap kadınlarıyla daimi nikah akdinin caiz olmadığı görüşüne gitmiştir. Bu ayeti ise; 'kitap verilenlerden iffetli olanlar' ifadesiyle onlardan Müslüman olanların, 'mümin kadınlardan iffetli olanlar' ifadesiyle de aslen mümin olan kadınların kastedildiği şeklinde tevil etmişlerdir. Bunun sebebi de bir topluluğun küfürden dönüp Müslüman olan kadınlarla nikah kıymaktan çekinmesi ve Allah Teâlâ'nın bunda bir sakınca olmadığını açıklamasıdır. İffetli kadınları Müslüman olanlar diye tefsir etme yoluna İbn Ömer radıyallâhu anhümâ da gitmiştir. Bunun zâhire aykırı olduğu ve nazmın buna izin vermediği gizli değildir. Bu yüzden bazıları lafzın zâhirinin kastedildiğini, ancak bu helalliğin müt'a nikahı ve mülk-i yemîne (cariyeliğe) mahsus olduğunu iddia etmişlerdir; Şia'ya göre her iki yolla da onlarla cinsel ilişki helaldir. Bunun ise çok daha vahim ve acı bir tevil olduğunu bilirsin. Bu sebeple bazısı, Cârûd'un bu hususta Ebû Ca'fer radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği habere dayanarak bu ayetin az önce geçen iki ayetle mensuh olduğu iddiasına kaçmıştır. Ehl-i Sünnet tarikiyle bu rivayet sahih değildir; evet,
أخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى
İbn Cerîr İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan
عنهما قال: «نهى رسول الله ﷺ عن أصناف النساء إلا ما كان من المؤمنات المهاجرات وحرم كل ذات دين غير الإسلام» .
şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret eden mümin kadınlar hariç diğer kadın sınıflarını nehyetti ve İslam'dan başka bir dine mensup her kadını haram kıldı.»
وأخرج عبد الرزاق وابن المنذر عن جابر بن عبد الله «أنه سئل عن نكاح المسلم اليهودية والنصرانية فقال:
Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmişlerdir ki; kendisine Müslümanın Yahudi ve Hristiyan kadınla evlenmesi sorulduğunda şöyle demiştir:
تزوجناهن زمن الفتح ونحن لا نكاد نجد المسلمات كثيرا فلما رجعنا طلقناهن.
«Biz onlarla Fetih zamanında, pek fazla Müslüman kadın bulamadığımız için evlenmiştik; geri döndüğümüzde ise onları boşadık.»
وأخرج ابن جرير عن الحسن أنه سئل أيتزوج الرجل المرأة من أهل الكتاب؟ فقال: ما له ولأهل الكتاب وقد أكثر الله تعالى المسلمات فإن كان لا بد فاعلا فليعمد إليها حصانا غير مسافحة، قال الرجل: وما المسافحة؟ قال: هي التي إذا لمح الرجل إليها بعينة اتبعته» إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ أي مهورهن وهي عوض الاستمتاع بهن- كما قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وغيره- وتقييد الحل بإيتائها لتأكيد وجوبها لا للاحتراز، ويجوز أن يراد بالإيتاء التعهد والالتزام مجازا، ولعله أقرب من الأول، وإن كان المآل واحدا، و «إذا» ظرف لحل المحذوف، ويحتمل أن تكون شرطية حذف جوابها أي إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ حللن لكم. مُحْصِنِينَ أي إعفاء بالنكاح وهو منصوب على الحال من فاعل آتَيْتُمُوهُنَّ وكذا قوله تعالى: غَيْرَ مُسافِحِينَ، وقيل: هو حال من ضمير مُحْصِنِينَ، وقيل:
İbn Cerîr, Hasan'dan rivayet ettiğine göre ona: 'Kişi Ehl-i Kitaptan bir kadınla evlenebilir mi?' diye sorulmuş, o da şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Müslüman kadınları çoğaltmışken onun Ehl-i Kitap ile ne işi var? Eğer mutlaka yapacaksa zinakâr olmayan iffetli bir kadına yönelsin.' Adam: 'Zinakâr (müsâfiha) kadın kimdir?' deyince: 'Erkeğin göz ucuyla baktığında peşine takılıp giden kadındır' demiştir. { إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “mehirlerini verdiğiniz takdirde”; yani mehirlerini —ki İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ve başkalarının dediği gibi kendilerinden faydalanmanın karşılığıdır— [verdiğiniz takdirde]. Helalliğin bu mehirlerin verilmesiyle kayıtlanması, vacipliğini tekit içindir; yoksa şartın yokluğunda nikahı geçersiz kılmak için değildir. Vermekten kastın mecazen taahhüt ve iltizam olması da caizdir; netice aynı olsa da bu ilk manadan daha uygundur. 'İzâ' mahzuf helallik fiilinin zarfıdır; şartiyye olup cevabının mahzuf olması da muhtemeldir; yani 'onlara mehirlerini verdiğiniz takdirde size helal olurlar' demektir. { مُحْصِنِينَ } “iffetli yaşamak”; yani nikah ile iffeti koruyarak [demektir] ve { آتَيْتُمُوهُنَّ } fâilinden hâl olarak mensubdur; Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ مُسافِحِينَ } “zina etmeksizin” kavli de böyledir. { مُحْصِنِينَ } içindeki zamirden hâl olduğu da söylenmiştir; bir görüşe göre de:
صفة- لمحصنين- أي غير مجاهرين بالزنا، وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ أي ولا مسرين به، والخدن الصديق يقع على الذكر والأنثى، وقيل: الأول نهي عن الزنا، والثاني نهي عن مخالطتهنّ، ومُتَّخِذِي يحتمل أن يكون مجرورا عطفا على مُسافِحِينَ وزيدت لا لتأكيد النفي المستفاد من غير، ويحتمل أن يكون منصوبا عطفا على غَيْرَ مُسافِحِينَ باعتبار أوجهه الثلاثة وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ أي من ينكر المؤمن به، وهو شرائع الإسلام التي من جملتها ما بين هنا من الأحكام المتعلقة بالحل والحرمة، ويمتنع عن قبولها فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ أي الذي عمله واعتقد أنه قربة له إلى الله تعالى. وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ أي الهالكين، والآية تذييل لقوله تعالى: الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ إلخ تعظيما لشأن ما أحله الله تعالى وما حرمه، وتغليظا على من خالف ذلك، فحمل الإيمان على المعنى المصدري وتقدير مضاف- كما قيل- أي بموجب الإيمان، وهو الله تعالى ليس بشيء، وإن أشعر به كلام مجاهد، وضمير الرفع مبتدأ، ومِنَ الْخاسِرِينَ خبره، وفِي متعلقة بما تعلق به الخبر من الكون المطلق، وقيل: بمحذوف دلّ عليه المذكور أي خاسرين في الآخرة، وقيل: بالخاسرين على أن أل معرفة لا موصولة لأن ما بعدها لا يعمل فيما قبلها، وقيل: يغتفر في الظرف ما لا يغتفر في غيره كما في قوله:
'Muhsinîn' kelimesinin sıfatıdır; yani zinayı açıkça ilan etmeyenler demektir. { وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ } “ve gizli dost tutmaksızın”; yani zinayı gizlice yapmayanlar demektir. 'Hıdn' dost demektir; hem erkek hem kadın için kullanılır. Birinci ifadenin zinadan nehiy, ikincisinin ise kadınlarla düşüp kalkmaktan nehiy olduğu da söylenmiştir. { مُتَّخِذِي } kelimesinin { مُسافِحِينَ } üzerine atıfla mecrur olması muhtemeldir ve 'lâ' harfi 'ğayr'den anlaşılan nefyi pekiştirmek için getirilmiştir; üç yönü itibarıyla { غَيْرَ مُسافِحِينَ } üzerine atıfla mensub olması da muhtemeldir. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı inkâr ederse”; yani iman edilmesi gereken şeyi —ki o da helal ve harama dair burada açıklanan hükümlerin de dâhil olduğu İslam şeriatıdır— inkâr eder ve onu kabulden kaçınırsa, { فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “şüphesiz ameli boşa gitmiştir”; yani yaptığı ve Allah Teâlâ'ya yakınlık vesilesi saydığı amel boşa çıkmıştır. { وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır”; yani helak olanlardandır. Ayet, Allah Teâlâ'nın helal ve haram kıldığı şeylerin şanını yüceltmek ve buna muhalefet edene şiddet göstermek maksadıyla { الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Bugün size temiz şeyler helal kılındı” kavline bir fezlekedir. İmanın masdar manasına hamledilmesi ve denildiği gibi 'imanın gerektirdiği zata, yani Allah Teâlâ'ya' şeklinde muzâf takdir edilmesi bir hiçtir; Mücâhid'in sözü bunu hissettirse de durum böyledir. Merfû zamir mübteda, { مِنَ الْخاسِرِينَ } onun haberi, { فِي } ise haberin taalluk ettiği mutlak varlık (kevn-i mutlak) fiiline taalluk eder. Zikredilen ifadenin delalet ettiği mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği, yani 'ahirette hüsrana uğrayanlar' takdirinde olduğu da söylenmiştir; elif-lâmın sıla değil marife olduğu takdirde bizzat 'el-hâsirîn' kelimesine taalluk ettiği de söylenmiştir, çünkü sıladan sonraki kelime öncesinde amel etmez. Zarflarda başkalarında hoş görülmeyen şeylerin hoş görüleceği de söylenmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
ربيته (١) حتى إذا ما تمعددا ... كان جزائي بالعصا أن أجلدا
«Onu büyüttüm, ta ki delikanlı çağına gelince ... Benim mükâfatım değnekle dövülmek oldu.»
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بالإيمان العلمي أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أي بعزائم التكليف، وقال أبو الحسن الفارسي: أمر الله تعالى عباده بحفظ النيات في المعاملات، والرياضات في المحاسبات، والحراسة في الخطرات، والرعاية في المشاهدات، وقال بعضهم: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ عقد القلب بالمعرفة، وعقد اللسان بالثناء، وعقد الجوارح بالخضوع، وقيل: أول عقد عقد على المرء عقد الإجابة له سبحانه بالربوبية وعدم المخالفة بالرجوع إلى ما سواه، والعقد الثاني عقد تحمل الأمانة وترك الخيانة أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ أي أحل لكم جميع أنواع التمتعات والحظوظ بالنفوس السليمة التي لا يغلب عليها السبعية والشره إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ من
Bu böyledir. «Ayetlerdeki işârî mana babından»: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” —ilmî iman ile [inananlar]— { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ahitleri yerine getirin”; yani mükellefiyetin azimetlerini [yerine getirin]. Ebu'l-Hasan el-Fârisî şöyle demiştir: Allah Teâlâ kullarına muamelelerde niyetleri, muhasebelerde riyazetleri, havâtırda (kalbe gelen düşüncelerde) murakabeyi ve müşahedelerde [ilâhî edebi] gözetmeyi korumalarını emretmiştir. Bazıları da şöyle demiştir: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ahitleri yerine getirin”; kalbin ahdi marifetle, dilin ahdi senâ ile ve azaların ahdi boyun eğmekledir. Şöyle de denilmiştir: İnsandan alınan ilk ahit, O Sübhânehu'nun rabliğini kabul etme ve O'ndan başkasına yönelip muhalefet etmeme ahdidir. İkinci ahit ise emaneti yüklenme ve hıyaneti terk etme ahdidir. { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ } “Dört ayaklı hayvanlar size helal kılındı”; yani yırtıcılık ve doyumsuzluğun galebe çalmadığı selim nefisler için her türlü nimet ve nasip alma size helal kılındı, { إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “size [harâm olduğu] okunacak olanlar müstesna”; yani
التمتعات المنافية للفضيلة والعدالة غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ أي لا متمتعين بالحظوظ في حال تجردكم للسلوك وقصدكم كعبة الوصال وتوجهكم إلى حرم صفات الجمال والجلال إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ ما يُرِيدُ فليرض السالك بحكمه ليستريح، ويهدي إلى سبيل رشده يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ من المقامات والأحوال التي يعلم بها السالك إلى حرم ربه سبحانه من الصبر والتوكل والشكر ونحوها أي لا تخرجوا عن حكمها وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ وهو وقت الحج الحقيقي وهو وقت السلوك إلى ملك الملوك، وإحلاله بالخروج عن حكمه والاشتغال بما فيه وَلَا الْهَدْيَ وهو النفس المستعدة المعدة للقربان عند الوصول إلى الحضرة، وإحلالها باستعمالها بما يصرفها، أو تكليفها بما يكون سبب مللها وَلَا الْقَلائِدَ وهي ما قلدته النفس من الأعمال الشرعية التي لا يتم الوصول إلا بها، وإحلالها بالتطفيف بها وعدم إيقاعها على الوجه الكامل وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ وهم السالكون، وإحلالهم بتنفيرهم وشغلهم بما يصدهم أو يكسلهم يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ بتجليات الأفعال وَرِضْواناً بتجليات الصفات، وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا أي إذا رجعتم إلى البقاء بعد الفناء فلا جناح عليكم في التمتع وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا أي لا يكسبنكم بغض القوى النفسانية بسبب صدها إياكم عن السلوك أَنْ تَعْتَدُوا عليها، وتقهروها بالكلية فتتعطل أو تضعف عن منافعها، أو لا يكسبنكم بغض قوم من أهاليكم أو أصدقائكم بسبب صدهم إياكم أن تعتدوا عليهم بمقتهم وإضرارهم وإرادة الشر لهم وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى بتدبير تلك القوى وسياستها، أو بمراعاة الأهل والأصدقاء والإحسان إليهم وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ فإن ذلك يقطعكم عن الوصول، وعن سهل أن الْبِرِّ الإيمان وَالتَّقْوى السنة والْإِثْمِ الكفر وَالْعُدْوانِ البدعة،
hazlar müstesnadır. { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “ihramlı iken avı helal saymamak şartıyla”; yani sülûk için tecerrüt ettiğiniz, vuslat Kâbe'sine yöneldiğiniz ve celal ile cemal sıfatlarının haremine yöneldiğiniz hâlde hazlardan yararlanmaya kalkışmaksızın. { إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ ما يُرِيدُ } “Şüphesiz Allah dilediği hükmü verir”; sâlik rahat etmek ve rüşd yoluna hidayet olunmak için O'nun hükmüne razı olsun. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ } “Ey iman edenler! Allah'ın alametlerine saygısızlık etmeyin”; sabır, tevekkül, şükür ve benzeri gibi sâlikin Rabbinin haremine doğru yol alırken bildiği makamlara ve hâllere hürmetsizlik etmeyin, yani bunların hükmünün dışına çıkmayın. { وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ } “haram aya da”; o hakiki hac vaktidir, yani mülklerin Melik'ine sülûk vaktidir; onu helal saymak ise hükmünden çıkmak ve onun dışındaki şeylerle meşgul olmaktır. { وَلَا الْهَدْيَ } “kurbanlığa da”; o, huzura varıldığında kurban edilmek üzere hazırlanmış istidatlı nefistir; onu helal saymak ise onu yolundan alıkoyacak şeylerde kullanmak veya bıkkınlığına sebep olacak şeyleri ona yüklemektir. { وَلَا الْقَلائِدَ } “gerdanlıklara da”; onlar nefsin boynuna taktığı ve vuslatın ancak kendisiyle tamamlandığı şer'î amellerdir; onları helal saymak ise onları eksiltmek ve kâmil surette ifa etmemektir. { وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ } “ve Beyt-i Haram'a yönelenlere de”; onlar sâliklerdir; onları helal saymak ise onları nefret ettirmek ve yollarından alıkoyacak veya tembelleştirecek şeylerle meşgul etmektir. { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ } “Rablerinden bir lütuf ararlar”; fiillerin tecellileriyle; { وَرِضْواناً } “ve bir rıza”; sıfatların tecellileriyle. { وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا } “İhramdan çıktığınız zaman avlanabilirsiniz”; yani fenâdan sonra bekâya döndüğünüz vakit hazlardan yararlanmanızda size bir günah yoktur. { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا } “Bir topluluğun sizi Mescid-i Haram'dan alıkoymasından ötürü duyduğunuz kin, sizi haddi aşmaya sevk etmesin”; yani nefsânî kuvvetlerin sizi sülûktan alıkoymasından ötürü duyduğunuz buğuz, sakın o kuvvetlere haddi aşarak saldırıp onları tamamen kahretmenize ve böylece yararlarından mahrum kalmanıza veya zayıflamalarına yol açmasın; yahut ailenizden veya dostlarınızdan bir topluluğun sizi alıkoyması sebebiyle onlara duyduğunuz kin, onlara buğzedip zarar vererek ve haklarında kötülük dileyerek haddi aşmanıza sebep olmasın. { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın”; bu kuvvetleri tedbir ve siyasetle yöneterek yahut aile ve dostları gözetip onlara ihsanda bulunarak. { وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın”; zira bu sizi vuslattan koparır. Sehl'den nakledildiğine göre birr (iyilik) iman, takva sünnet, ism (günah) küfür, udvân (düşmanlık) ise bidattir.
