غريب ما وقع أن بعض متعصبي الشيعة الإمامية من أهل زماننا واسمه حمد روى بدل إلا واحدة في هذا الخبر إلا فرقة وقال: إن فيه إشارة إلى نجاة الشيعة فإن عدد لفظ فرقة بالجمل وعدد لفظ شيعة سواء فكأنه قال ﵊:
İlginçtir ki, zamanımızın İmamiyye Şiası mutaassıplarından Hamed adındaki biri bu rivayetteki «biri müstesna» (إلا واحدة) ifadesi yerine «bir fırka müstesna» (إلا فرقة) şeklinde rivayet etmiş ve şöyle demiştir: 'Bunda Şia'nın kurtuluşuna bir işaret vardır; çünkü ebced hesabıyla «fırka» (فرقة) kelimesinin sayısal değeri ile «şia» (شيعة) kelimesinin sayısal değeri eşittir. Sanki o [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur:'
إلا شيعة، والمشهور بهذا العنوان هم الشيعة الإمامية فقلت له بعد عدة تزييفات لكلامه: يلزم هذا النوع من الإشارة أن تكون كلبا لأن عدد كلب وعدد حمد سواء فألقم الكلب حجرا.
«Şia müstesna». Bu unvanla meşhur olanlar ise İmamiyye Şiasıdır. Ben de onun sözünün tutarsızlığını defalarca ortaya koyduktan sonra kendisine şöyle dedim: 'Bu tür bir işarete göre senin köpek (kelb) olman gerekir; zira «kelb» (كلب) kelimesinin sayısı ile «Hamed» (حمد) isminin sayısı eşittir.' Böylece o köpeğin ağzına taş tıkandı.
لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ أي من السؤال عنهم والبحث عن تفرقهم أو من عقابهم أو أنت بريء منهم، وقيل:
{ لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } “senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” yani onlardan hesaba çekilmekten ve onların fırkalara ayrılmasını araştırmaktan [sorumlu değilsin] yahut onların cezalandırılmasından [sen sorumlu değilsin] veya sen onlardan uzaksın. Şöyle de denilmiştir:
يحتمل أن يكون هذا وعدا لرسول الله ﷺ بالعصمة عنهم أي لست منهم في شيء من الضرر، وعن السدي أنه نهى عن التعرض لقتالهم ثم نسخ بما في سورة براءة، ومِنْهُمْ في موضع الحال لأنه صفة نكرة قدمت عليها إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ تعليل للنفي المذكور أي هو يتولى وحده أمر أولاهم وآخرتهم ويدبره حسبما تقتضيه الحكمة، وقيل: المفرقون أهل البدع من هذه الأمة،
Bunun Resûlullah ﷺ'e onlardan korunacağına dair bir vaat olması muhtemeldir; yani onların vereceği hiçbir zarara maruz kalmayacaksın. Süddî'den rivayet edildiğine göre, onlarla savaşmaya kalkışmaktan nehyedilmiş, sonra bu hüküm Berâe (Tevbe) suresindeki [ayetle] neshedilmiştir. { مِنْهُمْ } ifadesi hâl konumundadır; çünkü nekire olan kelimenin önüne geçmiş sıfatıdır. { إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ } “onların işi ancak Allah'a kalmıştır” ifadesi, zikredilen nefiy için bir gerekçedir; yani onların dünyadaki ve ahiretteki işini tek başına O üstlenir ve hikmetin gerektirdiği şekilde idare eder. Şöyle de denilmiştir: [Dini] fırkalara ayıranlar, bu ümmetin bidat ehlidir.
فقد أخرج الحكيم الترمذي، وابن جرير، والطبراني، والشيرازي في الألقاب، وابن مردويه عن أبي هريرة عن النبي ﷺ في قوله سبحانه: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا إلخ «هم أهل البدع والأهواء من هذه الأمة» .
Nitekim Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, Taberânî, el-Elkâb'da Şîrâzî ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den, Peygamber ﷺ'in Allah Subhânehu'nun { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا } “Şüphesiz dinlerini parça parça edenler...” ayeti hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Onlar, bu ümmetin bidat ve heva ehlidir.»
وأخرج الترمذي، وابن أبي حاتم، وأبو الشيخ، والطبراني، وأبو نعيم في الحلية، والبيهقي في الشعب وغيرهم عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال لعائشة رضي الله تعالى عنها: «يا عائشة إن الذين فارقوا دينهم وكانوا شيعا هم أصحاب البدع وأصحاب الأهواء وأصحاب الضلالة من هذه الأمة ليس لهم توبة يا عائشة إن لكل صاحب ذنب توبة غير أصحاب البدع وأصحاب الأهواء فإنهم ليس لهم توبة وأنا منهم بريء وهم مني برآء»
Tirmizî, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Taberânî, el-Hilye'de Ebû Nuaym, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ve başkaları Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan, Resûlullah ﷺ'in Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'ya şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Ey Âişe! Şüphesiz dinlerinden ayrılıp fırka fırka olanlar; bu ümmetin bidat ehli, heva ehli ve sapıklık ehlidir. Onların tövbesi yoktur. Ey Âişe! Bidat ehli ve heva ehli müstesna, her günah sahibinin bir tövbesi vardır; zira onların tövbesi yoktur. Ben onlardan uzağım, onlar da benden uzaktırlar.»
فيكون الكلام استئنافا لبيان حال المبتدعين إثر بيان حال المشركين إشارة إلى أنهم ليسوا منهم ببعيد، ولعل جملة إِنَّما أَمْرُهُمْ إلخ على هذا ليست للتعليل وإنما هي للوعيد على ما فعلوا أي إن رجوعهم إليه سبحانه ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ يوم القيامة بِما كانُوا يَفْعَلُونَ في الدنيا على الاستمرار بالعقاب عليه مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ استئناف مبين لمقادير أجزية العاملين وقد صدر ببيان أجزية المحسنين المدلول عليهم بذكر أضدادهم أي من جاء من المؤمنين بالخصلة الواحدة من خصال الطاعة أي خصلة كانت، وقيل: التوحيد ونسب إلى الحسن وليس بالحسن فَلَهُ عَشْرُ حسنات أَمْثالِها فضلا من الله تعالى.
Bu durumda söz, müşriklerin durumunun beyanından hemen sonra, bidatçilerin onlardan pek de uzak olmadığına işaret etmek üzere onların durumunu açıklayan bir istînâf olur. Muhtemelen { إِنَّما أَمْرُهُمْ } ilâ ahir cümlesi buna göre talil (gerekçe) için değil, yaptıklarına karşılık bir tehdittir; yani onların dönüşü O Subhânehu'yadır, { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ } kıyamet günü “sonra O kendilerine haber verecektir” { بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } dünyada sürekli olarak “yapmış oldukları şeyleri”, onlara azap ederek [bildirecektir]. { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse” amel edenlerin mükâfat miktarlarını açıklayan bir istînâftır; zıtlarının zikredilmesiyle delalet edilen muhsinlerin mükâfatlarının beyanı ile başlamıştır; yani müminlerden her kim taat hasletlerinden herhangi bir haslet ile gelirse, -bunun tevhid olduğu da söylenmiş ve Hasan'a nispet edilmiştir, ancak güzel (hasen) bir görüş değildir-, { فَلَهُ عَشْرُ } on sevap { أَمْثالِها } Allah Teâlâ'nın bir lütfu olarak “onun on misli vardır”.
