وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ
“Yetimin malına yaklaşmayın”
أي لا تتعرضوا له بوجه من الوجوه إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
yani ona hiçbir şekilde el uzatmayın; “en güzel olanı müstesna”
أي بالفعلة التي هي أحسن ما يفعل بماله كحفظه وتثميره، وقيل: المراد لا تقربوا ماله إلا وأنتم متصفون بالخصلة التي هي أحسن الخصال في مصلحته فمن لم يجد نفسه على أحسن الخصال ينبغي أن لا يقربه وفيه بعد والخطاب للأولياء والأوصياء لقوله تعالى: حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ
yani onun malı hakkında yapılabilecek en güzel davranışla; onu korumak ve nemalandırmak gibi. Şöyle de denilmiştir: Maksat, onun menfaatine olan en güzel hasletle muttasıf olmanız durumu müstesna, onun malına yaklaşmayın; dolayısıyla kendisinde bu en güzel hasleti görmeyen kimsenin ona yaklaşmaması gerekir; fakat bu görüşte bir uzaklık vardır. Hitap ise velilere ve vasilerinedir; nitekim Allah Teâlâ: “o, rüşd çağına erişinceye kadar” buyurmuştur.
فإنه غاية لما يفهم من الاستثناء لا للنهي كأنه قيل: احفظوه حتى يبلغ فإذا بلغ فسلموه إليه كما في قوله سبحانه: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ [النساء: ٦] والأشد- على ما قال الفراء- جمع لا واحد له. وقال بعض البصريين: هو مفرد كآنك ولم يأت في المفردات على هذا الوزن غيرهما. وقيل: هو جمع شدة كنعمة وأنعم، وقدر فيه زيادة الهاء لكثرة جمع فعل على أفعل كقدح وأقدح.
Zira bu ifade nehyin değil, istisnadan anlaşılan mananın gayesidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'O rüşd çağına erinceye kadar onu koruyun; erdiğinde ise malını kendisine teslim edin.' Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Eğer onlarda bir rüşd (olgunluk) görürseniz hemen mallarını kendilerine verin” [en-Nisâ: 6]. Ferrâ'nın belirttiğine göre eşüdd (أَشُدّ), tekili olmayan bir çoğuldur. Bazı Basralılar ise bunun ânük (آنُك) gibi tekil bir kelime olduğunu söylemişlerdir; tekillerde bu vezinde bu ikisinden başkası gelmemiştir. Bir görüşe göre de şidde (شِدّة) kelimesinin çoğuludur; nitekim ni'me (نِعْمَة) kelimesinin çoğulu en'um (أَنْعُم) gelir. 'Fa'l' vezninin 'ef'ul' vezninde çoğul yapılmasının çokluğu sebebiyle (kadeh ve akdah gibi) kelimedeki 'hâ' harfinin zâid olduğu varsayılmıştır.
وقال ابن الأنباري: إنه جمع شد بضم الشين كود وأود. وقيل: جمع شد بفتحها. وأيا ما كان فهو من الشدة أي القوة أو الارتفاع من شد النهار إذا ارتفع. ومنه قول عنترة:
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: O, şîn harfinin ötresiyle şüdd (شُدّ) kelimesinin çoğuludur; vüdd (وُدّ) ve evüdd (أَوْدّ) gibi. Şîn harfinin fethasıyla şedd kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Her ne olursa olsun bu kelime şiddet yani kuvvet kökünden yahut gündüzün yükselmesi anlamında şedde'n-nehâr ifadesinden gelen yükseklik manasındandır. Antere'nin şu sözü de bu kabildendir:
عهدي به شد النهار كأنما ... خضب البنان ورأسه بالعظلم
“Onu güpegündüz, günün en yüksek vaktinde görmüştüm; sanki parmak uçları ve başı çivit otuyla boyanmıştı.”
والمراد ببلوغ الأشد عند الشعبي. وجماعة بلوغ الحلم. وقيل: أن يبلغ ثماني عشرة سنة، وقال السدي: أن يبلغ ثلاثين إلا أن الآية منسوخة بقوله تعالى: حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ [النساء: ٦] وقيل: غير ذلك. وقد تقدم الخلاف في زمن دفع مال اليتيم إليه وأشبعنا الكلام في تحقيق الحق في ذلك فتذكر وَأَوْفُوا
Şa'bî ve bir topluluğa göre rüşd çağına (eşüdd) ulaşmaktan maksat ihtilâm çağına ermektir. On sekiz yaşına girmesi olduğu da söylenmiştir. Süddî ise otuz yaşına girmesidir demiştir; ancak ayet Cenâb-ı Hakk'ın: { حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ } “Nihayet evlenme çağına geldiklerinde...” [en-Nisâ: 6] kavliyle mensuhtur. Başka açıklamalar da yapılmıştır. Yetimin malının kendisine teslim edileceği vakit konusundaki ihtilaf daha önce geçmiş ve bu konudaki hakikatin tahkikine dair sözü etraflıca açıklamıştık, hatırla! “Ve tastamam yapın”;
أي أتموا الْكَيْلَ
yani tam yapın “ölçüyü”;
أي المكيل فهو مصدر بمعنى اسم المفعول وَالْمِيزانَ
yani ölçülen şeyi; zira o, ism-i mef'ûl manasında bir masdardır; “ve tartıyı”
كذلك- كما قال أبو البقاء- وجوز أن يكون هناك مضاف محذوف أي مكيل الكيل وموزون الميزان بِالْقِسْطِ
aynı şekilde -Ebu'l-Bekâ'nın dediği gibi-. Burada hazfedilmiş bir muzâfın bulunması da caiz görülmüştür; yani 'ölçülenin ölçüsünü ve tartılanın tartısını'. “Adaletle”;
أي بالعدل وهو في موضع الحال من ضمير أَوْفُوا
yani adaletle. Bu ifade, { أَوْفُوا } fiilindeki zamirden hâl konumundadır;
أي مقسطين. وقال أبو البقاء: يجوز أن يكون حالا من المفعول أي تاما. ولعل الإتيان بهذه الحال للتأكيد.
yani adil kimseler olarak. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: Mef'ûlden hâl olması da caizdir, yani tastamam olarak. Bu hâlin getirilmesi muhtemelen tekit içindir.
وفي التفسير الكبير فإن قيل: إيفاء الكيل والميزان هو عين القسط فما الفائدة من التكرير؟ قلنا: أمر الله تعالى المعطى بإيفاء ذي الحق حقه من غير نقصان وأمر صاحب الحق بأخذ حقه من غير طلب الزيادة فتدبر.
et-Tefsîrü'l-Kebîr'de şöyle denilmektedir: Eğer 'Ölçü ve tartıyı tam yapmak adaletin ta kendisidir, öyleyse tekrardaki fayda nedir?' denilirse, deriz ki: Allah Teâlâ verene, hak sahibine hakkını noksansız olarak tastamam vermesini emretmiş; hak sahibine de fazlasını talep etmeksizin hakkını almasını emretmiştir; iyi düşün!
لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
“Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz”;
إلا ما يسعها ولا يعسر عليها. والجملة مستأنفة جيء بها عقيب الأمر بإيفاء
ancak gücünün yettiği ve kendisine zor gelmeyen şeyi [yükleriz]. Bu cümle, ölçü ve tartının
الكيل والميزان بالعدل للترخيص فيما خرج عن الطاقة لما أن في مراعاة ذلك كما هو حرجا مع كثرة وقوعه فكأنه قيل:
adaletle tam yapılması emrinin hemen ardından gücün dışında kalan hususlarda ruhsat tanımak için getirilmiştir; çünkü bunun sıkça vuku bulmasıyla birlikte tamı tamına gözetilmesinde güçlük vardır. Sanki şöyle buyrulmuştur:
عليكم بما في وسعكم في هذا الأمر وما وراءه معفو عنكم. وجوز أن يكون جيء بها لتهوين أمر ما تقدم من التكليفات ليقبلوا عليها كأنه قيل: جميع ما كلفناكم به ممكن غير شاق ونحن لا نكلف ما لا يطاق وَإِذا قُلْتُمْ
'Bu konuda gücünüz yettiğince davranmakla mükellefsiniz, onun ötesindeki [kaçınılmaz hatalar] ise sizden affedilmiştir.' Bu cümlenin, yönelsinler diye daha önce geçen mükellefiyetleri hafifletmek amacıyla getirilmiş olması da caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir: 'Sizi mükellef kıldığımız her şey mümkündür, meşakkatli değildir; biz gücün yetmeyeceği şeyi yüklemeyiz.' “Ve söylediğiniz zaman”;
قولا في حكومة أو شهادة أو نحوهما فَاعْدِلُوا
hüküm vermede, şahitlikte veya benzeri bir durumda bir söz [söylediğiniz vakit] “adaletli olun”;
فيه وقولوا الحق وَلَوْ كانَ
onda adaletli davranın ve hakkı söyleyin; “olsa bile”
المقول له أو عليه ذا قُرْبى
hakkında lehine veya aleyhine söz söylenen kimse “yakın bir akraba”;
أي صاحب قرابة منكم وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا
yani sizden bir akrabalık bağı bulunan kimse [olsa bile]. “Allah'ın ahdini de tastamam yerine getirin”;
أي ما عهد إليكم من الأمور المعدودة أو أي عهد كان فيدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا أو ما عاهدتم الله تعالى عليه من أيمانكم ونذوركم. والجار والمجرور متعلق بما بعده، وتقديمه للاعتناء بشأنه ذلِكُمْ
yani size emredilen sayılmış hususları yahut hangi ahit olursa olsun onu [yerine getirin] -ki zikredilenler buna öncelikle girer- yahut yeminleriniz ve adaklarınızdan Allah Teâlâ'ya verdiğiniz sözleri tastamam yerine getirin. Câr ve mecrûr kendisinden sonrakine mütealliktir ve öne alınması onun şanına ehemmiyet vermek içindir. “İşte bunları”;
أي ما فصل من التكاليف الجليلة وَصَّاكُمْ بِهِ
yani ayrıntılı olarak açıklanan bu yüce mükellefiyetleri “O size vasiyet etti”;
أمركم به أمرا مؤكدا لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
size kesin ve tekitli bir şekilde emretti; “umulur ki düşünüp öğüt alırsınız”
ما في تضاعيفه وتعملون بمقتضاه. وقرأ حمزة، والكسائي، وحفص عن عاصم «تذكرون» بتخفيف الذال. والباقون بالتشديد في كل القرآن وهما بمعنى واحد.
onun kapsamındaki hususları [hatırlar] ve gereğince amel edersiniz. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, bütün Kur'ân'da zâl harfinin şeddesiz haliyle tezkerûn (تَذْكُرُونَ) şeklinde okumuşlardır; diğer kıraat imamları ise şeddeli okumuşlardır ve ikisi de aynı manadadır.
وختمت الآية الأولى بقوله سبحانه: لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ وهذه بقوله تعالى: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
İlk ayet Cenâb-ı Hakk'ın: { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Umulur ki akledersiniz” kavliyle, bu ayet ise Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” kavliyle sonlandırılmıştır.
لأن القوم كانوا مستمرين على الشرك. وقتل الأولاد. وقربان الزنا، وقتل النفس المحرمة بغير حق غير مستنكفين ولا عاقلين قبحها فنهاهم سبحانه لعلهم يعقلون قبحها فيستنكفوا عنها ويتركوها. وأما حفظ أموال اليتامى عليهم. وإيفاء الكيل. والعدل في القول. والوفاء بالعهد فكانوا يفعلونه ويفتخرون بالاتصاف به فأمرهم الله تعالى بذلك لعلهم يذكرون إن عرض لهم نسيان قاله القطب الرازي: ثم قال فإن قلت إحسان الوالدين من قبيل الثاني أيضا فكيف ذكر من الأول؟ قلت: أعظم النعم على الإنسان نعمة الله تعالى ويتلوها نعمة الوالدين لأنهما المؤثران في الظاهر ومنهما نعمة التربية والحفظ عن الهلاك في وقت الصغر فلما نهى عن الكفر بالله تعالى نهى بعده عن الكفران في نعمة الأبوين تنبيها على أن القوم لما لم يرتكبوا الكفران فبطريق الأولى أن لا يرتكبوا الكفر.
Çünkü o kavim şirk koşmaya, çocukları öldürmeye, zinaya yaklaşmaya ve haram kılınan canı haksız yere öldürmeye devam ediyor, bundan çekinmiyor ve bunun çirkinliğini akledemiyorlardı. Bu yüzden Allah Teâlâ, çirkinliğini akledip de ondan sakınsınlar ve onu terk etsinler diye onları nehyetti. Yetimlerin mallarını korumaya, ölçüyü tam yapmaya, sözde adaletli olmaya ve ahde vefa göstermeye gelince; onlar bunları yapıyor ve bunlarla muttasıf olmakla övünüyorlardı. Bu sebeple Allah Teâlâ, şayet kendilerine bir unutkanlık ârız olursa hatırlasınlar diye bunu onlara emretti. Bunu Kutbüddîn er-Râzî söylemiştir. Sonra şöyle demiştir: Eğer 'Anne babaya iyilik yapmak da ikinci kısımdandır, peki nasıl birinci kısımda zikredildi?' dersen, derim ki: İnsana yönelik en büyük nimet Allah Teâlâ'nın nimetidir; onun ardından ise anne babanın nimeti gelir. Çünkü zahirde etkili olan onlardır ve küçüklük döneminde terbiye edip helak olmaktan koruma nimeti onlardandır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'ya karşı küfürden nehyedince, onun ardından anne babanın nimetine karşı nankörlükten nehyetti; ta ki o kavim nankörlük irtikâp etmiyorken öncelikle küfrü irtikâp etmemeleri gerektiğine bir dikkat çekme olsun.
وقال الإمام: السبب في ختم كل آية بما ختمت أن التكاليف الخمسة المذكورة في الآية الأولى ظاهرة جلية فوجب تعقلها وتفهمها والتكاليف الأربعة المذكورة في هذه الآية أمور خفية غامضة لا بد فيها من الاجتهاد والفكر الكثير حتى يقف على موضع الاعتدال وهو التذكر انتهى. ويمكن أن يقال: إن أكثر التكليفات الأول أدي بصيغة النهي وهو في معنى المنع والمرء حريص على ما منع فناسب أن يعلل الإيصاء بذلك بما فيه إيماء إلى معنى المنع والحبس وهذا بخلاف التكليفات الأخر فإن أكثرها قد أدي بصيغة الأمر وليس المنع فيه ظاهرا كما في النهي فيكون الطلب والمبالغة فيه ليستمر عليه ويتذكر إذا نسي فليتدبر.
İmam [Râzî] şöyle demiştir: Her ayetin bu şekilde bitirilmesinin sebebi şudur: İlk ayette zikredilen beş mükellefiyet açık ve zahirdir; dolayısıyla bunların akledilip kavranması vacip olmuştur. Bu ayette zikredilen dört mükellefiyet ise kapalı ve gizli hususlardır; itidal noktasına ulaşabilmek için bunlarda çokça ictihad ve tefekkür gerekir ki bu da tezekkürdür (düşünüp hatırlamaktır). Şöyle demek de mümkündür: İlk mükellefiyetlerin çoğu nehiy sîgasıyla ifade edilmiştir, bu da men etme anlamındadır; insan ise men edildiği şeye karşı haristir. Dolayısıyla bununla yapılan vasiyetin men ve alıkoyma manasına ima içeren bir ifadeyle gerekçelendirilmesi uygun düşmüştür. Diğer mükellefiyetler ise böyle değildir; zira onların çoğu emir sîgasıyla ifade edilmiştir ve ondaki men manası nehiydeki gibi açık değildir. Dolayısıyla talep ve bunda mübalağa yapılması, ona devam etmesi ve unuttuğunda hatırlaması içindir; iyi düşünülsün!
وَأَنَّ هذا صِراطِي إشارة إلى شرعه ﵊ على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ويلائمه النهي الآتي، وعن مقاتل أنه إشارة إلى ما في الآيتين من الأمر والنهي، وقيل: إلى ما ذكر في السورة فإن أكثرها في إثبات التوحيد والنبوة وبيان الشريعة.
“Ve şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm'ın şeriatına işarettir; gelecek olan nehiy de buna uygundur. Mukâtil'den gelen rivayette ise iki ayette yer alan emir ve nehiylere işaret olduğu belirtilmiştir. Surede zikredilen hususlara işaret olduğu da söylenmiştir; zira surenin çoğu tevhidi, peygamberliği ispat ve şeriatı beyan hakkındadır.
وقرأ حمزة والكسائي «إن» بالكسر. وابن عامر. ويعقوب بالفتح والتخفيف، والباقون به مشددة.