وعن الصادق رضي الله تعالى عنه الْبِرِّ الايمان وَالتَّقْوى الإخلاص وَالْإِثْمَ الكفر وَالْعُدْوانِ المعاصي،
[Ca'fer] es-Sâdık radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre; birr iman, takva ihlâs, ism küfür, udvân ise isyanlardır.
وقيل: الْبِرِّ ما توافق عليه العلماء من غير خلاف وَالتَّقْوى مخالفة الهوى وَالْإِثْمَ طلب الرخص وَالْعُدْوانِ التخطي إلى الشبهات وَاتَّقُوا اللَّهَ في هذه الأمور إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ فيعاقبكم بما هو أعلم حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وهي خمود الشهوة بالكلية فإنه رذيلة التفريط المنافية للعفة وَالدَّمُ وهو التمتع بهوى النفس وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ أي وسائر وجوه التمتعات بالحرص والشره وقلة الغيرة وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ من الأعمال التي فعلت رياء وسمعة وَالْمُنْخَنِقَةُ وهي الأفعال الحسنة صورة مع كمون الهوى فيها، وَالْمَوْقُوذَةُ وهي الأفعال التي أجبر عليها الهوى وَالْمُتَرَدِّيَةُ وهي الأفعال المائلة إلى التفريط والنقصان وَالنَّطِيحَةُ وهي الأفعال التي تصدر خوف الفضيحة وزجر المحتسب مثلا وَما أَكَلَ السَّبُعُ وهي الأفعال التي هي من ملائمات القوة الغضبية من الأنفة والحمية النفسانية إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ من الأفعال الحسنة التي تصدر بإرادة قلبية لم يمازجها ما يشينها وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وهو ما يفعله أبناء العادات لا لغرض عقلي أو شرعي وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ بأن تطلبوا السعادة والكمال بالحظوظ والطوالع وتتركوا العمل وتقولوا: لو كان مقدرا لنا لعملنا فإنه ربما كان القدر معلقا بالسعي ذلِكُمْ فِسْقٌ خروج عن الدين الحق لأن فيه الأمر والنهي، والاتكال على المقدر يجعلهما عبثا الْيَوْمَ وهو وقت حصول الكمال يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ بأن يصدّوكم عن طريق الحق فَلا تَخْشَوْهُمْ فإنهم لا يستولون عليكم بعد وَاخْشَوْنِ لتنالوا ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ببيان ما بينت وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي بذلك أو بالهداية إليّ وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ أي الانقياد للانمحاء دِيناً فَمَنِ اضْطُرَّ إلى تناول لذة في مخمصة، وهي الهيجان الشديد للنفس غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ غير منحرف لرذيلة فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فيستر ذلك ويرحم بمدد التوفيق.
Şöyle de denilmiştir: Birr, âlimlerin ihtilafsız üzerinde birleştiği hususlar; takva, heva ve hevese muhalefet etmek; ism, ruhsatları aramak; udvân ise şüpheli şeylere dalmaktır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının”; bu hususlarda sakının. { إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Allah, cezası pek şiddetli olandır”; en iyi bildiği şekilde sizi cezalandırır. { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Ölmüş hayvan size haram kılındı”; o, şehvetin tamamen sönmesidir; zira bu iffete aykırı olan tefrit reziletidir. { وَالدَّمُ } “kan”; nefsin hevasıyla zevklenmektir. { وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ } “domuz eti”; hırs, açgözlülük ve gayretsizlik ile faydalanmanın diğer bütün yönleridir. { وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Allah'tan başkası adına kesilenler”; gösteriş ve şöhret için yapılan amellerdir. { وَالْمُنْخَنِقَةُ } “boğulmuş”; içinde gizli heva barındıran sureti güzel amellerdir. { وَالْمَوْقُوذَةُ } “vurularak öldürülmüş”; hevanın zorla yaptırdığı amellerdir. { وَالْمُتَرَدِّيَةُ } “yuvarlanarak ölmüş”; tefrit ve noksanlığa meyleden amellerdir. { وَالنَّطِيحَةُ } “boynuzlanarak ölmüş”; rezil olma korkusu veya meselâ muhtesibin azarlaması yüzünden sadır olan amellerdir. { وَما أَكَلَ السَّبُعُ } “yırtıcı hayvanın yediği”; gurur ve nefsanî taassup gibi gazap kuvvetine uygun düşen amellerdir. { إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ } “[ölmeden yetişip] kestikleriniz müstesna”; kalbî bir iradeyle sadır olan ve içine kusur verici hiçbir şey karışmayan güzel ameller müstesnadır. { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “dikili taşlar üzerinde boğazlananlar”; aklî veya şer'î bir gaye olmaksızın âdet ehlince yapılan amellerdir. { وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ } “ve fal oklarıyla kısmet aramanız”; ameli bırakıp 'şayet bize takdir edilmiş olsaydı yapardık' diyerek şans ve talih ile saadet ve kemal aramanızdır; zira bazen kader gayrete bağlı kılınmıştır. { ذلِكُمْ فِسْقٌ } “Bunlar fısktır”; hak dinden çıkmaktır, çünkü dinde emir ve nehiy vardır; takdire dayanıp ameli terk etmek ise bunları abes kılar. { الْيَوْمَ } “Bugün”; yani kemalin hasıl olduğu vakit, { يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “inkâr edenler dininizden umutlarını kesmişlerdir”; sizi hak yoldan çevirmekten umutlarını kesmişlerdir. { فَلا تَخْشَوْهُمْ } “onlardan korkmayın”; zira bundan sonra size üstünlük sağlayamazlar. { وَاخْشَوْنِ } “benden korkun”; ta ki hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen şeylere nail olasınız. { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim”; beyan ettiğim şeyleri açıklamak suretiyle; { وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “üzerinizdeki nimetimi tamamladım”; bununla veya bana ulaşan hidayet ile; { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ } “ve sizin için İslam'ı seçip ondan razı oldum”; yani yok olmaya (inmihâ) boyun eğmeyi razı oldum, { دِيناً } “din olarak”. { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Artık kim mecbur kalırsa”; nefsin şiddetli galeyanı olan bir açlıkta bir lezzeti almaya mecbur kalırsa, { غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ } “günaha meyletmeksizin”; bir rezilete sapmaksızın [yerse], { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; bunu örter ve tevfik yardımıyla merhamet eder.
يَسْئَلُونَكَ ماذا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ من الحقائق التي تحصل لكم بعقولكم وقلوبكم وأرواحكم وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ وهي الحواس الظاهرة والباطنة وسائر القوى والآلات البدنية مُكَلِّبِينَ معلمين لها على اكتساب الفضائل تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ من علوم الأخلاق والشرائع فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ مما يؤدي إلى الكمال وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ بأن تقصدوا أنه أحد أسباب الوصول إليه عز شأنه لا أنه لذة نفسانية وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وهو مقام الفرق والجمع وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ فلا عليكم أن تطعموهم منه بأن تضموا لأهل الفرق جمعا، ولأهل الجمع فرقا وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وهي النفوس المهذبة الكاملة وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ أي حقوقهن من الكمال اللائق بهن وألحقتموهن بالمحصنات من المؤمنات مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ
{ يَسْئَلُونَكَ ماذا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz olanlar helal kılındı”; akıllarınız, kalpleriniz ve ruhlarınızla elde ettiğiniz hakikatler helal kılındı. { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ } “ve avcı hayvanlardan eğittikleriniz [in avladıkları da]”; onlar zahirî ve batınî duyular ile diğer bedenî kuvvetler ve aletlerdir. { مُكَلِّبِينَ } “av hayvanı eğiticileri olarak”; onları faziletleri kazanmaya alıştırmış olarak. { تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size öğrettiğinden onlara öğreterek”; ahlak ve şeriat ilimlerinden öğreterek. { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “artık onların sizin için tuttuklarından yiyin”; kemale ulaştıran şeylerden yararlanın. { وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ } “ve üzerine Allah'ın ismini anın”; onun nefsanî bir lezzet değil, şânı yüce olan Allah'a vuslat sebeplerinden biri olduğunu kastederek anın. { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “ve kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir”; bu fark ve cem makamıdır. { وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ } “sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir”; fark ehline cem'i, cem ehline de farkı katarak onlara yedirmenizde bir beis yoktur. { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ } “ve mümin kadınlardan iffetli (hür) olanlar da”; onlar arınmış kâmil nefislerdir. { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli (hür) kadınlar da; mehirlerini verdiğiniz takdirde”; yani kendilerine layık kemal haklarını verip onları mümin iffetli kadınlara kattığınız takdirde. { مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ } “iffetli yaşamak, zina etmeksizin ve gizli dost tutmaksızın”;
بل قاصدين تكميلهن واستيلاء الآثار النافعة منهن لا مجرد الصحبة وإفاضة ماء المعارف من غير ثمرة وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ بأن ينكر الشرائع والحقائق ويمتنع من قبولها فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ بإنكاره الشرائع وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ بإنكاره الحقائق، والظاهر عدم التوزيع، والله تعالى أعلم بمراده، وهو الموفق للصواب.
bilakis sırf beraberlik ve semeresiz marifet suyunu akıtmak için değil, onları kemale erdirmeyi ve onlardan faydalı eserlerin zuhur etmesini kastederek. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı inkâr ederse”; şeriatları ve hakikatleri inkâr edip onları kabulden kaçınırsa, { فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “şüphesiz ameli boşa gitmiştir”; şeriatları inkâr etmesi sebebiyle ameli boşa çıkmıştır; { وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır”; hakikatleri inkâr etmesi sebebiyle. Zâhir olan ise ayrıma gidilmemesidir. Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir ve doğruya muvaffak kılan O'dur.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شروع في بيان الشرائع المتعلقة بدينهم بعد بيان ما يتعلق بدنياهم، ووجه التقديم والتأخير ظاهر إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ أي إذا أردتم القيامة إليها والاشتغال بها، فعبر عن إرادة الفعل بالفعل المسبب عنها مجازا، وفائدة الإيجاز والتنبيه على أن من أراد العبادة ينبغي أن يبادر إليها بحيث لا ينفك الفعل عن الإرادة، وقيل: يجوز أن يكون المراد إذا قصدتم الصلاة، فعبر عن أحد لازمي الشيء بلازمه الآخر وظاهر الآية يوجب الوضوء على كل قائم إلى الصلاة وإن لم يكن محدثا نظرا إلى عموم الَّذِينَ آمَنُوا من غير اختصاص بالمحدثين، وإن لم
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; dünyalarına taalluk eden hususların beyanından sonra dinlerine taalluk eden şeriatların beyanına bir giriştir; öne alma ve ertelemenin gerekçesi ise açıktır. { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalktığınız zaman”; yani ona kalkmayı ve onunla meşgul olmayı dilediğiniz zaman. Fiili istemek, mecazen o istekten kaynaklanan fiilin bizzat kendisiyle ifade edilmiştir. Bunun faydası; vecizlik ve ibadeti arzu eden kimsenin, fiil iradeden ayrılmayacak derecede ona hemen yönelmesi gerektiğine dikkat çekmektir. Şöyle de denilmiştir: Muradın 'namaza yöneldiğiniz zaman' olması caizdir; zira bir şeyin iki ayrılmaz vasfından biri diğeriyle ifade edilmiştir. Ayetin zâhiri, abdestsiz olanlara has kılınmaksızın { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinin umumuna bakılarak, abdestsiz olmasa bile namaza kalkan herkese abdesti vacip kılar; gerçi
يكن في الكلام دلالة على تكرار الفعل، وإنما ذلك من خارج على الصحيح، لكن الإجماع على خلاف ذلك،
lafızda fiilin tekrarına dair bir delalet yoktur ve sahih olan görüşe göre bu ancak hariçten anlaşılır; fakat icma bunun aksinedir.