وقرأ يعقوب «عشر» بالتنوين «أمثالها» بالرفع على الوصف، وهذا أقل ما وعد من الأضعاف، وقد جاء الوعد بسبعين وسبعمائة وبغير حساب، ولذلك قيل: المراد بالعشر الكثرة لا الحصر في العدد الخاص.
Ya'kûb «عشرٌ» kelimesini tenvin ile, «أمثالُها» kelimesini ise sıfat olarak merfû okumuştur. Bu, vaat edilen katların en azıdır; zira yetmiş, yedi yüz ve hesapsız kat vaadi de gelmiştir. Bu sebeple, on ile kastedilenin belirli bir sayıya hasretmek değil, çokluk olduğu söylenmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي هريرة. وأبو الشيخ عن ابن عباس، وعبد بن حميد، وغيره عن ابن عمر أن الآية نزلت في الأعراب خاصة، وأما المهاجرون فالحسنة مضاعفة لهم بسبعمائة ضعف، والظاهر العموم.
İbn Ebî Hâtim Ebû Hüreyre'den; Ebü'ş-Şeyh İbn Abbas'tan; Abd b. Humeyd ve başkaları İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki, ayet sadece bedeviler hakkında inmiştir, muhacirlere gelince iyilik onlara yedi yüz kat katlanır; fakat zahir olan [ayetin hükmünün] genel olmasıdır.
وتجريد عَشْرُ من التاء لكون المعدود مؤنثا كما أشرنا إليه لكنه حذف وأقيمت صفته مقامه، وقيل: إنه المذكور إلا أنه اكتسب التأنيث من المضاف إليه وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ كائنا من كان من العالمين فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها بحكم الوعد واحدة بواحدة، وإيجاب كفر ساعة عقاب الأبد لأن الكافر على عزم أنه لو عاش أبدا لبقي على ذلك الاعتقاد أبدا وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ بنقص الثواب وزيادة العقاب. فإن ذلك منه تعالى لا يعد ظلما إذ له سبحانه أن يعذب المطيع ويثيب العاصي، وقيل: المعنى لا ينقصون في الحسنات من عشر أمثالها وفي السيئة من مثلها في مقام الجزاء.
«عشر» kelimesinin ta (ة) harfinden tecrit edilmesi, işaret ettiğimiz üzere sayılanın müennes olmasındandır; fakat o hazfedilmiş ve sıfatı onun yerine kaim kılınmıştır. Şöyle de denilmiştir: Sayılan bizzat zikredilendir, ancak müennesliği muzafun ileyhten kazanmıştır. { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } âlemlerden her kim olursa olsun “Kim de bir kötülükle gelirse” { فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } vaat hükmü gereğince teke tek olarak “ancak onun misliyle cezalandırılır”. Bir anlık küfrün ebedî azabı gerektirmesi ise, kâfirin ebediyen yaşasa dahi ebediyen o inanç üzere kalma azminde olmasındandır. { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } sevabın eksiltilmesi ve azabın artırılması suretiyle “onlara zulmedilmez”. Gerçi Allah Teâlâ'nın böyle yapması zulüm sayılmaz; zira O Subhânehu itaat edene azap etme ve isyan edene sevap verme yetkisine sahiptir. Şöyle de denilmiştir: Mana, ceza makamında iyiliklerde on mislinden, kötülükte ise mislinden eksiltilmeyecekleridir.
ومن المعتزلة من استدل بهذه الآية على إثبات الحسن والقبح العقليين، واختلف في تقريره فقيل: إنهم لما رأوا
Mutezile'den aklî hüsün ve kubhu (güzellik ve çirkinliği) ispat etmek için bu ayetle delil getirenler olmuştur. Bunun takririnde ihtilaf edilmiş ve şöyle denilmiştir: Onlar...
أن أحد أدلة الأشاعرة على النفي أن العبد غير مستبد في إيجاد فعله كما بين في محله فلا يحكم العقل بالاستقلال على ترتب الثواب والعقاب عليه قالوا: إن قوله سبحانه: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ إلخ صريح في أن العبد مستبد مختار في فعله الحسن والقبيح، وإذا ثبت ذلك يثبت الحسن والقبح العقليان. وأجيب عنه بأن الآية لا تدل على استبداد العبد غاية ما فيها أنها تدل على المباشرة وهم لا ينكرونها، وقيل: إن الآية دلت على أن لله تعالى فعلا حسنا ولو كان حسن الأفعال لكونها مأمورة أو مأذونا فيها لما كان فعل الله تعالى حسنا إذ هو غير مأمور ولا مأذون، وأيضا لو تقوف معرفة الحسن والقبح على ورود الشرع لما كانت أفعاله تعالى حسنة قبل الورود وهو خروج عن الدين.
Eş'arîlerin nefiy konusundaki delillerinden birinin, yerinde açıklandığı üzere, kulun kendi fiilini icat etmede müstakil olmadığı ve bu sebeple aklın tek başına sevap ve cezanın terettüp edeceğine hükmedemeyeceği olduğunu görünce; Allah Subhânehu'nun { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse...” ayetinin kulun güzel ve çirkin fiilinde müstakil ve muhtar olduğuna sarih olduğunu, bu sabit olunca da aklî hüsün ve kubhun sabit olacağını söylediler. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayet kulun müstakilliğine delalet etmez; ayetteki en fazla şey doğrudan yapmaya (mübaşeret) delalet etmesidir ki onlar [Eş'arîler] bunu inkâr etmemektedirler. Şöyle de denilmiştir: Ayet, Allah Teâlâ'nın güzel bir fiili olduğuna delalet etmiştir; şayet fiillerin güzelliği onların emredilmiş veya izin verilmiş olmasından kaynaklansaydı, Allah Teâlâ'nın fiili güzel olmazdı; zira O emredilen veya izin verilen değildir. Ayrıca şayet hüsün ve kubhun bilinmesi şeriatın gelişine bağlı olsaydı, şeriat gelmeden önce O Teâlâ'nın fiilleri güzel olmazdı ki bu da dinden çıkmaktır.