Hamza ve Kisâî kelimeyi kesre ile İnne (إِنَّ) şeklinde; İbn Âmir ve Ya'kûb fetha ve tahfîf ile En (أَنْ) şeklinde; diğerleri ise fetha ve teşdîd ile Enne (أَنَّ) şeklinde okumuşlardır.
وقرأ ابن عامر «صراطي» بفتح الياء، وقرىء وهذا صِراطِي. «وهذا صراط ربكم» وَهذا صِراطُ رَبِّكَ [الأنعام: ١٢٦] وإضافة الصراط إلى الرب سبحانه من حيث الوضع وإليه ﵊ من حيث السلوك والدعوة أي هذا الصراط الذي أسلكه وأدعو إليه مُسْتَقِيماً لا اعوجاج فيه، ونصبه على الحال فَاتَّبِعُوهُ أي اقتفوا أثره واعملوا به وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ أي الضلالات كما أخرجه ابن جرير. وابن أبي حاتم عن ابن عباس، وفي رواية عنه أنها الأديان المختلفة كاليهودية والنصرانية، وأخرج ابن المنذر، وعبد ابن حميد، وغيرهما عن مجاهد
İbn Âmir 'Sırâtî' kelimesini yâ'nın fethasıyla okumuştur. 'Ve hâzâ sırâtî', 've hâzâ sırâtu Rabbiküm' ve { وَهذا صِراطُ رَبِّكَ } “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur” [el-En'âm: 126] şeklinde de okunmuştur. Sıratın (yolun) Cenâb-ı Rabb'e izafe edilmesi vazedilmesi bakımından, Peygamber aleyhisselâm'a izafe edilmesi ise o yolda yürümesi ve ona davet etmesi bakımındandır; yani 'benim yürüdüğüm ve davet ettiğim bu yol...' “Dosdoğru olarak”; onda hiçbir eğrilik yoktur; nasbı hâl iledir. “Ona uyun”; yani onun izinden gidin ve onunla amel edin. “Yollara ise uymayın”; yani İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre sapıklıklara uymayın. Ondan gelen bir rivayette bunların Yahudilik ve Hristiyanlık gibi farklı dinler olduğu belirtilmiştir. İbnü'l-Münzir, Abd b. Humeyd ve başkaları Mücâhid'den...
أنها البدع والشبهات فَتَفَرَّقَ بِكُمْ نصب في جواب النهي والأصل تتفرق فحذفت إحدى التاءين والباء للتعدية أي فتفرقكم حسب تفرقها أيادي سبأ فهو كما ترى أبلغ من تفرقكم كما قيل من أن ذهب به لما فيه من الدلالة على الاستصحاب أبلغ من أذهبه عَنْ سَبِيلِهِ أي سبيل الله تعالى الذي لا اعوجاج فيه ولا حرج لما هو دين الإسلام، وقيل: هو اتباع الوحي واقتفاء البرهان، وفيه تنبيه على أن صراطه ﵇ عين سبيل الله تعالى،
bunların bidatler ve şüpheler olduğunu rivayet etmişlerdir. “Sizi ayırır”; nehyin cevabında nasb edilmiştir; aslı tetefarraka (تَتَفَرَّقَ) olup iki tâ harfinden biri hazfedilmiştir. Bâ harf-i ceri ta'diye (geçişlilik) içindir; yani onların darmadağın oluşu gibi sizi Sebe kavminin dağılışı misali darmadağın eder. Görüldüğü üzere bu ifade, tıpkı zehebe bihî (ذَهَبَ بِهِ) terkibinin beraberinde götürmeyi ifade etmesi sebebiyle ezhebehû (أَذْهَبَهُ) fiilinden daha beliğ olduğu söylendiği gibi, tüferrikuküm (تُفَرِّقُكُمْ) ifadesinden daha beliğdir. “O'nun yolundan”; yani Allah Teâlâ'nın İslâm dini olması hasebiyle kendisinde hiçbir eğrilik ve zorluk bulunmayan yolundan. Vahye tâbi olmak ve delilin ardınca gitmek olduğu da söylenmiştir. Bunda, Peygamber aleyhisselâm'ın yolunun bizzat Allah Teâlâ'nın yolunun kendisi olduğuna dair bir dikkat çekme vardır.
وقد أخرج أحمد.
Nitekim Ahmed...
وجماعة عن ابن مسعود قال: خط رسول الله ﷺ خطا بيده ثم قال «هذا سبيل الله تعالى مستقيما ثم خط خطوطا عن يمين ذلك الخط وعن شماله ثم قال: وهذه السبيل ليس منها سبيل إلا عليه شيطان يدعو إليه ثم قرأ وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ إلخ،
ve bir topluluk İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle bir çizgi çizdi, sonra: «Bu, Allah Teâlâ'nın dosdoğru yoludur» buyurdu. Sonra o çizginin sağına ve soluna birtakım çizgiler çizdi, ardından şöyle buyurdu: «Bunlar da yollardır; bu yollardan her birinin başında ona çağıran bir şeytan vardır.» Sonra: { وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun...” ayetini sonuna kadar okudu.
وإنما أضيف إليه ﷺ أولا لأن ذلك أدعى للاتباع إذ به يتضح كونه صراط الله ﷿ ذلِكُمْ إشارة إلى اتباع السبيل وترك اتباع السبل وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ عقاب الله تعالى بالمثابرة على فعل ما أمر به والاستمرار على الكف عما نهى عنه. قال أبو حيان: ولما كان الصراط المستقيم هو الجامع للتكاليف وأمر سبحانه باتباعه ونهى عن اتباع غيره من الطرق ختم ذلك بالتقوى التي هي اتقاء النار إذ من اتبع صراطه نجا النجاة الأبدية وحصل على السعادة السرمدية. وكرر سبحانه الوصية لمزيد التأكيد ويا لها من وصية ما أعظم شأنها، وأوضح برهانها.
Yolun ilk olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e izafe edilmesi, ittibaya daha çok teşvik edici olduğu içindir; zira onunla yolun Allah azze ve celle'nin yolu olduğu açıklık kazanır. “İşte bunları”; doğru yola uymaya ve diğer yollara uymayı terk etmeye işarettir. “O size vasiyet etti”; “umulur ki sakınırsınız”; emrettiği şeyleri yapmaya devam ederek ve nehyettiği şeylerden sürekli kaçınarak Allah Teâlâ'nın azabından korunursunuz. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Dosdoğru yol bütün mükellefiyetleri toplayıcı olduğu, Allah Teâlâ ona uymayı emredip diğer yollara uymayı yasakladığı zaman, bu ayeti cehennem ateşinden sakınmak anlamına gelen takva ile sonlandırdı; zira O'nun yoluna uyan kimse ebedî kurtuluşa erer ve sonsuz saadete kavuşur. Cenâb-ı Hak daha fazla tekit için vasiyeti tekrarlamıştır; ne yüce bir vasiyettir o! Şanı ne kadar büyük, delili ne kadar açıktır!
وأخرج الترمذي وحسنه. وابن المنذر. والبيهقي في الشعب وغيرهم عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال:
Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbnü'l-Münzir, Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve diğer muhaddisler İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir:
من سره أن ينظر إلى وصية محمد ﵊ بخاتمة فليقرأ هؤلاء الآيات قُلْ تَعالَوْا إلى تَتَّقُونَ
“Muhammed aleyhisselâm'ın üzerinde mührü bulunan vasiyetine bakmak kimi sevindirirse şu ayetleri okusun: { قُلْ تَعالَوْا }'dan { تَتَّقُونَ }'a kadar.”
وأخرج ابن حميد، وأبو الشيخ، والحاكم وصححه عن عبادة بن الصامت قال: قال رسول الله ﷺ: «أيكم يبايعني على هؤلاء الآيات الثلاث» ثم تلاهنّ إلى آخرهن ثم قال «فمن وفى بهن فأجره على الله تعالى ومن انتقص منهن شيئا فأدركه الله تعالى في الدنيا كانت عقوبته ومن أخره إلى الآخرة كان أمره إلى الله تعالى إن شاء أخذه وإن شاء عفا عنه» .
İbn Humeyd, Ebû'ş-Şeyh ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) Ubâde b. Sâmit'ten rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şu üç ayet üzerine hanginiz bana biat eder?» buyurdu, sonra onları sonuna kadar okudu ve ardından şöyle buyurdu: «Kim bunlara vefa gösterirse onun mükâfatı Allah Teâlâ'ya aittir. Kim de bunlardan bir şeyi eksiltir/çiğner de Allah Teâlâ dünyada onun cezasını verirse bu onun cezası/kefareti olur. Kimi de ahirete bırakırsa onun işi Allah Teâlâ'ya kalmıştır; dilerse onu cezalandırır, dilerse onu affeder.»
وأخرج أبو الشيخ عن عبيد الله بن عبد الله بن عدي قال: سمع كعب رجلا يقرأ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ إلخ فقال:
Ebû'ş-Şeyh, Ubeydullâh b. Abdillâh b. Adî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ka'b bir adamın { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ } ayetini sonuna kadar okuduğunu işitti ve şöyle dedi:
والذي نفس كعب بيده إنها لأول آية في التوراة بسم الله الرحمن الرحيم قل تعالوا اتل ما حرم ربكم عليكم إلى آخر الآيات، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما هذه آيات محكمات لم ينسخهن شيء من جميع الكتب وهن محرمات على بني آدم كلهم وهن أم الكتاب من عمل بهن دخل الجنة ومن تركهن دخل النار.
“Ka'b'ın canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, Tevrat'taki ilk ayet şudur: 'Bismillâhirrahmânirrahîm. De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...' ayetlerin sonuna kadar.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da şöyle rivayet edilmiştir: “Bunlar muhkem ayetlerdir; hiçbir kitaptan hiçbir şey onları neshetmemiştir. Bunlar bütün Âdemoğullarına haram kılınmıştır ve kitabın anasıdır. Kim bunlarla amel ederse cennete girer, kim de bunları terk ederse cehenneme girer.”
هذا وأن في قوله سبحانه أَلَّا تُشْرِكُوا يحتمل أن تكون مفسرة وأن تكون مصدرية قال العلامة الثاني: وفي الاحتمالين إشكال فإنها إن جعلت مصدرية كانت بيانا للمحرم بدلا من ما أو عائده المحذوف. وظاهر أن المحرم هو الإشراك لا نفيه وأن الأوامر بعد معطوفة على لا تشركوا وفيه عطف الطلبي على الخبري وجعل الواجب المأمور به محرما فاحتيج إلى تكلف كجعل لا مزيدة وعطف الأوامر على المحرمات باعتبار حرمة أضدادها وتضمين الخبر معنى الطلب، وأما جعل لا ناهية واقعة موقع الصلة المصدرية كما جوزه سيبويه إذ عمل الجازم في الفعل والناصب في لا معه فمما لا سبيل إليه هنا لأن زيادة لا الناهية مما لم يقل به أحد ولم يرد في كلام وإن جعلت أن مفسرة ولا ناهية والنواهي بيان لتلاوة المحرمات توجه إشكالان، أحدهما عطف أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً على أَلَّا تُشْرِكُوا مع أنه لا معنى لعطفه على أن المفسرة مع الفعل. وثانيهما عطف الأوامر المذكورة فإنها لا تصلح بيانا لتلاوة المحرمات بل الواجبات، واختار الزمخشري كونها مفسرة وعطف الأوامر لأنها معنى نواه، ولا سبيل حينئذ لجعلها مصدرية موصولة بالنهي لما علمت.
Şu da var ki, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَلَّا تُشْرِكُوا } kavlindeki en (أَنْ) edatının müfessire veya masdariyye olması muhtemeldir. Allâme-i Sânî şöyle demiştir: İki ihtimalde de müşkillik vardır. Zira şayet masdariyye kabul edilirse mâ edatından veya onun hazfedilmiş âid zamirinden bedel olarak haram kılınan şeyin beyanı olur. Oysa haram kılınan şeyin şirk koşmanın kendisi olduğu, onun nefyi olmadığı ve bundan sonraki emirlerin lâ tüşrikû'ya matuf olduğu açıktır. Bunda talebî olanın haberî olana atfedilmesi ve emredilen vâcibin haram kılınması [durumu] söz konusudur. Dolayısıyla lâ'nın zâid kabul edilmesi, zıtlarının haramlığı itibarıyla emirlerin haramlara atfedilmesi ve habere talep manası yüklenmesi gibi bir külfete ihtiyaç duyulmuştur. Lâ'nın nâhiye olup Sîbeveyh'in caiz gördüğü üzere masdariyye sılası yerine geçmesi -ki bu durumda meczum edici edat fiile, nasb edici edat ise onunla birlikte lâ'ya amel eder- ihtimaline gelince; burada buna imkân yoktur. Çünkü nâhiye olan lâ'nın zâid olduğunu hiç kimse söylememiştir ve kelamda da vârid olmamıştır. Şayet en edatı müfessire, lâ da nâhiye kabul edilip nehiyler haram kılınanların tilavetinin beyanı sayılırsa iki müşkillik yönelir: Birincisi, { أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً } ifadesinin { أَلَّا تُشْرِكُوا } üzerine atfedilmesidir; halbuki fiille birlikte müfessire olan en'e atfedilmesinin bir manası yoktur. İkincisi ise zikredilen emirlerin atfıdır; zira bunlar haram kılınanların tilavetine değil, vâciplerin tilavetine beyan olmaya elverişlidir. Zemahşerî onun müfessire olmasını ve emirlerin nehiy manasında olması hasebiyle atfedildiğini tercih etmiştir. Bu durumda öğrendiğin gerekçelerden ötürü onun nehiy ile mevsûl masdariyye yapılmasına imkân yoktur.
وأجاب عن الإشكال الأول بأن قوله سبحانه: وَأَنَّ هذا صِراطِي ليس عطفا على أَلَّا تُشْرِكُوا بل
Birinci müşkillikten şöyle cevap vermiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنَّ هذا صِراطِي } kavli { أَلَّا تُشْرِكُوا } üzerine matuf olmayıp,
هو تعليل للاتباع متعلق باتبعوه على حذف اللام، وجاز عود ضمير اتبعوه إلى الصراط لتقدمه في اللفظ.
bilakis 'lâm' harfinin hazfiyle 'ittebi'ûh' (ona uyun) fiiline müteallik olarak ittibânın gerekçesidir. 'İttebi'ûh' fiilindeki zamirin sırata dönmesi ise lafızda önce geçtiği için caizdir.
فإن قيل: فعلى هذا يكون اتبعوه عطفا على لا تشركوا ويكون التقدير فاتبعوا صراطي لأنه مستقيم، وفيه جمع بين حرفي عطف الواو والفاء وليس بمستقيم، وإن جعلت الواو استئنافية اعتراضية قلنا: ورود الواو مع الفاء عند تقديم المعمول فصلا بينهما شائع في الكلام مثل وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ. وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً فإن أبيت الجمع البتة ومنعت زيادة الفاء فاجعل المعمول متعلقا بمحذوف والمذكور بالفاء عطفا عليه مثل عظم فكبر وادعوا الله فلا تدعوا مع الله وآثروه فاتبعوه.
Şayet: 'Buna göre ittebi'ûh fiili lâ tüşrikû üzerine matuf olur ve takdir 'dosdoğru olduğu için yoluma uyun' şeklinde olur. Bunda ise iki atıf harfi olan vâv ile fâ harflerinin bir arada toplanması söz konusudur ki bu doğru değildir. Vâv harfini istînâfiyye veya i'tirâziyye yapsan dahi [problem kalır]' denilirse, deriz ki: Ma'mûlün öne geçmesi durumunda aralarını ayıran vâv ile fâ harfinin birlikte gelmesi kelamda yaygındır; nitekim { وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ } “Ve Rabbini tekbir et/yücelt” ve { وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } “Şüphesiz mescidler Allah'ındır, o halde Allah ile birlikte hiç kimseye dua etmeyin” ayetlerinde olduğu gibi. Şayet ikisinin toplanmasını kesinlikle reddeder ve fâ'nın zâid olmasını menedersen, bu durumda ma'mûlü mahzuf bir fiile müteallik kılarsın ve fâ ile zikredileni de ona atfedersin; 'tazim et ve yücelt', 'Allah'a dua edin ve Allah ile beraber kimseye dua etmeyin', 'onu tercih edin ve ona uyun' örneklerinde olduğu gibi.