وقد أخرج مسلم وغيره «أنه ﷺ صلّى الخمس بوضوء واحد يوم الفتح فقال عمر رضي الله تعالى عنه: صنعت شيئا لم تكن تصنعه، فقال ﵊: عمدا فعلته يا عمر؟؟»
Nitekim Müslim ve başkaları rivayet etmiştir ki: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Fetih günü beş vakit namazı tek abdestle kıldı. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: 'Daha önce yapmadığın bir şeyi yaptın' dedi. [Peygamber] aleyhisselâm da: 'Bunu bilerek yaptım ey Ömer!' buyurdu.»
يعني بيانا للجواز، فاستحسن الجمهور كون الآية مقيدة، والمعنى إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ محدثين بقرينة دلالة الحال، ولأنه اشترط الحدث في البدل وهو التيمم فلو لم يكن له مدخل في الوضوء مع المدخلية في التيمم لم يكن البدل بدلا، وقوله تعالى: فَلَمْ تَجِدُوا ماءً صريح في البدلية، وبعض المتأخرين أن في الكلام شرطا مقدرا أي إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا إلخ إن كنتم محدثين لأنه يلائمه كل الملاءمة عطف وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا عليه، وقيل: الأمر للندب، ويعلم الوجوب للمحدث من السنة واستبعد لإجماعهم على أن وجوب الوضوء مستفاد من هذه الآية مع الاحتياج إلى التخصيص بغير المحدثين من غير دليل، وأبعد منه أنه ندب بالنسبة إلى البعض، ووجوب بالنسبة إلى آخرين، وقيل: هو للوجوب، وكان الوضوء واجبا على كل قائم أول الأمر ثم نسخ،
Yani caiz olduğunu açıklamak için yapmıştır. Bu sebeple cumhur, hâlin delaleti karinesiyle ayetin mukayyed olmasını ve mananın 'abdestsiz olarak { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalktığınız zaman”' şeklinde olmasını güzel görmüştür. Zira abdestin bedeli olan teyemmümde abdestsizlik şart kılınmıştır; şayet teyemmümde müessir olmasına rağmen abdestte bir tesiri olmasaydı, bedel bedel olmazdı; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ تَجِدُوا ماءً } “su da bulamazsanız” kavli bedel oluşunda sarihtir. Müteahhirînden bazıları kelamda takdirî bir şart olduğunu söylemiştir; yani 'eğer abdestsiz iseniz { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا } “Namaza kalktığınız zaman yıkayın”' demektir, zira { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz temizlenin (boy abdesti alın)” kavlinin buna atfedilmesi buna tamı tamına uygundur. Bir görüşe göre emir mendubluk içindir; abdestsiz kimse için vücub ise sünnetten anlaşılır; ancak delilsiz olarak abdestsiz olmayanların tahsis edilmesine ihtiyaç duyulması ve abdestin vacipliğinin bu ayetten çıkarıldığına dair icmaları sebebiyle bu görüş uzak görülmüştür. Bundan daha uzağı ise bazısına nispetle mendub, diğerlerine nispetle vücub olmasıdır. Bir görüşe göre de vücub içindir; ilk zamanlar namaza kalkan herkese abdest vacipti, sonra neshedildi.
فقد أخرج أحمد وأبو داود وابن جرير وابن خزيمة وابن حبان والحاكم والبيهقي والحاكم (١) عن عبد الله بن حنظلة الغسيل «أن رسول الله ﷺ أمر بالوضوء لكل صلاة طاهرا كان أو غير طاهر فلما شق ذلك عليه ﷺ أمر بالسواك عند كل صلاة ووضع عنه الوضوء إلا من حدث»
Nitekim Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Hâkim ve Beyhakî, Abdullah b. Hanzala el-Gasîl'den rivayet etmişlerdir ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e abdestli olsun veya olmasın her namaz için abdest alması emredilmişti. Bu durum [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e meşakkat verince, her namaz vaktinde misvak kullanması emredildi ve abdestsizlik hâli müstesna üzerinden [her namaz için] abdest yükümlülüğü kaldırıldı.»
ولا يعارض ذلك
Buna,
خبر أن المائدة آخر القرآن نزولا إلخ
Mâide sûresinin iniş bakımından Kur'an'ın en son inen sûresi olduğuna dair haber vb. muhalif düşmez;
لأنه ليس في القوة مثله حتى قال العراقي: لم أجده مرفوعا، نعم الاستدلال على الوجوب على كل الأمة أولا، ثم نسخ الوجوب عنهم آخرا بما يدل على الوجوب عليه ﵊ أولا، ونسخه عنه آخرا لا يخلو عن شيء كما لا يخفى.
çünkü o güç bakımından bunun dengi değildir; nitekim Irâkî: 'Ben onu merfû olarak bulamadım' demiştir. Evet, ilk olarak bütün ümmete vacip olduğuna, sonra da bu vücubun onlardan neshedildiğine; başta [Peygamber] aleyhisselâm'a vacip kılındığını ve sonunda ondan neshedildiğini gösteren delille istidlal etmek, gizli kalmayacağı üzere tartışmadan uzak değildir.
وأخرج مالك والشافعي وغيرهما عن زيد بن أسلم أن تفسير الآية إِذا قُمْتُمْ من المضاجع يعني النوم إِلَى الصَّلاةِ والأمر عليه ظاهر، ويحكى عن داود: أنه أوجب الوضوء لكل صلاة لأن النبي ﷺ والخلفاء من بعده كانوا يتوضؤون كذلك، وكان علي كرم الله تعالى وجهه يتوضأ كذلك ويقرأ هذه الآية، وفيه أن حديث عمر رضي الله تعالى عنه يأبى استمرار النبي ﵊ على ما ذكر، والخبر عن علي كرم الله تعالى وجهه لم يثبت، وفعل الخلفاء لا يدل على أكثر من الندب والاستحباب،
Mâlik, Şâfiî ve başkaları Zeyd b. Eslem'den ayetin tefsirinin: [Yataklardan yani uykudan] { إِذا قُمْتُمْ } [kalktığınız zaman] { إِلَى الصَّلاةِ } [namaza] şeklinde olduğunu rivayet etmişlerdir ve bu takdirde emir açıktır. Dâvûd [ez-Zâhirî]'den ise şöyle rivayet edilmiştir: O, her namaz için abdest almayı vacip kılmıştır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki halifeler böyle abdest alırlardı. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh de böyle abdest alır ve bu ayeti okurdu. Ancak bunda [şu itiraz vardır]: Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın hadisi, Peygamber aleyhisselâm'ın bu zikredilen uygulama üzere devam ettiğini kabul etmez; Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den gelen haber sabit olmamıştır; halifelerin fiili ise mendubluk ve müstehaplıktan fazlasına delalet etmez.
وقد ورد «من توضأ على طهر كتب الله تعالى له عشر حسنات»
Nitekim «Kim abdestli iken abdest alırsa, Allah Teâlâ ona on sevap yazar» [hadisi] varit olmuştur.
فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ أي أسيلوا عليها الماء، وحد الإسالة أن يتقاطر الماء ولو قطرة عندهما، وعند أبي يوسف رحمه الله تعالى لا يشترط التقاطر، وأما الدلك فليس من حقيقة الغسل خلافا لمالك فلا يتوقف حقيقته عليه، قيل:
{ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “yüzlerinizi yıkayın” yani üzerlerine su akıtın. Suyun akıtılmasının sınırı, o ikisine [Ebû Hanîfe ve Muhammed'e] göre bir damla da olsa suyun damlamasıdır; Ebû Yûsuf rahimehullâhu teâlâ'ya göre ise damlaması şart değildir. Ovalamaya (delk) gelince, Mâlik'in hilafına yıkamanın hakikatinden değildir, dolayısıyla [yıkamanın] hakikati ona bağlı değildir. Şöyle denilmiştir:
ومرجعهم فيه قول العرب: غسل المطر الأرض، وليس في ذلك إلا الإسالة، ومنع بأن وقعه من علو خصوصا مع الشدة والتكرر دلك أيّ دلك. وهم لا يقولونه إلا إذا نظفت الأرض، وهو إنما يكون بدلك، وبأنه غير مناسب للمعنى المعقول من شرعية الغسل، وهو تحسين هيئة الأعضاء الظاهرة للقيام بين يدي الرب ﷾ الذي لا يتم بالنسبة إلى سائر المتوضئين إلا بالدلك.
Bu konuda dayanakları Arapların: 'Yağmur yeri yıkadı' sözüdür; bunda da sadece suyu akıtmak vardır. Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Yağmurun yüksekten düşmesi, bilhassa şiddet ve tekrarla olması başlı başına bir ovalamadır. Nitekim Araplar bunu ancak yer temizlendiğinde söylerler ki bu da ancak ovalama ile olur. Ayrıca [sadece su akıtmak], yıkamanın meşru kılınmasındaki makul manaya uygun değildir; o da Rab azze ve celle'nin huzurunda durmak için zahir organların heyetini güzelleştirmektir ki bu da diğer abdest alanlar açısından ancak ovalamakla tamam olur.
وحكي عنه أن الدلك ليس واجبا لذاته، وإنما هو واجب لتحقق وصول الماء فلو تحقق لم يجب- كما قاله ابن الحاج في شرح المنية- ومن الغريب أنه قال: باشتراط الدلك في الغسل ولم يشترط السيلان فيما لو أمر المتوضئ الثلج على العضو فإنه قال: يكفي ذلك وإن لم يذب الثلج ويسيل، ووافقه عليه الأوزاعي مع أن ذلك لا يسمى غسلا أصلا ويبعد قيامه مقامه، وحد الوجه عندنا طولا من مبدأ سطح الجبهة إلى أسفل اللحيين، وعرضا ما بين
Ondan [İmam Mâlik'ten], ovalamanın (delk) bizzat kendisi için vacip olmadığı, sadece suyun [deriye] ulaşmasının kesinleşmesi için vacip olduğu; dolayısıyla suyun ulaştığı kesinleştiğinde [ovalama yapmanın] vacip olmayacağı da nakledilmiştir -nitekim İbnü'l-Hâcc, Şerhu'l-Münye'de böyle demiştir-. Ne gariptir ki o, yıkamada ovalamayı şart koşmuşken, abdest alan kimsenin uzvu üzerinden kar gezdirmesi durumunda suyun akmasını şart koşmamış ve kar eriyip akmasa dahi bunun yeterli olacağını söylemiştir. Evzâî de bu hususta ona muvafakat etmiştir. Halbuki bu [uygulama], asla yıkama olarak isimlendirilemez ve onun yerine geçmesi de uzaktır. Bizim mezhebimize göre yüzün sınırı; uzunlamasına, alın düzlüğünün başladığı yerden çene kemiklerinin (lehyeyn) alt tarafına kadar; enlemesine ise...
شحمتي الأذن لأن المواجهة تقع بهذه الجملة وهو مشتق منها، واشتقاق الثلاثي من المزيد- إذا كان المزيد أشهر في المعنى الذي يشتركان فيه- شائع، وقال العلامة أكمل الدين: إن ما ذكروا من منع اشتقاق الثلاثي من المزيد إنما هو في الاشتقاق الصغير، وأما في الاشتقاق الكبير وهو أن يكون بين كلمتين تناسب في اللفظ والمعنى فهو جائز، ويعطي ظاهر التحديد وجوب إدخال البياض المعترض بين العذار والأذن بعد نباته، وهو قولهما خلافا لأبي يوسف، ويعطي أيضا وجوب الاسالة على شعر اللحية، وقد اختلفت الروايات فيه عن الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه وغيره، فعنه يجب مسح ربعها، وعنه مسح ما يلاقي البشرة، وعنه لا يتعلق به شيء، وهو رواية عن أبي يوسف، وعن أبي يوسف يجب استيعابها، وعن محمد أنه يجب غسل الكل، قيل:- وهو الأصح- وفي الفتاوى الظهيرية، وعليه الفتوى لأنه قام مقام البشرة فتحول الفرض إليه كالحاجب.
iki kulak memesi arasıdır; zira yüz yüze gelme (muvâcehe) bu alanın tamamıyla gerçekleşir ve yüz (vech) de bundan türetilmiştir. Mezîd [fiilden] sülâsînin türetilmesi -eğer mezîd, ikisinin ortak olduğu anlamda daha meşhursa- yaygındır. Allâme Ekmelüddîn şöyle demiştir: Mezîd fiilden sülâsînin türetilmesinin engellendiğine dair zikrettikleri kural ancak küçük türetmede (el-iştikâku's-sağîr) geçerlidir; lafız ve mana yönünden iki kelime arasında bir uygunluğun bulunması demek olan büyük türetmede (el-iştikâku'l-kebîr) ise caizdir. Sınırlandırmanın zahiri, bıyık ile kulak arasında sakal bittikten sonra kalan enlemesine beyazlığın [yıkanmaya] dahil edilmesinin vacipliğini gerektirir ki bu, Ebû Yûsuf'un hilafına o ikisinin [Ebû Hanîfe ve Muhammed'in] görüşüdür. Ayrıca sakal kıllarının üzerinden su akıtmanın vacipliğini de gerektirir. Bu konuda İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh'tan ve başkalarından farklı rivayetler gelmiştir: Ondan gelen bir rivayete göre sakalın dörtte birini meshetmek vaciptir; diğer bir rivayette cilde bitişik olan kısmını meshetmek; başka bir rivayette ise ona hiçbir şeyin taalluk etmediğidir ki bu Ebû Yûsuf'tan da bir rivayettir. Ebû Yûsuf'tan gelen rivayete göre sakalın tamamını [kapsayacak şekilde yıkamak] vaciptir; Muhammed'den gelen rivayete göre ise hepsini yıkamak vaciptir. Şöyle denilmiştir: -En sahih olan da budur- ve el-Fetâva'z-Zahîriyye'de yer aldığı üzere fetva da bunun üzerinedir; çünkü kıl cildin yerine geçmiştir, dolayısıyla tıpkı kaş gibi farz ona intikal etmiştir.