وأجيب أما عن الأول فبأنا لا ندعي أنه لا حسن إلا ما أمر به أو أذن في فعله حتى يقال: يلزم أن تكون أفعال الله تعالى غير حسنة إذ يستحيل أن يكون مأمورا بها أو مأذونا فيها بل ما أمر الشارع بفعله أو أذن فيه فهو حسن ولا ينعكس كنفسه بل قد يكون الفعل حسنا باعتبار موافقة الغرض أو باعتبار أنه مأمور بالثناء على فاعله، وبهذا الاعتبار كان فعل الله تعالى حسنا سواء وافق الغرض أو خالف، وأما عن الثاني فبأن الحسن والقبح وإن فسرا بورود الشرع بالمنع والإطلاق لكن لا نسلم أنه لا حسن ولا قبح إلا بالشرع حتى يلزمنا ذلك بل الحسن والقبح أعم مما ذكر كما عرف في موضعه، ولا يلزم من تحقق معنى الحسن والقبح بغير ورود الشرع بالمنع والإطلاق أن يكون ذاتيا للأفعال، ولا يخفى على المطلع أن قولهم: لو كان حسن الأفعال إلخ. وقولهم: لو توقف معرفة الحسن والقبح إلخ شبهتان مستقلتان من شبه عشر إلزامية ذكرها الآمدي في إبكار الأفكار وأن كلا من التقريرين السابقين لا يخلو عن بعد نظر فتدبر.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Birincisine gelince; biz, 'Emredilen veya yapılmasına izin verilen şey dışında hiçbir güzel yoktur' şeklinde bir iddiada bulunmuyoruz ki, Allah Teâlâ'nın bunlarla emrolunması veya izin verilmesi imkânsız olduğu için O'nun fiillerinin güzel olmaması gerekir denilsin. Bilakis Şâri'in yapılmasını emrettiği veya izin verdiği şey güzeldir, fakat bu kuralın tersi bizzat geçerli değildir; aksine bir fiil, amaca uygunluk bakımından veya failine övgüde bulunulmasının emredilmiş olması bakımından güzel olabilir. İşte bu itibarla Allah Teâlâ'nın fiili, amaca uygun olsun veya muhalif olsun güzeldir. İkincisine gelince; hüsün ve kubuh, şeriatın yasaklama ve serbest bırakmayla gelmesi şeklinde tefsir edilse de, bu durumun bize lazım gelmesi için 'Şeriat olmaksızın hiçbir hüsün ve kubuh yoktur' fikrini kabul etmiyoruz. Bilakis hüsün ve kubuh kendi yerinde bilindiği üzere zikredilenden daha geneldir. Hüsün ve kubuh anlamının şeriatın nehiy ve serbest bırakması olmadan gerçekleşmesinden fiillerin zatî olması gerekmez. Konuya vâkıf olan birine gizli değildir ki onların: 'Şayet fiillerin güzelliği...' sözü ile 'Şayet hüsün ve kubhun bilinmesi bağlı olsaydı...' sözü, Âmidî'nin İbkâru'l-Efkâr'da zikrettiği on ilzamî şüpheden iki müstakil şüphedir ve önceki iki takrirden her biri derin düşünceden uzak değildir, öyleyse iyi düşün!
قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي أمر له ﷺ بأن يبين ما هو عليه من الدين الحق الذي يدعي المفرقون أنهم عليه وقد فارقوه بالكلية، وتصدير الجملة بحرف التحقيق لإظهار كمال العناية بمضمونها، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ لما مر غير مرة أي قل يا محمد لهؤلاء المفرقين أو للناس كافة: أرشدني ربي بالوحي وبما نصب في الآفاق والأنفس من الآيات إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ موصل إلى الحق.
{ قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni hidayete erdirdi” [ifadesi], fırkalara ayrılanların üzerinde olduklarını iddia ettikleri fakat tamamen terk ettikleri hak din üzere bulunduğunu açıklaması için Peygamber ﷺ'e bir emirdir. Cümlenin tahkik harfiyle başlatılması içeriğine gösterilen tam ihtimamı belirtmek içindir; defalarca geçtiği üzere rubûbiyyet unvanına yer verilip o [Peygamber] aleyhisselâm'ın zamirine izafe edilmesi de bundandır. Yani: Ey Muhammed! Bu fırkalara ayrılanlara yahut bütün insanlara de ki: Rabbim beni vahiy ile ve afakta ve nefislerde vazettiği ayetlerle hakka ulaştıran { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “dosdoğru bir yola” iletti.
وقوله سبحانه: دِيناً بدل من محل صِراطٍ إذ المعنى فهداني صراطا نظير قوله تعالى: «وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً» أو مفعول فعل مضمر دل عليه المذكور أي هداني أو أعطاني أو عرفني دينا، وجوز أن يكون مفعولا ثانيا للمذكور. وقوله سبحانه: قِيَماً مصدر كالصغر والكبر نعت به مبالغة. وجوز أن يكون التقدير ذا قيم، والقياس قوما كعوض وحول فاعل تبعا لإعلال فعله أعني قام كالقيام. وقرأ كثير «قيما» وهو فيعل من قام أيضا كسيد من ساد- وهو على ما قيل- أبلغ من المستقيم باعتبار الهيئة والمستقيم أبلغ منه باعتبار مجموع المادة والهيئة، وقيل:
Allah Subhânehu'nun { دِيناً } “bir dine” buyruğu, { صِراطٍ } kelimesinin mahallinden bedeldir; zira mana, Allah Teâlâ'nın «وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً» buyruğundaki gibi “bana bir yol gösterdi” demektir; yahut zikredilen kelimenin delalet ettiği gizli bir fiilin mef'ûlüdür; yani beni bir dine iletti veya bana bir din verdi yahut bana bir din tanıttı demektir. Zikredilen fiilin ikinci mef'ûlü olması da caiz görülmüştür. Allah Subhânehu'nun { قِيَماً } “dosdoğru / sapasağlam” buyruğu ise sıgar ve kibar gibi bir mastardır, mübalağa amacıyla sıfat yapılmıştır. Takdirin 'zâ kıyemin' (sapasağlam olan) olması da caizdir. Kıyas gereği -ıvaz ve havel gibi- 'kavem' olması gerekirken fiili olan 'kâme'nin i'lâline tâbi olarak 'kıyâm' gibi i'lâl görmüştür. Birçok kıraat imamı ise bunu 'sâde'den 'seyyid' vezninde olduğu gibi 'kâme'den 'fey'il' vezninde «قَيِّماً» şeklinde okumuştur. Söylendiğine göre bu, heyet (kalıp) itibarıyla 'müstakîm' kelimesinden daha beliğdir; 'müstakîm' ise madde ve heyetin toplamı itibarıyla ondan daha beliğdir. Şöyle de denilmiştir:
أبلغية المستقيم لأن السين للطلب فتفيد طلب القيام واقتضاءه، ولا فرق بين القيم والمستقيم في أصل المعنى عند الكثير، وفسروا القيم بالثابت المقوم لأمر المعاش والمعاد، وجعلوا المستقيم من استقام الأمر بمعنى ثبت وإلا لا يتأتى ما ذكر، وقيل: المستقيم مقابل المعوج والقيم الثابت الذي لا ينسخ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ نصب بتقدير أعني أو عطف بيان لدينا بناء على جواز تخالف البيان والمبين تعريفا وتنكيرا حَنِيفاً أي مائلا عن الأديان الباطلة أو مخلصا لله تعالى في العبادة وهو حال من إبراهيم، وقد أطبقوا على جواز مجيء الحال من المضاف إليه إذا كان المضاف جزءا منه أو بمنزلة الجزء حيث يصح قيامه مقامه. والعامل في هذه الحال هو العامل في المضاف. وقيل: معنى الإضافة لما فيه من معنى الفعل المشعر به حرف الجر، وقد تقوى هذا المعنى هنا بما بين المتضايفين من الجزئية أو شبهها.