وعن الإشكال الثاني بأن عطف الأوامر على النواهي الواقعة بعد أن المفسرة لتلاوة المحرمات مع القطع بأن المأمور به لا يكون محرما دل على أن التحريم راجع إلى أضدادها بمعنى أن الأوامر كأنها ذكرت وقصد لوازمها التي هي النهي عن الأضداد حتى كأنه قيل: اتلوا ما حرم أن لا تسيؤوا إلى الوالدين ولا تبخسوا الكيل والميزان ولا تتركوا العدل ولا تنكثوا العهد، ومثل هذا وإن لم يجز بحسب الأصل لكن ربما يجوز بطريق العطف، وأما جعل الوقف على قوله تعالى: رَبُّكُمْ وانتصاب أَلَّا تُشْرِكُوا بعليكم يعني ألزموا ترك فيأباه عطف الأوامر إلا أن تجعل لا ناهية وأن المصدرية موصولة بالأوامر والنواهي. وقال أبو حيان: لا يتعين أن يكون جميع الأوامر معطوفة على جميع ما دخل عليه لا فإنه لا يصح عطف «وبالوالدين إحسانا» على «تعالوا» ويكون ما بعده عطف عليه.
İkinci müşkillikten ise şöyle cevap verilmiştir: Emredilen şeyin kesinlikle haram olamayacağı bilinmekle birlikte, haram kılınan şeylerin tilavetine müfessire olan en edatından sonra gelen nehiylere emirlerin atfedilmesi, tahrîmin o emirlerin zıtlarına raci olduğuna delalet etmiştir. Yani sanki emirler zikredilmiş ve onların lazımı olan 'zıtlarından nehiy' kastedilmiştir; ta ki sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Haram kılınanları okuyayım: Anne babaya kötülük etmeyin, ölçü ve tartıyı eksiltmeyin, adaleti terk etmeyin ve ahdi bozmayın.' Böyle bir durum asıl itibarıyla caiz olmasa bile atıf yoluyla caiz olabilir. Allah Teâlâ'nın { رَبُّكُمْ } kavlinde vakıf yapılmasına ve { أَلَّا تُشْرِكُوا } ifadesinin aleyküm ile nasb edilmesine -yani 'bırakmaya sarılın' anlamına- gelince; emirlerin atfı buna engel olur; meğerki lâ nâhiye, masdariyye olan en de emir ve nehiylere sıla kılınmış olsun. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Emirlerin tamamının lâ'nın dahil olduğu her şeye matuf olması gerekmez; zira 've bi'l-vâlideyni ihsânâ' ifadesinin 'teâlev' üzerine atfedilmesi ve sonrasındakilerin de buna matuf olması sahih olmaz.
واعترض على القول بأن التحريم راجع إلى أضداد الأوامر بأنه بعيد جدا وألغاز في المعاني ولا ضرورة تدعو إلى ذلك، ثم قال: وأما عطف هذه الأوامر فيحتمل وجهين، أحدهما أنها معطوفة لا على المناهي قبلها فيلزم انسحاب التحريم عليها حيث كانت في حيز ان التفسيرية بل هي معطوفة على قوله سبحانه: أَتْلُ ما حَرَّمَ أمرهم أولا بأمر ترتب عليه ذكر مناه، ثم أمرهم ثانيا بأوامر وهذا معنى واضح، والثاني أن تكون الأوامر معطوفة على المناهي داخلة تحت حكم أن التفسيرية، ويصح ذلك على تقدير محذوف تكون أن مفسرة له وللمنطوق قبله الذي دل على حذفه، والتقدير وما أمركم به فحذف وما أمركم به لدلالة ما حرم عليه لأن معنى ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ما نهاكم ربكم عنه، فالمعنى قل تعالوا اتل ما نهاكم عنه ربكم وما أمركم به، وإذا كان التقدير هكذا صح أن تكون تفسيرية لفعل النهي الدال عليه التحريم وفعل الأمر المحذوف ألا ترى أنه يجوز أن تقول: أمرتك أن لا تكرم جاهلا وأكرم عالما، ويجوز عطف الأمر على النهي والنهي على الأمر لقول امرئ القيس:
Tahrîmin emirlerin zıtlarına raci olduğu görüşüne; bunun son derece uzak olduğu, anlamlarda lügaz (muamma) yapmak sayılacağı ve buna sevk eden bir zaruretin bulunmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Sonra şöyle demiştir: Bu emirlerin atfına gelince iki veçhe muhtemeldir: Birincisi, bunların tefsiriyye olan en edatının kapsamında bulunup da haramlığın kendilerine sirayet etmesini gerektirecek şekilde önceki nehiylere matuf olmaması; bilakis Cenâb-ı Hakk'ın: { أَتْلُ ما حَرَّمَ } kavline matuf olmasıdır. Yani önce onlara nehiylerin zikredilmesini netice veren bir şey emretmiş, sonra ikinci olarak onlara birtakım emirler emretmiştir; bu ise açık bir anlamdır. İkincisi, emirlerin nehiylere matuf olup tefsiriyye olan en'in hükmü altına girmesidir. Bu da en edatının kendisine ve hazfine delalet eden önceki mantûka müfessir olacağı mahzuf bir takdir ile sahih olur; takdir 've size emrettiği şeyleri' şeklindedir. 'Mâ harreme' ifadesinin delaleti sebebiyle 've mâ emeraküm bihî' hazfedilmiştir; zira { ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } ifadesinin manası 'Rabbinizin sizi kendisinden nehyettiği şeyler' demektir. Buna göre mana: 'Gelin, Rabbinizin sizi kendisinden nehyettiği şeyleri ve size emrettiği şeyleri okuyayım' olur. Takdir böyle olunca, en edatının tahrîmin delalet ettiği nehiy fiilini ve mahzuf olan emir fiilini tefsir edici olması sahih olur. Görmez misin ki: 'Sana cahile ikram etmemeni ve âlime ikram etmeni emrettim' demen caizdir. İmruülkays'ın şu sözünden dolayı emrin nehiye, nehyin de emre atfedilmesi caizdir:
لا تهلك أسى وتجمل ولا نعلم في هذا خلافا بخلاف الجمل المتباينة بالخبر والاستفهام والإنشاء فإن في جواز العطف فيها خلافا مشهورا اه. وأنت تعلم أن العطف على تَعالَوْا في غاية البعد ولا ينبغي الالتفات إليه، وما ذكره من الحذف وجعل التفسير للمحذوف والمنطوق لا يخلو عن حسن، ونقل الطبرسي جواز كون أَلَّا تُشْرِكُوا بتقدير اللام على معنى أبين لكم الحرام لأن لا تشركوا لأنهم إذا حرموا ما أحل الله فقد جعلوا غير الله تعالى في القبول منه بمنزلة الله سبحانه وصاروا بذلك مشركين، ولا ينبغي تخريج كلام الله تعالى على مثل ذلك كما لا يخفى ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ كلام مسوق من جهته تعالى تقريرا للوصية وتحقيقا لها وتمهيدا لما تعقبه من ذكر إنزال القرآن المجيد كما ينبىء عنه تغيير الأسلوب بالالتفات إلى التكلم معطوف على مقدر يقتضيه المقام ويستدعيه النظام كأنه قيل بعد قوله سبحانه: ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ بطريق الاستئناف تصديقا له وتقريرا لمضمونه فعلنا ذلك ثُمَّ آتَيْنا إلخ. وإلى هذا ذهب شيخ الإسلام قدس سره، وقيل: عطف على ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ. وعن الزجاج أنه عطف على معنى التلاوة
“Üzüntüden helak olma, sabret ve vakarını takın.” Bu konuda herhangi bir ihtilaf bilmiyoruz; haber, istifham ve inşa bakımından birbirinden farklı olan cümleler ise böyle değildir, zira onlarda atfın cevazı konusunda meşhur bir ihtilaf vardır. Sen de bilirsin ki { تَعالَوْا } kelimesine atfetmek son derece uzaktır ve buna itibar edilmemelidir. Onun zikrettiği hazif ve tefsirin hem mahzufa hem de mantûka yönelik kılınması ise güzel bir izahtan uzak değildir. Tabersî, { أَلَّا تُشْرِكُوا } kavlinin 'lâm' harfi takdiriyle 'şirk koşmayasınız diye size haramı açıklıyorum' manasında olmasının caiz olduğunu nakletmiştir; çünkü onlar Allah'ın helal kıldığını haram saydıklarında, O'ndan kabul etme konusunda Allah Teâlâ'dan başkasını Cenâb-ı Hak mertebesine koymuş ve bu sebeple müşrik olmuşlardır. Gizli olmadığı üzere Allah Teâlâ'nın kelamını böyle bir yoruma hamletmek uygun değildir. “Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik”; vasiyeti pekiştirmek, onu tahkik etmek ve ardından gelecek olan Kur'ân-ı Mecîd'in indirilmesi zikrine bir zemin hazırlamak üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş bir sözdür; nitekim mütekellim sîgasına iltifat ile üslubun değişmesi de bunu haber vermektedir. Makamın gerektirdiği ve söz diziminin icap ettirdiği mahzuf bir ifadeye matuftur; sanki Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ } buyruğundan sonra istînâf yoluyla, onu tasdik etmek ve muhtevasını teyit etmek üzere 'Bunu yaptık, sonra da verdik...' denilmiş gibidir. Şeyhülislâm [Ebüssuûd] -kaddesallâhu sırrah- bu görüşe meyletmiştir. { ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir. Zeccâc'dan ise tilavet manasına matuf olduğu rivayet edilmiştir;
كأنه قيل: قل تعالوا أتل ما حرم ربكم عليكم ثم اتل عليهم ما آتاه الله تعالى موسى ﵇، وقيل: عطف على قُلْ وفيه حذف أي قل تعالوا ثم قل آتينا موسى الكتاب.
sanki şöyle denilmiştir: 'De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım, sonra da Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'a verdiklerini onlara oku.' { قُلْ } emrine matuf olduğu ve bunda bir hazif bulunduğu, yani 'De ki: Gelin... sonra de ki: Mûsâ'ya Kitab'ı verdik' şeklinde olduğu da söylenmiştir.
وعن أبي مسلم، واستحسنه المغربي، أنه متصل بقوله تعالى في قصة إبراهيم ﵇: وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وذلك أنه سبحانه عد نعمته عليه بما جعل في ذريته من الأنبياء ﵈ ثم عطف عليه بذكر ما أنعم عليه بما آتى موسى ﵇ من الكتاب والنبوة وهو أيضا من ذريته، والكل كما ترى وإن اختلف مراتبه في الوهن.
Ebû Müslim'den gelen ve Mağribî'nin de güzel bulduğu bir görüşe göre bu ifade, İbrâhîm aleyhisselâm kıssasındaki Cenâb-ı Hakk'ın: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Biz ona İshak'ı ve Yâkub'u bağışladık” kavliyle irtibatlıdır. Şöyle ki: Cenâb-ı Hak, zürriyetinden kıldığı peygamberler aleyhimüsselâm sebebiyle İbrâhîm'e olan nimetini saymış, sonra da yine onun zürriyetinden olan Mûsâ aleyhisselâm'a Kitap ve nübüvvet vererek bahşettiği nimeti zikredip buna atfetmiştir. Gördüğün gibi, zayıflık dereceleri farklı olsa da bunların hepsi [zayıf izahlardır].
وثم- كما قال الفراء- للترتيب الإخباري كما في نحو بلغني ما صنعت اليوم ثم ما صنعت اليوم أعجب. وتعقبه ابن عصفور بأنه ليس بشيء لأن ثم تقتضي تأخر الثاني عن الأول بمهلة ولا مهلة في الإخبارين فلا بد من الرجوع إلى أنها انسلخ عنها معنى الترتيب أو أنه ترتيب رتبي كما يشير إليه قوله: أعجب في المثال وهو هنا ظاهر لأن إيتاء التوراة المشتملة على الأحكام والمنافع الجمة أعظم من هذه الوصية المشهورة على الألسنة، وبعضهم وجه الترتيب الإخباري المستدعي لتأخر الثاني عن الأول بأن الألفاظ المنقضية تنزل منزلة البعيد. وقيل: إنه باعتبار توسط جملة لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ بين المتعاطفين.
Sümme (ثُمَّ) edatı -Ferrâ'nın dediği gibi- haberî tertip içindir; nitekim 'Bugün ne yaptığın bana ulaştı, sonra bugün yaptığın şey daha da şaşırtıcıdır' ifadesinde olduğu gibi. İbn Usfûr buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu kayda değer bir izah değildir; çünkü sümme edatı ikincinin birinciden bir süre sonra gerçekleşmesini gerektirir, iki haber verme arasında ise bir süre yoktur. Bu yüzden ya sümme'den tertip anlamının soyutlandığına yahut örnekteki 'daha şaşırtıcıdır' sözünün işaret ettiği gibi bunun rütbe bakımından bir tertip olduğuna dönmek gerekir; bu da burada açıktır, zira hükümleri ve sayısız faydaları içeren Tevrat'ın verilmesi, dillerde dolaşan bu meşhur vasiyetten daha büyüktür. Bazıları ise ikincinin birinciden sonraya kalmasını gerektiren haberî tertibi, geçmiş lafızların uzak sayılmasıyla açıklamışlardır. Bunun, iki matuf arasına { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırsınız” cümlesinin girmesi itibarıyla olduğu da söylenmiştir.
وقال بعضهم: إن ثُمَّ هنا بمعنى الواو، وقد جاء ذلك كثيرا في الكتاب تَماماً للكرامة والنعمة وهو في موقع المفعول له، وجاز حذف اللام لكونه في معنى إتماما، وجوز أبو البقاء أن يكون مصدرا لقول آتَيْنا من معناه لأن إيتاء الكتاب إتمام للنعمة كأنه قيل: أتممنا النعمة إتماما فهو كنباتا في قوله تعالى: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] وأن يكون حالا من الكتاب أي تاما عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ أي من أحسن القيام به كائنا من كان فالذي للجنس. ويؤيده قراءة عبد الله «على الذين أحسنوا» وقراءة الحسن «على المحسنين» . وعن الفراء أن الذي هنا مثلها في قوله:
Bazıları ise şöyle demiştir: Buradaki sümme (ثُمَّ) edatı vâv (ve) manasındadır ve bu kullanım Kitap'ta [Kur'an'da] çokça geçmiştir. { تَماماً } ikram ve nimeti tamamlamak içindir ve mef'ûlun leh (için) konumundadır. İtmâm (إِتْمَام) manasında olduğu için lâm edatının hazfedilmesi caiz olmuştur. Ebü'l-Bekâ ise { آتَيْنا } fiilinin manasından dolayı onun mef'ûl-i mutlakı olmasını caiz görmüştür; zira Kitab'ın verilmesi nimetin tamamlanmasıdır, sanki şöyle denilmiştir: 'Nimeti tastamam tamamladık'. Bu da Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki bitirir gibi bitirdi” kavlindeki nebâten kelimesi gibidir. { تَماماً } lafzının Kitap'tan hâl olması da caizdir, yani tastamam olarak verilmiştir. { عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } yani kim olursa olsun gereğince yerine getirene [verilmiştir]; dolayısıyla ellezî (الَّذِي) cins içindir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un «عَلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا» ve Hasan'ın «عَلَى الْمُحْسِنِينَ» kıraati de bunu destekler. Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre buradaki ellezî şu beyitteki gibidir:
إن الذي حانت بفلج دماؤهم ... هم القوم كل القوم يا أم خالد
'Felec'de kanları dökülenler var ya... İşte onlar kavimdir, kavmin ta kendisidir ey Ümmü Hâlid!'
وكلام مجاهد محتمل للوجهين أو على الذي أحسن تبليغه وهو موسى ﵇ أو تماما على ما أحسنه موسى ﵇ أي أجاده من العلم والشرائع أي زيادة على عمله على وجه التتميم. وعن ابن زيد أن المراد تماما على إحسان الله تعالى على أنبيائه ﵈، وظاهره أن الَّذِي موصول حرفي، وقد قيل به في قوله تعالى:
Mücâhid'in sözü her iki veche de ihtimallidir; yahut onu en güzel şekilde tebliğ eden kimseye -ki o Mûsâ aleyhisselâm'dır- [tamamlamak üzere verilmiştir], yahut Mûsâ aleyhisselâm'ın güzelce yaptığı, yani ilim ve şeriatlardan eksiksiz kavradığı şeylerin üzerine tastamam kılmak, yani onun amelini tamamlayıcı bir ziyade olarak [verilmiştir]. İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre ise murad, Allah Teâlâ'nın peygamberlerine aleyhimüsselâm olan ihsanını tastamam kılmasıdır. Bunun zahiri, { الَّذِي } lafzının harfî mevsûl olduğunu gösterir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde de bu söylenmiştir:
وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا [التوبة: ٦٩] وضمير أحسن حينئذ لله تعالى، ومثله في ذلك ما نقل عن الجبائي من أن المراد على الذي أحسن الله تعالى به على موسى ﵇ من النبوة وغيرها، وكلاهما خلاف الظاهر. وعن أبي مسلم أن المراد بالموصول إبراهيم ﵇، وهو مبني على ما زعمه من اتصال الآية بقصة إبراهيم ﵇.
{ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “ve siz de onların daldığı gibi daldınız”. Bu durumda { أَحْسَنَ } fiilinin zamiri Allah Teâlâ'ya döner. Cübbâî'den nakledilen, muradın 'Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'a nübüvvet ve benzeri nimetlerle ihsan ettiği şeyleri tamamlamak üzere' olduğu şeklindeki izah da böyledir. Bu iki izah da zahire aykırıdır. Ebû Müslim'den ise mevsûl ile muradın İbrâhîm aleyhisselâm olduğu rivayet edilmiştir; bu da onun, ayetin İbrâhîm aleyhisselâm kıssasıyla bağlantılı olduğu iddiasına dayanır.
وقرأ يحيى بن يعمر «أحسن» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف والَّذِي وصف للدين أو للوجه يكون عليه الكتب أي تماما على الدين الذي هو أحسن دين وأرضاه أو آتينا موسى الكتاب تاما كاملا على الوجه الذي هو أحسن ما يكون عليه الكتب، والأحسنية بالنسبة إلى غير دين الإسلام وغير ما عليه القرآن.
Yahyâ b. Ya'mer ise mahzuf bir mübtedânın haberi olarak { أَحْسَنُ } şeklinde merfû okumuştur. { الَّذِي } ise dinin yahut kitapların üzerinde olacağı niteliğin vasfı olur; yani 'en güzel ve en razı olunan din olan dine tamamlayıcı olarak' yahut 'Mûsâ'ya Kitab'ı, kitapların olabileceği en güzel nitelik üzere tastamam ve mükemmel olarak verdik' [demektir]. En güzellik [vasfı] ise İslâm dini dışındaki dinlere ve Kur'an'ın bulunduğu mertebe dışındakilere göredir.
وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ أي بيانا مفصلا لكل ما يحتاج إليه في الدين، ولا دلالة فيه على أنه لا اجتهاد في شريعة موسى ﵇ خلافا لمن زعم ذلك، فقد ورد مثله في صفة القرآن كقوله تعالى في سورة [يوسف: ١١١] ﵇: وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ ولو صح ما ذكر لم يكن في شريعتنا اجتهاد أيضا وَهُدىً أي دلالة إلى الحق وَرَحْمَةً بالمكلفين. والكلام في هذه المعطوفات كالكلام في المعطوف عليه من احتمال العلية
{ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } yani dinde ihtiyaç duyulan her şeyin ayrıntılı açıklaması olarak [verdik]. Bunda, aksini iddia edenlerin hilafına, Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatında içtihadın olmadığına dair bir delil yoktur; zira benzer bir ifade Yûsuf suresinde Cenâb-ı Hakk'ın: { وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ } “ve her şeyin açıklamasıdır” kavli gibi Kur'an'ın vasfı hakkında da varid olmuştur. Eğer iddia edilen şey doğru olsaydı, bizim şeriatımızda da içtihat bulunmazdı. { وَهُدىً } yani hakka bir kılavuz, { وَرَحْمَةً } ve mükelleflere bir rahmet olarak [verdik]. Bu matuflar hakkındaki izah da matuf aleyh hakkındaki illet,
والمصدرية والحالية والظاهر اشتمال الكتاب على التفصيل حسبما أخبر الله تعالى إلى أن حرفه أهله.
masdarlık ve hâliyet ihtimalleri gibidir. Zahir olan, ehli onu tahrif edinceye kadar Kitab'ın, Allah Teâlâ'nın haber verdiği üzere bu tafsilatı içermiş olmasıdır.
وأخرج ابن أبي حاتم عن مجاهد قال: لما ألقى موسى ﵇ الألواح بقي الهدى والرحمة وذهب التفصيل لَعَلَّهُمْ أي بني إسرائيل المدلول عليهم بذكر موسى ﵇ وإيتاء الكتاب، ولا يجوز عود الضمير على الذي بناء على الجنسية أو على ما قال الفراء لأنه لا يناسب قوله سبحانه: بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ بل كان المناسب حينئذ أن يقال: لعلهم يرحمون مثلا، والجار والمجرور متعلق بما بعده قدم لرعاية الفواصل، والمراد من اللقاء قيل الجزاء، وقيل: الرجوع إلى ملك الرب سبحانه وسلطانه يوم لا يملك أحد سواه شيئا. وعن ابن عباس المعنى كي يؤمنوا بالبعث ويصدقوا بالثواب والعقاب.
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm levhaları attığında hidayet ve rahmet kaldı, tafsilat ise gitti. { لَعَلَّهُمْ } yani Mûsâ aleyhisselâm'ın ve Kitab'ın verilmesinin zikredilmesiyle kendilerine delalet edilen İsrâiloğulları [içindir]. Zamirin, cins anlamına yahut Ferrâ'nın dediğine dayanılarak { الَّذِي } lafzına dönmesi caiz değildir; çünkü bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Rablerine kavuşmaya iman etsinler” buyruğuna uygun düşmez, bilakis o takdirde mesela 'umulur ki merhamet olunurlar' denilmesi uygun olurdu. Câr ve mecrûr kendisinden sonrakine mütealliktir, fasılaları (ayet sonu uyumunu) gözetmek için öne geçirilmiştir. Kavuşmaktan (likâ) muradın ceza/mükâfat olduğu söylenmiştir; O'ndan başka hiçbir kimsenin hiçbir şeye malik olmadığı günde Rab Teâlâ'nın mülküne ve saltanatına dönmek olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas'tan ise mananın 'öldükten sonra dirilmeye iman etsinler, mükâfat ve cezayı tasdik etsinler diye' olduğu rivayet edilmiştir.
وَهذا الذي تليت عليكم أوامره ونواهيه أي القرآن كِتابٌ عظيم الشأن لا يقادر قدره أَنْزَلْناهُ بواسطة الروح الأمين مشتملا على فوائد الفنون الدينية والدنيوية التي فصلت عليكم طائفة منها، والجملة صفة كِتابٌ وقوله سبحانه: مُبارَكٌ أي كثير الخير دينا ودنيا صفة أخرى، وإنما قدمت الأولى عليها مع أنها غير صريحة لأن الكلام مع منكري الإنزال، وجوز أن يكون هذا وما قبله خبرين عن اسم الإشارة أيضا والفاء في قوله تعالى: فَاتَّبِعُوهُ لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن عظم شأن الكتاب في نفسه وصفته موجب لاتباعه أي فاعملوا بما فيه أو امتثلوا أوامره وَاتَّقُوا مخالفته أو نواهيه لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أي لترحموا جزاء ذلك، وقيل: المراد اتقوا على رجاء الرحمة أو اتقوا ليكون الغرض بالتقوى رحمة الله تعالى.
{ وَهذا } emirleri ve yasakları size okunan bu [Kitap], yani Kur'an; { كِتابٌ } kadrine paha biçilemez pek yüce bir kitaptır. { أَنْزَلْناهُ } bir kısmı size açıklanmış olan dinî ve dünyevî ilimlerin faydalarını içerecek şekilde onu Rûhu'l-Emîn vasıtasıyla indirdik. Cümle, { كِتابٌ } kelimesinin sıfatıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { مُبارَكٌ } kavli ise yani din ve dünya bakımından hayrı pek çok olan, diğer bir sıfattır. İlki sarih olmadığı halde diğerinin önüne geçirilmiştir; çünkü hitap indirilmesini inkâr edenlerledir. Bunun ve bundan öncekinin işaret isminin haberleri olması da caiz görülmüştür. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاتَّبِعُوهُ } “artık ona uyun” kavlindeki fâ (ف), sonrasının öncesine terettüp etmesi içindir; zira Kitab'ın bizzat kendi şanının ve vasfının yüceliği ona uyulmasını gerektirir; yani onun içindekilerle amel edin yahut emirlerini yerine getirin. { وَاتَّقُوا } ona muhalefet etmekten yahut yasaklarından sakının, { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “umulur ki merhamet olunursunuz” yani bunun mükâfatı olarak rahmete eresiniz [diye]. Muradın, 'rahmet umuduyla sakının' yahut 'takvadan maksadın Allah Teâlâ'nın rahmeti olması için sakının' olduğu da söylenmiştir.
أَنْ تَقُولُوا علة لمقدر دل عليه أَنْزَلْناهُ المذكور وهو العامل فيه لا المذكور خلافا للكسائي لئلا يلزم الفصل بين العامل ومعموله بأجنبي وهو بتقدير لا عند الكوفيين أي لأن لا تقولوا وعلى حذف المضاف عند البصريين أي كراهة أن تقولوا. وقيل: يحتمل أن يكون مفعول اتَّقُوا وعليه الفراء، وأن تجعل اللام المقدرة للعاقبة أي ترتب على إنزالنا أحد القولين ترتب الغاية على الفعل فيكون توبيخا لهم على بعدهم عن السعادة، والمتبادر ما ذكر أولا أي أن تقولوا يوم القيامة لو لم ننزله إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ الناطق بالأحكام القاطع للحجة عَلى طائِفَتَيْنِ جماعتين كائنتين مِنْ قَبْلِنا وهما- كما قال ابن عباس، وغيره: اليهود، والنصارى. وتخصيص الإنزال بكتابيهما لأنهما اللذان اشتهرا فيما بين الكتب السماوية بالاشتمال على الأحكام.
{ أَنْ تَقُولُوا } zikredilen { أَنْزَلْناهُ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiilin illetidir ve amel eden de odur; Kisâî'nin aksine zikredilen fiil amil değildir, tâ ki amil ile mamulü arasına yabancı bir unsurun girmesi gerekmesin. Bu, Kûfelilere göre bir [lâ (لا)] takdiri iledir, yani 'demeyesiniz diye'; Basralılara göre ise muzafın hazfi iledir, yani 'demenizi hoş görmediğimiz için'. Şöyle de denilmiştir: { اتَّقُوا } fiilinin mef'ûlü olması muhtemeldir ki Ferrâ bu görüştedir; takdir edilen lâm edatının akıbet (sonuç) için kılınması da muhtemeldir, yani indirmemize bu iki sözden birisi, gayenin fiile terettüp etmesi gibi terettüp etmiştir; bu durumda mutluluktan uzak oluşları sebebiyle onları azarlama olur. Ancak akla ilk gelen, başta zikredilendir; yani 'Şayet onu indirmeseydik kıyamet gününde şöyle demeyesiniz diye': { إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ } hükümleri beyan eden ve hücceti kesinleştiren Kitap, { عَلى طائِفَتَيْنِ } iki topluluğa indirilmiştir, { مِنْ قَبْلِنا } “bizden önce” ki bunlar -İbn Abbas ve başkalarının dediği gibi- Yahudiler ve Hristiyanlardır. İndirilmenin onların iki kitabına hasredilmesi, semavî kitaplar arasında hükümleri içermesiyle meşhur olanların bu ikisi olmasındandır.
وَإِنْ كُنَّا إن هي المخففة من أن واللام الآتية فارقة بينها وبين النافية وهي مهملة لما حققه النحاة من أن أن المخففة إذا لزمت اللام في أحد جزأيها ووليها الناسخ فهي مهملة لا تعمل في ظاهر ولا مضمر، لا ثابت ولا محذوف أي وانه كنا عَنْ دِراسَتِهِمْ أي قراءتهم لَغافِلِينَ غير ملتفتين لا ندري ما هي لأنها ليست بلغتنا فلم يمكننا أن نتلقى منها ما فيه نجاتنا ولعلهم عنوا بذلك التوحيد، وقيل: تلك الأحكام المذكورة في قوله تعالى: قُلْ تَعالَوْا إلخ لأنها عامة لجميع بني آدم لا تختلف في عصر من الأعصار. وعلى هذا حمل الآية شيخ الإسلام ثم قال:
{ وَإِنْ كُنَّا } buradaki in (إِنْ), şeddeli enne (أَنَّ)'den hafifletilmiş olandır; gelen lâm (لَ) harfi ise onunla nâfiye (olumsuzluk eki) arasını ayıran fârıka lâmıdır ve amelden düşürülmüştür; nitekim nahivcilerin tahkikine göre hafifletilmiş in, iki cüzünden birine lâm bitiştiğinde ve peşinden nâsih (fiil/harf) geldiğinde ihmal edilir, ne zahirde ne muzmerde, ne sabit ne de mahzuf olanda amel eder. Yani: 'Şüphesiz bizdik...' { عَنْ دِراسَتِهِمْ } yani onların okumasından, { لَغافِلِينَ } habersizdik, hiç farkında değildik, ne olduğunu bilmiyorduk; zira bizim dilimizde değildi, dolayısıyla onda bulunan kurtuluşumuzu ondan almamız mümkün olmadı. Belki de onlar bununla tevhidi kastetmişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ تَعالَوْا } kavlinde zikredilen o hükümler olduğu da söylenmiştir; çünkü bunlar bütün âdemoğulları için umumidir ve hiçbir çağda değişmez. Şeyhülislâm [Ebüssuûd] ayeti bu manaya hamletmiş ve sonra şöyle demiştir:
وبهذا تبين أن معذرتهم هذه مع أنهم غير مأمورين بما في الكتابين لاشتمالهما على الأحكام المذكورة المتناولة لكافة الأمم كما أن قطع تلك المعذرة بإنزال القرآن لاشتماله أيضا عليها لا على سائر الشرائع والأحكام فقط.
'Bununla anlaşılmıştır ki, onlar her iki kitaptaki şeylerle mükellef tutulmamış olsalar da bu mazeretleri, o iki kitabın bütün ümmetleri kapsayan mezkûr hükümleri içermesinden dolayıdır; nitekim bu mazeretin Kur'an'ın indirilmesiyle ortadan kaldırılması da sadece diğer şeriatları ve hükümleri değil, aynı zamanda bunları da içermesindendir.'
أَوْ تَقُولُوا عطف على تَقُولُوا. وقرىء كلاهما بالياء على الالتفات من خطاب «فاتبعوه واتقوا» ويكون الخطاب الآتي بعد التفاتا أيضا ولا يخفى موقعه. قال القطب: إنه تعالى خاطبهم أولا بما خاطبهم ثم لما وصل إلى حكاية أقوالهم الرديئة أعرض عنهم وجرى على الغيبة كأنهم غائبون ثم لما أراد سبحانه توبيخهم بعد خاطبهم فهو
{ أَوْ تَقُولُوا } “yahut şöyle demeyesiniz:” { تَقُولُوا } üzerine matuftur. Her ikisi de { فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا } “artık ona uyun ve sakının” hitabından iltifat yoluyla yâ (ي) ile [gayb sîgasıyla] okunmuştur; bundan sonra gelen hitap da yine iltifat olur ve buradaki yeri gizli değildir. Kutub şöyle demiştir: Allah Teâlâ önce onlara hitap ettiği şeylerle hitap etmiş, sonra onların çirkin sözlerini nakletme noktasına gelince onlardan yüz çevirip sanki gaipmişler gibi gayb sîgasıyla devam etmiştir; ardından onları azarlamak isteyince tekrar onlara hitap etmiştir. Dolayısıyla bu,
التفات في غاية الحسن لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ كما أنزل عليهم لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ إلى الحق الذي هو المقصد الأقصى أو إلى ما فيه من الأحكام والشرائع لأنا أجود أذهانا وأثقب فهما فَقَدْ جاءَكُمْ متعلق بمحذوف تنبىء عنه الفاء الفصيحة إما معلل به أو شرط له أي لا تعتذروا بذلك فقد جاءكم إلخ أو إن صدقتم فيما تعدون من أنفسكم على تقدير نزول الكتاب عليكم فقد حصل ما فرضتم وجاءكم بَيِّنَةٌ حجة جليلة الشأن واضحة تعرفونها لظهورها وكونها بلسانكم كائنة مِنْ رَبِّكُمْ على أن الجار متعلق بمحذوف وقع صفة بَيِّنَةٌ ويصح تعلقه بجاءكم.
son derece güzel bir iltifattır: { لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ } onlara indirildiği gibi bize de Kitap indirilseydi, { لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } en yüce gaye olan hakka yahut onda bulunan hüküm ve şeriatlara 'onlardan daha layıkıyla hidayet bulurduk, zira biz daha keskin zekâlıyız ve anlayışımız daha derindir'. { فَقَدْ جاءَكُمْ } fasiha fâsının haber verdiği mahzuf bir ifadeye mütealliktir; ya onunla gerekçelendirilendir yahut onun şartıdır; yani 'bunu mazeret göstermeyin, zira size gelmiştir...' yahut 'Kitab'ın size indirilmesi varsayımında kendiniz adına vadettiğiniz şeyde doğru sözlü iseniz, varsaydığınız şey gerçekleşmiş ve size gelmiştir...' { بَيِّنَةٌ } şanı yüce, apaçık, açıklığı ve sizin dilinizle olması sebebiyle bileceğiniz kesin bir delil [gelmiştir], { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” ki bu câr ve mecrûr { بَيِّنَةٌ } kelimesine sıfat olan mahzufa mütealliktir; { جاءَكُمْ } fiiline taalluku da sahihtir.