وقال في البدائع عن ابن شجاع: إنهم رجعوا عما سوى هذا وكل هذا في الكثة، أما الخفيفة التي ترى بشرتها فيجب إيصال الماء إلى ما تحتها ولو أمرّ الماء على شعر الذقن ثم حلقه لا يجب غسل الذقن، وفي البقال: لو قص الشارب لا يجب تخليله، وإن طال وجب تخليله وإيصال الماء إلى الشفتين وكأن وجهه أن قطعة مسنون فلا يعتبر قيامه في سقوط ما تحته بخلاف اللحية فإن إعفاءها هو المسنون، وعد شيخ الإسلام المرغيناني في التجنيس إيصال الماء إلى منابت شعر الحاجبين والشارب من الآداب من غير تفصيل، وأما الشفة فقيل: تبع للفم وقال أبو جعفر: ما انكتم عند انضمامه تبع له وما ظهر فللوجه، وروي هذا التحديد عن ابن عباس وابن عمر والحسن وقتادة والزهري رضوان الله تعالى عليهم أجمعين وغيرهم، وقيل: الوجه كل ما دون منابت الشعر من الرأس إلى منقطع الذقن طولا، ومن الأذن إلى الأذن عرضا ما ظهر من ذلك لعين الناظر، وما بطن كداخل الأنف والفم، وكذا ما أقبل من الأذنين، وروي عن أنس بن مالك وأم سلمة وعمار ومجاهد وابن جبير وجماعة فأوجبوا غسل ذلك كله ولم أر لهم نصا في باطن العين، والظاهر عدم وجوب غسله عندهم لمزيد الحرج وتوقع الضرر، ولهذا صرح البعض بعدم سنية الغسل أيضا، بل قال بعضهم: يكره، نعم يخطر في الذهن رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان يوجب غسل باطن العين في الغسل ويفعله، وأنه كان سببا في كف بصره رضي الله تعالى عنه وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ جمع مرفق بكسر ففتح افصح من عكسه، وهو موصل الذراع في العضد، ولعل وجه تسميته بذلك أنه يرتفق به أي يتكئ عليه من اليد، وجمهور الفقهاء على دخولها.
el-Bedâi'de İbn Şücâ'dan naklen şöyle demiştir: 'Onlar bundan başkasından dönmüşlerdir.' Bütün bunlar sık sakal hakkındadır. Cildi görünen seyrek sakala gelince, suyun onun altına ulaştırılması vaciptir. Şayet suyu çene kılları üzerinden akıtır da sonra tıraş ederse, çenesini yıkaması gerekmez. el-Bakkâlî'de şöyle denmiştir: Bıyığı kısaltmışsa hilallemesi gerekmez; eğer uzamışsa hilallemesi ve suyu dudaklara ulaştırması vacip olur. Bunun gerekçesi şudur: Bıyığı kesmek sünnettir, dolayısıyla onun varlığı altındakinin [yıkanma hükmünün] düşmesinde muteber sayılmaz; sakalın ise uzatılıp bırakılması sünnettir. Şeyhülislâm Mergînânî et-Tecnîs'te, kaş ve bıyık kıllarının diplerine su ulaştırmayı hiçbir ayrıntıya girmeksizin edeplerden saymıştır. Dudağa gelince: Bir görüşe göre ağza tabidir. Ebû Ca'fer ise: 'Kapanma anında gizlenen kısım ağza tabidir, açıkta kalan ise yüze aittir' demiştir. Bu sınırlandırma İbn Abbâs, İbn Ömer, Hasan, Katâde, Zührî rıdvânullâhi teâlâ aleyhim ecmaîn ve başkalarından rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de yüz; uzunlamasına başın saç bitim yerlerinden çenenin bittiği yere kadar, enlemesine ise kulaktan kulağa kadar olan kısımdır; bakanın gözüne zahir olanlar ile burun ve ağız içi gibi bâtın olanlar ve yine kulakların ön kısımları da buna dahildir. Bu görüş Enes b. Mâlik, Ümmü Seleme, Ammâr, Mücâhid, İbn Cübeyr ve bir topluluktan rivayet edilmiştir ve onlar bütün bunların yıkanmasını vacip görmüşlerdir. Ben gözün iç kısmı hakkında onlardan bir nas görmedim; onlara göre meşakkatin fazlalığı ve zarar beklentisi sebebiyle gözün içinin yıkanmasının vacip olmaması zahirdir. Bu sebeple bazısı yıkamanın sünnet dahi olmadığını açıkça belirtmiş, hatta bazıları: 'Mekruhtur' demiştir. Evet, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gusülde gözün içini yıkamayı vacip gördüğü ve bunu bizzat yaptığı, gözlerinin kör olmasının sebebinin de bu olduğu şeklinde bir rivayet zihne gelmektedir. { وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ } “ve dirseklere kadar ellerinizi”; el-Merâfık (الْمَرافِقِ), esreli sonra üstünlü [mirfak] kelimesinin çoğuludur ve tersinden [merfik] daha fasihtir; o da ön kolun pazı ile birleştiği yerdir. Bu şekilde isimlendirilmesinin sebebi, elin onun üzerine yaslanması (irtifâk edilmesi) olabilir. Fakihlerin cumhuru dirseklerin [yıkamaya] dahil olduğu görüşündedir.
وحكي عن الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه قال: لا أعلم خلافا في أن المرافق يجب غسلها، ولذلك قيل:
Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediği nakledilmiştir: 'Dirseklerin yıkanmasının vacip olduğu hususunda bir ihtilaf bilmiyorum.' Bundan dolayı şöyle denilmiştir:
«إلى» بمعنى مع كما في قوله تعالى: وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ [هود: ٥٢] ومَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ [آل عمران:
{ إِلَى } edatı, Allah Teâlâ'nın: { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “kuvvetinize kuvvet katsın” ve { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?” kavillerinde olduğu gibi [مع / ile, beraber] anlamındadır.
٥٢] [الصف: ١٤] ، وقيل: هي إنما تفيد معنى الغاية، ومن الأصول المقررة أن ما بعد الغاية إن دخل في المسمى لولا ذكرها دخل وإلا فلا، ولا شك أن المرافق داخلة في المسمى فتدخل، وما أورد على هذا الأصل من أنه لو حلف لا يكلم فلانا إلى غد لا يدخل مع أنه يدخل لو تركت الغاية غير قادح فيه لأن الكلام هنا في مقتضى اللغة والأيمان تبنى على العرف، وجاز أن يخالف العرف اللغة.
Bir görüşe göre ise o sadece gaye (son sınır) manası ifade eder. Yerleşik usul kaidelerinden biridir ki: Gayeden sonraki kısım, şayet gaye zikredilmeseydi isimlendirilen şeye (müsemmâya) dahil olacak idiyse dahil olur, aksi takdirde dahil olmaz. Şüphe yoktur ki dirsekler isimlendirilen şeye dahildir, dolayısıyla dahil olur. Bu asıl üzerine yapılan; 'Eğer bir kimse falanla yarına kadar konuşmayacağına yemin etse, gaye terk edilseydi dahil olacağı halde dahil olmaz' şeklindeki itiraz bu kaideye zarar vermez; zira buradaki kelam lügatin gereği hakkındadır, yeminler ise örfe dayanır ve örfün lügate muhalif olması caizdir.
وذكر بعض المحققين أن إِلَى جاءت وما بعدها داخل في الحكم فيما قبلها، وجاءت وما بعدها غير داخل، فمنهم من حكم بالاشتراك، ومنهم من حكم بظهور الدخول، ومنهم من حكم بظهور انتفاء الدخول، وعليه النحويون، ودخول المرافق ثابت بالسنة، فقد صح عنه ﷺ أنه أدار الماء عليها.
Bazı muhakkikler şöyle zikretmişlerdir: { إِلَى } edatı, kendisinden sonraki kendisinden öncekinin hükmüne dahil olacak şekilde de gelmiştir, kendisinden sonraki dahil olmayacak şekilde de gelmiştir. Bu sebeple onlardan bazıları müşterek olduğuna, bazıları dahil olmanın zahir olduğuna, bazıları ise -ki nahivcilerin görüşü budur- dahil olmamanın zahir olduğuna hükmetmişlerdir. Dirseklerin dahil olması sünnetle sabittir; nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in suyu dirseklerin üzerinden dolandırdığı sahih olarak rivayet edilmiştir.
ونقل أصحابنا حكاية عدم دخولها عن زفر، واستدل بتعارض الأشباه وبأن في الدخول في المسمى اشتباها
Bizim mezhep arkadaşlarımız, dirseklerin dahil olmadığına dair nakli Züfer'den aktarmışlardır. O, benzer durumların tearuz etmesini ve isimlendirilen şeye (müsemmâya) dahil olmasında da bir şüphe bulunduğunu,
أيضا فلا تدخل بالشك، وحديث الإدارة لا يستلزم الافتراض لجواز كونه على وجه السنة كالزيادة في مسح الرأس إلى أن يستوعبه، وأجيب بأنه لا تعارض مع غلبة الاستعمال في الأصل المقرر، وأيضا على ما قال يثبت الإجمال في دخولها فيكون اقتصاره ﷺ على المرفق وقع بيانا للمراد من اليد، فيتعين دخول ما أدخله- واغسل يدك للأكل- من إطلاق اسم الكل على البعض اعتمادا على القرينة.
dolayısıyla şüphe ile dahil olamayacağını delil getirmiştir. Suyu dolandırma hadisi ise farziyeti gerektirmez; çünkü başın tamamını kaplayacak şekilde meshi artırmada olduğu gibi sünnet kabilinden olması muhtemeldir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Yerleşik asılda galip kullanım varken tearuz söz konusu olamaz. Ayrıca onun dediğine göre dirseklerin dahil olmasında icmal sabit olur, dolayısıyla [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in dirsekle yetinmesi elden kastedilenin beyanı olarak vaki olur ve dahil ettiği kısmın dahil olması taayyün eder. 'Yemek için elini yıka' ifadesi ise karineye dayanılarak bütünün isminin parçaya ıtlak edilmesindendir.
وقال العلامة ابن حجر: دل على دخولها الاتباع والإجماع، بل والآية أيضا بجعل إِلَى غاية للترك المقدر بناء على أن اليد حقيقة إلى المنكب كما هو الأشهر لغة، وكأنه عنى بالإجماع إجماع أهل الصدر الأول وإلا فلا شك في وجود المخالف بعد، وعدوا داود- وكذا الإمام مالك رضي الله تعالى عنه من ذلك- ولي في عد الأخير تردد، فقد نقل ابن هبيرة إجماع الأئمة الأربعة على فرضية غسل اليدين مع المرفقين، قيل: ويترتب على هذا الخلاف أن فاقد اليد من المرفق يجب عليه إمرار الماء على طرف العظم عند القائل بالدخول، ولا يجب عند المخالف لأن محل التكليف لم يبق أصلا كما لو فقد اليد مما فوق المرفق، نعم يندب له غسل ما بقي من العضد محافظة على التحجيل، هذا واستيعاب غسل المأمور به من الأيدي فرض كما هو الظاهر من الآية، فلو لزق بأصل ظفره طين يابس أو نحوه، أو بقي قدر رأس إبرة من موضع الغسل لم يجز ولا يجب نزع الخاتم وتحريكه إذا كان واسعا، والمختار في الضيق الوجوب، وفي الجامع الأصغر إن كان وافر الأظفار وفيها درن أو طين أو عجين جاز في القروي والمدني على الصحيح المفتي به- كما قال الدبوسي- وقيل: يجب إيصال الماء إلى ما تحتها إلا الدرن لتولده منه.