'Müstakîm'in daha beliğ olması, [içindeki] sin (س) harfinin talep için olup kıyamı istemeyi ve gerektirmeyi ifade etmesindendir. Çoğunluğa göre asıl anlamda kayyim ile müstakîm arasında fark yoktur. Kayyimi, dünya ve ahiret işini düzelten ve sabit olan diye tefsir etmişler; müstakîmi de sabit oldu manasındaki 'istakâme'l-emru' ifadesinden almışlardır; aksi takdirde zikredilen şey gerçekleşmez. Şöyle de denilmiştir: Müstakîm eğrinin zıddıdır, kayyim ise neshedilmeyen sabittir. { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in dinine” ifadesi, 'a'nî' (yani kastediyorum) takdiriyle yahut marifelik ve nekirelik bakımından beyan ile mübeyyenin farklı olmasının caiz görülmesine binaen { دِيناً } kelimesinin atf-ı beyânı olarak mensuptur. { حَنِيفاً } “hanif olarak” yani batıl dinlerden yüz çeviren veya ibadette Allah Teâlâ'ya ihlasla bağlanan demektir ve İbrahim'den hâldir. Muzaf, muzafun ileyhin bir parçası veya onun yerine geçmesi sahih olacak şekilde parça hükmünde olduğunda muzafun ileyhten hâl gelmesinin caiz olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Bu hâlin âmili, muzafın âmilidir. Şöyle de denilmiştir: [Âmil] cer harfinin hissettirdiği fiil manasını içermesi sebebiyle izafetin manasıdır; bu mana burada iki muzaf arasındaki cüz'iyyet veya cüz'iyyet benzerliği ile güçlenmiştir.
وجوز أن يكون مفعولا لفعل مقدر أي أعني حنيفا وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اعتراض مقرر لنزاهته ﵊ عما عليه المبطلون، وقيل: عطف على ما تقدم. وفيه رد على الذين يدعون أنهم على ملته عليه الصلاة
Takdirî bir fiilin mef'ûlü olması da caiz görülmüştür; yani 'hanif olanı kastediyorum' demektir. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O, müşriklerden de değildi” cümlesi, o [İbrahim] aleyhisselâm'ın batıl ehlinin bulunduğu durumdan uzaklığını pekiştiren bir itiraziyyedir (ara cümledir); önceki kısma atıf olduğu da söylenmiştir. Bunda, onun -aleyhissalâtü...
والسلام من أهل مكة القائلين: الملائكة بنات الله واليهود القائلين: عزير ابن الله والنصارى القائلين: عيسى ابن الله قُلْ إِنَّ صَلاتِي أي جنسها لتشمل المفروضة وغيرها. وأعيد الأمر لمزيد الاعتناء، وقيل: لأن المأمور به متعلق بفروع الشرائع وما سبق بأصولها وَنُسُكِي أي عبادتي كلها كما قال الزجاج، والجبائي، وهو من عطف العام على الخاص. وعن سعيد بن جبير، ومجاهد، والسدي أن المراد به الذبيحة للحج والعمرة. وعن قتادة الأضحية، وجمع بينه وبين الصلاة كما في قوله تعالى: فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ [الكوثر: ٢] على المشهور. وقيل: المراد به الحج أي إن صلاتي وحجي وَمَحْيايَ وَمَماتِي أي ما يقارن حياتي وموتي من الإيمان والعمل الصالح.
...ve's-selâm- dininde olduğunu iddia eden Mekkelilerden 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyenlere, Yahudilerden 'Üzeyr Allah'ın oğludur' diyenlere ve Hristiyanlardan 'İsa Allah'ın oğludur' diyenlere bir ret vardır. { قُلْ إِنَّ صَلاتِي } “De ki: Şüphesiz benim namazım” yani farzı ve diğerlerini kapsaması için namaz cinsim [demektir]. Emrin tekrarlanması ihtimamı artırmak içindir; emredilen şeyin şeriatın füruuyla, öncekinin ise usulüyle ilgili olmasından dolayı olduğu da söylenmiştir. { وَنُسُكِي } “kurbanım / ibadetim” yani Zeccâc ve Cübbâî'nin dediği gibi bütün ibadetim demektir; bu, genel olanın özel olana atfıdır. Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Süddî'den rivayet edildiğine göre bununla hac ve umre kurbanı kastedilmiştir. Katâde'den ise kurban (udhiyye) olduğu rivayet edilmiştir; meşhur görüşe göre Allah Teâlâ'nın { فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ } [el-Kevser: 2] buyruğunda olduğu gibi namaz ile kurban bir araya getirilmiştir. Bununla haccın kastedildiği de söylenmiştir; yani şüphesiz namazım ve haccım [demektir]. { وَمَحْيايَ وَمَماتِي } “hayatım ve ölümüm” yani hayatıma ve ölüme eşlik eden iman ve salih amellerim.
وقيل: يحتمل أن يكون المراد بالمحيا والممات ظاهر والأول هو المناسب لقوله تعالى: لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ إذ المراد به الخلوص بحسب الظاهر. وقيل: المراد به نظرا لهذا الاحتمال أن ذلك له تعالى ملكا وقدرة لا شَرِيكَ لَهُ أي في عبادتي أو فيها وفي الإحياء والإماتة. وقرأ نافع «محياي» بإسكان الياء إجراء للوصل مجرى الوقف، وفي رواية أنه كسر الياء، وعلى الرواية الأولى إنما جاز التقاء الساكنين لنية الوقف وفيه يجوز ذلك فطعن بعضهم في ذلك بأن فيه الجمع بين الساكنين وهو لا يجوز ليس في محله، وقد روى هذه القراءة عن نافع جماعة، وما قيل: إنه رجع عنها وأنه لا يحل لأحد نقلها عنه ليس بشيء.
Şöyle de denilmiştir: Hayat ve ölümden zahirî anlamlarının kastedilmiş olması muhtemeldir; fakat birincisi Allah Teâlâ'nın { لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “âlemlerin Rabbi olan Allah içindir” buyruğuna daha uygundur; zira zahire göre bununla ihlas kastedilmiştir. Bu ihtimale göre ise bunun mülk ve kudret olarak Allah Teâlâ'ya ait olduğu manasının kastedildiği söylenmiştir. { لا شَرِيكَ لَهُ } “O'nun hiçbir ortağı yoktur” yani ibadetimde yahut hem ibadetimde hem de diriltme ve öldürmede [ortağı yoktur]. Nâfi' vaslı vakıf yerine koyarak «مَحْيَايْ» şeklinde yâ harfinin sükûnu ile okumuştur; bir rivayette ise yâ harfini kesreli okumuştur. Birinci rivayete göre iki sakinin bir araya gelmesi ancak vakıf niyetiyle caiz olmuştur ve vakıf halinde bu caizdir; dolayısıyla bazılarının onda iki sakinin bir araya geldiği ve bunun caiz olmadığı yönündeki itirazları yersizdir. Bu kıraati Nâfi'den bir topluluk rivayet etmiştir; onun bu kıraatten döndüğü ve bunu ondan nakletmenin kimseye helal olmadığı yönündeki söz ise bir değer taşımaz.