وأيّا ما كان ففيه دلالة على فضلها الإضافي مع الإشارة إلى شرفها الذاتي، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم ما لا يخفى من مزيد التأكيد لإيجاب الاتباع وَهُدىً وَرَحْمَةٌ عطف على بَيِّنَةٌ وتنوينهما كتنوينهما للتفخيم، والمراد بجميع ذلك القرآن، وعبر عنه بالبينة أولا إيذانا بكمال تمكنهم من دراسته وبالهدى والرحمة. ثانيا تنبيها على أنه مشتمل على ما اشتمل عليه التوراة من هداية الناس ورحمتهم بل هو عين الهداية والرحمة وفي التفسير الكبير فإن قيل البينة والهدى واحد فما الفائدة في التكرير؟ قلنا: القرآن بينة فيما يعلم سمعا وهو هدى فيما يعلم سمعا وعقلا فلما اختلفت الفائدة صح هذا العطف ولا يخفى ما فيه.
Her nasıl olursa olsun, bunda zâtî şerefine işaretle birlikte izâfî faziletine delalet vardır. Rablik unvanının onların zamirine izafe edilerek getirilmesinde ise ittibâyı (uymayı) zorunlu kılmak için ziyadesiyle teyit bulunduğu açıktır. { وَهُدىً وَرَحْمَةٌ } “ve bir hidayet ve bir rahmet” { بَيِّنَةٌ } üzerine matuftur, bunların tenvini de onun tenvini gibi tazim (yüceltme) içindir. Bütün bunlarla kastedilen Kur'an'dır; onun üzerinde tam anlamıyla inceleme yapabilme imkânlarını bildirmek için önce beyyine (açık delil) olarak, Tevrat'ın içerdiği insanlara hidayet ve rahmet olma vasıflarını içerdiğine dikkat çekmek için de ikinci olarak hüdâ ve rahmet olarak ifade edilmiştir; bilakis o, hidayet ve rahmetin ta kendisidir. et-Tefsîru'l-Kebîr'de şöyle denilmiştir: 'Eğer beyyine ile hüdâ aynı şeydir, öyleyse tekrardaki fayda nedir?' denilirse, deriz ki: 'Kur'an nakil ile bilinen şeylerde bir beyyinedir; hem nakil hem akıl ile bilinen şeylerde ise bir hidayettir. Dolayısıyla fayda farklı olunca bu atıf sahih olmuştur.' Bunun içerdiği durum ise gizli değildir.
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ الفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن مجيء القرآن الموصوف بما تقدم موجب لغاية أظلمية من يكذبه، والمراد من الموصول أولئك المخاطبون، ووضع موضع ضميرهم بطريق الالتفات تنصيصا على اتصافهم بما في حيز الصلة وإشعارا بعلة الحكم وإسقاطا لهم عن رتبة الخطاب، وعبر عما جاءهم بآيات الله تعالى تهويلا للأمر. وقرىء «كذب» بالتخفيف، والجار الأول متعلق بما عنده، والثاني يحتمل ذلك وهو الظاهر.
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim vardır?” Fâ (ف), sonrasının öncesine terettüp etmesi içindir; zira Kur'an'ın yukarıda vasfedildiği üzere gelmesi, onu yalanlayanın son derece zalim olmasını gerektirir. Mevsûl ile murad o muhataplardır; sıla cümlesindeki vasıfla nitelendiklerini açıkça belirtmek, hükmün illetine dikkat çekmek ve onları hitap mertebesinden düşürmek üzere iltifat yoluyla zamirlerinin yerine konulmuştur. Onlara gelen şey, meselenin vahametini hissettirmek amacıyla 'Allah Teâlâ'nın ayetleri' olarak ifade edilmiştir. «كُذِّبَ» şeklinde [mücerred olarak] hafifletilerek de okunmuştur. Birinci câr, yanındaki lafza mütealliktir; ikincinin de ona taalluku muhtemeldir ki zahir olan budur.
ويحتمل أن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا، والمعنى كذب ومعه آيات الله تعالى وَصَدَفَ عَنْها أي أعرض غير مفكر فيها كما روي عن ابن عباس، ومجاهد، وغيرهما أو صرف الناس عنها فجمع بين الضلال والإضلال، والفعل على الأول لازم وعلى الثاني متعد وهو الأكثر استعمالا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا وعيد لهم ببيان جزاء إعراضهم أو صدهم بحيث يفهم منه جزاء تكذيبهم، ووضع الموصول موضع الضمير لتحقيق مناط الجزاء سُوءَ الْعَذابِ أي العذاب السيء الشديد بِما كانُوا يَصْدِفُونَ أي بسبب ما كانوا يفعلون الصدف على التجدد والاستمرار، وهذا تصريح بما أشعر به إجراء الحكم على الموصول من علية ما في حيز الصلة له هَلْ يَنْظُرُونَ استئناف مسوق لبيان أنه لا يتأتى منهم الإيمان بإنزال ما ذكر من البينات والهدى والإيذان بأن من الآيات ما لا فائدة للإيمان عنده مبالغة في التبليغ والإنذار وإزاحة العلل والأعذار، وهَلْ للاستفهام الإنكاري، وأنكر الرضي مجيئها لذلك وقال: إنها للتقرير في الإثبات، والجمهور على الأول، والضمير لكفار أهل مكة.
Hâl konumundaki mahzuf bir lafza müteallik olması da muhtemeldir; mana: 'Allah Teâlâ'nın ayetleri yanında bulunduğu halde yalanladı' şeklinde olur. { وَصَدَفَ عَنْها } “ve onlardan yüz çevirdi” yani İbn Abbas, Mücâhid ve başkalarından rivayet edildiği üzere üzerinde hiç düşünmeksizin yüz çevirdi yahut insanları onlardan alıkoydu; böylece hem sapıklığı hem de saptırmayı bir arada topladı. Fiil birinci manaya göre lâzım (geçişsiz), ikinci manaya göre ise müteaddîdir (geçişli) ki en çok kullanılan da budur. { سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا } “Ayetlerimizden yüz çevirenleri cezalandıracağız” onların yüz çevirmelerinin yahut alıkoymalarının cezasını açıklayan bir tehdittir; öyle ki bundan yalanlamalarının cezası da anlaşılır. Cezanın menatını (dayanağını) pekiştirmek için zamir yerine mevsûl getirilmiştir. { سُوءَ الْعَذابِ } “azabın en kötüsüyle” yani pek çetin, kötü bir azapla [cezalandıracağız], { بِما كانُوا يَصْدِفُونَ } “yüz çevirmekte olduklarından ötürü” yani yüz çevirme fiilini sürekli ve yenileyerek yapageldikleri sebebiyle. Bu, mevsûl üzerine hüküm bina edilmesinin hissettirdiği, sıla cümlesindeki vasfın hükme illet oluşunun sarih bir ifadesidir. { هَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar bekliyorlar mı?” zikredilen deliller ve hidayet indirilmesine rağmen onlardan imanın meydana gelmeyeceğini beyan etmek, tebliğ ve uyarıyı en üst düzeye çıkarmak, bahaneleri ve mazeretleri ortadan kaldırmak üzere kimi ayetler/alametler varken imanın hiçbir faydasının olmayacağını bildirmek için sevk edilmiş bir istînâftır. { هَلْ } inkârî istifham içindir. Radî onun bu manaya gelişini reddederek olumlu ifadelerde takrir (pekiştirme) için olduğunu söylemiştir; cumhur ise birinci görüştedir. Zamir, Mekke ehlinin kâfirlerine aittir.
وزعم الجبائي أنه للنبي ﷺ وأصحابه رضي الله تعالى عنهم أي ما ينتظرون إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ لقبض أرواحهم أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ يوم القيامة في ظلل من الغمام حسبما أخبر وبالمعنى الذي أراد. وإلى هذا التفسير ذهب ابن مسعود: وقتادة، ومقاتل، وقيل: إتيان الملائكة لإنزال العذاب والخسف بهم. وعن الحسن إتيان الرب على معنى إتيان أمره بالعذاب. وعن ابن عباس المراد يأتي أمر ربك فيهم بالقتل، وقيل: المراد يأتي كل آياته يعني آيات القيامة والهلاك الكلي لقوله سبحانه: أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ وأنت تعلم أن المشهور من مذهب السلف عدم تأويل مثل ذلك بتقدير مضاف ونحوه بل تفويض المراد منه إلى اللطيف الخبير مع الجزم بعدم إرادة الظاهر. ومنهم من يبقيه على الظاهر إلا أنه يدعي أن الإتيان الذي ينسب إليه تعالى ليس الإتيان الذي يتصف به الحادث، وحاصل ذلك
Cübbâî ise zamirin Peygamber ﷺ ve ashabına -radıyallâhu teâlâ anhüm- ait olduğunu iddia etmiştir; yani 'Onlar ancak şunu mu bekliyorlar...' { إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } “kendilerine meleklerin gelmesini” canlarını almak için, { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } “yahut Rabbinin gelmesini” kıyamet gününde haber verdiği üzere ve dilediği manada buluttan gölgeler içinde [gelmesini mi bekliyorlar?]. İbn Mes'ûd, Katâde ve Mukâtil bu tefsire meyletmişlerdir. Meleklerin gelişinin azap indirmek ve onları yerin dibine geçirmek için olduğu da söylenmiştir. Hasan'dan, Rabbin gelişinin 'O'nun azap emrinin gelmesi' manasında olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbas'tan ise muradın 'Rabbinin onlar hakkında öldürme emrinin gelmesi' olduğu rivayet edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } kavlinden dolayı muradın 'O'nun bütün ayetlerinin, yani kıyamet alametlerinin ve toptan helakin gelmesi' olduğu da söylenmiştir. Bilirsin ki Selef mezhebinden meşhur olan, muzaf takdiri ve benzeri yollarla bu gibileri tevil etmemek, bilakis zahirinin murad edilmediğini kesin olarak kabul etmekle birlikte murad edilen manayı Latîf ve Habîr olan Allah'a havale etmektir (tefvîz). Onlardan bazıları ise lafzı zahiri üzere bırakır, ancak Allah Teâlâ'ya nispet edilen 'gelme'nin (ityân) sonradan yaratılmışlara ait vasıf olan gelme olmadığını iddia ederler; bunun özeti şudur:
أنه يقول بالظواهر وينفي اللوازم ويدعي أنها لوازم في الشاهد، وأين التراب من رب الأرباب.
O, zahirleri kabul eder ve lâzımları (maddî gereklilikleri) nefyeder ve bunların şâhid (yaratılmışlar âlemi) için geçerli lâzımlar olduğunu iddia eder. Toprak nerede, Âlemlerin Rabbi nerede!
وجوز بعض المحققين حمل الكلام على الظاهر المتعارف عند الناس، والمقصود منه حكاية مذهب الكفار واعتقادهم، وعلى ذلك اعتمد الإمام وهو بعيد أو باطل. والمراد بالآيات عند بعض أشراط الساعة، وهي على ما يستفاد من الأخبار كثيرة،
Bazı muhakkikler, sözün insanlar arasında bilinen zahiri manasına hamledilmesini ve bundan maksadın kâfirlerin mezhebini ve inancını nakletmek olduğunu caiz görmüşlerdir; İmam [Râzî] de buna dayanmıştır, fakat bu uzak yahut bâtıldır. Ayetlerden bazılarına göre murad kıyamet alametleridir ve bunlar rivayetlerden anlaşıldığı üzere pek çoktur.
وصح من طرق عن حذيفة بن أسيد قال: «أشرف علينا رسول الله ﷺ من علية ونحن نتذاكر فقال: ما تذاكرون؟ قلنا: نتذاكر الساعة قال: إنها لا تقوم حتى تروا قبلها عشر آيات: الدخان، والدجال، وعيسى ابن مريم، ويأجوج وماجوج، والدابة، وطلوع الشمس من مغربها، وثلاثة خسوف: خسف بالمشرق، وخسف بالمغرب، وخسف بجزيرة العرب، وآخر ذلك نار تخرج من قعر عدن أو اليمن تطرد الناس إلى المحشر تنزل معهم إذا نزلوا وتقيل معهم إذا قالوا»
Huzeyfe b. Esîd'den sahih yollarla rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Biz müzakere ederken Resûlullah ﷺ yüksekçe bir yerden bize baktı ve: «Neyi müzakere ediyorsunuz?» buyurdu. «Kıyameti müzakere ediyoruz» dedik. Şöyle buyurdu: «Siz ondan önce on alamet görmedikçe o asla kopmaz: Duhan (duman), Deccal, Meryem oğlu İsa, Ye'cûc ve Me'cûc, Dâbbetü'l-arz, güneşin batıdan doğması ve üç batış (yer çökmesi); doğuda bir çöküş, batıda bir çöküş ve Arap yarımadasında bir çöküş. Bunların sonuncusu ise Aden'in yahut Yemen'in dibinden çıkıp insanları mahşere süren, onlar konakladığında konaklayan ve onlar kaylûle yaptığında kaylûle yapan bir ateştir.»'
وببعضها على ما قيل: الدجال، والدابة، وطلوع الشمس من مغربها وهو المراد بالبعض أيضا في قوله سبحانه: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ وروى مسلم، وأحمد، والترمذي، وغيرهم عن أبي هريرة مرفوعا ما هو صريح في ذلك. واستشكل ذلك بأن خروج عيسى ﵇ بعد الدجال عليه اللعنة وهو ﵇ يدعو الناس إلى الإيمان ويقبله منهم وفي زمنه خير كثير دنيوي وأخروي، وأجيب عنه بما لا يخلو عن نظر. والحق أن المراد بهذا البعض الذي لا ينفع الإيمان عنده: طلوع الشمس من مغربها.
Söylendiğine göre bunlardan bazısı: Deccal, Dâbbe ve güneşin batıdan doğmasıdır; Cenâb-ı Hakk'ın: { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ } “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş bir kimseye imanı fayda vermez” kavlindeki 'bazı' ile murad da budur. Müslim, Ahmed, Tirmizî ve başkaları Ebû Hüreyre'den merfû olarak bunu açıkça belirten rivayeti nakletmişlerdir. Deccal -aleyhi'l-la'ne- sonrasında Îsâ aleyhisselâm'ın çıkacağı, onun insanları imana çağıracağı ve onlardan bunu kabul edeceği, devrinde pek çok dünyevî ve uhrevî hayır bulunacağı gerekçesiyle buna itiraz edilmiş; buna da eleştiriye açık cevaplar verilmiştir. Hak olan şudur ki, yanında imanın fayda vermeyeceği bu 'bazı alamet'ten murad: Güneşin batıdan doğmasıdır.
فقد روى الشيخان «لا تقوم الساعة حتى تطلع الشمس من مغربها فإذا طلعت ورآها الناس آمنوا أجمعون وذلك حين لا ينفع نفسا إيمانها ثم قرأ الآية»
Nitekim Şeyhayn [Buhârî ve Müslim] şöyle rivayet etmiştir: «Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz; doğup da insanlar onu gördüğünde hepsi birden iman ederler; işte bu, daha önce iman etmemiş hiçbir nefse imanının fayda vermeyeceği andır.» Sonra bu ayeti okudu.
بل قد روي هذا التعيين عنه ﷺ في غير ما خبر صحيح، وإلى ذلك ذهب جلة المفسرين وما يروى من الأخبار التي ظاهرها المنافاة لذلك غير مناف له عند التحقيق كما لا يخفى على المتأمل، وسبب عدم نفع الإيمان عند ذلك أنه إذا شوهد تغير العالم العلوي يحصل العلم الضروري ويرتفع الإيمان بالغيب وهو المكلف به فيكون الإيمان حينئذ كالإيمان عند الغرغرة، ومقتضى الأخبار في هذا المطلب أنه لا يقبل الإيمان بعد ذلك أبدا لكن الظاهر على ما في الزواجر قبول ما وقع بعد ذلك من غير تقصير كمن جن وأفاق بعد أو أسلم بتبعية أبويه.