Allâme İbn Hacer şöyle demiştir: Dirseklerin dahil olduğuna sünnete ittiba ve icma, hatta lügatte en meşhur olduğu üzere elin hakikatte omuza kadar olduğu esasına binaen { إِلَى } edatının takdir edilen terkin gayesi kılınması suretiyle ayet de delalet etmiştir. Sanki o, icma ile ilk asır ehlinin icmaını kastetmiştir; aksi takdirde sonradan muhalifin varlığında şüphe yoktur. Dâvûd'u -ve aynı şekilde İmam Mâlik radıyallâhu teâlâ anh'ı da- bundan saymışlardır; fakat sonuncusunun [Mâlik'in] bundan sayılmasında bende bir tereddüt vardır; nitekim İbn Hübeyre, ellerin dirseklerle birlikte yıkanmasının farziyeti hususunda dört imamın icmaını nakletmiştir. Şöyle denilmiştir: Bu ihtilaftan şu sonuç çıkar: Eli dirsekten kesilmiş olan kimsenin, dahil olduğunu söyleyenlere göre kemiğin ucundan suyu geçirmesi vaciptir; muhalif olanlara göre ise vacip değildir, çünkü tıpkı elini dirseğin üstünden kaybeden kimsede olduğu gibi mükellefiyet mahalli aslen kalmamıştır. Evet, parlaklığı (tahcîli) muhafaza etmek için pazıdan geriye kalanı yıkaması mendubdur. Yıkanması emredilen ellerin tamamının yıkanması ayetin zahirinden anlaşıldığı üzere farzdır. Dolayısıyla tırnağının dibine kuru çamur vb. yapışsa veya yıkanacak yerden bir iğne ucu kadar yer kalsa [abdest] caiz olmaz. Yüzük geniş ise çıkarılması ve hareket ettirilmesi vacip değildir; dar olanda ise muhtar görüş vacip olmasıdır. el-Câmiu's-Sağîr'de [şöyle denir]: Şayet tırnakları uzun olup içinde kir, çamur veya hamur bulunursa, Debûsî'nin dediği gibi sahih ve fetvaya esas olan görüşe göre köylüde de şehirli de de caizdir. Bir görüşe göre ise kendisinden oluştuğu için kir müstesna, altındakine suyu ulaştırmak vaciptir.
وقال الصفار: يجب الإيصال مطلقا إن طال الظفر، واستحسنه ابن الهمام لأن الغسل وإن كان مقصورا على الظواهر لكن إذا طال الظفر بمنزلة عروض الحائل كقطرة شمعة، وفي النوازل يجب في المصري لا القروي لأن دسومة أظفار المصري مانعة من وصول الماء بخلاف القروي، ولو طالت أظفاره حتى خرجت عن رؤوس الأصابع وجب غسلها قولا واحدا، ولو خلق له يدان على المنكب فالتامة هي الأصلية يجب غسلها، والأخرى زائدة فما حاذى منها محل الفرض وجب غسله، وما لا فلا، ومن الغريب أن بعضا من الناس أوجب البداية في غسل الأيدي من المرافق، فلو غسل من رؤوس الأصابع لم يصح وضوءه.
Saffâr: 'Tırnak uzamışsa mutlak olarak [suyu altına] ulaştırmak vaciptir' demiştir; İbnü'l-Hümâm da bunu güzel görmüştür, çünkü yıkama organların dış yüzeylerine mahsus olsa da tırnak uzadığında tıpkı bir mum damlası gibi engel bir maddenin arız olması mesabesindedir. en-Nevâzil'de ise: Şehirli hakkında vacip olup köylü hakkında değildir; çünkü şehirlinin tırnaklarındaki yağlılık, köylünün aksine suyun ulaşmasına engeldir, denilmiştir. Şayet tırnakları parmak uçlarını aşacak kadar uzarsa, ittifakla yıkanması vaciptir. Bir kimsenin omzunda iki el yaratılmış olsa, tam olanı asıl olandır ve yıkanması vaciptir; diğeri ise zâiddir, dolayısıyla ondan farz mahalline denk gelen kısmın yıkanması vacip, denk gelmeyenin ise vacip değildir. Garip olan şu ki, insanlardan bazıları elleri yıkamaya dirseklerden başlamayı vacip görmüşlerdir; dolayısıyla parmak uçlarından yıkasa abdesti sahih olmaz.
وقد حكى ذلك الطبرسي في مجمع البيان، والظاهر أن هذا البعض من الشيعة، ولا أجد لهم في ذلك متمسكا وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ، قيل: الباء زائدة لتعدي الفعل بنفسه وقيل: للتبعيض، وقد نقل ابن مالك عن أبي علي في التذكرة أنها تجيء لذلك، وأنشد:
Tabersî bunu Mecmau'l-Beyân'da nakletmiştir. Zahir olan odur ki bu 'bazıları' Şîa'dandır ve bu konuda onlar için bir dayanak bulamıyorum. { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “ve başlarınızı meshedin”; [bâ harfi hakkında] denildi ki: Fiil bizzat geçişli olduğu için bâ zâiddir; bazısı da teb'îz (kısmilik) içindir demiştir. Nitekim İbn Mâlik, Ebû Ali'den et-Tezkire'de onun bu anlama geldiğini nakletmiş ve şu beyti okumuştur:
شربن بماء البحر ثم ترفعت ... متى لجج خضر لهن نئيج
'Deniz suyundan içtiler, sonra uğultulu yeşil dalgaların üzerinden yükseldiler.'
وقيل: إن العرف نقلها إلى التبعيض في المتعدي، والمفروض في المسح عندنا مقدار الناصية، وهو ربع الرأس من أي جانب كان فوق الأذنين لما
Bir görüşe göre de örf, müteaddî fiilde bu [bâ harfini] teb'îz anlamına nakletmiştir. Bizim mezhebimizde meshte farz olan miktar, kulakların üstünde hangi taraftan olursa olsun başın dörtte biri olan alın (nâsiye) miktarıdır; zira
روى مسلم عن المغيرة أن النبي ﷺ توضأ فمسح بناصيته
Müslim'in Muğîre'den rivayet ettiğine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem abdest aldı ve alnını meshetti.»
والكتاب مجمل في حق الكمية فالتحق بيانا له، والشافعي رضي الله تعالى عنه يمنع ذلك، ويقول: هو مطلق لا مجمل فإنه لم يقصد إلى كمية مخصوصة أجمل فيها، بل إلى الإطلاق فيسقط عنده بأدنى ما يطلق عليه مسح الرأس على أن في حديث المغيرة روايتان: على ناصيته وبناصيته، والأولى لا تقتضي استيعاب الناصية لجواز كون ذكرها لدفع توهم أنه مسح على الفود، أو القذال، فلا يدل على مطلوبكم ولو دل مثل هذا على الاستيعاب لدل- مسح على الخفين- عليه أيضا، ولا قائل به هناك عندنا وعندكم، وإذا رجعنا إلى الثانية كان محل النزاع في الباء كالآية، ويعود التبعيض، ومن هنا قال بعضهم: الأولى أن يستدل
Kitap ise miktar hususunda mücmeldir, dolayısıyla bu rivayet onun beyanı olmuştur. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh bunu reddeder ve der ki: O mücmel değil mutlaktır; zira mücmel kılınan belirli bir miktar kastolunmamış, bilakis mutlaklık kastedilmiştir; dolayısıyla ona göre başı meshetme ismi verilebilecek en az miktar ile bu farz düşer. Kaldı ki Muğîre hadisinde iki rivayet vardır: 'alnı üzerine' ve 'alnına'. Birincisi alnın tamamını kaplamayı gerektirmez; zira bunun zikredilmesi, başın iki yanını veya ense kökünü meshettiği vehmini defetmek için olması muhtemeldir; dolayısıyla sizin istediğinize delalet etmez. Şayet bunun benzeri tamamını kaplamaya delalet etseydi, 'mestler üzerine meshetti' ifadesi de mestlerin tamamını kaplamaya delalet ederdi, halbuki bu konuda ne bizde ne de sizde bunu söyleyen kimse yoktur. İkinci rivayete dönecek olursak, ihtilaf mahalli ayette olduğu gibi [bâ] harfi üzerindedir ve teb'îz geri döner. Buradan hareketle bazısı şöyle demiştir: En evlâ olan,
برواية أبي داود عن أنس رضي الله تعالى عنه «رأيت رسول الله ﷺ يتوضأ وعليه عمامة
Ebû Dâvûd'un Enes radıyallâhu teâlâ anh'tan yaptığı: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i abdest alırken gördüm; üzerinde
قطرية فأدخل يده من تحت العمامة فمسح مقدم رأسه»
Katar kumaşından bir sarık vardı, elini sarığın altından sokup başının ön kısmını meshetti» rivayetiyle istidlal etmektir.
وسكت عليه أبو داود فهو حجة، وظاهره استيعاب تمام المقدم، وتمام مقدم الرأس هو الربع المسمى بالناصية، ومثله ما
Ebû Dâvûd bu hadis hakkında sükût etmiştir, dolayısıyla hüccettir. Zahiri ise ön kısmın tamamını kaplamaktır; başın ön kısmının tamamı da nâsiye (alın) olarak isimlendirilen dörtte birdir. Bunun benzeri,
رواه البيهقي عن عطاء «أنه ﷺ توضأ فحسر العمامة ومسح مقدم رأسه، أو قال: ناصيته»
Beyhakî'nin Atâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: «[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem abdest aldı, sarığı sıyırdı ve başının ön kısmını -veya: alnını- meshetti.»
فإنه حجة وإن كان مرسلا عندنا، وكيف وقد اعتضد بالمتصل؟ بقي شيء وهو أن ثبوت الفعل كذلك لا يستلزم نفي جواز الأقل فلا بد من ضم الملازمة القائلة لو جاز الأقل لفعله مرة تعليما للجواز، وقد يمنع بأن الجواز إذا كان مستفادا من غير الفعل لم يحتج إليه فيه، وهنا كذلك نظرا إلى الآية فإن الباء فيها للتبعيض وهو يفيد جواز الأقل فيرجع البحث إلى دلالة الآية، فيقال حينئذ: إن الباء للإلصاق وهو المعنى المجمع عليه لها بخلاف التبعيض، فإن الكثير من محققي أئمة العربية ينفون كونه معنى مستقلا للباء بخلاف ما إذا كان في ضمن الإلصاق كما فيما نحن فيه، فإن إلصاق الآلة بالرأس الذي هو المطلوب لا يستوعب الرأس، فإذا ألصق فلم يستوعب خرج عن العهدة بذلك البعض، وحينئذ فتعين الربع لأن اليد إنما تستوعب قدره غالبا فلزم.
Bu rivayet, bize göre mürsel olsa bile hüccettir; nitekim muttasıl rivayetle de desteklenmişken nasıl olmasın? Geriye bir husus kalmaktadır: Fiilin bu şekilde sabit olması, daha azının caiz oluşunun nefyini gerektirmez; dolayısıyla 'Şayet daha azı caiz olsaydı, caiz olduğunu öğretmek için bir defa olsun onu yapardı' diyen mülazemenin eklenmesi gerekir. Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilebilir: Cevaz şayet fiilden başka bir yolla anlaşılmışsa, fiilde buna ihtiyaç kalmaz. Burada da durum böyledir; zira ayetteki bâ harfi teb'îz içindir ve bu da daha azının cevazını ifade eder, dolayısıyla بحث ayetin delaletine döner. O zaman şöyle denilir: Bâ harfi ilsâk (yapıştırma/bitiştirme) içindir ki bu, teb'îzin aksine onun üzerinde icma edilmiş manasıdır. Zira Arap dili imamlarının muhakkiklerinin çoğu, bâ için teb'îzin müstakil bir mana olduğunu nefyetmektedir; ancak üzerinde bulunduğumuz meselede olduğu gibi ilsâkın zımnında bulunması müstesnadır. Zira matlup olan aletin başa bitiştirilmesi başın tamamını kaplamaz; yapıştırıp da tamamını kaplamayınca o cüz ile mükellefiyetten çıkılmış olur. Bu durumda dörtte bir taayyün eder; çünkü el çoğunlukla ancak onun miktarını kaplar, dolayısıyla bu gerekli olur.
وفي بعض الروايات أن المفروض مقدار ثلاث أصابع، وصححها بعض المشايخ إلى أن الواجب إلصاق اليد والأصابع أصلها، ولذا يلزم كمال دية اليد بقطعها والثلاث أكثرها، وللأكثر حكم الكل، ولا يخفى ما فيه، وإن قيل:
Bazı rivayetlerde farz olan miktarın üç parmak kadar olduğu [belirtilmiştir]. Meşâyıhtan bazıları bunu şu gerekçeyle tashih etmişlerdir: Vacip olan elin bitiştirilmesidir, parmaklar ise onun aslıdır. Bu yüzden parmakların kesilmesiyle elin tam diyeti gerekir; üç parmak ise parmakların çoğudur, çoğunluk için ise bütünün hükmü geçerlidir. Her ne kadar bu görüşün,
إنه ظاهر الرواية، وذهب الإمام مالك رضي الله تعالى عنه والإمام أحمد في أظهر الروايات عنه إلى أنه يجب استيعاب الرأس بالمسح، والإمامية إلى ما ذهب إليه الشافعي رضي الله تعالى عنه، ولو أصاب المطر قدر الفرض سقط عندنا، ولا يشترط إصابته باليد لأن الآلة لم تقصد إلا للإيصال إلى المحل فحيث وصل استغنى عن استعمالها، ولو مسح ببل في يده لم يأخذه من عضو آخر جاز، وإن أخذه لا يجوز، ولو مسح بإصبع واحدة مدها قدر الفرض، وكذا بإصبعين- على ما قيل- لا يجوز خلافا لزفر، وعللوه بأن البلة صارت مستعملة وهو على إشكاله بأن الماء لا يصير مستعملا قبل الانفصال ليستلزم عدم جواز مد الثلاث على القول بأنه لا يجزىء أقل من الربع، والمشهور في ذلك الجواز، واختار شمس الأئمة أن المنع في مد الأصبع والاثنتين غير معلل باستعمال البلة بدليل أنه لو مسح بإصبعين في التيمم لا يجوز مع عدم شيء يصير مستعملا خصوصا إذا تيمم على الحجر الصلد، بل الوجه عنده أنا مأمورون بالمسح باليد والإصبعان منها لا تسميان يدا بخلاف الثلاث لأنها أكثر ما هو الأصل فيها، وهو حسن- كما قال ابن الهمام- لكنه يقتضي تعين الإصابة باليد وهو منتف بمسألة المطر، وقد يدفع بأن المراد تعينها أو ما يقوم مقامها من الآلات عند قصد الإسقاط بالفعل اختيارا غير أن لازمه كون تلك الآية التي هي غير اليد مثلا قدر ثلاث أصابع من اليد حتى لو كان عودا مثلا لا يبلغ ذلك القدر قلنا: بعدم جواز مده، وقد يقال: عدم الجواز بالإصبع بناء على أن البلة تتلاشى وتفرغ قبل بلوغ قدر الفرض بخلاف الإصبعين، فإن الماء يتحمل بين الإصبعين المضمومتين فضل زيادة تحتمل الامتداد إلى قدر الفرض وهذا مشاهد أو مظنون، فوجب إثبات الحكم باعتباره، فعلى اعتبار صحة الاكتفاء بقدر ثلاث أصابع يجوز مد الإصبعين لأن ما بينهما من الماء يمتد قدر إصبع ثالثة، وعلى اعتبار توقف الإجزاء على الربع لا يجوز لأن ما بينهما لا يغلب على الظن إيعابه الربع إلا أن هذا يعكر عليه عدم جواز التيمم بإصبعين فلو أدخل رأسه إناء ماء ناويا للمسح جاز، والماء طهور عند أبي يوسف لأنه لا يعطى له حكم الاستعمال إلا بعد الانفصال والذي لاقى الرأس من أجزائه لصق به فطهره، وغيره لم يلاقه فلا يستعمل.