وَبِذلِكَ أي القول أو الإخلاص أُمِرْتُ لا بشيء غيره وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ أو المنقادين إلى امتثال ما أمر الله تعالى به، وقيل: المستسلمين لقضاء الله تعالى وقدره، والمراد مسلمي أمته كما قيل، وهذا شأن كل نبي بالنسبة إلى أمته، وقيل: هذا إشارة إلى
{ وَبِذلِكَ } yani bu söz yahut ihlas ile { أُمِرْتُ } “emrolundum”, başka bir şeyle değil. { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “ve ben Müslümanların ilkiyim” yahut Allah Teâlâ'nın emrettiği şeyi yerine getirmeye boyun eğenlerin veya Allah Teâlâ'nın kaza ve kaderine teslim olanların [ilkiyim]. Denildiğine göre kastedilen kendi ümmetinin Müslümanlarıdır; her peygamberin kendi ümmetine nispetle durumu böyledir. Şöyle de denilmiştir: Bu,
قوله ﵊ «أول ما خلق الله تعالى نوري»
o [Peygamber] aleyhisselâm'ın «Allah Teâlâ'nın ilk yarattığı şey benim nurumdur» hadisine bir işarettir.
قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا إنكار لبغية غيره تعالى ربا لا لبغية الرب ولهذا قدم المفعول، وليس التقديم للاختصاص إذ المقصود أغير الله أطلب ربا وأجعله شريكا له، وعلى تقدير الاختصاص لا يكون إشراكا للغير بل توحيد، وقال بعض المحققين: لا يبعد أن يقال التقديم للاختصاص. وذكر في رد دعوته إلى الغير رد الاختصاص تنبيها على أن إشراك الغير بغية غير الله تعالى إذ لا بغية له سبحانه إلا بتوحيده ﷿، وما في النظم الكريم أبلغ من أغير الله أعبد ونحوه كما لا يخفى وَهُوَ سبحانه رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ جملة حالية مؤكدة للإنكار أي والحال أن كل ما سواه مربوب فكيف يتصور أن يكون شريكا له وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها يروى أنهم كانوا يقولون للمسلمين: «اتبعوا سبيلنا ولنحمل خطاياكم» فرد عليهم بما ذكر أي إن ما كسبته كل نفس من الخطايا محمول عليها لا على غيرها حتى يصح قولكم، وعلى هذا يكون قوله سبحانه: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ أي نفس آثمة وِزْرَ أُخْرى تأكيدا لما قبله، وقيل: إن قولهم ذلك يحتمل معنيين: الأول، اتبعوا سبيلنا وليكتب علينا ما عملتم من الخطايا لا عليكم. والثاني اتبعوا لنحمل يوم القيامة ما كتب عليكم من الخطايا.
{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } “De ki: Ben Rab olarak Allah'tan başkasını mı arayayım?” [ifadesi], Rab arayışını değil, Allah Teâlâ'dan başkasını Rab olarak aramayı inkârdır; mef'ûl bu yüzden öne geçirilmiştir. Öne geçirme tahsis için değildir; zira kastedilen 'Allah'tan başkasını mı Rab isteyip O'na ortak koşayım?' manasıdır. Tahsis takdirinde ise başkasını ortak koşmak değil, tevhid olurdu. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Öne geçirmenin tahsis için olduğunu söylemek uzak bir ihtimal değildir. Başkasına davetin reddinde tahsisin reddi zikredilmiştir; bu da başkasını ortak koşmanın Allah Teâlâ'dan başkasını aramak olduğuna dikkat çekmek içindir; zira O Subhânehu azze ve celle ancak tevhidiyle aranır. Nazm-ı Celil'deki ifade, gizli olmadığı üzere 'Allah'tan başkasına mı ibadet edeyim?' ve benzeri ifadelerden daha beliğdir. { وَهُوَ } O Subhânehu { رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ } “O her şeyin Rabbi iken” cümlesi, inkârı pekiştiren bir hâl cümlesidir; yani O'ndan başka her şey terbiye edilen/yaratılan iken O'na nasıl ortak tasavvur edilebilir? { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها } “Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir”. Rivayet edildiğine göre onlar Müslümanlara: «Bizim yolumuza uyun, günahlarınızı biz yüklenelim» diyorlardı; bunun üzerine zikredilen ayetle onlara cevap verildi; yani her nefsin kazandığı günahlar başkasına değil yalnız kendisine yüklenir ki sizin sözünüz doğru olsun. Buna göre Allah Subhânehu'nun { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ } yani hiçbir günahkâr nefis { وِزْرَ أُخْرى } “hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” buyruğu öncekinin tekididir. Şöyle de denilmiştir: Onların bu sözü iki manaya muhtemeldir: Birincisi; bizim yolumuza uyun, işlediğiniz günahlar size değil bize yazılsın. İkincisi; uyun ki kıyamet günü aleyhinize yazılan günahları biz yüklenelim.
وقوله تعالى: وَلا تَكْسِبُ إلخ رد له بالمعنى الأول، وقوله سبحانه: وَلا تَزِرُ إلخ رد له بالمعنى الثاني، وقيل: إن جواب قولهم هو الثاني، وأن الأول من جملة الجواب عن دعواهم إلى عبادة آلهتهم يعني لو أجبتكم إلى ما دعوتموني إليه لم أكن معذورا بأنكم سبقتموني إليه وقد فعلته متابعة لكم ومطاوعة فلا يفيدني ذلك شيئا ولا ينجيني من الله تعالى لأن كسب كل أحد وعمله عائد عليه، ورجحه بعضهم على الأول بأن التأسيس خير من التأكيد ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ تلوين للخطاب وتوجيه له إلى الكل لتأكيد الوعد وتشديد الوعيد أي إلى مالك أمركم رجوعكم يوم القيامة فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ ببيان الرشد من الغي وتمييز الحي من اللي.
Allah Teâlâ'nın { وَلا تَكْسِبُ } ilâ ahir buyruğu birinci manaya, { وَلا تَزِرُ } ilâ ahir buyruğu ise ikinci manaya bir rettir. Şöyle de denilmiştir: Onların sözünün cevabı ikincisidir; birincisi ise onların putlarına tapmaya yaptıkları davete verilen cevabın bir parçasıdır; yani: Beni davet ettiğiniz şeye icabet etseydim, siz benden önce buna girdiniz ve ben de size uyarak ve boyun eğerek bunu yaptım diye mazeretli sayılmazdım; bu bana hiçbir fayda sağlamaz ve beni Allah Teâlâ'dan kurtarmazdı; çünkü herkesin kazancı ve ameli kendisine döner. Bazıları te'sisin (yeni bir mana kurmanın) tekitden hayırlı olduğu gerekçesiyle bu görüşü birinciye tercih etmiştir. { ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz Rabbinizedir” vaadi tekit etmek ve tehdidi şiddetlendirmek için hitabın yönünü değiştirip herkese yöneltilmesidir; yani kıyamet günü işinizin sahibine döneceksiniz; { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } doğruyu eğriden açıklayarak ve haklıyı haksızdan ayırt ederek “hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri O size haber verecektir”.