Hatta bu tayin, Peygamber ﷺ'den birden fazla sahih haberle rivayet edilmiştir; müfessirlerin önde gelenleri de bu görüşe meyletmiştir. Zahiri buna aykırı gibi görünen rivayetler ise dikkatle incelendiğinde düşünüp taşınana gizli kalmayacağı üzere buna zıt değildir. O esnada imanın fayda vermeyişinin sebebi, semavî âlemin değiştiği müşahede edildiğinde zorunlu bilginin hasıl olması ve mükellefiyet konusu olan gayba imanın ortadan kalkmasıdır; bu durumda iman, can boğaza geldiği (hargara) andaki iman gibi olur. Bu konudaki haberlerin gereği, bundan sonra imanın ebediyen kabul edilmeyeceğidir; ancak ez-Zevâcir'de yer aldığına göre zahir olan, delirdikten sonra iyileşen yahut ana babasına tebâen Müslüman olan kimse gibi bir kusuru olmaksızın bundan sonra vuku bulanın kabul edilmesidir.
وعن البلقيني أنه إذا تراخى الحال بعد طلوع الشمس من المغرب وطال العهد حتى نسي قبل الإيمان لزوال الآية الملجئة وله وجه وجيه. وقول العراقي: إن الظاهر أنه لا يطول العهد حتى ينسى غير متجه لما رواه القرطبي في تذكرته عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما عن النبي ﷺ ونقله الحافظ ابن حجر في شرح البخاري أن الناس يبقون بعد طلوع الشمس من مغربها مائة وعشرين سنة، والكلام في كيفية طلوعها من المغرب مفصل في كتب الحديث، وفي سوق العروس لابن الجوزي أن الشمس تطلع من مغربها ثلاثة أيام بلياليها ثم يقال لها: ارجعي من مطلعك، والمشهور أنها تطلع يوما واحدا من المغرب فتسير إلى خط نصف النهار ثم ترجع إلى المغرب وتطلع بعد ذلك من المشرق كعادتها قبل. وخبر عبد الله بن أبي أوفى صريح في ذلك والكل أمر ممكن والله سبحانه على كل شيء قدير.
Bulkînî'den nakledildiğine göre güneş batıdan doğduktan sonra aradan zaman geçer ve bu durum unutulacak kadar süre uzarsa, mecbur bırakan alametin kalkması sebebiyle iman kabul edilir; bunun da tutarlı bir yönü vardır. Irâkî'nin 'Zahir olan, unutulacak kadar sürenin uzamayacağıdır' sözü ise isabetli değildir; zira Kurtubî Tezkire'sinde İbn Ömer -radıyallâhu teâlâ anhümâ-'dan, o da Peygamber ﷺ'den rivayet etmiş ve Hâfız İbn Hacer de Şerhu'l-Buhârî'de nakletmiştir ki: İnsanlar güneşin batıdan doğmasından sonra yüz yirmi yıl yaşayacaklardır. Güneşin batıdan doğuş keyfiyeti hadis kitaplarında ayrıntılıdır. İbnü'l-Cevzî'nin Sûku'l-Arûs'unda güneşin batıdan geceleriyle birlikte üç gün doğacağı, sonra ona 'Doğduğun yerden geri dön' denileceği yazılıdır. Meşhur olan ise güneşin batıdan bir gün doğacağı, gün ortası çizgisine (zeval hattına) kadar ilerleyip sonra batıya döneceği ve bundan sonra daha önceki âdeti üzere doğudan doğacağıdır. Abdullah b. Ebî Evfâ'nın haberi bu konuda sarihtir. Bunların hepsi mümkündür ve Allah Teâlâ her şeye kadirdir.
وروى البخاري في تاريخه، وأبو الشيخ، وابن عساكر في كيفية ذلك عن كعب رضي الله تعالى عنه أنه قال: إذا أراد الله تعالى أن يطلع الشمس من مغربها أدارها بالقطب فجعل مشرقها مغربها ومغربها مشرقها، وأهل الهيئة ومن وافقهم يزعمون أن طلوع الشمس من المغرب محال ويقولون: إن الشمس وغيرها من الفلكيات بسيطة لا تختلف مقتضياتها جهة وحركة وغير ذلك ولا يتطرق إليها تغيير عما هي عليه، وقد بنوا ذلك على مثل شفا جرف هار. وقال الكرماني: إنه على تقدير تسليم قواعدهم لا امتناع في ذلك أيضا لقولهم بجواز انطباق منطقة فلك البروج المسمى بفلك الثوابت على المعدل وهي منطقة الفلك الأعظم المسمى بفلك الأطلس بحيث يصير المشرق مغربا والمغرب مشرقا انتهى. وفيه نظر يعلم بعد بيان كيفية الانطباق وما يتبعه ويلزم منه على ما في كتب محققيهم فأقول: قال في
Buhârî Târîh'inde, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Asâkir bunun keyfiyeti hakkında Kâ'b -radıyallâhu teâlâ anh-'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Allah Teâlâ güneşi batıdan doğdurmak istediğinde onu kutuptan döndürür; böylece doğusunu batı, batısını da doğu yapar. Hey'et (astronomi) ehli ve onlara katılanlar ise güneşin batıdan doğmasının imkânsız olduğunu iddia ederler ve derler ki: 'Güneş ve diğer felekî cisimler basittir; cihet, hareket ve benzeri hususlarda gereklilikleri değişmez ve bulundukları halden bir değişime uğramazlar.' Onlar bunu yıkılmak üzere olan bir yar kenarı üzerine bina etmişlerdir. Kirmânî ise şöyle demiştir: Onların kaideleri kabul edilse bile bunda bir imkânsızlık yoktur; zira onlar, Sevâbit feleği denilen Burçlar feleği dairesinin, Atlas feleği denilen Felek-i A'zam dairesi olan Muaddil'in üzerine çakışmasının caiz olduğunu söylerler; öyle ki doğu batı, batı da doğu haline gelir (iktibas sonu). Muhakkiklerinin kitaplarında yer alan çakışma keyfiyeti ve bunun gerektirdiği hususlar beyan edildikten sonra bunda eleştirilecek bir yön bulunduğu anlaşılır; nitekim şöyle derim: Şöyle denilmiştir:
التذكرة وشرحها للسيد السند: الميل الكلي وهو غاية التباعد بين منطقتي المعدل وفلك البروج الموجود بالأرصاد القديمة والحديثة ليس شيئا واحدا بل كان مما وجده القدماء أكثر ما وجده المحدثون، وقد يظن أن ما وجده من هو أحدث زمانا كان أقل مما وجده من هو أقدم زمانا مع أن أكثر ما وجدوه لم يبلغ أربعة وعشرين جزءا وأقله لم ينقص عن ثلاثة وعشرين جزءا ونصف جزء.
et-Tezkire ve Seyyid Sened'in onun üzerine yazdığı şerhte denilmiştir ki: Eski ve yeni gözlemlerle tespit edilen Muaddil ile Burçlar feleği daireleri arasındaki azamî uzaklık olan Küllî Meyil tek bir değerde değildir; bilakis eskilerin bulduğu değer, sonrakilerin bulduğundan daha fazlaydı. Zaman bakımından daha sonra gelenlerin bulduğunun, daha önce gelenlerin bulduğundan daha az olduğu sanılabilir; oysa buldukları en yüksek değer yirmi dört dereceye ulaşmamış, en azı da yirmi üç buçuk dereceden aşağı düşmemiştir.
ثم الظاهر أن هذا الاختلاف إنما هو بسبب اختلال الآلات في استدارتها أو قسمتها أو نصبها في حقيقة نصف النهار لا بسبب تحرك إحدى المنطقتين إلى الأخرى وإلا لوجب أن يكون الاختلاف على نظام واحد ولم يوجد كذلك كما بين في محله لكنه يجوز أن يكون أصل الاختلاف بسبب التحرك وعدم الانتظام بسبب الاختلال ولما امتنع أن يكون هذا التقارب بحركة المعدل نحو منطقة البروج إذ يلزم منه أن تختلف عروض البلدان عما هي عليه وأن يكون خط الاستواء في كل زمان مكانا آخر ذهب بعضهم إلى أن منطقة البروج تتحرك في العرض فتقرب من معدل النهار فإن كان هذا حقا يجب أن يثبت فلكا آخر يحرك فلك البروج هذه الحركة ثم إن المنطقة إن تحركت في العرض أمكن أن تتم الدورة وأمكن أن لا تتمها بل تتحرك إلى غاية ما ثم تعود وتلك الغاية يمكن أن تكون بعد انطباقها على منطقة المعدل مرتين أو حال انطباقها الثاني أو فيما بين الانطباقين وذلك أما بعد قطع نصف دورتها أو حال قطع النصف أو قبله، وإن لم تصل إلى ما بين الانطباقين فإما أن تعود حال انطباقها الأول أو قبل ذلك ثمانية احتمالات عقلية لا مزيد عليها، وعلى التقديرات الخمس الأول يتبادل نصفا سطح البروج الشمالي والجنوبي فيصير نصف سطح فلك البروج الذي هو شمالي عن المعدل جنوبيا عنه وبالعكس مع ما يتبع النصفين من الأحكام فتثبت أحكام النصف الشمالي للنصف الجنوبي بعد صيرورته شماليا وأحكام الجنوبي للشمالي بعد صيرورته جنوبيا وفي الثلاثة الأولى منها ينطبق كل واحد من نصفي منطقة البروج على كل واحد من نصفي منطقة المعدل، وعلى التقديرات الباقية بعد الخمسة الأولى لا يتبادل غير البعض من السطح المذكور، وعلى التقديرات السبعة الأولى ينطبق النصف من منطقة فلك البروج على النصف المجاور له من منطقة المعدل وعند كل انطباق يتساوى الليل والنهار في جميع البقاع لأن مدار الشمس هو المعدل المنصف بالآفاق القاطعة له وتبطل فصول السنة لأن بعد الشمس عن سمت الرأس يكون شيئا واحدا هو مقدار عرض البلد ويستمر الحال على هذا إلى أن تفترق المنطقتان بمقدار يحس به ولا يكون ذلك إلا في مدة طويلة، وعلى التقدير الثاني لا يكون شيء من الانطباق وتساوي الملوين وبطلان الفصول إلا أن الارتفاعات ومقادير الأيام والليالي لا جزاء بعينها من فلك البروج تزيد وتنقص في بقعة بعينها انتهى ملخصا.
Zahir olan şudur ki bu ihtilaf, iki daireden birinin diğerine doğru hareket etmesinden değil, aletlerin yuvarlaklığındaki, taksimatındaki yahut hakiki gün ortası hattına yerleştirilmesindeki kusurlardan kaynaklanmaktadır. Aksi takdirde ihtilafın tek bir düzen içinde olması gerekirdi, oysa ilgili yerinde açıklandığı üzere durum böyle bulunmamıştır. Ancak ihtilafın aslının hareketten, intizamsızlığın ise alet kusurundan kaynaklanması caizdir. Bu yakınlaşmanın, Muaddil'in Burçlar dairesine doğru hareketiyle olması imkânsız görülünce -zira bundan şehirlerin enlemlerinin bulundukları halden farklılaşması ve Ekvator hattının her devirde başka bir mekân olması gerekirdi- bazıları Burçlar dairesinin ende hareket edip gün-tün eşitliği (muaddil-i nehâr) dairesine yaklaştığı görüşüne gitmişlerdir. Şayet bu doğruysa, Burçlar feleğini bu hareketle hareket ettiren başka bir feleğin varlığını ispatlamak gerekir. Sonra eğer daire ende hareket ederse devrini tamamlaması da mümkündür, tamamlamayıp belirli bir sınıra kadar hareket edip sonra geri dönmesi de mümkündür. Bu sınır ise Muaddil dairesiyle iki kez çakışmasından sonra yahut ikinci çakışması anında yahut iki çakışma arasında olabilir; bu da ya yarım devrini tamamladıktan sonra yahut yarıyı tamamlama anında yahut ondan önce gerçekleşir. Şayet iki çakışma arasına ulaşmazsa ya ilk çakışması anında yahut ondan önce geri döner; bunlar aklî olarak sekiz ihtimaldir ve fazlası yoktur. İlk beş takdire göre Burçlar yüzeyinin kuzey ve güney yarıları yer değiştirir; böylece Burçlar feleği yüzeyinin Muaddil'e göre kuzeyde olan yarısı güneye, tersi de kuzeye döner; bu iki yarıya tâbi hükümlerle birlikte, kuzeye dönüşen güney yarısı için kuzey yarısının hükümleri, güneye dönüşen kuzey yarısı için de güney yarısının hükümleri sabit olur. Bunların ilk üçünde Burçlar dairesinin her iki yarısı, Muaddil dairesinin her iki yarısı üzerine tam çakışır. İlk beşten sonraki kalan takdirlerde mezkûr yüzeyin ancak bir kısmı yer değiştirir. İlk yedi takdirde Burçlar feleği dairesinin yarısı, Muaddil dairesinin kendisine komşu yarısı üzerine çakışır. Her çakışmada bütün beldelerde gece ve gündüz eşitlenir; zira güneşin yörüngesi, onu kesen ufuklarla ikiye bölünen Muaddil'dir ve yılın mevsimleri ortadan kalkar; çünkü güneşin tepe noktasına (semt-i re's) olan uzaklığı tek bir değer, yani beldenin enlem miktarı kadar olur. İki daire hissedilir bir miktarda birbirinden ayrılıncaya kadar durum bu şekilde devam eder; bu da ancak uzun bir sürede gerçekleşir. İkinci takdirde ise çakışmadan, gece-gündüz eşitliğinden ve mevsimlerin iptalinden hiçbir şey olmaz; ancak Burçlar feleğinin belirli parçaları olmaksızın yükseklikler, gün ve gece miktarları belirli bir beldede artar ve eksilir (özetle bitti).
ولا يخفى أنه من لوازم ما ذكروه من التبادل الناشئ عن الانطباق مرتين انطباق قطب البروج الجنوبي على قطب العالم الشمالي وعكسه وصيرورة بروج الخريف بروج الربيع وعكسه وبروج الصيف بروج الشتاء وعكسه وانعكاس توالي البروج إلى خلافه فيطلع الحوت ثم الدلو ثم الجدي وهكذا إلى الحمل وتوافق حركة ما حركته من المغرب إلى المشرق لحركة الفلك الأعظم إلى غير ذلك، وليس صيرورة المشرق مغربا والمغرب مشرقا من لوازم الانطباق المذكور بل لا يتصور أصلا، نعم لو كان المدعي انطباق منطقة المعدل على منطقة فلك البروج بحيث تكون الحركة للمعدل نحو المنطقة لتصور ما ذكر لكنه ممتنع على ما صرح به السيد السند فيما مر وقد فرض عدم الامتناع فتدبر. والانتظار في الآية محمول على التمثيل المبني على تشبيه حال هؤلاء الكفار في الإصرار على الكفر والتمادي على العناد إلى أن تأتيهم تلك الأمور الهائلة التي لا بد لهم من الإيمان عند مشاهدتها البتة بحال المنتظرين لها وهذا هو الذي يقتضيه التفسير المأثور ولا ينبغي العدول عن ذلك التفسير بعد أن صحت نسبة بعضه إلى رسول الله ﷺ والبعض
Açıktır ki iki çakışmadan doğan bu yer değişiminden bahsettikleri hususların gereklerinden biri de şudur: Burçlar güney kutbunun âlem kuzey kutbuyla çakışması ve bunun tersi; sonbahar burçlarının ilkbahar burçları olması ve bunun tersi; yaz burçlarının kış burçları olması ve bunun tersi; burçların ardışık sırasının tersine dönmesi; böylece önce Balık, sonra Kova, sonra Oğlak ve bu şekilde Koç'a kadar doğması; hareketi batıdan doğuya olanın hareketinin Felek-i A'zam'ın hareketine uyması ve benzeri durumlardır. Doğunun batı, batının doğu olması ise mezkûr çakışmanın gereklerinden değildir, bilakis asla tasavvur olunamaz. Evet, eğer iddia edilen şey, hareket Muaddil'den daireye doğru olacak şekilde Muaddil dairesinin Burçlar feleği dairesi üzerine çakışması olsaydı mezkûr durum tasavvur olunabilirdi; fakat bu, Seyyid Sened'in yukarıda açıkça belirttiği üzere imkânsızdır ve imkânsız olmadığı varsayılmıştır, iyi düşün! Ayetteki 'bekleme' ise, kâfirlerin küfürde ısrar etme ve müşahede ettiklerinde kesinlikle iman etmek zorunda kalacakları o korkunç hadiseler kendilerine gelinceye kadar inatta direnme hallerinin, onları bekleyen kimselerin haline benzetilmesine dayalı bir temsile hamledilmiştir. Rivayet olunan tefsirin gerektirdiği de budur. Bir kısmı Resûlullah ﷺ'e, bir kısmı da
الآخر إلى بعض أصحابه رضي الله تعالى عنهم وليس في النظم الكريم ما يأباه ولا أن المقام إنما يساعد على ما سواه.
ashabından -radıyallâhu teâlâ anhüm- bazılarına sahih olarak isnat edildikten sonra bu tefsirden vazgeçilmemelidir; yüce nazımda bunu engelleyen bir durum olmadığı gibi makam da bundan başkasına yardımcı olmamaktadır.
وقيل: المراد بإتيان الملائكة وإتيان الرب سبحانه ما اقترحوه بقولهم: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا [الفرقان: ٢١] وبقولهم: أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا [الإسراء: ٩٢] وبإتيان بعض الآيات غير ما ذكر كما اقترحوا بقولهم: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً [الإسراء: ٩٢] ونحو ذلك من عظائم الآيات التي علقوا بها إيمانهم، وجوز حمل بعض الآيات في قوله سبحانه: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ على ما يعم مقترحاتهم وغيرها من الدواهي العظام السالبة للاختيار الذي يدور عليه فلك التكليف وهو كلام في نفسه ليس بالدون ولكن إن صح الحديث فهو مذهبي، والتعبير بالبعض للتهويل والتفخيم كما أن إضافة الآيات إلى اسم الرب المنبئ عن المالكية الكلية لذلك، وإضافته إلى ضميره ﵊ للتشريف. وتنكير نَفْساً للتعميم. وجملة «لم تكن آمنت» في موضع النصب صفة لنفسا فصل بينهما بالفاعل لاشتمالها على ضمير الموصوف ولا ضير فيه لأنه غير أجنبي منه لاشتراكهما في العامل، وجوز كونها استئنافية و «يوم» منصوب بلا ينفع. وامتناع عمل ما بعد لا فيما قبلها إنما هو عند وقوعها جواب القسم.
Meleklerin gelmesinden ve Rab Teâlâ'nın gelmesinden muradın, onların: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا } “Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik ya!” sözleriyle ve: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe” sözleriyle teklif ettikleri şeyler olduğu; bazı ayetlerin gelmesinden muradın ise mezkûr olanların dışında, onların: { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşürmedikçe” sözleriyle teklif ettikleri şeyler ve imanlarını kendilerine bağladıkları benzeri büyük ayetler olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } kavlindeki bazı ayetlerin, onların tekliflerini ve teklif çarkının üzerinde döndüğü ihtiyarîliği ortadan kaldıran diğer büyük felaketleri kapsayacak şekilde hamledilmesi de caiz görülmüştür. Bu, kendi içinde fena olmayan bir sözdür; fakat hadis sahih ise o benim mezhebimdir. 'Bazı' diye ifade edilmesi korku ve dehşeti artırmak içindir; nitekim ayetlerin, mutlak mülkiyeti bildiren 'Rab' ismine izafe edilmesi de bunun içindir; 'Rab' isminin Peygamber aleyhisselâm'ın zamirine izafe edilmesi ise şereflendirme içindir. { نَفْساً } kelimesinin tenvini genellik (istiğrak) içindir. «لم تكن آمنت» cümlesi nasb mahallinde { نَفْساً } kelimesinin sıfatıdır; mevsûfun zamirini içerdiği için ikisinin arası fâil ile ayrılmıştır; bunda bir sakınca yoktur çünkü amilde ortak olduklarından ona yabancı değildir. İstînâfiye olması da caizdir. { يَوْمَ } zarfı { لا يَنْفَعُ } fiili ile mansuptur; olumsuzluk eki olan lâ'dan sonrakinin öncekinde amel etmesinin engeli ancak kasemin cevabı olarak geldiğindedir.
وقرأ حمزة والكسائي «يأتيهم» بالياء لأن تأنيث الملائكة غير حقيقي. وقرىء «يوم» بالرفع على الابتداء.
Hamza ve Kisâî, meleklerin müennesliği hakiki olmadığı için yâ (ي) ile «يَأْتِيهِمْ» okumuşlardır. { يَوْمُ } lafzı ibtida (mübteda) olarak merfû da okunmuştur.
والخبر هو الجملة والعائد محذوف أي لا ينفع فيه. وقرأ أبو العالية. وابن سيرين «لا تنفع» بالتاء الفوقانية، وخرجها ابن جني على أنها من باب قطعت بعض أصابعه فالمضاف فيه قد اكتسب التأنيث من المضاف إليه لكونه شبيها بما يستغنى عنه، وقال أبو حيان: إن التأنيث لتأويل الإيمان بالعقيدة والمعرفة مثل جاءته كتابي فاحتقرها على معنى الصحيفة.
Haber ise cümledir ve âid zamir mahzuftur, yani 'onda fayda vermez'. Ebü'l-Âliye ve İbn Sîrîn üstten iki noktalı tâ (ت) ile «لا تَنْفَعُ» okumuşlardır; İbn Cinnî bunu 'parmaklarının bir kısmını kestim' kabilinden açıklamıştır; zira buradaki muzaf, kendisinden müstağni olunabilen şeye benzediği için muzafun ileyhten müenneslik kazanmıştır. Ebû Hayyân ise müennesliğin, imanın 'akîde' ve 'mârifet' olarak tevil edilmesinden kaynaklandığını söylemiştir; nitekim sahife manasına hamledilerek 'mektubum ona geldi de onu küçümsedi' denilmesi gibidir.
وقوله سبحانه: أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً عطف على آمَنَتْ والكلام محمول على نفي الترديد المستلزم للعموم المفيد بمنطوقه لاشتراط عدم النفع بعدم الأمرين معا الإيمان المقدم والخير المكسوب فيه وبمفهومه لاشتراط النفع بتحقق أحدهما بطريق منع الخلو دون الانفصال الحقيقي. والمعنى أنه لا ينفع الإيمان حينئذ نفسا لم يصدر عنها من قبل أما الإيمان المجرد أو الخير المكسوب فيه فيتحقق الخير بأيهما كان حسبما تنطق به النصوص الكريمة من الآيات والأحاديث الصحيحة. والمعتزلة يقولون: إن الترديد بين النفيين، والمراد نفي العموم لا عموم النفي.
Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } kavli { آمَنَتْ } üzerine matuftur; söz, mantuku ile faydasızlığın her iki durumun -yani önceden iman etmenin ve imanda hayır kazanmanın- birlikte yokluğu şartına bağlı olduğunu, mefhumu ile ise hakiki ayrılık (infisâl-i hakîkî) olmaksızın منع الخلو (ikisinden de boş kalmama) yoluyla ikisinden birinin gerçekleşmesi şartına bağlı olduğunu bildiren umum ifade eden ترديد (seçenekli) nefyine hamledilmiştir. Mana şudur: O vakit, daha önce kendisinden gerek sırf iman gerekse imanda kazanılmış bir hayır sadır olmamış hiçbir nefse iman fayda vermez; dolayısıyla ayetlerin ve sahih hadislerin beyan ettiği üzere hangisi olursa olsun hayır gerçekleşmiş olur. Mutezile ise bu seçeneğin (terdîd) iki nefiy arasında olduğunu ve muradın nefy-i umum (tümünün nefyedilmemesi) olup umum-i nefy (hepsinin toptan nefyi) olmadığını söyler.
والمعنى أنه لا ينفع الإيمان حينئذ نفسا غير مقدمة إيمانها أو مقدمة إيمانها غير كاسبة فيه خيرا. وهذا صريح فيما ذهبوا إليه من أن الإيمان المجرد عن العمل لا يعتبر ولا ينفع صاحبه. ولم يحملوا ذلك على عموم النفي كما قرروه في قوله تعالى: وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الإنسان: ٢٤] لأن ذلك حيث لم تقم قرينة حالية أو مقالية على خلافه وهنا قد قامت قرينة على خلافه فإنه لو اعتبر عموم النفي لغي ذكر اشتراط عدم النفع بالخلو عن كسب الخير في الإيمان ضرورة أنه إذا انتفى الإيمان قبل ذلك اليوم انتفى كسب الخير فيه قطعا على أن الموجب للخلود في النار هو عدم الإيمان من غير أن يكون لعدم كسب الخير دخل ما في ذلك أصلا فيكون ذكره بصدد بيان ما يوجب الخلود لغوا من الكلام أيضا.
Buna göre mana: 'O gün, imanı önceden bulunmayan yahut imanı önceden bulunup da onda bir hayır kazanmamış olan nefse iman fayda vermez' şeklindedir. Bu, amelden soyutlanmış imanın muteber olmadığına ve sahibine fayda vermeyeceğine dair benimsedikleri görüşte sarihtir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } “onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” kavlinde takrir ettikleri gibi bunu umum-i nefye hamletmemişlerdir; çünkü bu, aksine hâlî yahut makâlî bir karine bulunmadığı yerdedir. Burada ise aksine karine mevcuttur; zira eğer umum-i nefiy kabul edilirse, o günden önce imanın yokluğu durumunda onda hayır kazanmanın da kesinlikle yok olacağı zorunluluğu karşısında, imanda hayır kazanmaktan yoksun oluşla faydasızlığın şart kılınmasının zikri lüzumsuz olurdu; üstelik cehennemde ebedî kalmayı gerektiren şey imanın yokluğudur, hayır kazanmamanın bunda hiçbir tesiri yoktur; dolayısıyla ebedî kalmayı gerektiren şeyin beyanı sadedinde bunun zikredilmesi de lafızda boş bir söz olurdu.
وأجاب شيخ الإسلام عن ذلك بأنه مبني على توهم أن المقصود بوصف النفس بالعدمين المذكورين مجرد بيان إيجابهما للخلود فيها وعدم نفع الإيمان الحادث في إنجائها عنه وليس كذلك وإلا لكفى في البيان أن يقال: لا ينفع نفسا إيمانها الحادث بل المقصود الأصلي من وصفها بذينك العدمين في أثناء عدم نفع الإيمان الحادث تحقيق أن موجب النفع إحدى ملكيتهما أعني الإيمان السابق والخير المكسوب فيه لما ذكر من الطريقة والترغيب في تحصيلهما
Şeyhülislâm [Ebüssuûd] buna şöyle cevap vermiştir: Bu itiraz, nefsin mezkûr iki yoklukla vasfedilmesinden maksadın, yalnızca bu ikisinin cehennemde ebedî kalmayı gerektirdiğini ve sonradan oluşan imanın ondan kurtarmada fayda vermeyeceğini beyan etmek olduğu vehmine dayanmaktadır. Oysa durum böyle değildir; öyle olsaydı beyanda 'Sonradan oluşan imanı hiçbir nefse fayda vermez' denilmesi yeterli olurdu. Bilakis sonradan oluşan imanın faydasızlığı esnasında nefsin bu iki yoklukla vasfedilmesindeki asıl maksat, faydanın sebebinin bu iki vasıftan biri -yani geçmiş iman ve onda kazanılan hayır- olduğunu, mezkûr yöntem ve her ikisini elde etmeye teşvik
في ضمن التحذير من تركهما ولا سبيل إلى أن يقال: كما أن عدم الأول مستقل في إيجاب الخلود في النار فيلغو ذكر عدم الثاني كذلك وجود مستقل في إيجاب الخلاص عنها فيكون ذكر الثاني لغوا لما أنه قياس مع الفارق كيف لا والخلود فيها أمر لا يتصور فيه تعدد العلل. وأما الخلاص منها مع دخول الجنة فله مراتب بعضها مترتب على نفس الإيمان وبعضها على فروعه المتفاوتة كما وكيفا.
ve ikisini terk etmekten sakındırma zımnında gerçekleştirmektir. Şöyle demeye de imkân yoktur: 'Birincisinin yokluğu cehennemde ebedî kalmayı gerektirmede müstakil olduğu için ikincisinin yokluğunun zikri lüzumsuz ise, aynı şekilde mevcudiyeti de ondan kurtulmayı gerektirmede müstakildir, dolayısıyla ikincisinin zikri lüzumsuz olur.' Çünkü bu, kıyâs-ı maa'l-fârıktır (aralarında fark bulunan kıyastır); nasıl olmasın ki, cehennemde ebedî kalmak illetlerin çokluğunun tasavvur edilemeyeceği bir husustur. Ondan kurtulup cennete girmeye gelince, bunun mertebeleri vardır; bazısı bizzat imana, bazısı da kemiyet ve keyfiyet bakımından farklılık gösteren onun furûatına terettüp eder.
ولم يقتصر على إتيان ما يوجب أصل النفع وهو الإيمان السابق مع أنه المقابل بما لا يوجبه أصلا وهو الإيمان الحادث بل قرن به ما يوجب النفع الزائد أيضا إرشادا إلى تحري الأعلى وتنبيها على كفاية الأدنى وإقناطا للكفرة عما علقوا به أطماعهم الفارغة عن أعمال البر التي عملوها في الكفر مما هو من باب المكارم وأن الإيمان الحادث كما لا ينفعهم وحده لا ينفعهم بانضمام أعمالهم السابقة واللاحقة. ثم قال: ولك أن تقول: المقصود بوصف النفس بما ذكر من العدمين التعريض بحال الكفرة في تمردهم وتفريطهم في كل واحد من الأمرين الواجبين عليهم وإن كان وجوب أحدهما منوطا بالآخر كما في قوله سبحانه: فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى [القيامة: ٣٠، ٣١] تسجيلا عليهم بكمال طغيانهم وإيذانا بتضاعف عقابهم لما تقرر من أن الكفار مخاطبون بالفروع في حق المؤاخذة كما ينبىء عنه قوله تعالى: وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ [فصلت: ٦، ٧] انتهى.
Asıl faydayı gerektiren geçmiş imanı -ki bu, hiçbir fayda sağlamayan sonradan oluşmuş imanın karşılığıdır- getirmekle yetinilmemiş, en üstünü araştırmaya irşat etmek, en alt derecenin yeterliliğine dikkat çekmek ve kâfirleri küfür halindeyken yaptıkları güzel ahlak kabilinden iyiliklere bağladıkları boş umutlardan ümitsiz kılmak ve sonradan oluşan imanın tek başına fayda vermediği gibi önceki ve sonraki amelleriyle birleştiğinde de fayda vermeyeceğini bildirmek üzere, ziyade fayda sağlayan husus da ona eklenmiştir. Sonra şöyle demiştir: Şöyle de diyebilirsin: Nefsin mezkûr iki yoklukla vasfedilmesinden maksat, Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “O ne tasdik etti ne de namaz kıldı; fakat yalanladı ve yüz çevirdi” kavlinde olduğu gibi, taşkınlıklarının kemalini tescillemek ve cezalarının katlanacağını bildirmek üzere, üzerlerine vacip olan iki husustan birinin vücûbiyeti diğerine bağlı olsa bile kâfirlerin her iki husustaki azgınlık ve ihmallerini tariz yoluyla belirtmektir; zira Cenâb-ı Hakk'ın: { وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “Zekâtı vermeyen müşriklerin vay haline!” kavlinin de hissettirdiği gibi, kâfirlerin cezalandırılma hususunda furûat ile de mükellef oldukları sabittir (iktibas sonu).
وقيل في دفع اللغوية غير ذلك، وأجاب بعضهم عن متمسك المعتزلة بأن الآية مشتملة على ما سمي في علم البلاغة باللف التقديري كأنه قيل: لا ينفع نفسا إيمانها ولا كسبها في إيمانها خيرا لم تكن آمنت من قبل أو لم تكن كسبت خيرا فاقتصر للعلم به وفيه خفاء لا يخفى، ومثله ما تفطن له بعض المحققين وإن تم الكلام به من غير لف ولا اعتبار اقتصار وهو أن معنى الآية أنه لا ينفع الإيمان باعتبار ذاته إذا لم يحصل قبل ولا باعتبار العمل إذا لم يعمل قبل، ونفع الإيمان باعتبار العمل أن يصير سببا لقبول العمل فإن العبارة لا تحتمله ولا يفهم منها من غير اعتبار تقدير في نظم الكلام، وقال مولانا ابن الكمال: إن المراد بالإيمان في الآية المعرفة كما يرشد إليه قراءة لا تنفع بالتاء وبكسب الخير الإذعان ونحن معاشر أهل السنة والجماعة نقول بما هو موجب النص من أن الإيمان النافع مجموع الأمرين ولا حجة فيه للمخالف لأن مبناها حمل الإيمان على المعنى الاصطلاحي المخترع بعد نزول القرآن وتخصيص الخير بما يكون بالجوارح وكل منهما خلاف الأصل والظاهر، ولو سلم فنقول: الإيمان النافع لا بد فيه من أمرين الاعتقاد بالقلب والإقرار باللسان وقد عبر عن الأول بقوله سبحانه: آمَنَتْ وعن الثاني بقوله تعالى: أَوْ كَسَبَتْ فالكسب يكون بالآلات البدنية ومنها اللسان فمنطوق الآية على مذهبنا انتهى.
Lüzumsuzluğun giderilmesinde bundan başka izahlar da yapılmıştır. Bazıları Mutezile'nin dayanağına şöyle cevap vermiştir: Ayet, belağat ilminde 'leff-i takdîrî' denilen şeyi içermektedir; sanki şöyle denilmiştir: 'Daha önce iman etmemiş yahut bir hayır kazanmamış nefse ne imanı ne de imanında bir hayır kazanması fayda verir.' Bilindiği için bu kadarıyla yetinilmiştir; ancak bunda gizli olmayan bir kapalılık vardır. Bazı muhakkiklerin farkına vardığı şu izah da böyledir -ki söz leff ve iktisar mülahazası olmaksızın bununla tamamlanır-: Ayetin manası, imanın önceden hasıl olmaması durumunda bizzat kendi zatı itibarıyla fayda vermeyeceği gibi, önceden amel edilmemişse amel itibarıyla da fayda vermeyeceğidir; imanın amel itibarıyla faydası ise amelin kabulüne sebep olmasıdır. Ne var ki ibare bunu taşımaz ve kelamın dizilişinde bir takdir gözetilmeksizin bundan bu anlaşılmaz. Mevlânâ İbn Kemâl ise şöyle demiştir: Ayetteki imandan murad, tâ (ت) ile okunan «لا تَنْفَعُ» kıraatinin de işaret ettiği üzere mârifettir (bilgidir); hayır kazanmaktan murad ise iz'ândır (boyun eğip kabullenmektir). Biz Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat topluluğu, nassın gereği olarak fayda veren imanın bu iki hususun mecmuu olduğunu söyleriz; bunda muhalif için bir delil yoktur; zira onların dayanağı, imanı Kur'an'ın inişinden sonra ortaya konan ıstılahî manaya hamletmek ve hayrı da organlarla yapılan şeylere tahsis etmektir; bunların her ikisi de asla ve zahire aykırıdır. Kabul edilse bile deriz ki: Fayda veren imanda iki husus mutlaka bulunmalıdır; kalple tasdik ve dille ikrar. Birincisi Cenâb-ı Hakk'ın: { آمَنَتْ } kavliyle, ikincisi ise: { أَوْ كَسَبَتْ } kavliyle ifade edilmiştir; zira kesb bedenî aletlerle olur, dil de bunlardandır. Dolayısıyla ayetin mantuku bizim mezhebimize göredir (iktibas sonu).
ولا يخفى عليك أن الألفاظ المستعملة في كلام الشارع حقائق شرعية يتبادر منها ما علم بلا قرينة، والإيمان وإن صح أنه لم ينقل عن معناه اللغوي الذي هو تصديق القلب مطلقا وإن استعمل في التصديق الخاص إلا أن المتبادر منه هذا التصديق وحينئذ فكلام هذا العلامة لا يخلو عن نظر، وأجاب القاضي البيضاوي بيض الله تعالى غرة أحواله بأن لمن اعتبر الإيمان المجرد عن العمل وقال بأنه ينفع صاحبه حيث يخلصه عن الخلود في النار تخصيص هذا الحكم بذلك أي إن هذا الحكم- أعني عدم نفع الإيمان المجرد صاحبه- مخصوص بذلك اليوم بمعنى أنه لا ينفعه فيه ولا يلزم منه أن لا ينفعه في الآخرة في شيء من الأوقات، وليس المراد أن المحكوم عليه بعدم النفع هو ما حدث في ذلك اليوم من الإيمان والعمل، ولا يلزم من عدم نفع ما حدث فيه عدم نفع الإيمان السابق عليه وإن كان مجردا عن العمل كما قيل لأن هذا ليس من تخصيص الحكم في شيء بل هو تخصيص للمحكوم عليه قد يرجع حاصله إلى اشتمال الآية على اللف التقديري كما أشرنا إليه. ويرد عليه أنه يلزم منه تخصيص الحكم بعدم نفع الإيمان الحادث في
Sana gizli değildir ki Şâri'in kelamında kullanılan lafızlar şer'î hakikatlerdir; karinesiz olarak bilinen mana akla ilk gelendir. İmanın, mutlak anlamda kalbin tasdiki olan lügat manasından nakledilmediği doğru olsa ve özel tasdikte kullanılsa bile, bundan ilk akla gelen bu tasdiktir; bu durumda bu allâmenin sözü eleştiriye açıktır. Kâdı Beydâvî -Allah Teâlâ hallerini ak eylesin- şöyle cevap vermiştir: Amelden soyutlanmış imanı muteber sayan ve cehennemde ebedî kalmaktan kurtardığı cihetle sahibine fayda vereceğini söyleyen kimse için bu hükmü o güne tahsis etmek mümkündür; yani bu hüküm -ki o da soyut imanın sahibine fayda vermemesidir- o güne mahsustur; yani o günde ona fayda vermez, bundan ahirette hiçbir vakitte fayda vermeyeceği gerekmez. Murad edilen, hakkında faydasızlık hükmü verilen şeyin o günde sonradan oluşan iman ve amel olduğu değildir; onda sonradan oluşan şeyin faydasızlığından, amelden soyutlanmış olsa bile ondan önceki imanın faydasızlığı gerekmez -denildiği gibi-; zira bu, hükmün tahsisi kabilinden hiçbir şey değildir, bilakis aleyhine hüküm verilenin (mahkûmun aleyh) tahsisidir ki neticesi, işaret ettiğimiz üzere ayetin leff-i takdîrîyi içermesine dönebilir. Buna karşı şu itiraz edilir: Bundan, o günde sonradan oluşan imanın fayda vermeyeceği hükmünün
ذلك اليوم به أيضا ولا قائل به إذ هو لا ينفع صاحبه في شيء من الأوقات بالاتفاق. ويمكن دفعه بأن التخصيص في حكم عدم النفع إنما يلاحظ بالنظر إلى الإيمان المجرد وباعتباره فقط على أن يكون معنى الآية يوم يأتي بعض آيات ربك لا ينفع الإيمان الغير السابق إليه صاحبه فيه ولا الإيمان الغير المكتسب فيه الخير وإن نفع هو بالآخرة إلا أن في هذا تخصيصا في الحكم والمحكوم به فتأمل، وبأن له أيضا صرف قوله سبحانه: كَسَبَتْ عن أن يكون معطوفا على آمَنَتْ إلى عطفه إلى لَمْ تَكُنْ لكن بعد جعل أو بمعنى الواو وحمل الإيمان في لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها على الإيمان الحادث في ذلك اليوم وإذا لم ينفع ذلك مع كسب الخير فيه يفهم منه عدم نفعه بدونه بالطريق الأولى وأنت تعلم أن مثل هذا الاحتمال يضر بالاستدلال ونحن بصدد الطعن باستدلالهم فلا يضرنا أن فيه نوع بعد، ومن عجيب ما وقفت عليه لبعض فضلاء الروم في الجواب أَنْ أو بمعنى إلا وبعدها مضارع مقدر مثلها في قول الحريري في المقامة التاسعة: فو الله ما تمضمضت مقلتي بنومها ولا تمخضت ليلتي عن يومها أو ألفيت أبا زيد السروجي- والأصل أو يكون كسبت أي إلا أن يكون، والمراد من هذا الاستثناء المبالغة في نفي النفي بتعليقه بالمحال كما في قوله تعالى: وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ [النساء: ٢٢] . وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ [النساء: ٢٣] في رأي. وقول الشاعر:
o güne tahsis edilmesi de gerekir; oysa bunu söyleyen hiç kimse yoktur, zira o sonradan oluşan imanın hiçbir vakitte sahibine fayda vermeyeceği ittifakla sabittir. Bu itiraz şöyle savuşturulabilir: Faydasızlık hükmündeki tahsis, yalnızca soyut iman nazara alınarak ve sırf onun itibarıyla mülahaza edilir; şöyle ki ayetin manası: 'Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, öncesinde bulunmayan iman sahibine o günde fayda vermez, içinde hayır kazanılmayan iman da fayda vermez, her ne kadar ahirette fayda verse de...' şeklinde olur; ancak bunda hükümde ve mahkûmun bih'te bir tahsis vardır, iyi düşün! Şöyle de cevap verilebilir: Onun, Cenâb-ı Hakk'ın: { كَسَبَتْ } kavlini { آمَنَتْ } üzerine matuf olmaktan çıkarıp { لَمْ تَكُنْ } üzerine atfetmesi de mümkündür; ancak bu, ev (أَوْ) edatını vâv (ve) manasına kıldıktan ve { لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } kavlindeki imanı o günde sonradan oluşan imana hamlettikten sonra olur. Bu durumda onda hayır kazanılsa bile fayda vermeyince, hayır kazanılmaksızın evleviyetle fayda vermeyeceği anlaşılır. Bilirsin ki böyle bir ihtimal delil getirmeye zarar verir; biz ise onların istidlalini çürütme sadedindeyiz, dolayısıyla bunda bir tür uzaklık bulunması bize zarar vermez. Cevap sadedinde bazı Osmanlı âlimlerinden rastladığım şaşırtıcı izahlardan biri de şudur: Ev (أَوْ), illâ (إِلَّا / ancak) manasındadır ve Harîrî'nin dokuzuncu makamesindeki: 'Vallahi gözüme uyku girmedi ve gecem gündüze dönmedi, ancak Ebû Zeyd es-Serûcî'yi bulmam müstesna' sözündeki gibi peşinde takdirî bir muzari fiil vardır; aslı 'ancak kazanmış olması müstesna' şeklindedir. Bu istisnadan murad, imkânsıza bağlamak suretiyle olumsuzluğun olumsuzluğunu (nefiy) mübalağalı kılmaktır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın” ve bir görüşe göre: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna, iki kız kardeşi bir arada almanız [da haram kılındı]” kavillerinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب
'Onlarda hiçbir kusur yoktur; şu kadar var ki kılıçlarında birliklerle çarpışmaktan gedikler açılmıştır.'
وحاصل المعنى فيما نحن فيه إذا جاء ذلك إليهم لا ينفع الإيمان نفسا لم تكن آمنت من قبل ذلك اليوم إلا أن تكون تلك النفس التي لم تكن آمنت من قبل كسبت في الإيمان خيرا قبل ذلك اليوم وكسب الخير في الإيمان قبل ذلك اليوم للنفس التي لم تكن آمنت قبل ممتنع فالنفع المطلوب أولى بأن يكون ممتنعا، وقد أجيب عن الاستدلال بوجوه أخر، وحاصل جميع ذلك أن الآية لما فيها من الاحتمالات لا تكون معارضة للنصوص القطعية المتون القوية التي لا يشوبها مثل ذلك الصادحة بكفاية الإيمان المجرد عن العمل في الإنجاء من العذاب الخالد ولو بعد اللتيّا والتي، وبعد ذلك كله يرد على المعتزلة أن الخير نكرة في سياق النفي فيعم ويلزم أن يكون نفع الإيمان بمجرد الخير ولو واحدا وليس ذلك مذهبهم فإن جميع الأعمال الصالحة داخلة في الخير عندهم.
Bizim konumuzdaki netice mana şudur: Bu durum onlara geldiğinde, o günden önce iman etmemiş bir nefse iman fayda vermez; meğerki daha önce iman etmemiş o nefis, o günden önce imanda bir hayır kazanmış olsun. Oysa daha önce iman etmemiş nefis için o günden önce imanda hayır kazanmak imkânsızdır; öyleyse arzu edilen faydanın imkânsız olması evleviyetle geçerlidir. Bu istidlale başka vecihlerle de cevap verilmiştir. Bütün bunların özeti şudur: Ayet bu gibi ihtimalleri barındırdığı için, amelsiz sırf imanın binbir güçlükten sonra da olsa ebedî azaptan kurtarmaya yeteceğini açıkça haykıran, içine bu tür şüphelerin karışmadığı metinleri muhkem kat'î naslara muarız olamaz. Bütün bunlardan sonra Mutezile'ye şu itiraz da yöneltilir: 'Hayır' kelimesi nefiy siyakında nekiredir, dolayısıyla umum ifade eder; bu durumda imanın sırf tek bir hayırla bile fayda vermesi gerekir; oysa bu onların mezhebi değildir, zira onlara göre bütün salih ameller hayrın içine dâhildir.
قُلِ لهم بعد بيان حقيقة الحال على وجه التهديد انْتَظِرُوا ما تنتظرونه من إتيان أحد هذه الأمور إِنَّا مُنْتَظِرُونَ لذلك وحينئذ نفوز وتهلكون، وقيل: في هذا تأييد لكون المراد بما ينتظرونه إتيان ملائكة العذاب أو إتيان أمره تعالى به وعدة ضمنية لرسول الله ﷺ والمؤمنين بمعاينتهم بما يحيق بالكفرة من العقاب، ولعل ذلك هو الذي شاهدوه يوم بدر.
İşin hakikati açıklandıktan sonra tehdit yoluyla onlara { قُلِ } “de ki:” { انْتَظِرُوا } bu hususlardan birinin gelmesinden beklemekte olduğunuz şeyi bekleyin! { إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “Şüphesiz biz de beklemekteyiz” bunu [bekliyoruz]; o vakit biz kurtulacağız, siz ise helak olacaksınız. Şöyle de denilmiştir: Bunda, onların bekledikleri şeyin azap meleklerinin gelişi yahut Allah Teâlâ'nın azap emrinin gelişi olduğuna dair bir teyit; Resûlullah ﷺ ve müminler için de kâfirleri kuşatacak azabı bizzat müşahede edeceklerine dair zımnî bir vaat vardır; belki de bu, Bedir günü şahit oldukları şeydir.
إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ استئناف لسان أحوال أهل الكتابين إثر بيان حال المشركين بناء على ما روي عن ابن عباس وقتادة أن الآية نزلت في اليهود والنصارى أي بددوا دينهم وبعضوه فتمسك بكل بعض منه فرقة منهم.
{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Şüphesiz dinlerini parça parça edenler” İbn Abbas ve Katâde'den bu ayetin Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında indiğine dair rivayete dayanılarak, müşriklerin durumunun beyanından hemen sonra Ehl-i Kitab'ın durumunun lisan-ı hal ile ifadesi olan bir istînâftır; yani dinlerini darmadağın edip kısımlara böldüler, onlardan her bir fırka o dinden bir parçaya sarıldı.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه، وحمزة، والكسائي «فارقوا»
Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh-, Hamza ve Kisâî ise elif ile «فارَقُوا»
بالألف أي باينوا فإن ترك بعضه وإن كان بأخذ بعض آخر منه ترك الكل أو مفارقة له وَكانُوا شِيَعاً أي فرقا تشيع كل فرقة إماما وتتبعه أو تقويه وتظهر أمره.
şeklinde okumuşlardır; yani ayrıldılar, zira bir kısmını almakla da olsa dinin bir kısmını terk etmek tamamını terk etmek yahut ondan ayrılmaktır. { وَكانُوا شِيَعاً } “ve fırka fırka olanlar” yani her fırkanın bir öndere uyup peşinden gittiği yahut onu destekleyip davasını yaydığı gruplar haline geldiler.
أخرج أبو داود.
Ebû Dâvûd,
والترمذي وصححه. وابن ماجة. وابن حبان وصححه الحاكم عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: «افترقت اليهود على إحدى وسبعين فرقة كلهم في الهاوية إلا واحدة وافترقت النصارى على ثنتين وسبعين فرقة كلهم في الهاوية إلا واحدة وستفترق أمتي على ثلاث وسبعين فرقة كلهم في الهاوية إلا واحدة»
sahih olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Mâce, İbn Hibbân ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldılar; biri müstesna hepsi cehennemdedir. Hristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldılar; biri müstesna hepsi cehennemdedir. Ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri müstesna hepsi cehennemdedir.»
واستثناء الواحدة من فرق كل من أهل الكتابين إنما هو بالنظر إلى العصر الماضي قبل النسخ وأما بعده فالكل في الهاوية وإن اختلفت أسباب دخولهم. ومن
Ehl-i Kitap'tan her birinin fırkalarından birinin istisna edilmesi, ancak nesh edilmeden önceki geçmiş asra göredir; neshten sonra ise giriş sebepleri farklı olsa da hepsi cehennemdedir. Ve...