zahirü'r-rivâye olduğu söylense de, bundaki zayıflık gizli değildir. İmam Mâlik radıyallâhu teâlâ anh ve kendisinden gelen en zahir rivayette İmam Ahmed, meshte başın tamamını kaplamanın vacip olduğu görüşüne; İmamiyye ise Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın gittiği görüşe gitmiştir. Şayet yağmur farz olan miktara isabet ederse bizim mezhebimize göre [farz] düşer; el ile isabet etmesi şart değildir, zira aletten maksat sadece mahalle ulaştırmaktır, dolayısıyla ulaştığı yerde aletin kullanılmasından müstağni olunur. Şayet elindeki bir ıslaklıkla başka bir organdan almamış olarak meshederse caizdir; şayet başka organdan alırsa caiz olmaz. Bir kimse tek bir parmakla meshedip farz miktarınca çekse ve aynı şekilde -denildiğine göre- iki parmakla yapsa, Züfer'in hilafına caiz olmaz. Bunu da ıslaklığın kullanılmış (müstamel) hale gelmesiyle gerekçelendirmişlerdir. Ancak bu gerekçe, suyun ayrılmadan önce müstamel olmayacağı yönündeki itiraza açıktır; zira [bu itiraz kabul edilmezse], dörtte birden azının kâfi gelmeyeceği görüşüne göre üç parmağı çekmenin de caiz olmamasını gerektirir; halbuki bu konuda meşhur olan cevazdır. Şemsü'l-Eimme, bir ve iki parmağı çekmedeki nehyin ıslaklığın müstamel olmasıyla gerekçelendirilmediğini tercih etmiştir; zira teyemmümde iki parmakla meshetse -özellikle sert taş üzerinde teyemmüm ettiğinde- müstamel olacak hiçbir şey bulunmadığı halde caiz olmaz. Bilakis ona göre illet şudur: Biz elle meshetmekle emrolunduk, iki parmak ise el olarak isimlendirilmez; üç parmak ise elin aslı olan şeyin çoğunluğu olması sebebiyle böyle değildir. İbnü'l-Hümâm'ın dediği gibi bu güzel bir izahtır; fakat el ile isabet etmenin bizzat taayyün etmesini gerektirir ki bu da yağmur meselesiyle ortadan kalkmaktadır. Buna şöyle cevap verilebilir: Kastedilen, ihtiyari bir fiille [farzı] düşürmek kastedildiğinde elin veya onun yerine geçecek aletlerin taayyün etmesidir; ancak bunun lazımı, el dışındaki o aletin de meselâ elin üç parmağı miktarında olmasıdır, öyle ki bu miktara ulaşmayan bir çubuk olsa meselâ onunla çekmenin caiz olmadığını söyleriz. Şöyle de denilebilir: Tek parmakla caiz olmaması, iki parmağın aksine ıslaklığın farz miktara ulaşmadan önce yok olup tükenmesi esasına dayanır; zira birbirine bitiştirilmiş iki parmak arasında farz miktara uzanabilecek fazladan bir su bulunur ve bu durum müşahede edilen veya zannedilen bir husustur; dolayısıyla hükmün buna itibar edilerek sabit kılınması vacip olmuştur. Buna göre üç parmak miktarıyla yetinmenin sıhhati esasına göre iki parmağı çekmek caiz olur; zira ikisi arasındaki su üçüncü bir parmak miktarınca uzar. Farzın geçerliliğinin dörtte bire bağlı olduğu esasına göre ise caiz olmaz; çünkü ikisi arasındakinin dörtte biri kaplayacağı zannı galip değildir. Ne var ki bu izahı, iki parmakla teyemmüm etmenin caiz olmaması bozar. Bir kimse mesh niyetiyle başını su kabına soksa bu caiz olur ve Ebû Yûsuf'a göre su temizleyicidir (tahûrdur); çünkü suya ayrılmadan önce müstamel hükmü verilmez; onun cüzlerinden başa değen kısım ona yapışıp başı temizlemiştir, değmeyen kısmı ise ona temas etmediği için müstamel olmaz.
واتفقت الأئمة على أن المسح على العمامة غير مجزىء إلا أحمد فإنه أجاز ذلك بشرط أن يكون من العمامة شيء تحت الحنك رواية واحدة، وهل يشترط أن يكون قد لبسها على طهارة؟ فيه روايتان، واختلفت الرواية عنه أيضا في مسح المرأة على قناعها المستدير تحت حلقها، فروي عنه جواز المسح كعمامة الرجل ذات الحنك وروي عنه
İmamlar sarık üzerine meshetmenin kâfi gelmeyeceği hususunda ittifak etmişlerdir; ancak Ahmed, tek rivayette sarıktan bir kısmının çene altında bulunması şartıyla buna cevaz vermiştir. Onu abdestli olarak giymiş olmasının şart olup olmadığı hususunda ise ondan iki rivayet vardır. Kadının boğazının altından dolanan başörtüsü üzerine meshetmesi hususunda da Ahmed'den farklı rivayet gelmiştir: Ondan, çene altı bağı olan erkek sarığı gibi meshetmenin caiz olduğu rivayet edildiği gibi,
المنع، ونقل عن الأوزاعي والثوري جواز المسح على العمامة، ولم أر حكاية الاشتراط ولا عدمه عنهما، وقد ذكرنا دليل الجواز في كتاب الأجوبة العراقية عن الأسئلة الإيرانية وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وهما العظمان الناتئان من الجانبين عند مفصل الساق والقدم، ومنه الكاعب- وهي الجارية التي تبدو ثديها للنهود- وروى هشام عن محمد أن الكعب هو المفصل الذي في وسط القدم عند معترك الشراك لأن الكعب اسم للمفصل، ومنه كعوب الرمح والذي في وسط القدم مفصل دون ما على الساق، وهذا صحيح في المحرم إذا لم يجد نعلين فإنه يقطع خفيه أسفل من الكعبين، ولعل ذلك مراد محمد، فأما في الطهارة فلا شك أنه ما ذكرنا، وفي الأرجل ثلاث قراءات: واحدة شاذة واثنتان متواترتان أما الشاذة فالرفع- وهي قراءة الحسن- وأما المتواترتان فالنصب، وهي قراءة نافع وابن عامر وحفص والكسائي ويعقوب، والجر وهي قراءة ابن كثير وحمزة وأبي عمرو وعاصم وفي رواية أبي بكر عنه، ومن هنا اختلف الناس في غسل الرجلين ومسحهما.
menedildiği de rivayet edilmiştir. Evzâî ve Sevrî'den sarık üzerine meshetmenin caiz olduğu nakledilmiştir; onlardan [bunun için] şart koşulduğuna veya koşulmadığına dair bir rivayet görmedim. Biz cevazın delilini el-Ecvibetü'l-Irâkıyye ani'l-Es'ileti'l-Îrâniyye adlı kitabımızda zikrettik. { وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ } “ve topuklara kadar ayaklarınızı”; bu ikisi [el-ka'beyn], bacak ile ayağın birleştiği mafsalda iki taraftan çıkıntı yapan iki kemiktir. Göğüsleri yeni beliren genç kıza 'kâib' denilmesi de bundandır. Hişâm, Muhammed'den ka'bın (topuğun), ayakkabı bağının bağlandığı yerdeki ayağın ortasında bulunan eklem olduğunu rivayet etmiştir; çünkü ka'b mafsalın ismidir, nitekim mızrağın boğumlarına da [ka'b] denir ve ayağın ortasındaki mafsal, bacak üzerinde olandan başkadır. Bu, iki ayakkabı bulamayıp mestlerini iki topuğun altından kesen ihramlı kimse hakkında doğrudur; muhtemelen Muhammed'in muradı da budur. Abdestteki temizliğe gelince, şüphe yok ki o zikrettiğimiz şeydir. { الأرجل } kelimesinde biri şâz, ikisi mütevâtir üç kıraat vardır: Şâz olan merfû okuyuştur ki bu Hasan'ın kıraatidir. İki mütevâtir kıraate gelince: Biri mensûb okuyuştur ki bu Nâfi', İbn Âmir, Hafs, Kisâî ve Ya'kûb'un kıraatidir; diğeri mecrûr okuyuştur ki bu da İbn Kesîr, Hamza, Ebû Amr ve Âsım'ın -Ebû Bekr'in ondan rivayetinde- kıraatidir. Buradan hareketle insanlar ayakların yıkanması ve meshedilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir.
قال الإمام الرازي: فنقل القفال في تفسيره عن ابن عباس وأنس بن مالك وعكرمة والشعبي وأبي جعفر محمد بن علي الباقر رضي الله تعالى عنهم أن الواجب فيها المسح،
İmam Râzî şöyle demiştir: Kaffâl tefsirinde İbn Abbâs, Enes b. Mâlik, İkrime, Şa'bî ve Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali el-Bâkır radıyallâhu teâlâ anhüm'den ayaklarda farz olanın mesh olduğunu nakletmiştir
وهو مذهب الإمامية، وقال جمهور الفقهاء والمفسرين: فرضهما الغسل، وقال داود: يجب الجمع بينهما، وهو قول الناصر للحق من الزيدية، وقال الحسن البصري ومحمد بن جرير الطبري: المكلف مخير بين المسح والغسل وحجة القائلين بالمسح قراءة الجر فإنها تقتضي كون الأرجل معطوفة على الرؤوس فكما وجب المسح فيها وجب فيها والقول إنه جرّ بالجوار كما في قولهم:
ve bu İmâmiyye'nin mezhebidir. Fakihlerin ve müfessirlerin cumhuru: 'Ayakların farzı yıkamaktır' demiştir. Dâvûd: 'İkisini cem etmek vaciptir' demiştir ki bu Zeydiyye'den Nâsır li'l-Hakk'ın da kavlidir. Hasan-ı Basrî ve Muhammed b. Cerîr et-Taberî ise: 'Mükellef mesh ile yıkama arasında muhayyerdir' demişlerdir. Meshi savunanların hücceti mecrûr kıraattir; zira bu kıraat, ayakların başlara atfedilmesini gerektirir; dolayısıyla başlarda mesh nasıl vacip olduysa bunlarda da öyle vacip olur. Bunun civar sebebiyle mecrûr (el-cerru bi'l-civâr) olduğunu söylemek -nitekim Arapların şu sözlerinde olduğu gibi:
هذا جحر ضب خرب، وقوله:
'Bu, harab olmuş bir kertenkele deliğidir' ve şairin:
كان ثبيرا في عرانين وبله ... كبير أناس في بجاد مزمل
'Şebîr dağı, sağanağın ilk anlarında çizgili cübbesine bürünmüş bir kavmin ulusu gibiydi'-
باطل من وجوه: أولها أن الكسر على الجوار معدود في اللحن الذي قد يتحمل لأجل الضرورة في الشعر، وكلام الله تعالى يجب تنزيهه عنه، وثانيها أن الكسر إنما يصار إليه حيث حصل الأمن من الالتباس كما فيما استشهدوا به، وفي الآية الأمن من الالتباس غير حاصل، وثالثها أن الجر بالجوار إنما يكون بدون حرف العطف، وأما مع حرف العطف فلم تتكلم به العرب، وردوا قراءة النصب إلى قراءة الجر فقالوا: إنها تقتضي المسح أيضا لأن العطف حينئذ على محل الرؤوس لقربه فيتشاركان في الحكم وهذا مذهب مشهور للنحاة، ثم قالوا أولا: يجوز رفع ذلك بالإخبار لأنها بأسرها من باب الآحاد ونسخ القرآن بخبر الواحد لا يجوز، ثم قال الإمام: واعلم أنه لا يمكن الجواب عن هذا إلا من وجهين: الأول أن الأخبار الكثيرة وردت بإيجاب الغسل، والغسل مشتمل على المسح ولا ينعكس، فكان الغسل أقرب إلى الاحتياط، فوجب المصير إليه، وعلى هذا الوجه يجب القطع بأن غسل الأرجل يقوم مقام مسحها، والثاني أن فرض الأرجل محدود إلى الكعبين، والتحديد إنما جاء في الغسل لا في المسح، والقوم أجابوا عنه من وجهين: الأول أن الكعب عبارة عن العظم الذي تحت مفصل القدم، وعلى هذا التقدير يجب المسح على ظهر القدمين، والثاني أنهم سلموا أن الكعبين عبارة عن العظمين الناتئين من جانبي الساق، إلا أنهم التزموا أنه يجب أن يسمح ظهور القدمين إلى هذين الموضعين وحينئذ لا يبقى هذا السؤال انتهى.