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ أي يخلف بعضكم بعضا كلما مضى قرن جاء قرن حتى تقوم الساعة
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur” yani kıyamet kopana kadar her bir asır geçip gittiğinde bir diğer asır gelmek suretiyle biriniz diğerinin yerine geçer;
ولا يكون ذلك إلا من عالم مدبر، وإلى هذا ذهب الحسن أو جعلكم خلفاء الله تعالى في أرضه تتصرفون فيها- كما قيل- والخطاب عليهما عام، وقيل: الخطاب لهذه الأمة، وروي ذلك عن السدي أي جعلكم خلفاء الأمم السالفة وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ في الفضل والغنى كما روي عن مقاتل دَرَجاتٍ كثيرة متفاوتة لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ أي ليعاملكم معاملة من يبتليكم لينظر ماذا تعملون مما يرضيه وما لا يرضيه إِنَّ رَبَّكَ تجريد الخطاب لرسول الله ﷺ مع إضافة اسم الرب إليه ﵊ لإبراز مزيد اللطف به ﷺ سَرِيعُ الْعِقابِ أي عقابه سبحانه الأخروي سريع الإتيان لمن لم يراع حقوق ما آتاه لأن كل آت قريب أو سريع التمام عند إرادته لتعاليه سبحانه عن استعمال المبادئ والآلات.
bu da ancak her şeyi bilen ve idare eden [bir Yaratıcı] tarafından olur; Hasan bu görüşe meyletmiştir. Yahut söylendiği gibi O, yeryüzünde tasarrufta bulunasınız diye sizi Allah Teâlâ'nın halifeleri kılmıştır; her iki görüşe göre de hitap geneldir. Hitabın bu ümmete yönelik olduğu da söylenmiş ve Süddî'den rivayet edilmiştir; yani sizi geçmiş ümmetlerin halifeleri kılmıştır. { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ } Mukâtil'den rivayet edildiği üzere fazilet ve zenginlik bakımından kiminizi kiminizin üstüne çıkardı, { دَرَجاتٍ } birçok farklı derecelerle [yükseltti]; { لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ } yani O'nu razı edecek veya etmeyecek şeylerden ne yapacağınıza bakmak üzere sizi sınayan kimsenin muamelesiyle muamele etmek için “size verdikleriyle sizi sınasın diye”. { إِنَّ رَبَّكَ } kendisine yönelik lütfun fazlalığını izhar etmek için 'Rab' isminin o [Peygamber] aleyhisselâm'a izafesiyle hitabın Resûlullah ﷺ'e tahsis edilmesidir; { سَرِيعُ الْعِقابِ } “şüphesiz Rabbin, cezası pek çabuk olandır” yani Subhânehu'nun ahiret azabı, O'nun verdiklerinin haklarını gözetmeyen kimseye pek çabuk gelir; zira gelecek olan her şey yakındır yahut O dilediğinde Subhânehu'nun sebep ve aletleri kullanmaktan münezzeh olması sebebiyle çabucak tamamlanandır.
وجوز أن يراد بالعقاب عقاب الدنيا كالذي يعقب التقصير من البعد عن الفطرة وقساوة القلب وغشاوة الأبصار وصم الأسماع ونحو ذلك وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لمن راعى حقوق ما آتاه الله تعالى كما ينبغي.
Azap ile, fıtrattan uzaklaşma, kalp katılığı, gözlerin perdelenmesi, kulakların sağırlaşması ve benzeri kusurları takip eden dünya azabının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } Allah Teâlâ'nın verdiklerinin haklarını gerektiği gibi gözeten kimse için “Ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.
وفي جعل خبر هذه الجملة هذين الوصفين الواردين على بناء المبالغة مع التأكيد باللام مع جعل خبر الأولى صفة جارية على غير من هي له ما لا يخفى من التنبيه على أنه سبحانه غفور رحيم بالذات لا تتوقف مغفرته ورحمته على شيء كما يشير إليه قوله سبحانه
Bu cümlenin haberinin, lâm ile tekit edilerek mübalağa kalıbında gelen bu iki vasıf kılınmasında ve birinci cümlenin haberinin ise ait olmadığı kimse üzerine cereyan eden bir sıfat yapılmasında; gizli olmadığı üzere O Subhânehu'nun bizzat Gafûr ve Rahîm olduğuna, mağfiret ve rahmetinin hiçbir şeye bağlı olmadığına yönelik bir dikkat çekme vardır. Nitekim O Subhânehu'nun şu buyruğu da buna işaret etmektedir:
في الحديث القدسي «سبقت رحمتي غضبي»
Kudsî hadiste: «Rahmetim gazabımı geçmiştir.»
مبالغ في ذلك فاعل للعقوبة بالعرض وبعد صدور ذنب من العبد يستحق به ذلك، وما ألطف افتتاح هذه السورة بالحمد وختمها بالمغفرة والرحمة نسأل الله تعالى أن يجعل لنا الحظ الأوفر منهما إنه ولي الإنعام وله الحمد في كل ابتداء وختام.
Bunda mübalağa sahibidir; cezayı ise arazî olarak ve kuldan bunu hak edeceği bir günah sadır olduktan sonra verendir. Bu surenin hamd ile açılması ve mağfiret ve rahmet ile son bulması ne kadar da lâtiftir! Allah Teâlâ'dan her ikisinden de bize en bol nasibi vermesini dileriz; şüphesiz O nimet sahibidir ve her başlangıçta ve sonda hamd O'na mahsustur.
ومن باب الإشارة في الآيات: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا بالله تعالى وأثبتوا وجودا غير وجوده لَوْ شاءَ اللَّهُ تعالى ما أَشْرَكْنا به سبحانه شيئا وَلا أشرك آباؤُنا من قبلنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ قالوا ذلك تكذيبا للرسل ﵈ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وقالوا مثل قولهم حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا الذي حل بهم لتكذيبهم وهو الحجاب قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فتخرجوه لنا بالبيان إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ لأنكم محجوبون في مقام النفس قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ أي إن كان الأمر كما قلتم فليس لكم حجة بل لله تعالى الحجة عليكم لأنه تعالى لا يشاء إلا ما يعلمه في الأزل ولا يعلم الشيء إلا على ما هو عليه في نفسه فلو لم تكونوا في أنفسكم مشركين سيئي الاستعداد لما شاء الله تعالى ذلك منكم فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ لكنه لم يشأ إذ ليس في استعدادكم الأزلي ذلك.
Ayetlerdeki işarî mana cihetinden: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } Allah Teâlâ'ya ortak koşan ve O'nun varlığından başka bir varlık ispat edenler diyecekler ki: { لَوْ شاءَ اللَّهُ } Teâlâ { ما أَشْرَكْنا } O Subhânehu'ya hiçbir şeyi ortak koşmazdık { وَلا } bizden önceki { آباؤُنا } atalarımız da ortak koşmazdı { وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ } “ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık”. Bunu elçileri aleyhimesselâm yalanlamak için söylediler. { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı” ve onların sözü gibi söylemişlerdi, { حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا } nihayet yalanlamalarından dolayı başlarına gelen azabımızı -ki o perdelenmedir (hicab)- tattılar. { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ } “De ki: Yanınızda bir bilgi var mı” ki onu bize açıklayarak ortaya koyasınız? { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Siz ancak zanna uyuyorsunuz”; çünkü siz nefis makamında perdelenmiş durumdasınız. { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ } “De ki: En kesin delil Allah'ındır”; yani durum dediğiniz gibi olsa bile sizin bir deliliniz yoktur, bilakis Allah Teâlâ'nın sizin aleyhinizde hücceti vardır; çünkü O Teâlâ ezelde bildiği şeyden başkasını dilemez ve bir şeyi ancak kendi zatında olduğu hal üzere bilir. Şayet siz kendi zatınızda müşrik ve istidadı kötü kimseler olmasaydınız, Allah Teâlâ sizden bunu dilemezdi. { فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “Eğer O dileseydi, hepinizi doğru yola iletirdi”; fakat dilemedi, zira sizin ezelî istidadınızda bu yoktur.
وتحتمل الآية وجوها أخر لعلها غير خفية قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً فإن إثبات موجود غير الله تعالى ظلم عظيم وَبِالْوالِدَيْنِ أي الروح والقلب أحسنوا إِحْساناً برعاية حقوقهما وَلا تَقْتُلُوا أي تهلكوا أَوْلادَكُمْ قواكم باستعمالها في غير ما هي له مِنْ إِمْلاقٍ أي من أجل فقركم من الفيض الأقدس نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ بأن نفيض عليكم وعليهم ما تتغذون به من المعارف بمقدار إذا توجهتم إلينا وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ الأعمال الشنيعة ما ظَهَرَ مِنْها كأفعال الجوارح وَما بَطَنَ كأفعال القلب وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ تعالى قتلها إِلَّا بِالْحَقِّ أي إلا بسببه بأن تريدوا توجهها إليه أو إلا قتلا متلبسا به وهو قتلها إذا مالت إلى السوي وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ
Ayet gizli olmayan başka vecihlere de muhtemeldir. { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın”; zira Allah Teâlâ'dan başka bir mevcut ispat etmek büyük bir zulümdür. { وَبِالْوالِدَيْنِ } yani ruha ve kalbe haklarını gözeterek güzelce { إِحْساناً } “iyilik edin”. { وَلا تَقْتُلُوا } yani helak etmeyin { أَوْلادَكُمْ } yaratılış gayesi dışında kullanarak kuvvetlerinizi helak etmeyin { مِنْ إِمْلاقٍ } yani feyz-i akdesten fakir düşmeniz sebebiyle [bunu yapmayın]; { نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ } siz bize yöneldiğinizde size ve onlara gıdalanacağınız marifetleri bir ölçü dahilinde feyzetmek suretiyle “sizi de onları da biz rızıklandırırız”. { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ } çirkin amellere yaklaşmayın; { ما ظَهَرَ مِنْها } organların amelleri gibi açık olanına da { وَما بَطَنَ } kalbin amelleri gibi “gizli olanına da”. { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ } Teâlâ öldürülmesini haram kıldığı canı öldürmeyin { إِلَّا بِالْحَقِّ } ancak hak bir sebeple; yani onun O'na yönelmesini istemeniz yahut hakka bürünmüş bir öldürme ile ki bu da onun masivaya meylettiğinde öldürülmesidir “hak ile olması müstesna”. { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ }
أي ما أعد ليتيم القلب المنقطع عن علائق الدنيا والآخرة من المعارف التي هي وراء طور العقل إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
yani dünya ve ahiret bağlarından kopmuş olan kalbi yetim kimseye aklın ötesindeki marifetlerden hazırlanan şeylere yaklaşmayın, { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “ancak en güzel olanı hariç”
وهي التصديق بذلك إجمالا وعدم إنكاره حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ
bu da onu icmâlî olarak tasdik edip inkâr etmemektir; { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “rüşt çağına erişinceye kadar”
فيقوى على قبول أنواع التجليات، وحينئذ يصح لكم أن تقربوا ما أعد الله تعالى له من هاتيك المعارف لقوة قلوبكم وتقدس أرواحكم.
böylece tecellî türlerini kabul etmeye güç yetirir; o vakit kalplerinizin kuvveti ve ruhlarınızın kutsiyeti sebebiyle Allah Teâlâ'nın onun için hazırladığı bu marifetlere yaklaşmanız sizin için sahih olur.
ومن الناس من جعل اليتيم إشارة إلى حضرة الرسالة ﵊ وهو كما ترى وَأَوْفُوا الْكَيْلَ
İnsanlardan yetimi risalet makamına aleyhisselâm işaret kılanlar da olmuştur ki bu gördüğün gibidir. { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ }
أي كيل الشرع بمراعاة الحقوق الظاهرة وَالْمِيزانَ
yani zahirî hakları gözeterek şeriatın ölçüsünü tam yapın; { وَالْمِيزانَ } “ölçüyü ve tartıyı”
أي ميزان الحقيقة بمراعاة الحقوق الباطنة بِالْقِسْطِ
yani batınî hakları gözeterek hakikat terazisini [tam tutun]; { بِالْقِسْطِ } “adaletle [tam yapın]”
بالعدل وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا
adaletle [yapın]. { وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا } “Söylediğiniz zaman âdil olun”
أي لا تقولوا إلا الحق وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا
yani haktan başkasını söylemeyin. { وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا } “Allah'a verdiğiniz sözü yerine getirin”
وهو التوحيد وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً غير مائل إلى اليمين والشمال فَاتَّبِعُوهُ لتصلوا إلى الله تعالى ولا تتبعوا السبل التي وصفها أهل الاحتجاب «فتفرق بكم عن سبيله» فتضلوا ولا تصلوا إليه سبحانه هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ لتوفي أرواحهم أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ بالتجلي الصوري يوم القيامة كما صح في ذلك الحديث أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ وهو الكشف عن ساق يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ وهو الكشف المذكور لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها حينئذ لانقطاع التكليف.
bu da tevhiddir. { وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً } sağa ve sola meyletmeyen “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur”; { فَاتَّبِعُوهُ } Allah Teâlâ'ya ulaşmak için “ona uyun”; perde ehlinin nitelediği yollara uymayın; «ki sizi O'nun yolundan ayırmasın», yoksa sapar ve O Subhânehu'ya ulaşamazsınız. { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } ruhlarını kabzetmek için “Onlar meleklerin kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } bu husustaki hadisin sahih olduğu üzere kıyamet günü sûrî tecelli ile “yahut Rabbinin gelmesini” { أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } ki o da paçaların sıvanmasıdır (keşf-i sâk) “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini mi [bekliyorlar]?” { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } ki o zikredilen keşiftir; “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün” { لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } mükellefiyetin sona ermesi sebebiyle o vakit “hiçbir kimseye imanı fayda vermez”.
إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ أي جعلوا دينهم أهواء متفرقة كالذين غلبت عليهم صفات النفس وَكانُوا شِيَعاً فرقا مختلفة بحسب غلبة تلك الأهواء لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إذ هم أهل التفرقة والاحتجاب بالكثرة فلا تجتمع هممهم ولا تتحد مقاصدهم إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ في جزاء تفرقهم ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ عند ظهور هيئات أهوائهم المختلفة المتفرقة بِما كانُوا يَفْعَلُونَ من السيئات واتباع الهوى مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها وذلك لأن السيئة من مقام النفس وهي مرتبة الآحاد والحسنة أول مقاماتها مقام القلب وهي مرتبة العشرات وأقل مراتبها عشرة، وقد يضاعف الحسنة بأكثر من ذلك إذ كانت من مقام الروح أو مقام السر وهذا هو السر في تفاوت جزاء الحسنات التي تشير إليه النصوص قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ هو طريق التوحيد الذاتي دِيناً قِيَماً ثابتا لا تنسخه الملل والنحل مِلَّةَ إِبْراهِيمَ التي أعرض بها عن السوي حَنِيفاً مائلا عن كل دين فيه شرك قُلْ إِنَّ صَلاتِي حضوري وشهودي بالروح وَنُسُكِي تقربي بالقلب وَمَحْيايَ بالحق وَمَماتِي بالنفس لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لا نصيب لأحد مني في ذلك لا شَرِيكَ لَهُ في شيء أصلا إذ لا وجود سواه وَبِذلِكَ الإخلاص وعدم رؤية الغير أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ المنقادين للفناء فيه سبحانه قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا فاطلب مستحيلا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ أي وما سواه باعتبار تفاصيل صفاته سبحانه مربوب وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إلا عليها إذ كسب النفس شرك في أفعاله تعالى وكل من أشرك فوباله عليه وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى لعدم تجاوز الملائكة إلى غير صاحبها وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ بأن جعلكم له مظهر أسمائه ورفع بعضكم فوق بعض درجات في تلك المظهرية لأنها حسب الاستعداد وهو متفاوت لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ ويظهر علمه بمن يقوم برعاية ما آتاه وبمن لا يقوم إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ لمن لم يراع وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لمن يراعي ذلك، نسأل الله تعالى أن يوفقنا لمراضيه ويجعل مستقبل حالنا خيرا من ماضيه.
{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Şüphesiz dinlerini parça parça edenler” yani nefis sıfatlarının kendilerine galebe çaldığı kimseler gibi dinlerini darmadağınık hevalar kılanlar; { وَكانُوا شِيَعاً } “ve fırka fırka olanlar” bu hevaların galebesine göre farklı fırkalara ayrılanlar [var ya], { لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } “senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur”. Zira onlar tefrika ve çoklukla perdelenme ehlidir; bu yüzden himmetleri birleşmez, gayeleri bir araya gelmez. { إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ } “Onların işi ancak Allah'a kalmıştır”, ayrılıklarının cezalandırılması hususunda. { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ } “Sonra O, kendilerine haber verecektir”, farklı ve dağınık hevalarının suretleri açığa çıktığında, { بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “yapmakta olduklarını”, yani işledikleri kötülükleri ve hevaya uymayı. { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır”. { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim de bir kötülükle gelirse, sadece misliyle cezalandırılır”. Bunun sebebi şudur: Kötülük nefis makamındandır ve o birler (âhad) mertebesidir. İyiliğin ilk makamları ise kalp makamıdır ve o onlar (aşarât) mertebesidir; onun en alt derecesi de ondandır. Eğer iyilik ruh makamından veya sır makamından olursa bundan kat kat fazla olarak katlanabilir. Nitekim nassların işaret ettiği, iyiliklerin karşılığındaki farklılığın sırrı da budur. { قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti”; bu, zâtî tevhid yoludur. { دِيناً قِيَماً } “Dosdoğru bir dine”; dinlerin ve fırkaların nesh edemeyeceği sabit [bir dine]. { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in dinine”; ki o, onunla mâsivâdan yüz çevirmiştir. { حَنِيفاً } “Muvahhid olarak”; şirk barındıran her dinden [hakk'a] meylederek. { قُلْ إِنَّ صَلاتِي } “De ki: Şüphesiz benim namazım” ruh ile huzurum ve müşahedem, { وَنُسُكِي } “ibadetim” kalp ile yakınlaşmam, { وَمَحْيايَ } “hayatım” Hak ile [oluşum], { وَمَماتِي } “ve ölümüm” nefis cihetiyle [ölümüm], { لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “âlemlerin Rabbi olan Allah içindir”. Bu hususta benden hiç kimseye bir pay yoktur. { لا شَرِيكَ لَهُ } “O'nun hiçbir ortağı yoktur” hiçbir şeyde asla [ortağı yoktur]; zira O'ndan başka gerçek bir varlık yoktur. { وَبِذلِكَ } “Ve bununla” bu ihlas ve gayrıyı görmeme haliyle { أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “emrolundum ve ben Müslümanların ilkiyim”; O Subhânehu'da fena bulmaya boyun eğenlerin [ilkiyim]. { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } “De ki: Ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım?” İmkânsız olanı mı isteyeyim? { وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ } “Oysa O, her şeyin Rabbidir”. Yani O'nun dışındaki her şey, Subhânehu'nun sıfatlarının tafsilatı bakımından terbiye edilmiş (merbûb) varlıklardır. { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ } “Her nefsin kazandığı ancak kendi aleyhinedir”; zira nefsin kesbi, Teâlâ'nın fiillerinde şirktir ve kim şirk koşarsa vebali kendi üzerinedir. { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez”; çünkü melekler [cezayı] sahibinden başkasına taşırmazlar. { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur”; sizi Kendi isimlerine mazhar kılmak suretiyle [halife yapmıştır]. { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } “ve kiminizi kiminize derecelerle üstün kılmıştır” bu mazhariyette [üstün kılmıştır]; çünkü bu, istidada göredir ve istidat da farklı farklıdır. { لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ } “size verdikleriyle sizi sınamak için”; ve Kendi ilmini, kendisine verilene riayet edenler ile etmeyenler üzerinden açığa çıkarmak için. { إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Rabbin, cezayı çabuk verendir”, [buna] riayet etmeyen kimse için. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, buna riayet eden kimse için. Allah Teâlâ'dan bizi rızasına muvaffak kılmasını ve gelecekteki halimizi geçmişimizden daha hayırlı eylemesini niyaz ederiz.