birkaç yönden batıldır: Birincisi, civar sebebiyle esreleme şiirde zaruret sebebiyle tahammül edilebilen lahn (dil kusuru) kabilinden sayılmıştır; Allah Teâlâ'nın kelamı ise bundan tenzih edilmelidir. İkincisi, esrelemeye ancak şahit getirdikleri misallerde olduğu gibi iltibastan emin olunduğu yerde başvurulur; ayette ise iltibastan emin olma durumu yoktur. Üçüncüsü, civar sebebiyle cer ancak atıf harfi olmaksızın vaki olur; atıf harfiyle birlikte ise Araplar bunu konuşmamıştır. Mensûb kıraati mecrûr kıraate irca ederek şöyle demişlerdir: O da meshi gerektirir; zira bu durumda atıf, yakınlığından ötürü başların mahalline yapılmış olur ve hükümde ortak olurlar; bu da nahivcilerin meşhur bir mezhebidir. Sonra [İmâmiyye] dediler ki: İlk olarak bu hükmü haberlerle [hadislerle] kaldırmak caiz değildir; zira onların tamamı âhâd kabilindendir ve Kur'an'ın haber-i vâhid ile neshedilmesi caiz değildir. Sonra İmam [Râzî] dedi ki: Bil ki buna ancak iki vecihle cevap vermek mümkündür: Birincisi, yıkamanın vacipliği hususunda pek çok haber varit olmuştur; yıkamak ise meshi de ihtiva eder, fakat tersi geçerli değildir. Dolayısıyla yıkamak ihtiyata daha yakındır ve ona başvurmak vacip olmuştur. Bu veche göre ayakları yıkamanın, onları meshetmenin yerine geçtiği kesin olarak kabul edilmelidir. İkincisi, ayakların farzı topuklara kadar sınırlandırılmıştır; sınırlandırma ise meshte değil ancak yıkamada gelmiştir. Karşı taraf buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi, topuk ayak ekleminin altındaki kemikten ibarettir; bu takdire göre ayakların sırtını meshetmek vaciptir. İkincisi, topukların bacağın iki yanındaki çıkıntılı kemiklerden ibaret olduğunu kabul etmişler, ancak ayakların sırtının bu iki yere kadar meshedilmesini iltizam etmişlerdir; bu takdirde mezkûr soru ortada kalmaz, söz bitti.
ولا يخفى أن بحث الغسل والمسح مما كثر فيه الخصام، وطالما زلت فيه أقدام، وما ذكره الإمام رحمه الله تعالى يدل على أنه راجل في هذا الميدان، وضالع لا يطيق العروج إلى شاوي ضليع تحقيق تبتهج به الخواطر والأذهان، فالنبسط الكلام في تحقيق ذلك رغما لأنوف الشيعة السالكين من السبل كل سبيل حالك، فنقول وبالله تعالى التوفيق، وبيده أزمة التحقيق: إن القراءتين متواترتان بإجماع الفريقين بل بإطباق أهل الإسلام كلهم، ومن القواعد الأصولية عند الطائفتين أن القراءتين المتواترتين إذا تعارضتا في آية واحدة فلهما حكم آيتين، فلا بد لنا أن نسعى
Gizli değildir ki yıkama ve mesh meselesi, hakkında tartışmanın çok olduğu ve nice ayakların kaydığı bir konudur. İmam [Râzî] rahimehullâhu teâlâ'nın zikrettiği şeyler, onun bu meydanda yaya kaldığını ve gönüllerin ve zihinlerin sevineceği köklü bir tahkikin zirvesine çıkmaya güç yetiremeyen topal bir kimse olduğunu gösterir. O halde yollardan en karanlık olanına giren Şîa'nın burnunu yere sürtmek üzere bu meselenin tahkikinde sözü genişletelim ve deriz ki -tevfik Allah Teâlâ'dandır ve tahkikin dizginleri O'nun elindedir-: Bu iki kıraat her iki fırkanın icmaı, bilakis bütün İslâm ehlinin ittifakı ile mütevâtirdir. İki fırka nezdindeki usul kaidelerindendir ki iki mütevâtir kıraat tek bir ayette tearuz ederse, iki ayet hükmündedirler. Dolayısıyla bizim gayret göstermemiz,
ونجتهد في تطبيقهما أولا مهما أمكن لأن الأصل في الدلائل الأعمال دون الإهمال كما تقرر عند أهل الأصول ثم نطلب بعد ذلك الترجيح بينهما، ثم إذا لم يتيسر لها الترجيح بينهما نتركهما ونتوجه إلى الدلائل الأخر من السنة، وقد ذكر الأصوليون أن الآيات إذا تعارضت بحيث لا يمكن التوفيق، ثم الترجيح بينهما يرجع إلى السنة فإنها لما لم يمكن لنا العمل بها صارت معدومة في حقنا من حيث العمل وإن تعارضت السنة كذلك نرجع إلى أقوال الصحابة وأهل البيت، أو نرجع إلى القياس عند القائلين بأن قياس المجتهد يعمل به عند التعارض، فلما تأملنا في هاتين القراءتين في الآية وجدنا التطبيق بينهما بقواعدنا من وجهين: الأول أن يحمل المسح على الغسل كما صرح به أبو زيد الأنصاري وغيره من أهل اللغة، فيقال للرجل إذا توضأ: تمسح ويقال: مسح الله تعالى ما بك أي أزال عنك المرض، ومسح الأرض المطر إذا غسلها فإذا عطفت الأرجل على الرؤوس في قراءة الجر لا يتعين كونها ممسوحة بالمعنى الذي يدعيه الشيعة.
ve usul ehli nezdinde yerleştiği üzere delillerde asıl olan ihmal etmek değil amel etmek olduğundan, imkân nispetinde ilk olarak bu ikisini uzlaştırmaya (tatbik etmeye) içtihat etmemiz gerekir; sonra bundan sonra ikisi arasında tercih ararız; şayet ikisi arasında tercih mümkün olmazsa ikisini terk edip sünnetten olan diğer delillere yöneliriz. Usul âlimleri zikretmişlerdir ki ayetler uzlaştırma ve ardından tercih mümkün olmayacak şekilde tearuz ederse sünnete müracaat edilir; zira kendileriyle amel etmemiz mümkün olmayınca bizim açımızdan amel yönüyle yok hükmünde olurlar; şayet sünnet de bu şekilde tearuz ederse sahabe ve Ehl-i Beyt'in kavillerine müracaat ederiz veya tearuz anında müctehidin kıyasıyla amel edileceğini söyleyenlere göre kıyasa müracaat ederiz. Ayetteki bu iki kıraat üzerinde düşündüğümüzde, kaidelerimize göre ikisi arasındaki tatbiki iki vecihle bulduk: Birincisi, Ebû Zeyd el-Ensârî ve diğer lügat ehlinin açıkça belirttiği üzere meshin yıkamaya hamledilmesidir. Nitekim bir kimse abdest aldığında 'temesseha' (meshetti/abdest aldı) denilir. Yine 'Allah sendeki hastalığı meshetti' yani giderdi denilir. 'Yağmur yeri yıkadığında yeri meshetti' denilir. Dolayısıyla mecrûr kıraatte ayaklar başlara atfedildiğinde, Şîa'nın iddia ettiği anlamda meshedilmiş olmaları taayyün etmez.
واعترض ذلك من وجوه: أولها أن فائدة اللفظين في اللغة والشرع مختلفة، وقد فرق الله تعالى بين الأعضاء المغسولة والممسوحة، فكيف يكون معنى الغسل والمسح واحدا؟! وثانيها أن الأرجل إذا كانت معطوفة على الرؤوس- وكان الفرض في الرؤوس المسح الذي ليس بغسل بلا خلاف- وجب أن يكون حكم الأرجل كذلك، وإلا لزم الجمع بين الحقيقة والمجاز، وثالثها أنه لو كان المسح بمعنى الغسل يسقط الاستدلال على الغسل
Buna birkaç yönden itiraz edilmiştir: Birincisi, iki lafzın lügatte ve şeriatteki faydası (anlamı) farklıdır; Allah Teâlâ yıkanan organlar ile meshedilen organları birbirinden ayırmıştır, öyleyse yıkama ile meshin anlamı nasıl bir olabilir?! İkincisi, ayaklar başlara atfedildiğinde -başlarda farz olan ise ihtilafsız olarak yıkama olmayan meshtir- ayakların hükmünün de öyle olması vacip olur; aksi takdirde hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesi gerekir. Üçüncüsü, şayet mesh yıkama anlamında olsaydı, yıkamaya dair
بخبر «أنه ﷺ غسل رجليه»
«[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayaklarını yıkadığı» haberiyle
لأنه على هذا يمكن أن يكون مسحها فسمي المسح غسلا.
istidlal etmek düşerdi; zira bu takdirde ayaklarını meshetmiş olup meshe yıkama adını vermiş olması muhtemel olurdu.
ورابعها أن استشهاد أبي زيد بقولهم: تمسحت للصلاة لا يجدي نفعا لاحتمال أنهم لما أرادوا أن يخبروا عن الطهور بلفظ موجز، ولم يجز أن يقولوا: تغسلت للصلاة لأن ذلك يوهم الغسل، قالوا بدله: تمسحت لأن المغسول من الأعضاء ممسوح أيضا، فتجوزوا بذلك تعويلا على فهم المراد، وذلك لا يقتضي أن يكونوا جعلوا المسح من أسماء الغسل، وأجيب عن الأول بأنّا لا ننكر اختلاف فائدة اللفظين لغة وشرعا ولا تفرقة الله تعالى بين المغسول والممسوح من الأعضاء، لكنا ندعي أن حمل المسح على الغسل في بعض المواضع جائز وليس في اللغة والشرع ما يأباه، على أنه قد ورد ذلك في كلامهم، وعن الثاني بأنا نقدر لفظ امسحوا قبل أرجلكم أيضا وإذا تعدد اللفظ فلا بأس بأن يتعدد المعنى ولا محذور فيه، فقد نقل شارح زبدة الأصول من الإمامية أن هذا القسم من الجمع بين الحقيقة والمجاز جائز بحيث يكون ذلك اللفظ في المعطوف عليه بالمعنى الحقيقي وفي المعطوف بالمعنى المجازي، وقالوا: في آية لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ [النساء: ٤٣] : إن الصلاة في المعطوف عليه بالمعنى الحقيقي الشرعي- وهو الأركان المخصوصة- وفي المعطوف بالمعنى المجازي- وهو المسجد- فإنه محل الصلاة، وادعى ذلك الشارح أن هذا نوع من الاستخدام، وبذلك فسر الآية جمع من مفسري الإمامية وفقهائهم، وعليه فيكون هذا العطف من عطف الجمل في التحقيق، ويكون المسح المتعلق بالرؤوس بالمعنى الحقيقي، والمسح المتعلق بالأرجل بالمعنى المجازي، على أن من أصول الإمامية- كالشافعية- جواز الجمع بين الحقيقة والمجاز، وكذا استعمال المشترك في معنييه، ويحتمل هنا إضمار الجار تبعا للفعل فتدبر ولا يشكل أن في الآية حينئذ إبهاما ويبعد وقوع ذلك في التنزيل لأنا نقول: إن الآية نزلت بعد ما فرض الوضوء وعلمه ﵊ روح القدس إياه في ابتداء البعثة بسنين فلا بأس أن يستعمل فيها هذا القسم من الإبهام، فإن المخاطبين كانوا عارفين بكيفية الوضوء ولم تتوقف معرفتهم بها على الاستنباط من الآية، ولم تترك الآية لتعليمهم بل سوقها لإبدال التيمم من الوضوء والغسل في الظاهر، وذكر الوضوء فوق التيمم للتمهيد والغالب فيما يذكر لذلك عدم البيان
Dördüncüsü, Ebû Zeyd'in Arapların 'namaz için meshettim' sözünü şahit getirmesi bir fayda sağlamaz; zira onların temizliği veciz bir lafızla haber vermek istediklerinde, guslü vehmettireceği için 'namaz için yıkandım' demeleri caiz olmayınca onun yerine: 'Organlardan yıkanan kısım aynı zamanda meshedilmiştir' diyerek 'meshettim' demiş olmaları, böylece kastedilenin anlaşılmasına güvenerek mecaza başvurmaları muhtemeldir; bu da onların meshi yıkamanın isimlerinden kılmış olmalarını gerektirmez. Birinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Biz iki lafzın lügat ve şeriatteki manasının farklı olduğunu ve Allah Teâlâ'nın yıkanan ve meshedilen organları birbirinden ayırdığını inkâr etmiyoruz; ancak biz bazı yerlerde meshin yıkamaya hamledilmesinin caiz olduğunu ve lügatte ve şeriatte buna engel bir durum bulunmadığını, nitekim bunun onların kelamında varit olduğunu iddia ediyoruz. İkinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Biz { أرجلكم } lafzından önce de bir { امسحوا } takdir ederiz; lafız tekerrür edince anlamın da farklılaşmasında bir beis ve sakınca yoktur. Nitekim İmâmiyye'den Zübdetü'l-Usûl şarihi, hakikat ile mecazın cem edilmesinin bu türünün caiz olduğunu, öyle ki o lafzın matufun aleyhte hakiki anlamında, matufta ise mecazi anlamında bulunabileceğini nakletmiştir. Onlar: { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın; cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- [namaza/mescide yaklaşmayın]” ayetinde namaz lafzının matufun aleyhte şer'î hakiki manasında -ki o da mahsus rükünlerdir-, matufta ise mecazi manasında -ki o da namazın mahalli olan mesciddir- olduğunu söylemişlerdir. Mezkûr şarih bunun bir nevi istihdâm sanatı olduğunu iddia etmiş ve İmâmiyye müfessir ve fakihlerinden bir topluluk ayeti böyle tefsir etmiştir. Buna göre bu atıf, tahkikte cümlelerin birbirine atfedilmesi kabilinden olur; başlara taalluk eden mesh hakiki anlamında, ayaklara taalluk eden mesh ise mecazi anlamında olur. Kaldı ki Şâfiîlerde olduğu gibi İmâmiyye'nin usul kaidelerinden biri de hakikat ile mecazın cem edilmesinin, aynı şekilde müşterek lafzın her iki manasında birden kullanılmasının caiz oluşudur. Burada fiile tabi olarak cer edatının takdir edilmesi de muhtemeldir, iyi düşün! Bu durumda ayette bir kapalılık (ibhâm) bulunduğu ve Kur'an'da bunun vuku bulmasının uzak olduğu şeklinde bir müşkil ortaya çıkmaz; zira biz deriz ki: Bu ayet, abdestin farz kılınmasından ve Rûhu'l-Kudüs'ün bi'setin başlangıcında [Peygamber] aleyhisselâm'a onu öğretmesinden senelerce sonra inmiştir; binaenaleyh ayette bu tür bir ibhâmın kullanılması caizdir. Zira muhataplar abdestin keyfiyetini biliyorlardı ve bunu bilmeleri ayetten istinbat etmeye bağlı değildi; ayet onlara [abdesti sıfırdan] öğretmek için bırakılmamış, bilakis zahirde teyemmümün abdest ve guslün yerine bedel kılınmasını beyan için sevk edilmiştir. Abdestin teyemmümün üzerinde zikredilmesi ise konuya hazırlık (temhid) içindir; bu maksatla zikredilen şeylerde ise ekseriya doyurucu
المشبع، وعن الثالث بأن حمل المسح على الغسل لداع لا يستلزم حمل الغسل على المسح بغير داع، فكيف يسقط الاستدلال؟! سبحان الله تعالى هذا هو العجب العجاب.
bir beyan bulunmaz. Üçüncü itiraza şöyle cevap verilmiştir: Meshin bir gerekçeyle yıkamaya hamledilmesi, yıkamanın hiçbir gerekçe yokken meshe hamledilmesini gerektirmez; öyleyse istidlal nasıl düşsün?! Sübhânallâhi Teâlâ, bu gerçekten pek şaşılacak bir durumdur!
وعن الرابع بأنا لا نسلم أن العدول عن تغسلت لإيهامه الغسل فإن تمسحت يوهم ذلك أيضا بناء على ما قاله من أن المغسول من الأعضاء ممسوح أيضا سلمنا ذلك لكنا لم نقتصر في الاستشهاد على ذلك، ويكفي- مسح الأرض المطر- في الفرض.
Dördüncü itiraza şöyle cevap verilmiştir: 'Yıkandım' ifadesinden guslü vehmettirdiği için vazgeçildiğini kabul etmiyoruz; zira yıkanan organların aynı zamanda meshedilmiş de olduğuna dair sözüne binaen 'meshettim' ifadesi de bunu vehmettirir. Bunu kabul etsek bile biz delil getirmede sadece buna dayanmadık; 'Yağmur yeri meshetti' ifadesi farz için kâfidir.
والوجه الثاني أن يبقى المسح على الظاهر، وتجعل الأرجل على تلك القراءة معطوفة على المغسولات كما في قراءة النصب، والجر للمجاورة، واعترض أيضا من وجوه: الأول والثاني والثالث ما ذكره الإمام من عد الجر بالجوار لحنا وأنه إنما يصار إليه عند أمن الالتباس ولا أمن فيما نحن فيه، وكونه إنما يكون بدون حرف العطف، والرابع أن في العطف على المغسولات سواء كان المعطوف منصوب اللفظ أو مجروره الفصل بين المعطوف والمعطوف عليه بجملة أجنبية ليست اعتراضية وهو غير جائز عند النحاة، على أن الكلام حينئذ من قبيل ضربت زيدا، وأكرمت خالدا وبكرا بجعل بكر عطفا على زيد، أو إرادة أنه مضروب لا مكرم، وهو مستهجن جدا تنفر عنه الطباع، ولا تقبله الأسماع، فكيف يجنح إليه أو يحمل كلام الله تعالى عليه؟! وأجيب عن الأول بأن إمام النحاة الأخفش وأبا البقاء وسائر مهرة العربية وأئمتها جوزوا جر الجوار، وقالوا بوقوعه في الفصيح كما ستسمعه إن شاء الله تعالى، ولم ينكره إلا الزجاج- وإنكاره مع ثبوته في كلامهم- يدل على قصور تتبعه، ومن هنا قالوا: المثبت مقدم على النافي، وعن الثاني بأنا لا نسلم أنه إنما يصار إليه عند أمن الالتباس ولا نقل في ذلك عن النحاة في الكتب المعتمدة، نعم قال بعضهم:
İkinci vecih: Meshin zahiri üzere bırakılması ve bu kıraatte tıpkı mensûb kıraatte olduğu gibi ayakların yıkanan organlara atfedilmesi, cer kılınışının ise komşuluktan (civardan) ötürü olmasıdır. Buna da birkaç yönden itiraz edilmiştir: Birinci, ikinci ve üçüncü itirazlar İmam [Râzî]'nin civar sebebiyle cer kılmayı lahn sayması, buna ancak iltibastan emin olunduğunda başvurulabileceği halbuki bizim meselemizde emniyetin bulunmadığı ve bunun ancak atıf harfi olmaksızın vaki olabileceği yönündeki zikrettikleridir. Dördüncü itiraz ise şudur: Yıkanan organlara atıf yapıldığında -matuf lafzan mensûb olsun veya mecrûr olsun- matuf ile matufun aleyh arasının itirazî olmayan yabancı bir cümle ile ayrılması söz konusudur ki bu nahivciler nezdinde caiz değildir. Kaldı ki bu durumda kelam; Bekr'i Zeyd'e atfederek veya onun ikram edilen değil dövülen olduğunu irade ederek 'Zeyd'i dövdüm, Hâlid'e ve Bekr'e ise ikram ettim' demek kabilinden olur ki bu fıtratların nefret ettiği, kulakların kabul etmediği son derece çirkin bir ifadedir; öyleyse buna nasıl meyledilebilir veya Allah Teâlâ'nın kelamı buna nasıl hamledilebilir?! Birinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Nahivcilerin imamı Ahfeş, Ebü'l-Bekâ ve Arap dilinin diğer tüm mahir âlimleri ve imamları civar sebebiyle cerri caiz görmüşler ve inşâallâhu teâlâ işiteceğin üzere bunun fasih kelamda vuku bulduğunu söylemişlerdir. Bunu sadece Zeccâc inkâr etmiştir; onun onların kelamında sabit olmasına rağmen inkâr etmesi, araştırmasının yetersizliğini gösterir. Buradan hareketle âlimler: 'İspat eden nefyedene takdim edilir' demişlerdir. İkinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Buna ancak iltibastan emin olunduğunda başvurulacağını kabul etmiyoruz; muteber kitaplarda nahivcilerden bu yönde bir nakil de yoktur. Evet, bazısı şöyle demiştir:
شرط حسنه عدم الالتباس مع تضمن نكتة وهو هنا كذلك لأن الغاية دلت على أن هذا المجرور ليس بممسوح إذ المسح لم يوجد مغيا في كلامهم، ولذا لم يغي في آية التيمم، وإنما يغيا الغسل، ولذا غيي في الآية حين احتيج إليه فلا يرد أنه لم يغي غسل الوجه لظهور الأمر فيه، ولا قول المرتضى: إنه لا مانع من تغييه، والنكتة فيه الإشارة إلى تخفيف الغسل حتى كأنه مسح، وعن الثالث بأنهم صرحوا بوقوعه في النعت كما سبق من الأمثلة، وقوله تعالى:
Bunun güzel olmasının şartı, bir nükteyi tazammun etmekle birlikte iltibâsın bulunmamasıdır. Burada da durum böyledir; zira gaye (son sınır), bu mecrûr lafzın meshedilen olmadığını göstermiştir; çünkü Arapların kelamında mesh gayeli olarak (son sınır belirtilerek) bulunmamıştır. Bu sebeple teyemmüm ayetinde son sınır belirtilmemiştir; son sınır ancak yıkamada belirtilir, nitekim bu ayette de ihtiyaç duyulduğunda son sınır belirtilmiştir. Dolayısıyla durumun açıklığı sebebiyle yüzü yıkamada son sınır belirtilmediği [itirazı] varid olmadığı gibi, Murtazâ'nın: 'Meshte son sınır belirtilmesine bir mani yoktur' sözü de geçerli değildir. Bundaki nükte ise yıkamanın, adeta mesh imiş gibi hafifletilmesine işaret etmektir. Üçüncü itiraza şöyle cevap verilmiştir: Onlar daha önce geçen misallerde olduğu gibi bunun sıfatta vuku bulduğunu açıkça belirtmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın:
عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ [هود: ٨٤] بجر مُحِيطٍ مع أنه نعت للعذاب، وفي التوكيد كقوله:
{ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ } “kuşatıcı bir günün azabı” kavlinde, { مُحِيطٍ } kelimesi azabın sıfatı olmasına rağmen mecrûrdur. Yine şairin şu sözünde olduğu gibi te'kidde de vaki olmuştur:
ألا بلغ ذوي الزوجات كلهم ... أن ليس وصل إذا انحلت عرى الذنب
'Haber ver eş sahiplerinin hepsine birden; günah bağları çözüldüğünde artık vuslat yoktur.'
بجر- كلهم- على ما حكاه الفراء، وفي العطف كقوله تعالى: وَحُورٌ عِينٌ كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ [الواقعة:
Ferrâ'nın naklettiğine göre [burada] { كلهم } kelimesi mecrûrdur. Atıfta ise; Allah Teâlâ'nın Hamza ve Kisâî kıraatinde ve Âsım'dan Mufaddal rivayetinde:
٢٢، ٢٣] على قراءة حمزة والكسائي، وفي رواية المفضل عن عاصم فإنه مجرور بجوار بِأَكْوابٍ وَأَبارِيقَ ومعطوف على وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ [الواقعة: ١٧] ، وقول النابغة:
{ وَحُورٌ عِينٌ كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ } “saklı inciler misali iri gözlü huriler” kavlinde olduğu gibidir; zira bu { بِأَكْوابٍ وَأَبارِيقَ } “kadehler ve ibriklerle” ifadesine civar sebebiyle mecrûr olup { وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ } “ebedî genç kılınmış çocuklar” kavline matuftur. Nâbiğa'nın şu sözü de böyledir:
لم يبق إلا أسير غير منفلت ... وموثق في حبال القد مجنوب
'Geriye ancak kurtulamayan bir esir ile deriden urganlarla bağlanıp çekilen bir tutsak kaldı.'
بجر- موثق- مع أن العطف على أسير، وقد عقد النحاة لذلك بابا على حدة لكثرته ولما فيه من المشاكلة وقد كثر في الفصيح حتى تعدوا عن اعتباره في الإعراب إلى التثنية والتأنيث وغير ذلك، وكلام ابن الحاجب في هذا المقام لا يعبأ به، وعن الرابع بأن لزوم الفصل بالجملة إنما يخل إذا لم تكن جملة وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ متعلقة بجملة المغسولات فإن كان معناها وامسحوا الأيدي بعد الغسل برؤوسكم فلا إخلال- كما هو مذهب كثير من أهل السنة- من جواز المسح ببقية ماء الغسل، واليد المبلولة من المغسولات، ومع ذلك لم يذهب أحد من أئمة العربية إلى امتناع الفصل بين الجملتين المتعاطفتين، أو معطوف ومعطوف عليه، بل صرح الأئمة بالجواز، بل نقل أبو البقاء إجماع النحويين على ذلك، نعم توسط الأجنبي في كلام البلغاء يكون لنكتة وهي هنا ما أشرنا إليه، أو الإيماء إلى
Burada { موثق } kelimesi { أسير } kelimesine matuf olmasına rağmen mecrûrdur. Nahivciler çokluğu ve müşâkele (uyum) ihtiva etmesi sebebiyle buna müstakil bir bab ayırmışlardır. Bu durum fasih kelamda o kadar çoktur ki i'rabda itibar edilmesinden tesniye, te'nis ve diğer hususlara dahi sirayet etmiştir; İbnü'l-Hâcib'in bu makamdaki sözüne ise itibar edilmez. Dördüncü itiraza şöyle cevap verilmiştir: Cümle ile araya fasıla girme lüzumu, ancak { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “ve başlarınızı meshedin” cümlesi yıkanan organlar cümlesiyle irtibatlı olmadığında [anlama] zarar verir. Şayet bunun manası 'Yıkadıktan sonra ellerinizi başlarınıza meshedin' şeklinde olursa -Ehl-i Sünnet'in çoğunun yıkama suyunun kalıntısıyla meshetmenin cevazına dair mezhebinde olduğu gibi- hiçbir halel gelmez; zira ıslak el yıkanan organlardandır. Bununla birlikte Arap dili imamlarından hiçbiri birbirine atfedilen iki cümle veya matuf ile matufun aleyh arasına fasıla girmesinin imkânsız olduğu görüşüne gitmemiştir; bilakis imamlar bunun cevazını açıkça belirtmiş, hatta Ebü'l-Bekâ nahivcilerin bu konuda icmaını nakletmiştir. Evet, beliğ kimselerin kelamında yabancı unsurun araya girmesi bir nükte içindir; buradaki nükte ise işaret ettiğimiz husustur veya şuna ima etmektir: