أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن جريج قال: نزلت في ثابت بن قيس بن شماس جذّ نخلا فقال: لا يأتين اليوم أحد إلا أطعمته فأطعم حتى أمسى وليست له ثمرة فأنزل الله تعالى ذلك، وروي مثله عن أبي العالية.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: [Bu ayet] Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında indi. Hurmasını devşirmiş ve: 'Bugün yanıma kim gelirse mutlaka onu doyuracağım' demişti. Akşama kadar yedirdi, nihayetinde elinde hiç hurma kalmadı; bunun üzerine Allah Teâlâ bu [ayeti] indirdi. Benzeri Ebu'l-Âliye'den de rivayet edilmiştir.
وعن أبي مسلم أن المراد ولا تسرفوا في الأكل قبل الحصاد كيلا يؤدي إلى بخس حق الفقراء. وأخرج عبد الرزاق عن ابن المسيب أن المعنى لا تمنعوا الصدقة فتعصوا، وقال الزهري: المعنى لا تنفقوا في معصية الله تعالى.
Ebû Müslim'den [gelen rivayete göre] murad; fakirlerin hakkının eksilmesine yol açmasın diye hasattan önce yemede israf etmeyiniz, demektir. Abdürrezzâk'ın İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre mana; sadakayı engelleyip de asi olmayın, şeklindedir. Zührî ise: 'Mana; Allah Teâlâ'ya isyan yolunda harcamayın, demektir' demiştir.
ويروى نحوه عن مجاهد.
Bunun benzeri Mücâhid'den de rivayet edilmektedir.
فقد أخرج ابن أبي حاتم عنه أنه قال: لو كان أبو قبيس ذهبا فأنفقه رجل في طاعة الله تعالى لم يكن مسرفا ولو أنفق درهما في معصية الله تعالى كان مسرفا. وقال مقاتل: المراد لا تشركوا الأصنام في الحرث والأنعام.
Nitekim İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Eğer Ebû Kubeys [dağı] altın olsa ve bir adam onu Allah Teâlâ'ya itaat yolunda harcasa israf etmiş olmaz; şayet bir dirhemi Allah Teâlâ'ya isyan yolunda harcasa israf etmiş olur.' Mukātil ise şöyle demiştir: 'Murad; ekin ve hayvanlarda putları ortak koşmayın, demektir.'
والخطاب على جميع هذه الأقوال لأرباب الأموال، وأخرج ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم أن الخطاب للولاة أي لا تأخذوا ما ليس لكم بحق وتضروا أرباب الأموال. واختار الطبرسي أنه خطاب للجميع من أرباب الأموال والولاة أي لا يسرف رب المال في الإعطاء ولا الإمام في الأخذ والدفع إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ بل يبغضهم من حيث إسرافهم ويعذبهم عليه إن شاء جل شأنه وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً شروع في تفصيل حال الأنعام وإبطال ما تقولوا على الله تعالى في شأنها بالتحريم والتحليل، وهو عطف على جَنَّاتٍ والجهة الجامعة إباحة الانتفاع بهما.
Bütün bu görüşlere göre hitap mal sahiplerinedir. İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den rivayetine göre ise hitap yöneticileredir; yani hakkınız olmayan şeyi alıp da mal sahiplerine zarar vermeyin, demektir. Tabersî ise hitabın hem mal sahipleri hem de yöneticiler olmak üzere herkese yönelik olduğu [görüşünü] tercih etmiştir; yani ne mal sahibi vermede israf etsin ne de imam (devlet başkanı) alma ve dağıtmada israf etsin. { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez”; bilakis israfları cihetiyle onlara buğzeder ve şanı yüce olan [Allah] dilerse bundan dolayı onlara azap eder. { وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً } “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yaratan O'dur]”; [bu ifade] sağmal ve davar cinsinden hayvanların durumunun detaylandırılmasına ve onların helalliği ve haramlığı hususunda Allah Teâlâ'ya isnat ettikleri uydurmaların boşa çıkarılmasına bir giriştir. { جَنَّاتٍ } kelimesine matuftur ve iki [grubu] birleştiren ortak yön ise her ikisinden de faydalanmanın mubah kılınmasıdır.
والجار والمجرور متعلق بأنشأ. والحمولة ما يحمل عليه لا واحد له كالركوبة.
Câr ve mecrûr (harfi cer ve tamlayanı), 'inşâ etti' fiiline müteallıktır. Hamûle (حَمُولَة); üzerine yük vurulan şeydir, 'rekûbe' kelimesi gibi tekili yoktur.
والمراد به ما يحمل الأثقال من الأنعام وبالفرش ما يفرش للذبح أو ما يفرش المنسوج من صوفه وشعره ووبره، وإلى الأول ذهب أبو مسلم وروي عن الربيع بن أنس. وإلى الثاني ذهب الجبائي، وقيل: الحمولة الكبار الصالحة للحمل والفرش الصغار الدانية من الأرض مثل الفرش المفروش عليها، وروي ذلك عن ابن مسعود لكنه رضي الله تعالى عنه خص ذلك بكبار الإبل وصغارها وهو إحدى الروايات عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وفي رواية أخرى الحمولة الإبل والخيل والبغال والحمير وكل شيء يحمل عليه والفرش الغنم كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ أي كلوا بعض ما رزقكم الله تعالى وهو الحلال، فمن تبعيضية.
Bununla kastedilen, sağmal ve davar cinsinden yük taşıyan hayvanlardır. Ferş (فَرْش) ile kastedilen ise kesilmek üzere [yere] yatırılan veya yününden, kılından ve tüyünden dokunup serilen şeylerdir. Birinci görüşe Ebû Müslim gitmiş olup Rebî' b. Enes'ten de rivayet edilmiştir. İkinci görüşe ise Cübbâî varmıştır. Hamûlenin yük taşımaya elverişli büyükbaşlar, ferşin ise üzerine serilen döşekler gibi yere yakın olan küçükbaşlar olduğu da söylenmiştir. Bu [görüş] İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir; ancak o radıyallâhu teâlâ anh bunu develerin büyükleri ve küçükleri ile sınırlandırmıştır ki bu, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen rivayetlerden biridir. Diğer bir rivayette ise hamûle; deve, at, katır, eşek ve üzerine yük vurulan her şeydir; ferş ise koyun ve keçidir. { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin”; yani Allah Teâlâ'nın size rızık kıldığı şeylerin bir kısmını, o da helal olanı yiyin. Buradaki 'min' (مِنْ) teb'îziyyedir (parça bildiren edattır).
والرزق شامل للحلال والحرام، والمعتزلة خصوه بالحلال كما تقدم أوائل الكتاب وادعوا أن هذه الآية أحد أدلتهم على ذلك وركبوا شكلا منطقيا أجزاؤه سهلة الحصول تقديره الحرام ليس بمأكول شرعا وهو ظاهر والرزق ما يؤكل شرعا لقوله تعالى: كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ فالحرام ليس برزق.
Rızık helali de haramı da kapsar. Mutezile ise kitabın başlarında geçtiği üzere onu helale hasretmiş ve bu ayetin buna dair delillerinden biri olduğunu iddia etmiştir. Parçaları kolayca elde edilen mantıksal bir kıyas kurmuşlardır; bunun takdiri şöyledir: Haram, şer'an yenilen şey değildir, bu açıktır; rızık ise Allah Teâlâ'nın { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } kavlinden dolayı şer'an yenilen şeydir; o halde haram rızık değildir.
وأنت تعلم أن هذا إنما يفيد لو صدق كل رزق مأكول شرعا، والآية لا تدل عليه، أما إذا كانت تبعيضية فظاهر، وأما إن كانت ابتدائية فلأنه ليس فيها ما يدل على تناول الجميع، وقيل: معنى الآية استحلوا الأكل مما أعطاكم الله تعالى وَلا تَتَّبِعُوا في أمر التحليل والتحريم بتقليد أسلافكم المجازفين في ذلك من تلقاء أنفسهم المفترين على الله سبحانه خُطُواتِ الشَّيْطانِ أي طرقه فإن ذلك منهم بإغوائه واستتباعه إياهم إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ أي ظاهر العداوة فقد أخرج آدم ﵇ من الجنة وقال: لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا [الإسراء: ٦٢] أعاذنا الله تعالى والمسلمين من شره إنه الرحمن الرحيم.
Bilirsin ki bu [kıyas], ancak 'her rızık şer'an yenilen şeydir' önermesi doğru olduğu takdirde fayda verir; oysa ayet buna delalet etmez. [Min] teb'îziyye olduğu takdirde bu durum açıktır; şayet ibtidâiyye (başlangıç bildiren) kabul edilirse bu durumda da ayette hepsini kapsadığına delalet eden bir husus yoktur. Ayetin manasının; Allah Teâlâ'nın size verdiği şeylerden yemeyi helal sayın, şeklinde olduğu da söylenmiştir. { وَلا تَتَّبِعُوا } “ve uymayın”; helal ve haram kılma işinde, kendi kafalarına göre bu hususta gelişi güzel hüküm veren ve Allah Teâlâ'ya iftira atan geçmişlerinizi taklit ederek, { خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “şeytanın adımlarına”; yani onun yollarına [uymayın]; zira onların bu yaptığı, şeytanın onları saptırması ve peşinden sürüklemesi sebebiyledir. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır”; yani düşmanlığı meydandadır; nitekim Âdem aleyhisselâm'ı cennetten çıkarmış ve: { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna, onun neslini muhakkak boyunduruğum altına alacağım” [el-İsrâ: 62] demiştir. Allah Teâlâ bizi ve Müslümanları onun şerrinden korusun; şüphesiz O, Rahmân'dır, Rahîm'dir.
هذا ومن باب الإشارة في الآيات: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً في عين الجمع المطلق قائلا يا معشر الجن أي
İşte bu, ayetlerdeki işarî [tefsir] babındandır: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Onların hepsini toplayacağı gün”; mutlak cem' عينinde (toplanmanın tam hakikatinde) şöyle buyurarak: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ } “Ey cin topluluğu!”; yani
القوى النفسانية قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ أي من الحواس والأعضاء الظاهرة أو من الصور الإنسانية بأن جعلتموهم أتباعكم بإغوائكم إياهم وتزيين اللذائذ الجسمانية لهم: وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وانتفع كل منا في صورة الجمعية الإنسانية بالآخر وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا بالموت أو المعاد على أقبح الهيئات وأسوأ الأحوال قالَ النَّارُ أي نار الحرمان ووجدان الآلام مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ ولا يشاء إلا ما يعلم ولا يعلم سبحانه الشيء إلا على ما هو عليه في نفسه إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ لا يعذبكم إلا بهيئات نفوسكم على ما تقتضيه الحكمة عليم بهاتيك الهيئات فيعذب على حسبها وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً أي نجعل بعضهم ولي بعض أو وليه وقرينه في العذاب بِما كانُوا يَكْسِبُونَ من المعاصي حسب استعدادهم.
ey nefis güçleri! { قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “İnsanlardan çoğunu [yoldan çıkarıp] elde ettiniz”; yani onları saptırmanız ve onlara cismanî lezzetleri süslü göstermeniz suretiyle dış duyulardan ve organlardan yahut insan suretlerinden çoğunu kendinize tabi kıldınız. { وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ } “Onların insanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık' dediler”; ve insanî topluluk suretinde her birimiz diğerinden faydalandı, { وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا } “ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık”; ölümle veya ahiretle, en çirkin suretler ve en kötü haller üzere ulaştık. { قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ } “[Allah] buyurdu ki: 'Durağınız ateştir'”; yani mahrumiyet ve elem çekme ateşidir, { خالِدِينَ فِيها إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesi müstesna, orada ebedî kalıcılarsınız”; O, ancak bildiği şeyi diler ve şanı yüce olan [Allah], bir şeyi ancak kendi zatında nasılsa öyle bilir. { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir”; size hikmetin gerektirdiğine uygun olarak ancak nefislerinizin heyetleri (kazandığı haller) sebebiyle azap eder, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; o halleri bilir ve onlara göre azap eder. { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } “İşte böylece zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz”; yani istidatlarına göre { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “kazanmakta oldukları [günahlar] sebebiyle” onların bir kısmını diğerinin velisi veya azapta onun yoldaşı ve yakını kılarız.
مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ
{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size peygamberler gelmedi mi?”
وهي عند كثير من أرباب الإشارة العقول وهي رسل خاصة ذاتية إلى ذويها مصححة لإرسال الرسل الأخر وهي رسل خارجية.
Bu [peygamberler], işarî ehlinin çoğuna göre akıllardır; bunlar, sahiplerine gönderilmiş özel ve zatî elçiler olup haricî elçiler olan diğer peygamberlerin gönderilişini tasdik ettirir ve meşru kılar.
وبعض المعتزلة حمل الرسول في قوله تعالى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا على العقل أيضا. وهذه الأسئلة عند بعض المؤولين والأجوبة والشهادات كلها بلسان الحال وإظهار الأوصاف ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى أي الأبدان أو القلوب بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ بل ينبههم بالعقل وإرشاده إقامة للحجة ولله تعالى الحجة البالغة وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مراتب في القرب والبعد وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ لذاته عن كل ما سواه ذُو الرَّحْمَةِ العامة الشاملة فخلق العباد ليربحوا عليه لا ليربح عليهم، والغني عند الكثير مشير إلى نعت الجلال وذو الرحمة إلى صفة الجمال إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ لغناه الذاتي عنكم وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ من أهل طاعته برحمته قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ أي جهتكم من الاستعداد إِنِّي عامِلٌ على مكانتي من ذلك وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ في قلوب عباده جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ ككرم العشق والمحبة وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وهي الصفات الروحانية التي جبلت القلوب عليها كالسخاء، والوفاء، والعفة، والحلم، والشجاعة. وَالنَّخْلَ أي نخل الإيمان وَالزَّرْعَ أي زرع إرادات الأعمال الصالحة وَالزَّيْتُونَ أي زيتون الإخلاص وَالرُّمَّانَ أي رمان شجر الإلهام، وقيل في كل غير ذلك وباب التأويل واسع كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وهو المشاهدات والمكاشفات إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا المريدين حَقَّهُ وهو الإرشاد والموعظة الحسنة يَوْمَ حَصادِهِ أوان وصولكم فيه إلى مقام التمكين والاستقامة وَلا تُسْرِفُوا بالكتمان عن المستحقين أو بالشروع في الكلام في غير وقته والدعوة قبل أوانها إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ لا يرتضي فعلهم وَمِنَ الْأَنْعامِ أي قوى الإنسان حَمُولَةً ما هو مستعد لحمل الأمانة وتكاليف الشرع وَفَرْشاً ما هو مستعد لإصلاح القالب وقيام البشرية كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وهو مختلف فرزق القلب هو التحقيق من حيث البرهان ورزق الروح هو المحبة بصدق التحرز عن الأكوان. ورزق السر هو شهود العرفان بلحظ العيان وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ بالميل إلى الشهوات الفانية والاحتجاب بالسوى إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ يريد أن يحجبكم عن مولاكم والله تعالى الموفق لسلوك الرشاد.
Mutezile'den bazıları Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” kavlindeki peygamberi de akla hamletmişlerdir. Bazı mütevillere göre bu sorular, cevaplar ve şehadetlerin tümü hâl diliyle ve vasıfların açığa çıkmasıyladır. { ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى } “Bu, Rabbinin memleketleri helak edici olmadığındandır”; yani bedenleri veya kalpleri, { بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ } “halkı habersizken haksızlıkla [helak edici olmadığındandır]”; bilakis hüccetin ikame edilmesi için onları akılla ve onun irşadıyla uyarır; nitekim üstün delil Allah Teâlâ'ya aittir. { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ } “Herkes için dereceler vardır”; yakınlık ve uzaklıkta mertebeler vardır. { وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ } “Rabbin zengindir”; zatı gereği O'nun dışındaki her şeyden müstağnidir, { ذُو الرَّحْمَةِ } “rahmet sahibidir”; genel ve kuşatıcı bir rahmet sahibidir; kulları Kendisi onlardan kazanç sağlasın diye değil, onlar Kendisinden kazanç sağlasın diye yaratmıştır. Birçoklarına göre 'Ganiyy' celâl vasfına, 'Zü'r-rahme' ise cemâl sıfatına işarettir. { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer dilerse sizi giderir”; zatı gereği size muhtaç olmadığından dolayı [giderir], { وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ } “ve ardınızdan dilediğini yerinize getirir”; rahmetiyle itaat ehlinden dilediğini [getirir]. { قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “De ki: Ey kavmim! Bulunduğunuz hal üzere çalışın”; yani istidat yönünüz üzere, { إِنِّي عامِلٌ } “şüphesiz ben de çalışıcıyım”; buna dair kendi makamım üzere [çalışıcıyım]. { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ } “O, var edendir”; kullarının kalplerinde [var edendir], { جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } “çardaklı bahçeleri”; aşk ve muhabbet asmaları gibi, { وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ } “ve çardaksız olanları”; bunlar cömertlik, vefa, iffet, hilim ve şecaat gibi kalplerin fıtratına yerleştirilen ruhanî sıfatlardır. { وَالنَّخْلَ } “ve hurmaları”; yani iman hurmasını, { وَالزَّرْعَ } “ve ekinleri”; yani salih amellerin iradeleri ekinini, { وَالزَّيْتُونَ } “ve zeytini”; yani ihlas zeytinini, { وَالرُّمَّانَ } “ve narı”; yani ilham ağacının narını [var eden O'dur]. Bunların her biri hakkında başka şeyler de söylenmiştir ve tevil kapısı geniştir. { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “Onun ürününden yiyin”; ki bunlar müşahedeler ve keşiflerdir, { إِذا أَثْمَرَ } “ürün verdiği zaman”, { وَآتُوا } “ve verin”; müridlere [verin], { حَقَّهُ } “hakkını”; o da irşad ve güzel öğüttür, { يَوْمَ حَصادِهِ } “hasat günü”; temkin ve istikamet makamına ulaştığınız vakit [verin], { وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin”; hak edenlerden gizleyerek yahut vaktinden önce söze başlayıp zamanı gelmeden davette bulunarak [israf etmeyin]. { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez”; onların fiilinden razı olmaz. { وَمِنَ الْأَنْعامِ } “Hayvanlardan da”; yani insanın güçlerinden, { حَمُولَةً } “yük taşıyanı”; emaneti ve şeriatın tekliflerini taşımaya istidatlı olanı, { وَفَرْشاً } “ve sergi olanı [yaratan O'dur]”; bedenin ıslahına ve beşeriyetin ayakta durmasına hazır olanı [yaratan O'dur]. { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin”; bu [rızık] farklı farklıdır: Kalbin rızkı bürhan cihetinden tahkiktir, ruhun rızkı masivadan samimiyetle sakınmak suretiyle muhabbettir, sırrın rızkı ise bizzat görerek irfanı müşahede etmektir. { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “ve şeytanın adımlarına uymayın”; fani şehvetlere meylederek ve masiva ile perdelenerek [uymayın]. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır”; sizi Mevlânızdan perdelemek ister. Doğru yolda yürümeye muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.
ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ الزوج يقال لكل واحد من القرينين من الذكر والأنثى في الحيوانات المتزاوجة ويطلق على مجموعهما، والمراد به هنا الأول، وإلا كانت أربعة. وإيرادها بهذا العنوان وهذا العدد أوفق لما سيق له الكلام وثَمانِيَةَ على ما قاله الفراء واختاره غير واحد من المحققين- بدل من حَمُولَةً وَفَرْشاً منصوب بما نصبهما وهو ظاهر على تفسير الحمولة والفرش بما يشمل الأزواج الثمانية أما لو خص ذلك بالإبل ففيه خفاء.
{ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sekiz çift”; zevc (eş/çift) kelimesi, çiftleşen hayvanlarda erkek ve dişiden her bir eşe dendiği gibi ikisinin toplamına da ıtlak olunur. Burada murad birincisidir; aksi takdirde [hayvanların sayısı] dört olurdu. Onların bu unvanla ve bu sayıyla zikredilmesi, sözün sevk ediliş gayesine daha uygundur. Ferrâ'nın dediğine ve muhakkiklerden birden fazlasının tercih ettiğine göre { ثَمانِيَةَ } lafzı; { حَمُولَةً وَفَرْشاً } lafzından bedeldir ve onları nasbeden âmil ile mensuptur. Bu durum, hamûle ve ferşin sekiz çifti kapsayacak şekilde tefsir edilmesine göre açıktır; ancak bunlar sadece deveye hasredilirse bunda bir kapalılık olur.
وجوز أن يكون التقدير وأنشأ ثمانية وأنه معطوف على جَنَّاتٍ وحذف الفعل وحرف العطف، وضعفه أبو البقاء ووجهه لا يخفى. وأن يكون مفعولا لكلوا الذي قبله والتقدير كلوا لحم ثمانية أزواج وَلا تَتَّبِعُوا جملة معترضة. وأن يكون حالا من ما مرادا بها الأنعام ويؤول بنحو مختلفة أو متعددة ليكون بيانا للهيئة وهو عند من يشترط في الحال أن يكون مشتقا أو مؤولا به ظاهر. وتعقب ذلك شيخ الإسلام بأنه يأباه جزالة النظم الكريم لظهور أنه مسوق لتوضيح حال الأنعام بتفصيلها أولا إلى حمولة وفرش ثم تفصيلها إلى ثمانية أزواج حاصلة من تفصيل الأول إلى الإبل والبقر وتفصيل الثاني إلى الضأن والمعز ثم تفصيل كل من الأقسام الأربعة إلى الذكر والأنثى كل ذلك لتحرير المواد التي تقوّلوا فيها عليه سبحانه بالتحليل والتحريم ثم تبكيتهم بإظهار كذبهم وافترائهم في كل مادة مادة من تلك المواد بتوجيه الإنكار إليها مفصلة انتهى. وفيه منع ظاهر، وقوله سبحانه: مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ على معنى زوجين اثنين الكبش والنعجة. ونصب «اثنين» قيل: على أنه بدل من «ثمانية أزواج» بدل بعض من كل أو كل من كل أن لوحظ العطف عليه منصوب بناصبه والجار متعلق به.
Takdirin 've sekiz [çift] var etti' şeklinde olması, { جَنَّاتٍ } kelimesine matuf kılınması ve fiil ile atıf harfinin hazfedilmiş olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ bunu zayıf görmüştür ve bunun gerekçesi gizli değildir. Kendisinden önceki 'yiyin' fiilinin mef'ûlü olması da caiz görülmüştür ki takdir; 'sekiz çiftin etini yiyin' şeklinde olur ve { وَلا تَتَّبِعُوا } kısmı ara cümle sayılır. Kendisiyle davarlar kastedilen 'mâ'dan hâl olması da caiz görülmüştür; heyeti (durumu) beyan etmesi için 'farklı farklı' veya 'çeşitli' şeklinde tevil edilir; bu da hâlin müştak veya müştak hükmünde olmasını şart koşanlara göre açıktır. Şeyhülislam buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Yüce nazzmın fesahati buna engeldir; zira bu ifadenin davarların durumunu açıklamak üzere sevk edildiği açıktır; önce hamûle ve ferş şeklinde detaylandırılmış, ardından birincisinin deve ve sığır, ikincisinin koyun ve keçi olarak ayrılmasıyla sekiz çifte detaylandırılmış, sonra bu dört kısımdan her biri erkek ve dişi olarak detaylandırılmıştır. Bütün bunlar, onların helal ve haram kılma hususunda O'na isnat ederek uydurdukları maddeleri tespit etmek, ardından o maddelerin her birine ayrı ayrı inkâr yönelterek her bir maddede onların yalanlarını ve iftiralarını ortaya koyup onları susturmak içindir.' [Şeyhülislam'ın sözü] bitti. Bunda açık bir engel vardır. Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ } “Koyundan iki” kavli, iki çift yani koç ve koyun manasındadır. 'İkisini' (اثْنَيْنِ) lafzının nasbının; 'sekiz çift'ten bedel-i ba'z veya üzerine atıf gözetilirse bedel-i kül olmak üzere bedel olduğu, kendisini nasbeden âmille mensup olduğu ve câr [mecrûrun] ona müteallık olduğu söylenmiştir.
وقال العلامة الثاني: الظاهر أن مِنَ الضَّأْنِ بدل من الأنعام واثْنَيْنِ من حَمُولَةً وَفَرْشاً أو من ثمانية أزواج أن جوزنا أن يكون للبدل بدل، وجوز أن يكون البدل «اثنين» ومن الضأن حال من النكرة قدمت عليها.
Allâme-i Sânî şöyle demiştir: 'Zahir olan, { مِنَ الضَّأْنِ } ifadesinin davarlardan bedel, { اثْنَيْنِ } lafzının ise { حَمُولَةً وَفَرْشاً } ifadesinden yahut bedele de bedel yapılmasını caiz görürsek 'sekiz çift'ten bedel olmasıdır.' 'İkisini' lafzının bedel, 'koyundan' ifadesinin ise nekradan önce gelmiş hâl olması da caiz görülmüştür.
وقرىء «اثنان» على أنه مبتدأ خبره الجار والمجرور، والجملة بيانية لا محل لها من الإعراب، والضأن اسم جنس كالإبل جمع ضئين كأمير وكعبيد أو جمع ضائن كتاجر وتجر، وقرىء بفتح الهمزة وهو لغة فيه وَمِنَ الْمَعْزِ زوجين اثْنَيْنِ التيس والعنز. وقرأ ابن كثير، وأبو عمرو، ويعقوب، وابن عامر بفتح العين وهو جمع ماعز كصاحب وصحب وحارس وحرس. وقرأ أبي «ومن المعزى» وهو اسم جمع معز، وهذه الأزواج الأربعة- على ما
Câr ve mecrûrun haber olduğu bir mübteda sayılarak 'ikisi' (اثنان) şeklinde de okunmuştur; cümle beyâniyyedir, iraptan mahalli yoktur. Da'n (الضَّأْنِ); 'ibil' gibi cins ismidir; 'emîr' ve 'abîd' gibi 'daîn'in çoğuludur yahut 'tâcir' ve 'tecr' gibi 'dâin'in çoğuludur. Hemzenin fethasıyla da okunmuştur ki bu bir lehçedir. { وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } “Keçiden de iki”; teke ve keçi olmak üzere iki eş. İbn Kesîr, Ebû Amr, Ya'kūb ve İbn Âmir, ayn harfinin fethasıyla [el-Maaz] okumuşlardır; bu da 'sâhib' ve 'sahb', 'hâris' ve 'hares' gibi 'mâiz'in çoğuludur. Übey ise ma'zın ismi cemi olan 've mine'l-ma'zâ' şeklinde okumuştur. Bu dört çift -şeyhülislamın
اختاره شيخ الإسلام- تفصيل للفرش قال: ولعل تقديمها في التفصيل مع تأخر أصلها في الإجمال لكون هذين النوعين عرضة للأكل الذي هو معظم ما يتعلق به الحل والحرمة وهو السر في الاقتصار على الأمر به في قوله تعالى: كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ من غير تعرض للانتفاع بالحمل والركوب وغير ذلك مما حرموه في السائبة وأخواتها ومن الناس من علل التقديم بأشرفية الغنم ولهذا رعاها الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وهو لا يناسب المقام كما لا يخفى قُلْ تبكيتا لهم وإظهارا لعجزهم عن الجواب آلذَّكَرَيْنِ ذكر الضار وذكر المعز حَرَّمَ الله تعالى أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أي أنثى ذينك الصنفين، ونصب آلذَّكَرَيْنِ والْأُنْثَيَيْنِ بحرم أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أي أم الذي حملته إناث النوعين ذكرا كان أو أنثى. نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ أي أخبروني بأمر معلوم من جهته تعالى جاءت به الأنبياء عليهم الصلاة والسلام يدل على أنه تعالى حرم شيئا ما ذكر أو نبئوني ببينة متلبسة بعلم صادرة عنه إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في دعوى التحريم عليه ﷾، والأمر تأكيد للتبكيت وإظهار الانقطاع وَمِنَ الْإِبِلِ زوجين اثْنَيْنِ الجمل والناقة، وهذا عطف على قوله سبحانه: ومِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ والإبل- كما قال الراغب- يقع على البعران الكثيرة ولا واحد له من لفظه ويجمع- كما في القاموس- على آبال والتصغير أبيلة.
tercihine göre- ferşin detaylandırılmasıdır. O şöyle demiştir: 'Mücmel zikredilişte asılları sonda geldiği halde tafsilde öne alınmalarının sebebi, muhtemelen bu iki türün helal ve haram kılınmanın çoğunlukla taalluk ettiği yemeye konu olmasıdır. Nitekim sâibe ve benzerlerinde haram kıldıkları yük taşıma, binme ve benzeri diğer faydalanmalara hiç değinilmeksizin Allah Teâlâ'nın: { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } kavlinde sadece yeme emriyle yetinilmesinin sırrı da budur.' İnsanlardan bazıları öne alınmayı koyun ve keçinin daha şerefli olmasıyla gerekçelendirmiş ve bu yüzden peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm onları güttüğünü söylemiştir; oysa gizli olmadığı üzere bu makama uygun değildir. Onları susturmak ve cevaptan aciz olduklarını ortaya koymak için { قُلْ } “De ki:”, { آلذَّكَرَيْنِ } “İki erkeği mi”; koçun erkeğini ve tekenin erkeğini mi, { حَرَّمَ } “haram kıldı”; Allah Teâlâ [haram kıldı], { أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } “yoksa iki dişiyi mi?”; yani o iki sınıfın dişisini mi? { آلذَّكَرَيْنِ } ve { الْأُنْثَيَيْنِ } kelimeleri 'harrama' fiili ile mensuptur. { أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } “Yoksa iki dişinin rahimlerinin kuşattığını mı?”; yani ister erkek ister dişi olsun iki türün dişilerinin taşıdığı yavruyu mu? { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ } “Bana bir bilgiyle haber verin”; yani Allah Teâlâ katından peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm getirdiği ve O'nun zikredilen şeylerden birini haram kıldığına delalet eden bilinen bir emri bana bildirin yahut bana ilme dayanan ve ondan sadır olan açık bir delil haber verin, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz”; O'na azze ve celle iftira ederek haram kıldığınız iddianızda [doğru iseniz]. Bu emir susturmayı ve onların acizliğini teyit içindir. { وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ } “Deveden de iki [çift]”; deve ve dişi deve. Bu, Allah Teâlâ'nın { ومِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ } kavline matuftur. İbil (الْإِبِلِ) -Râgıb'ın dediği gibi- çok sayıda deveye denir, kendi lafzından tekili yoktur ve Kâmûs'ta geçtiği üzere çoğulu 'âbâl', küçültme ismi ise 'übeyle'dir.
وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ هما الثور وأنثاه قُلْ إفحاما لهم في أمر هذين النوعين أيضا آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ الله تعالى منهما أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ من ذينك النوعين، والمعنى- كما قال كثير من أجلة العلماء- إنكار أن الله تعالى حرم عليهم شيئا من هذه الأنواع الأربعة وإظهار كذبهم في ذلك وتفصيل ما ذكر من الذكور والإناث وما في بطونها للمبالغة في الرد عليهم بإيراد الإنكار على كل مادة من مواد افترائهم فإنهم كانوا يحرمون ذكور الأنعام تارة وإناثها تارة وأولادها كيفما كانت تارة أخرى مسندين ذلك كله لله سبحانه، وإنما لم يل المنكر وهو التحريم الهمزة والجاري في الاستعمال أن ما نكر وليها لأن ما في النظم الكريم أبلغ.
{ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ } “Sığırdan da iki”; onlar da boğa ve inektir. Bu iki tür hususunda da onları susturmak için { قُلْ } “De ki:”, { آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } “İki erkeği mi, iki dişiyi mi yoksa iki dişinin rahimlerinin kuşattığını mı haram kıldı?”; o iki türden olanı [mı haram kıldı]? Mana -ulemanın büyüklerinin çoğunun belirttiği gibi- Allah Teâlâ'nın bu dört türden hiçbir şeyi onlara haram kılmadığını inkâr etmek ve onların bu husustaki yalanlarını ortaya çıkarmaktır. Erkeklerin, dişilerin ve karınlarındakilerin böyle detaylandırılması; onların iftiralarının her bir maddesine inkâr yöneltilerek reddiyede mübalağa yapılması içindir. Zira onlar davarların bazen erkeklerini, bazen dişilerini, bazen de ne olursa olsun yavrularını haram kılıyor ve bütün bunları da Allah Teâlâ'ya isnat ediyorlardı. İnkâr edilen şey yani haram kılma fiili istifham hemzesinin hemen peşinden getirilmemiştir; oysa yaygın kullanımda inkâr edilen şey hemzenin peşinden gelir; çünkü yüce nazzımda yer alan üslup daha beliğdir.
وبيانه- على ما قال الكسائي- أن إثبات التحريم يستلزم إثبات محله لا محالة فإذا انتفى محله وهو الموارد الثلاثة لزم انتفاء التحريم على وجه برهاني كأنه وضع الكلام موضع من سلم أن ذلك قد كان ثم طالبه ببيان محل كي يتبين كذبه ويفتضح عند المحاقة، وإنما لم يورد سبحانه الأمر عقيب تفصيل الأنواع الأربعة بأن يقال: قل الذكور حرم أم الإناث أما اشتملت عليه أرحام الإناث لما في التكرير من المبالغة أيضا في الإلزام والتبكيت.
Kisâî'nin belirttiğine göre bunun açıklaması şudur: Haram kılmanın ispatı, şüphesiz onun mahallinin de ispatını gerektirir. Mahalli yani bu üç durum ortadan kalkınca, haram kılmanın yokluğu da delilli bir şekilde zorunlu hale gelir; sanki söz, bunun vuku bulduğunu peşinen kabul eden ve sonra onun yalanı ortaya çıksın ve tartışma anında rezil olsun diye mahalli açıklamasını talep eden kimsenin makamına konulmuştur. Allah Teâlâ'nın bu emri, 'De ki: Erkekleri mi haram kıldı, yoksa dişileri mi, yoksa dişilerin rahimlerinin kuşattığını mı?' denilerek dört türün tafsilatının hemen akabinde getirmemesi ise, tekrarda bağlayıcılık ve susturma hususunda mübalağa bulunmasından dolayıdır.
ونقل الإمام عن المفسرين أنهم قالوا: إن المشركين من أهل الجاهلية كانوا يحرمون بعض الأنعام فاحتج الله سبحانه على إبطال ذلك بأن للضأن والمعز والإبل والبقر ذكرا وأنثى فإن كان قد حرم سبحانه منها الذكر وجب أن يكون كل ذكورها حراما وإن كان حرم جل شأنه الأنثى وجب أن يكون كل إناثها حراما. وإن كان حرم الله تعالى شأنه ما اشتملت عليه أرحام الإناث وجب تحريم الأولاد كلها لأن الأرحام تشتمل على الذكر والإناث.
İmam [Râzî], müfessirlerin şöyle dediklerini nakletmiştir: Cahiliye ehli müşrikler bazı davarları haram kılıyorlardı. Allah Teâlâ bunu iptal etmek için şu delili getirdi: Koyunun, keçinin, devenin ve sığırın erkeği ve dişisi vardır; eğer O sübhânehû bunlardan erkeği haram kılmışsa bütün erkeklerinin haram olması gerekirdi; eğer şanı yüce olan [Allah] dişiyi haram kılmışsa bütün dişilerinin haram olması gerekirdi. Eğer şanı yüce olan Allah Teâlâ dişilerin rahimlerinin kuşattığı şeyi haram kılmışsa bütün yavruların haram olması gerekirdi, çünkü rahimler hem erkeği hem dişiyi kuşatır.
وتعقبه بأنه بعيد جدا لأن لقائل أن يقول: هب أن هذه الأجناس الأربعة محصورة في الذكور والإناث إلا أنه لا يجب أن تكون علة تحريم ما حكموا بتحريمه محصورة في الذكورة والأنوثة بل علة تحريمها كونها بحيرة أو سائبة أو وصيلة أو غير ذلك من الاعتبارات كما إذا قلنا: إنه تعالى حرم ذبح بعض الحيوانات لأجل الأكل فإذا قيل: إن ذلك الحيوان إن كان قد حرم لكونه ذكرا وجب أن يحرم كل حيوان ذكر. وإن كان قد حرم لكونه أنثى وجب أن يحرم كل حيوان أنثى. ولما لم يكن هذا الكلام لازما عليه فكذا هو الوجه الذي ذكره المفسرون، ثم ذكر في الآية وجهين من عنده وفيما ذكرنا غني عن نقلهما.
[Râzî] bunu çok uzak bularak şöyle itiraz etmiştir: Çünkü birisi şöyle diyebilir: 'Kabul edelim ki bu dört cins erkek ve dişiden ibarettir; ancak haramlığına hükmettikleri şeyin haram kılınma illetinin sırf erkeklik ve dişilikle sınırlı olması gerekmez; bilakis onların haram kılınma illeti bahîre, sâibe, vasîle veya diğer itibarlar olmasıdır. Nitekim: 'Allah Teâlâ bazı hayvanların yemek için kesilmesini haram kıldı' dediğimizde; şayet 'O hayvan eğer erkek olduğu için haram kılındıysa her erkek hayvanın haram olması gerekirdi; şayet dişi olduğu için haram kılındıysa her dişi hayvanın haram olması gerekirdi' denilirse bu söz nasıl o kimseye bağlayıcı olamazsa, müfessirlerin zikrettiği vecih de öyledir.' Sonra ayet hakkında kendisinden iki vecih zikretmiştir; bizim aktardığımız hususlar onları nakletmeye ihtiyaç bırakmamaktadır.
ومن الناس من زعم أن المراد من الاثنين في الضأن والمعز والبقر الأهلي والوحشي وفي الإبل العربي والبختي وهو مما لا ينبغي أن يلتفت إليه. وما روي عن ليث بن سليم لا يدل عليه، وقول الطبرسي: إنه المروي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه كذب لا أصل له وهو شنشنة أعرفها من أخزم، وقوله سبحانه: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ تكرير للإفحام والتبكيت، وأم منقطعة، والمراد بل أكنتم حاضرين مشاهدين إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ أي أمركم وألزمكم بِهذا التحريم إذ العلم بذلك إما بأن يبعث سبحانه رسولا بخبركم به وإما بأن تشاهدوا الله تعالى وتسمعوا كلامه جل شأنه فيه. والأول مناف لما أنتم عليه لأنكم لا تؤمنون برسول فيتعين المشاهدة والسماع بالنسبة إليكم وذلك محال ففي هذا ما لا يخفى من التهكم بهم.
İnsanlardan bazıları koyun, keçi ve sığırdaki 'iki'den muradın evcil ve yabanî, devedeki 'iki'den muradın ise Arap devesi ve Bahtî (çift hörgüçlü) devesi olduğunu iddia etmiştir ki bu iltifat edilmemesi gereken bir görüştür. Leys b. Süleym'den rivayet edilen şey buna delalet etmez. Tabersî'nin: 'Ebû Abdullah radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen budur' sözü ise aslı astarı olmayan bir yalandır; bu, Ahzem'den bildiğim eski bir huydur. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ } “Yoksa siz şahitler miydiniz?” kavli, susturma ve mahkûm etmeyi pekiştirmedir. 'Em' (أَمْ) munkatıadır; murad ise; yoksa siz bizzat hazır bulunup müşahede mi ettiniz, { إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } “Allah size bunu vasiyet ettiğinde?”; yani bu haram kılmayı emredip size yüklediğinde? Zira bunu bilmek ya O'nun size bunu haber veren bir peygamber göndermesiyle ya da Allah Teâlâ'yı bizzat görüp O'nun bu husustaki kelamını işitmenizle mümkündür. Birincisi bulunduğunuz hale aykırıdır; çünkü siz bir peygambere inanmıyorsunuz. Bu durumda sizin açınızdan bizzat müşahede etmek ve işitmek zorunlu hale gelir ki bu da imkânsızdır. Bunda onlarla alay etme manasının bulunduğu açıktır.
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً فنسب إليه سبحانه تحريم ما لم يحرم، والمراد به- على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- عمرو بن لحي بن قمئة الذي بحر البحائر وسيب السوائب وتعمد الكذب على الله تعالى، وقيل: كبراؤهم المقررون لذلك، وقيل: الكل لاشتراكهم في الافتراء عليه ﷾، والمراد فأي فريق أظلم ممن إلخ، واعترض بأن قيد التعمد معتبر في معنى الافتراء. ومن تابع عمرا من الكبراء يحتمل أنه أخطأ في تقليده فلا يكون متعمدا للكذب فلا ينبغي تفسير الموصول به، والفاء لترتيب ما بعد على ما سبق من تبكيتهم وإظهار كذبهم وافترائهم، ونصب كَذِباً قيل على المفعولية، وقيل: على المصدرية من غير لفظ الفعل، وجعله حالا أي كاذبا جوزه بعض كمل المتأخرين وهو بعيد لا خطأ خلافا لمن زعمه.
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kim vardır?”; yani O'nun haram kılmadığı şeyin haram kılınmasını O'na isnat edenden. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bununla kastedilen; kulakları yarıp adayan (bahîre yapan), develeri putlara salıveren (sâibe yapan) ve Allah Teâlâ'ya bilerek yalan isnat eden Amr b. Lühayy b. Kamaa'dır. Bunu karara bağlayan elebaşları olduğu da söylenmiştir. O'na azze ve celle iftira etmede ortak oldukları için hepsinin kastedildiği de söylenmiştir. Murad; '...edenden daha zalim hangi grup vardır?' şeklindedir. Buna; kastetme kaydının iftira manasında muteber olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira elebaşlarından Amr'a tabi olan kimsenin onu taklit ederken hata etmiş olması muhtemeldir, dolayısıyla kasten yalan söylemiş olmaz; bu sebeple ism-i mevsûl onunla tefsir edilmemelidir. 'Fâ' harfi, sonrasını önceden geçen susturmaya ve onların yalan ve iftiralarının ortaya çıkarılmasına bağlamak içindir. { كَذِباً } kelimesinin nasbının mef'ûlün bih olduğu söylenmiştir; fiilin kendi lafzından olmayan masdarı olduğu da söylenmiştir. Son dönem âlimlerinden bazıları bunu hâl yaparak 'yalancı olarak' manasını caiz görmüşlerdir; bu, öyle iddia edenin aksine hatalı değilse de uzaktır.
لِيُضِلَّ النَّاسَ متعلق بالافتراء بِغَيْرِ عِلْمٍ متعلق بمحذوف وقع حالا من ضمير افْتَرى أي افترى عليه سبحانه جاهلا بصدور التحريم عنه جل شأنه، وإنما وصف بعدم العلم مع أن المفتري عالم بعدم الصدور إيذانا بخروجه في الظلم عن الحدود والنهايات فإن من افترى عليه سبحانه بغير علم بصدور ذلك عنه ﷻ مع احتمال صدوره إذا كان في تلك الغاية من الظلم فما الظن بمن افترى وهو يعلم عدم الصدور.
{ لِيُضِلَّ النَّاسَ } “İnsanları saptırmak için”; iftira etmeye müteallıktır. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bir ilme dayanmaksızın”; { افْتَرى } fiilinin zamirinden hâl olan mahzufa müteallıktır; yani şanı yüce olan [Allah]'tan bir haram kılmanın sadır olduğunu bilmeksizin O'na iftira etti, demektir. İftira eden kimse bir haram kılmanın sadır olmadığını bildiği halde onun 'bilgisizlik' ile nitelenmesi, onun zulümde sınırları ve hadleri aştığını bildirmek içindir; zira şanı yüce olan [Allah]'tan bir şeyin sadır olma ihtimali varken bunu bilmeksizin O'na iftira eden kimse zulmün bu son noktasındaysa, sadır olmadığını bilerek iftira edenin durumu nasıl olur!
وجوز كونه حالا من فاعل يضل على معنى متلبسا بغير علم بما يؤدي به إليه من العذاب العظيم. وقيل:
Bunun, kendisini sürükleyeceği büyük azabı bilmeksizin manasında 'saptırır' fiilinin failinden hâl olması da caiz görülmüştür. Şöyle de denilmiştir:
معنى الآية عليه أنه عمل عمل القاصد إضلال الناس من أجل دعائهم إلى ما فيه الضلال وإن لم يقصد الإضلال وكان جاهلا بذلك غير عالم به، وهو ظاهر في أن اللام للعاقبة وله وجه. وجوز أن يكون الجار متعلقا بمحذوف وقع حالا من النَّاسَ وما تقدم أظهر وأبلغ في الذم. واستدل القاضي بالآية على أن الإضلال عن الدين مذموم لا يليق بالله تعالى لأنه سبحانه إذا ذم الإضلال الذي ليس فيه إلا تحريم المباح فالذي هو أعظم منه أولى بالذم، وفيه أنه ليس كل ما كان مذموما من الخلق كان مذموما من الخالق.
Buna göre ayetin manası; insanları saptırmayı kastetmemiş olsa ve buna dair cahil olup bilmese bile, onları içinde sapıklık bulunan şeye davet etmesi sebebiyle insanları saptırmayı kastedenin amelini yaptı, demektir. Bu, lâm harfinin âkıbet (sonuç) bildirdiğinde açıktır ve bunun bir tutar yanı vardır. Bu câr ve mecrûrun { النَّاسَ } lafzından hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması da caiz görülmüştür; ancak daha önce geçen [açıklama] daha açıktır ve yermede daha beliğdir. Kādî [Abdülcebbâr], dinden saptırmanın yerilmiş olduğuna ve Allah Teâlâ'ya layık olmadığına bu ayetle istidlal etmiştir; zira O sübhânehû içinde mubahı haram kılmaktan başka bir şey olmayan saptırmayı yerdiğine göre, bundan daha büyük olanı yermeye daha layıktır. Buna karşı; yaratılmışlar için yerilmiş olan her şeyin Yaratıcı için de yerilmiş olması gerekmez, cevabı verilmiştir.
إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ إلى طريق الحق، وقيل: إلى دار الثواب لاستحقاقهم العقاب واختاره الطبرسي، وإلى نحوه ذهب القاضي بناء على مذهبه وليس بالبعيد على أصولنا أيضا. وقيل: إلى ما فيه صلاحهم عاجلا وآجلا وهو أتم فائدة وأنسب بحذف المعمول، ونفي الهداية عن الظالم يستدعي نفيها عن الأظلم من باب أولى قُلْ أمر لرسول الله ﷺ بعد إلزام المشركين وتبكيتهم وبيان أن ما يتقولونه في أمر التحريم افتراء بحت بأن يبين لهم ما حرم عليهم.
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”; hak yola erdirmez. Cezayı hak ettikleri için sevap yurduna erdirmez, denilmiştir ki Tabersî bunu tercih etmiştir. Kādî da kendi mezhebine binaen buna benzer bir görüşe gitmiştir; bu bizim usulümüze göre de uzak değildir. Dünyada ve ahirette kendileri için salah olan şeye [erdirmez] denilmiştir ki bu daha tam bir fayda sağlar ve mef'ûlün hazfedilmesine daha uygundur. Zalimden hidayetin nefyedilmesi, en zalim olandan öncelikle nefyedilmesini gerektirir. { قُلْ } “De ki:”; müşrikler susturulup mahkûm edildikten ve haram kılma işinde söylediklerinin sırf iftiradan ibaret olduğu beyan edildikten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendilerine nelerin haram kılındığını onlara açıklaması için verilen bir emirdir.
وقوله سبحانه: لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً إلخ كناية عن عدم الوجود، وفيه إيذان بأن طريق التحريم ليس إلا التنصيص من الله تعالى دون التشهي والهوى، وتنبيه- كما قيل- على أن الأصل في الأشياء الحل، و
Allah Teâlâ'nın: { لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” vb. kavli, [o hükmün] bulunmadığından kinayedir. Bunda, haram kılma yolunun heva ve hevese göre değil, ancak Allah Teâlâ'nın açık nassı ile olacağını bildirme ve denildiği gibi eşyada aslolanın mubahlık olduğuna dikkat çekme vardır.
مُحَرَّماً صفة لمحذوف دل عليه ما بعد وقد قام مقامه بعد حذفه فهو مفعول أول لأجد ومفعوله الثاني فِي ما أُوحِيَ قدم للاهتمام لا لأن المفعول الأول نكرة لأنه نكرة عامة بالنفي فلا يجب تقديم المسند الظرف، وليس المفعول الأول محذوفا أي لا أجد ريثما تصفحت ما أوحي إلي قرآنا وغيره على ما يشعر به العدول عن أنزل إلى «أوحي» أو ما أوحي إلي من القرآن طعاما محرما من المطاعم التي حرمتموها عَلى طاعِمٍ أي طاعم كان من ذكر أو أنثى ردا على قولهم: مُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وقوله تعالى: يَطْعَمُهُ في موضع الصفة لطاعم جيء به كما في قوله سبحانه: طائِرٍ يَطِيرُ [الأنعام: ٣٨] قطعا للمجاز. وقرىء «يطعمه» بالتشديد وكسر العين، والأصل يطتعمه فأبدلت التاء طاء وأدغمت فيها الأولى، والمراد بالطعم تناول الغذاء، وقد يستعمل طعم في الشراب أيضا كما تقدم الكلام عليه، والمتبادر هنا الأول، وقد يراد به مطلق النفع، ومنه ما في حديث بدر ما قتلنا أحدا به طعم ما قتلنا إلا عجازا صلعا أي قتلنا من لا منفعة له ولا اعتداد به، وإرادة هذا المعنى هنا بعيد جدا ولم أر من قال به، نعم قيل: المراد سائر أنواع التناولات من الأكل والشرب وغير ذلك، ولعل إرادة غير الأكل فيه بطريق القياس، وكذا حمل الطاعم على الواجد من قولهم: رجل طاعم أي حسن الحال مرزوق وإبقاء يَطْعَمُهُ على ظاهره أي على واجد يأكله فلا يكون الوصف حينئذ لزيادة التقرير على ما أشرنا إليه.
{ مُحَرَّماً } kelimesi, sonrasının delalet ettiği mahzuf bir kelimenin sıfatıdır ve hazfedildikten sonra onun yerine geçmiştir; dolayısıyla 'bulamıyorum' fiilinin birinci mef'ûlüdür; ikinci mef'ûlü olan { فِي ما أُوحِيَ } ifadesi ise birinci mef'ûlün nekra olmasından dolayı değil ehemmiyetine binaen öne alınmıştır; zira o olumsuzluk sebebiyle genel bir nekradır, bu yüzden zarf olan müsnedin öne geçmesi vacip değildir. Birinci mef'ûl hazfedilmiş değildir; yani 'İndirildi' yerine 'Vahyolundu' ifadesine geçilmesinin hissettirdiği üzere Kur'an ve diğerleri kabilinden bana vahyolunanları yahut Kur'an'dan bana vahyolunanları incelediğim kadarıyla, haram kıldığınız yiyeceklerden { عَلى طاعِمٍ } “yiyen kimseye”; onların: 'Kadınlarımıza haram kılındı' sözlerine reddiye olarak erkek olsun dişi olsun herhangi bir yiyene haram kılınmış bir yiyecek bulamıyorum, takdirindedir. Allah Teâlâ'nın { يَطْعَمُهُ } “onu yiyecek olan” kavli, 'yiyen kimse' için sıfat konumundadır; mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak için O sübhânehû'nun: { طائِرٍ يَطِيرُ } “Uçan hiçbir kuş” [el-En'âm: 38] kavlinde olduğu gibi getirilmiştir. Ayn harfinin kesresi ve şedde ile 'yattaimühû' şeklinde de okunmuştur; aslı 'yettaimühû' olup te harfi tı harfine dönüştürülmüş ve birinci tı harfi ona idğam edilmiştir. Taamdan (طعم) murad gıda almaktır. Daha önce bahsi geçtiği üzere bazen içecek için de kullanılır; burada ilk akla gelen birincisidir. Bazen mutlak fayda da kastedilir; Bedir hadisinde geçen 'Bizde yararı olan birini öldürmedik, sadece kel ihtiyarları öldürdük' yani faydası ve kıymeti olmayan kimseleri öldürdük ifadesi bundandır; bu anlamın burada kastedilmesi son derece uzaktır ve bunu söyleyen birini de görmedim. Evet; bununla yeme, içme ve benzeri her türlü tüketimin kastedildiği söylenmiştir; yeme dışındakilerin kastedilmesi muhtemelen kıyas yoluyladır. Aynı şekilde 'tâim' kelimesinin 'durumu iyi olan ve rızıklandırılan adam' manasındaki kullanımdan hareketle 'bulan/sahip olan' anlamına hamledilmesi ve { يَطْعَمُهُ } ifadesinin zahiri üzere bırakılarak 'onu yiyecek bir sahip/bulan kimse' takdirinde olması da böyledir; o takdirde sıfat, işaret ettiğimiz üzere tekit için getirilmiş olmaz.
إِلَّا أَنْ يَكُونَ ذلك الطعام أو الشيء المحرم مَيْتَةً المراد بها ما لم يذبح ذبحا شرعيا فيتناول المنخنقة ونحوها. وقرأ ابن كثير. وحمزة «تكون» بالتاء لتأنيث الخبر. وقرأ ابن عامر وأبو جعفر «يكون ميتة» بالياء ورفع «ميتة» . وأبو جعفر يشدد أيضا على أن كان هي التامة أَوْ دَماً عطف على مَيْتَةً أو على أن مع ما في حيزه. وقوله سبحانه: مَسْفُوحاً أي مصبوبا سائلا كالدم في العروق صفة له خرج به الدم الجامد كالكبد والطحال.
{ إِلَّا أَنْ يَكُونَ } “meğerki olsun”; o yiyecek veya haram kılınan şey, { مَيْتَةً } “leş”; bundan murad, şer'î usulle boğazlanmamış olandır; dolayısıyla boğulmuş ve benzerlerini kapsar. İbn Kesîr ve Hamza, haberin müennes olmasından ötürü te ile { تَكُونَ } okumuşlardır. İbn Âmir ve Ebû Ca'fer, ye ile ve 'meytetün' lafzının ref'i ile { يَكُونُ مَيْتَةٌ } okumuşlardır. Ebû Ca'fer, 'kâne' fiilinin tâmme olmasına binaen şeddeli de okur. { أَوْ دَماً } “yahut kan”; { مَيْتَةً } lafzına yahut sılasıyla birlikte 'en' lafzına matuftur. Allah Teâlâ'nın: { مَسْفُوحاً } “akıtılmış” kavli; yani damarlardaki kan gibi dökülüp akan [kan] demektir ki onun sıfatıdır; ciğer ve dalak gibi donuk kan bununla kapsam dışı kalmıştır.
وفي الحديث «أحلت لنا ميتتان السمك والجراد ودمان الكبد والطحال»
Hadiste: «Bize iki leş ve iki kan helal kılındı: [İki leş] balık ve çekirge; [iki kan ise] ciğer ve dalaktır» buyrulmuştur.
وقد رخص في دم العروق بعد الذبح، وإلى ذلك ذهب كثير من الفقهاء. وعن عكرمة أنه قال: لولا هذا القيد لا تبع المسلمون من العروق ما اتبع اليهود.
Kesimden sonra damarlarda kalan kana ruhsat verilmiştir; fıkıhçıların çoğu bu görüşe varmıştır. İkrime'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Şayet bu kayıt olmasaydı, Yahudilerin damarları takip ettiği gibi Müslümanlar da damarları takip ederdi.'
أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ أي اللحم- كما قيل- لأنه المحدث عنه أو الخنزير لأنه الأقرب ذكرا. وذكر اللحم لأنه أعظم ما ينتفع به منه فإذا حرم فغيره بطريق الأولى، وقيل- وهو خلاف الظاهر-: الضمير لكل من الميتة والدم ولحم الخنزير على معنى فإن المذكور رِجْسٌ أي قدر أو خبيث مخبث أَوْ فِسْقاً عطف على لَحْمَ خِنزِيرٍ على ما اختاره كثير من المعربين وما بينهما اعتراض مقرر للحرمة أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ صفة له موضحة.
{ أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ } “yahut domuz eti”; { فَإِنَّهُ } “çünkü o”; denildiği gibi kendisinden bahsedilen olduğu için ettir yahut zikri en yakın olduğu için domuzdur. Etin zikredilmesi, ondan en çok faydalanılan unsur olmasındandır; binaenaleyh o haram olunca diğer kısımları evleviyetle haram olur. Zahire muhalif bir görüşe göre ise zamir, 'zikredilen şey' manasında leş, kan ve domuz etinin her birine aittir. { رِجْسٌ } “bir murdardır”; yani pis veya son derece iğrenç bir şeydir. { أَوْ فِسْقاً } “yahut bir fısktır”; birçok irap âliminin tercihine göre { لَحْمَ خِنزِيرٍ } lafzına matuftur; aralarındaki cümle ise haramlığı pekiştiren bir ara cümledir. { أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Allah'tan başkası adına kesilmiş olan”; onu açıklayan bir sıfatıdır.
وأصل الإهلال رفع الصوت. والمراد الذبح على اسم الأصنام. إنما سمي ذلك فسقا لتوغله في الفسق. وجوز أن يكون فِسْقاً مفعولا له لأهلّ وهو عطف على يَكُونَ وبِهِ قائم مقام الفاعل. والضمير راجع إلى ما رجع إليه المستكن في يَكُونَ.
İhlâl (إهلال) kelimesinin aslı sesi yükseltmektir. Murad, putların ismi anılarak kesilmesidir. Bunun fısk olarak isimlendirilmesi, fıskta ileri gitmiş olmasındandır. { فِسْقاً } lafzının 'ühille' fiilinin mef'ûlün lehi olması, onun da { يَكُونَ } fiiline matuf olması ve { بِهِ } ifadesinin nâib-i fail makamında bulunması caiz görülmüştür. Zamir ise { يَكُونَ } içindeki gizli zamirin döndüğü yere döner.
قال أبو حيان: وهذا إعراب متكلف جدا والنظم عليه خارج عن الفصاحة وغير جائز على قراءة من قرأ «إلا أن يكون ميتة» بالرفع لأن ضمير بِهِ ليس له ما يعود عليه، ولا يجوز أن يتكلف له موصوف محذوف يعود عليه الضمير أي شيء أهل لغير الله به لأن مثل هذا لا يجوز إلا في ضرورة الشعر اه. وعنى بذلك- كما قال الحلبي- أنه لا يحذف الموصوف والصفة جملة إلا إذا كان في الكلام- من- التبعيضية نحو منا أقام ومنا ظعن أي فريق أقام وفريق ظعن فإن لم يكن فيه- من- كان ضرورة كقوله:
Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bu oldukça tekellüflü (zorlama) bir iraptır, nazzım buna göre fasihlikten çıkar ve leş kelimesini ref' ile 'illâ en yekûne meytetün' şeklinde okuyanın kıraatine göre caiz olmaz; çünkü { بِهِ } ifadesindeki zamirin döneceği bir merci bulunmamaktadır. Zamirin döneceği mahzuf bir mevsuf takdir ederek 'Allah'tan başkası adına kesilen bir şey' demek de caiz değildir; zira böylesi ancak şiir zaruretinde caiz olur.' [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Halebî'nin dediği gibi bununla kastettiği şudur: 'Mevsuf ve sıfat bir arada ancak kelamda 'Bizden ikamet eden oldu, bizden göç eden oldu' yani 'bir grup ikamet etti, bir grup göç etti' misalindeki gibi teb'îz bildiren 'min' edatı bulunduğunda hazfedilir. Şayet içinde 'min' bulunmazsa şu beyitte olduğu gibi zaruret olur:
ترمى بكفي كان من أرمى البشر
'İnsanların en iyi ok atanının iki eliyle fırlatılır.'
أراد بكفي رجل كان إلخ. وهذا- كما حقق في موضعه- رأي بعض، وأما غيره فيقول: متى دل دليل على الموصوف حذف مطلقا فيجوز أن يرى المجوز هذا الرأي ومنعه من حيث رفع الميتة- كما قال السفاقسي- فيه نظر لأن الضمير يعود على ما يعود عليه بتقدير النصب والرفع لا يمنع من ذلك، نعم الإعراب الأول أولى كما لا يخفى فَمَنِ اضْطُرَّ أي أصابته الضرورة الداعية إلى تناول شيء من ذلك غَيْرَ باغٍ أي طالب ما ليس له طلبه بأن يأخذ ذلك من مضطر آخر مثله. وإلى هذا ذهب كثير من المفسرين.
'...olan bir adamın iki eliyle' demek istemiştir. Bu, yerinde tahkik edildiği üzere bazılarının görüşüdür; diğerleri ise şöyle der: 'Mevsufa delalet eden bir karine bulunduğunda mutlak olarak hazfedilir.' Dolayısıyla buna cevaz veren kimse bu görüşü benimsemiş olabilir. Sefâkusî'nin belirttiği gibi leşin ref'i cihetinden bunu men etmekte de tutarsızlık vardır; zira zamir, nasb takdirinde neye dönüyorsa ona döner ve ref' buna engel teşkil etmez. Evet, gizli olmadığı üzere birinci irap daha evladır. { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Artık kim mecbur kalırsa”; yani bunlardan birini tüketmeye sevk eden bir zaruret haline düşerse, { غَيْرَ باغٍ } “saldırmaksızın”; yani kendisi gibi darda kalmış başka birinden onu zorla almak suretiyle talep etmeye hakkı olmayan şeyi istemeksizin. Birçok müfessir bu görüşe varmıştır.
وقال الحسن: أي غير متناول للذة وقال مجاهد: غَيْرَ باغٍ على إمام وَلا عادٍ أي متجاوز قدر الضرورة فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ مبالغ في المغفرة والرحمة لا يؤاخذه بذلك. وهذا جزاء الشرط لكن باعتبار لازم معناه وهو عدم المؤاخذة. وبعضهم قال بتقدير جزاء يكون هذا تعليلا له ولا حاجة إليه.
Hasan: 'Yani lezzet almak için tüketmeksizin' demiştir. Mücâhid: '{ غَيْرَ باغٍ } lidere karşı isyan etmeksizin' demiştir. { وَلا عادٍ } “ve haddi aşmaksızın”; yani zaruret miktarını aşmaksızın [yerse], { فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; bağışlaması ve merhameti pek çoktur, bundan ötürü onu cezalandırmaz. Bu, şartın cezasıdır (cevabıdır); ancak manasının lazımı olan hesaba çekmeme/cezalandırmama itibariyledir. Bazıları bunun illet olacağı bir cezanın takdir edileceğini söylemişlerdir ki buna gerek yoktur.
ونصب غَيْرَ على أنه حال. وكذا ما عطف عليه. وليس التقييد بالحال الأولى لبيان أنه لو لم يوجد القيد بالمعنى السابق لتحققت الحرمة المبحوث عنها بل للتحذير من حرام آخر وهو أخذه حق مضطر آخر فإن من أخذ لحم ميتة مثلا من مضطر آخر فأكله فإن حرمته ليست باعتبار كونه لحم الميتة بل باعتبار كونه حقا للمضطر الآخر. وأما الحال الثانية فلتحقيق زوال الحرمة المبحوث عنها قطعا فإن التجاوز عن القدر الذي يسد به الرمق حرام من حيث إنه لحم الميتة.
{ غَيْرَ } lafzının nasbı hâl olmasına binaendir; ona matuf olan lafız da öyledir. Birinci hâl ile kayıt altına alınması, geçen manadaki bu kayıt bulunmadığı takdirde ele alınan haramlığın gerçekleşeceğini beyan etmek için değil, bilakis darda kalmış başka birinin hakkını almak şeklindeki diğer bir haramdan sakındırmak içindir. Zira darda kalmış başka birinden leş etini alıp yiyen kimsenin bu fiilinin haramlığı, onun leş eti olması cihetiyle değil, darda kalmış diğer kimsenin hakkı olması cihetiyledir. İkinci hâl ise ele alınan haramlığın kesin olarak kalktığını tahkik etmek içindir; çünkü ölmeyecek kadar olan miktarı aşmak, leş eti olması cihetiyle haramdır.
وفي التعرض لوصفي المغفرة والرحمة إيذان بأن المعصية باقية لكن الله تعالى يغفر له ويرحمه. وقد تقدم الكلام في ذلك فتذكر ولا تغفل. واستشكلت هذه الآية بأنها حصرت المحرمات من المطعومات في أربعة: الميتة، والدم المسفوح، ولحم الخنزير، والفسق الذي أهلّ لغير الله تعالى به، ولا شك أنها أكثر من ذلك. وأجيب بأن المعنى لا أجد محرما مما كان أهل الجاهلية يحرمونه من البحائر والسوائب كما أشرنا إليه. وحينئذ يكون استثناء الأربعة منه منقطعا أي لا أجد ما حرموه لكن أجد الأربعة محرمة. وهذا لا دلالة فيه على الحصر. والاستثناء المنقطع ليس كالمتصل في الحصر كما نبهوا عليه وهو مما ينبغي التنبه له.
Bağışlama ve merhamet vasıflarının zikredilmesinde, günahın baki kaldığına ancak Allah Teâlâ'nın onu bağışlayıp ona merhamet edeceğine bir işaret vardır. Bu konudaki söz daha önce geçmişti, hatırla ve gafil olma. Bu ayet, yiyeceklerden haram kılınanları dört şeye hasrettiği için müşkil görülmüştür: Leş, akıtılmış kan, domuz eti ve Allah Teâlâ'dan başkası adına kesilen fısk. Şüphe yok ki haramlar bundan daha fazladır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Mana, işaret ettiğimiz üzere cahiliye ehlinin bahîre ve sâibe gibi haram kıldıkları şeyler içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum, şeklindedir. Bu durumda dört şeyin ondan istisnası munkatı' olur; yani onların haram kıldıklarını haram bulmuyorum ancak bu dört şeyi haram buluyorum, demektir. Bunda ise hasra dair bir delalet yoktur. Belirttikleri üzere munkatı' istisna hasır hususunda muttasıl gibi değildir; bu da dikkat edilmesi gereken bir husustur.
فإن قلت: المستثنى ليس مَيْتَةً بل كونه ميتة وذلك ليس من جنس الطعام فيكون الاستثناء منقطعا لا محالة فلا حاجة إلى ذلك التقييد. قال القطب: نعم كذلك إلا أن المقصود إخراج الميتة من الطعام المحرم يعني لا أجد محرما إلا الميتة فلولا التقييد كان في الحقيقة استثناء متصلا وورد الأشكال. وضعف ذلك الجواب بأوجه. منها أنه تعالى قال في سورة البقرة وفي سورة [النحل: ١١٥] : إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وإنما تفيد الحصر، وقال سبحانه في سورة [المائدة: ١] : أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ وأجمع المفسرون على أن المراد بقوله ﷿: إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ قوله تعالى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [المائدة: ٣] وأما المنخنقة والموقوذة وغيرهما فهي أقسام الميتة. وإنما أعيدت بالذكر لأنهم كانوا يحكمون عليها بالتحليل فالآيتان تدلان على أن لا محرم إلا الأربعة وحينئذ يجب القول بدلالة الآية التي نحن بصددها على الحصر لتطابق ذلك وأن لا تقييد مع أن الأصل عدم التقييد.
Eğer: 'Müstesna { مَيْتَةً } değil onun leş olmasıdır; bu da yiyecek cinsinden değildir, dolayısıyla istisna zorunlu olarak munkatı' olur ve bu kayda gerek kalmaz' dersen, Kutub şöyle der: 'Evet öyledir; ancak maksat leşi haram yiyecekten çıkarmaktır; yani leş dışında haram bulamıyorum, demektir. Şayet kayıt olmasaydı hakikatte muttasıl istisna olurdu ve problem vuku bulurdu.' Bu cevabın birkaç yönden zayıf olduğu belirtilmiştir. Bunlardan biri şudur: Allah Teâlâ Bakara suresinde ve Nahl suresinde [115]: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı” buyurmuştur ki 'innemâ' hasır bildirir. O sübhânehû Mâide suresinde [1]: { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size okunacak olanlar müstesna, davarlar helal kılındı” buyurmuştur. Müfessirler O'nun azze ve celle: { إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “size okunacak olanlar müstesna” kavlinden muradın Allah Teâlâ'nın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Size leş, kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilen haram kılındı” [el-Mâide: 3] kavli olduğu hususunda icma etmişlerdir. Boğulmuş, vurulmuş ve diğerleri ise leşin kısımlarıdır. Onların tekrar zikredilmesi, müşriklerin onların helal olduğuna hükmetmelerindendir. Şu halde bu iki ayet, bu dördünden başka haram bulunmadığına delalet eder; bu durumda ele aldığımız ayetin de buna uygun düşmesi ve asıl olanın takyid bulunmaması olmasına rağmen bir kayıt bulunmaması için hasra delalet ettiğini söylemek vacip olur.
وأجيب عن الإشكال بأن الآية إنما تدل على أنه ﵊ لم يجد فيما أوحي إليه إلى تلك الغاية محرما غير ما نص عليه فيها وذلك لا ينافي ورود التحريم في شيء آخر قيل: وحينئذ يكون الاستثناء من أعم الأوقات أو أعم الأحوال مفرغا بمعنى لا أجد شيئا من المطاعم محرما في وقت من الأوقات أو حال من الأحوال إلا في وقت أو
Bu müşkile şöyle cevap verilmiştir: Ayet ancak Peygamber'in aleyhisselâm o vakte kadar kendisine vahyolunanlar içinde orada açıkça belirtilenlerden başka bir haram bulmadığına delalet eder; bu da başka bir şeyde haramlığın gelmesine aykırı değildir. Şöyle de denilmiştir: Bu takdirde istisna en genel vakitlerden veya en genel hallerden mufarrağ istisna olur; yani hiçbir vakitte veya hiçbir halde yiyeceklerden hiçbir şeyi haram bulmuyorum; ancak bir vakitte yahut
حال كون الطعام أحد الأربعة فإني أجد حينئذ محرما فالمصدر (١) المتحصل من أن يكون للزمان أو الهيئة. واعترض الإمام هذا الجواب بأن ما يدل على الحصر من الآيات نزل بعد استقرار الشريعة فيدل على أن الحكم الثابت في الشريعة المحمدية من أولها إلى آخرها ليس إلا حصر المحرمات في هذه الأشياء وبأنه لما ثبت بمقتضى ذلك حصر المحرمات في الأربعة كان هذا اعترافا بحل ما سواها والقول بتحريم شيء خامس يكون نسخا. ولا شك أن مدار الشريعة على أن الأصل عدم النسخ لأنه لو كان احتمال طريان النسخ معادلا لاحتمال بقاء الحكم على ما كان فحينئذ لا يمكن التمسك بشيء من النصوص في إثبات شيء من الأحكام لاحتمال أن يقال: إنه وإن كان ثابتا إلا أنه زال. وما قيل في الاستثناء يرد عليه أن المصدر المؤول من أن والفعل لا ينصب على الظرفية ولا يقع حالا لأنه معرفة. وبعضهم قال لاتصال الاستثناء: إن التقدير إلا الموصوف بأن يكون أحد الأربعة على أنه بدل من مُحَرَّماً وفيه تكلف ظاهر، وقيل التقدير على قراءة الرفع إلا وجود ميتة. والإضافة فيه من إضافة الصفة إلى الموصوف أي ميتة موجودة.
yiyeceğin bu dörtten biri olması halinde onu haram bulurum, manasındadır. Dolayısıyla 'en yekûne' ifadesinden elde edilen masdar zaman veya heyet bildirir. İmam [Râzî] bu cevaba şöyle itiraz etmiştir: Hasra delalet eden ayetler şeriat yerleştikten sonra inmiştir; dolayısıyla Muhammedî şeriatta başından sonuna kadar sabit olan hükmün, haramların bu şeylere hasredilmesinden ibaret olduğuna delalet eder. Ayrıca bunun gereğince haramların bu dört şeye hasredildiği sabit olunca, bu durum bunların dışındakilerin helal olduğunu ikrar etmek olur ve beşinci bir şeyin haram olduğunu söylemek nesh sayılır. Şüphe yok ki şeriatın esası, aslolanın neshin bulunmaması olduğuna dayanır; zira neshin meydana gelme ihtimali hükmün olduğu gibi kalma ihtimaline denk olsaydı, o takdirde 'her ne kadar sabit olmuşsa da zail olmuştur' denilme ihtimalinden ötürü hükümlerden herhangi birini ispatta nassların hiçbirine tutunmak mümkün olmazdı. İstisna hakkında söylenen hususa gelince; 'en' ve fiilden oluşan müevvel masdar zarf olarak nasbedilmez ve marife olduğu için hâl olarak da gelemez. Bazıları istisnanın muttasıllığı için takdirin; { مُحَرَّماً } lafzından bedel olmak üzere 'bu dörtten biri olmakla nitelenen müstesna' şeklinde olduğunu söylemişlerdir ki bunda açık bir zorlama vardır. Ref' kıraatine göre takdirin; 'leşin varlığı müstesna' şeklinde olduğu da söylenmiştir; buradaki tamlama sıfatın mevsufa tamlanması kabilindendir, yani 'var olan leş' demektir.
وأجيب أيضا عن الإشكال بأن الآية وإن دلت على الحصر إلا أنا نخصصها بالأخبار. وتعقبه الإمام أيضا بأن هذا ليس من باب التخصيص بل هو صريح النسخ لأنها لما كان معناها أن لا محرم سوى الأربعة فإثبات محرم آخر قول بأن الأمر ليس كذلك وهو رفع للحصر ونسخ القرآن بخبر الواحد غير جائز. وأجاب عن ذلك القطب الرازي بأنه لا معنى للحصر هاهنا إلا أن الأربعة محرمة وما عداها ليس بمحرم وهذا عام فإثبات محرم آخر تخصيص لهذا العام وتخصيص العام بخبر الواحد جائز. وقد احتج بظاهر الآية كثير من السلف فأباحوا ما عدا المذكور فيها فمن ذلك الحمر الأهلية. أخرج البخاري عن عمرو بن دينار قلت لجابر بن عبد الله: إنهم يزعمون أن رسول الله ﷺ نهى عن لحوم الحمر الأهلية زمن خيبر فقال: قد كان يقول ذلك الحكم بن عمرو عن رسول الله ﷺ ولكن أبى ذلك البحر- يعني ابن عباس- وقرأ قل لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ الآية.
Bu müşkile şöyle de cevap verilmiştir: Ayet her ne kadar hasra delalet etse de biz onu rivayetlerle tahsis ederiz. İmam [Râzî] buna da itiraz ederek bunun tahsis babından olmadığını, bilakis apaçık bir nesh olduğunu belirtmiştir; çünkü ayetin manası bu dördü dışında haram bulunmadığı şeklinde olunca, başka bir haramın ispatı işin öyle olmadığını söylemektir ve bu da hasrı kaldırmaktır; Kur'an'ın haber-i vâhid ile neshedilmesi ise caiz değildir. Kutub er-Râzî buna şöyle cevap vermiştir: Burada hasrın, bu dördünün haram olduğu ve bunların dışındakilerin haram olmadığı manasından başka bir karşılığı yoktur; bu ise bir umûmdur (genel hükümdür); dolayısıyla başka bir haramın ispatı bu umûmun tahsisidir ve genel hükmün haber-i vâhid ile tahsis edilmesi caizdir. Selef'ten pek çoğu ayetin zahiri ile amel etmiş ve ayette zikredilenlerin dışındakileri mubah saymıştır; evcil eşekler bunlardandır. Buhârî, Amr b. Dînâr'dan şöyle rivayet etmiştir: Câbir b. Abdullah'a: 'Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber günü evcil eşeklerin etini yasakladığını iddia ediyorlar' dedim. O da: 'Bunu Hakem b. Amr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetle söylerdi; fakat ilim denizi -yani İbn Abbâs- bunu kabul etmedi ve { قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ } ayetini okudu' dedi.
وأخرج أبو داود عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه سئل عن أكل القنفذ فقرأ الآية، وأخرج ابن أبي حاتم وغيره بسند صحيح عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها كانت إذا سئلت عن كل ذي ناب من السباع ومخلب من الطير قالت: قُلْ لا أَجِدُ إلخ. وأخرج عن ابن عباس قال: ليس من الدواب شيء حرام إلا ما حرم الله تعالى في كتابه قُلْ لا أَجِدُ الآية. وقوى الإمام الرازي القول بالظاهر فإنه قال بعد كلام. فثبت بالتقرير الذي ذكرناه قوة هذا الكلام وصحة هذا المذهب وهو الذي كان يقول به مالك بن أنس ثم قال: ومن السؤالات الصعبة أن كثيرا من الفقهاء خصوا عموم هذه الآية بما نقل
Ebû Dâvûd'un İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ona kirpi yemekten soruldu, o da bu ayeti okudu. İbn Ebî Hâtim ve başkaları sahih bir senetle Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet etmişlerdir ki o, yırtıcı hayvanlardan her azı dişi olan ve kuşlardan her pençesi olan hakkında sorulduğunda: { قُلْ لا أَجِدُ } ayetini okurdu. İbn Abbâs'tan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda haram kıldıkları müstesna hayvanlardan hiçbir şey haram değildir' ve { قُلْ لا أَجِدُ } ayetini okudu. İmam Râzî zahire göre hüküm vermeyi kuvvetlendirmiş ve bir değerlendirmeden sonra şöyle demiştir: 'Zikrettiğimiz açıklama ile bu sözün kuvveti ve bu mezhebin sıhhati sabit olmuştur; Mâlik b. Enes'in savunduğu görüş de buydu.' Sonra şöyle devam etmiştir: 'Zorlu sorulardan biri şudur: Fıkıhçıların birçoğu bu ayetin umumunu,
أنه ﷺ قال: «ما استخبثته العرب فهو حرام»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Arapların iğrenç bulduğu her şey haramdır» buyurduğu nakline tahsis etmişlerdir.
وقد علم أن الذي تستخبثه غير مضبوط
Oysa bilinmektedir ki onların iğrenç buldukları şey belirli ve sınırlı değildir.
فسيد العرب بل سيد العالمين ﵊ لما رآهم يأكلون الضب قال: «يعافه طبعي»
Nitekim Arapların efendisi, bilakis alemlerin efendisi [olan Peygamber] aleyhisselâm onların keler (kertenkele türü) yediklerini görünce: «Yaratılışım ondan tiksinir» buyurmuştur.
ولم يكن ذلك سببا لتحريمه. وأما سائر العرب ففيهم من لا يستقذر شيئا وقد يختلفون في بعض الأشياء فيستقذرها قوم ويستطيبها آخرون فعلم أن أمر الاستقذار غير مضبوط بل هو مختلف باختلاف الأشخاص والأحوال فكيف يجوز نسخ هذا النص القاطع بذلك الأمر الذي ليس له ضابط معين ولا قانون معلوم انتهى. ولا يخفى ما فيه.
Fakat bu durum onun haram kılınmasına bir sebep teşkil etmemiştir. Diğer Araplara gelince; onların içinde hiçbir şeyi pis saymayanlar bulunduğu gibi, bazı şeyler hakkında da ihtilaf edebilmekte, bir topluluğun pis saydığını diğeri hoş ve temiz görebilmektedir. Dolayısıyla bir şeyi pis/iğrenç sayma ölçüsünün zapturapt altına alınamayacağı, bilakis kişilere ve durumlara göre değişiklik arz ettiği anlaşılmıştır. Hal böyleyken, belirli bir kıstası ve bilinen bir kuralı bulunmayan böylesi bir hususla bu kesin nasın neshedilmesi nasıl caiz olabilir? [Râzî'nin sözü] burada bitti. Bu değerlendirmedeki zafiyet ise gizli değildir.
واستدل النبي ﷺ بقوله سبحانه: عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ على أنه إنما حرم من الميتة أكلها وأن جلدها يطهر بالدبغ،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sübhânehu [ve Teâlâ]'nın “onu yiyecek kimseye” [mealindeki] kavlinden hareketle, murdar hayvandan haram kılınan şeyin sadece onun yenmesi olduğuna ve derisinin tabaklanmakla temizleneceğine delil getirmiştir.
أخرج أحمد وغيره عن ابن عباس قال: ماتت شاة لسودة بنت زمعة فقال رسول الله ﷺ: «لو أخذتم مسكها فقالت نأخذ مسك شاة قد ماتت؟ فقال ﵊: إنما قال الله تعالى قل لا أجد فيما أوحي إلي محرما
Ahmed ve başkaları İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Sevde bint Zem‘a’nın bir koyunu öldü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onun derisini alsaydınız ya!» buyurdu. [Sevde]: "Ölmüş bir koyunun derisini mi alalım?" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: «Allah Teâlâ ancak { قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde (...) haram kılınmış bir şey bulamıyorum” buyurmuştur...
على طاعم يطعمه إلا أن يكون ميتة وإنكم لا تطعمونه إن تدبغوه تنتفعوا به» .
onu yiyecek kimseye murdar et olması müstesna...' buyurmuştur. Siz onu yemiyorsunuz ki; onu tabaklarsanız kendisinden yararlanırsınız» buyurdu.
واستدل الشافعية بقوله سبحانه: فَإِنَّهُ رِجْسٌ على نجاسة الخنزير بناء على عود الضمير على خنزير لأنه أقرب مذكور وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا أي اليهود خاصة لا على من عداهم من الأولين والآخرين حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ أي ما ليس منفرج الأصابع كالإبل، والنعام، والإوز، والبط قاله ابن عباس، وابن جبير وقتادة، ومجاهد، والسدي وعن ابن زيد أنه الإبل فقط. وقال الجبائي: يدخل فيه كل السباع والكلاب، والسنانير، وما يصطاد بظفره، وعن القتبي. والبلخي أنه ذو المخلب من الطير وذو الحافر من الدواب وسمي الحافر ظفرا مجازا. واستبعد ذلك الإمام، ولعل المسبب عن الظلم هو تعميم التحريم لأن البعض كان حراما قبله.
Şâfiîler, Sübhânehu [ve Teâlâ]'nın “çünkü o murdardır/pistir” buyruğundan hareketle -zamirin en yakın merci olması hasebiyle domuza raci olmasına binaen- domuzun necis olduğuna delil getirmişlerdir. “Yahudilere ise” yani öncekilerden ve sonrakilerden başkasına değil, yalnızca Yahudilere mahsus olarak, “bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık”; yani deve, devekuşu, kaz ve ördek gibi parmaklarının arası bitişik olan/yarık olmayan hayvanları [haram kıldık]. Bu açıklama İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Katâde, Mücâhid ve es-Süddî'den nakledilmiştir. İbn Zeyd'den ise bunun sadece deve olduğu rivayet edilmiştir. Cübbâî şöyle demiştir: 'Bütün yırtıcı hayvanlar, köpekler, kediler ve tırnağıyla/pençesiyle avlanan her şey buna dahildir.' Kutebî ve Belhî'den ise bunun kuşlardan pençeli olanlar, hayvanlardan da tek tırnaklı/toynaklı olanlar olduğu ve toynaklıya mecazen tırnaklı (zû zufur) dendiği nakledilmiştir. İmam [Râzî] bunu uzak bir ihtimal görmüştür. Zulüm sebebiyle ceza olarak verilen hüküm, belki de haram kılmanın genelleştirilmesidir; zira bunlardan bazıları daha önce de haramdı.
ويحتمل أن يراد كل ذي ظفر حلال بقرينة حَرَّمْنا وهذا- كما قيل- تحقيق لما سلف من حصر المحرمات فيها فصل بإبطال ما يخلفه من فرية اليهود وتكذيبهم في ذلك فإنهم كانوا يقولون: لسنا أول من حرمت عليه وإنما كانت محرمة على نوح، وإبراهيم، ومن بعدهما ﵈ حتى انتهى التحريم إلينا، وقال بعض المحققين: إن ذلك تتميم لما قبله لأن فيه رفع أنه تعالى حرم على اليهود جميع هذه الأمور فكذلك حرم البحيرة والسائبة ونحوهما بأن ذلك كان على اليهود خاصة غضبا عليهم: وقرأ الحسن «ظفر» بكسر الظاء وسكون الفاء. وقرأ أبو السماك بكسرهما. وقرىء كما قال أبو البقاء «ظفر» بضم الظاء وسكون الفاء.
“Haram kıldık” karinesine binaen, helal olan her tırnaklı hayvanın kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu ifade -denildiği üzere- daha önce haramların hasredilmesine dair geçen hususun pekiştirilmesidir. Yahudilerin bu husustaki iftiralarının ve yalanlamalarının iptaliyle bir ayrıma gidilmiştir; zira onlar: 'Bunların haram kılındığı ilk kavim biz değiliz; aksine bunlar Nûh'a, İbrâhîm'e ve onlardan sonra gelenlere aleyhimesselâm haramdı ve bu haramlık nihayet bize kadar ulaştı' diyorlardı. Bazı muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bu ifade, bir öncekinin tamamlayıcısıdır; çünkü bunda, Allah Teâlâ'nın Yahudilere bütün bu şeyleri haram kıldığı gibi, Bahîre ve Sâibe benzeri şeyleri de haram kıldığı vehmini ortadan kaldırma anlamı vardır; zira bu durum, onlara duyulan gazaptan ötürü sadece Yahudilere mahsustu. Hasan [el-Basrî], { ظُفُرٍ } kelimesini zâ'nın kesresi ve fâ'nın sükûnu ile (zıfr); Ebü's-Semmâk her ikisinin kesresi ile (zıfır); Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere zâ'nın dammesi ve fâ'nın sükûnu ile (zufr) şeklinde okumuştur.
وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما لا لحومهما فإنها باقية على الحل، والمراد بالشحوم ما يكون على الأمعاء والكرش من الشحم الرقيق وشحوم الكلى. وقيل: هو عام استثني منه ما سيأتي. ومِنَ الْبَقَرِ متعلق بحرمنا بعده. وكان يكفي حينئذ أن يقال: الشحوم لكنه أضيف لزيادة الربط والتأكيد كما يقال: أخذت من زيد ماله وهو متعارف في كلامهم، وجوز أبو البقاء- وظاهر صنيعه اختياره مع أنه خلاف الظاهر- أن مِنَ الْبَقَرِ عطف على كُلَّ ذِي ظُفُرٍ على معنى وبعض البقر وجعل حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما تبيينا للمحرم من ذلك وحينئذ الإضافة للربط المحتاج إليه.
“Sığır ve koyunun ise onlara iç yağlarını haram kıldık”; etlerini değil; zira etleri helal kalmaya devam etmiştir. İç yağlarından (şuhûm) maksat, bağırsakların ve işkembenin üzerindeki ince yağlar ile böbrek yağlarıdır. Bunun genel bir ifade olup ileride gelecek kısmın bundan istisna edildiği de söylenmiştir. { وَمِنَ الْبَقَرِ } ifadesi, kendisinden sonraki { حَرَّمْنا } fiiline mütealliktir. Bu durumda sadece 'yağları' (eş-şuhûm) denmesi yeterli olabilirdi; fakat rabtı (bağlantıyı) ve teyidi artırmak için zamire izafe edilerek “onların iç yağlarını” denilmiştir; nitekim [Arapçada] 'Zeyd'den malını aldım' denilir ve bu onların kelamında bilinen bir kullanımdır. Ebü'l-Bekâ ise -zahire aykırı olmasına rağmen üslubundan tercih ettiği anlaşılan bir görüşle- { مِنَ الْبَقَرِ } ifadesinin 'sığırların bir kısmı' manasında { كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } üzerine matuf olmasını, { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } cümlesinin de bunlardan haram kılınan kısmı açıklayıcı olmasını caiz görmüştür; bu takdirde izafet, ihtiyaç duyulan rabt içindir.
إِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أي ما علق بظهورهما. والاستثناء منقطع أو متصل من الشحوم. وإلى الانقطاع ذهب الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه فقد نقل عنه لو حلف لا يأكل شحما يحنث بشحم البطن فقط وخالفه في ذلك صاحباه فقالا: يحنث بشحم الظهر أيضا لأنه شحم وفيه خاصية الذوب بالنار. وأيد ذلك بهذا الاستثناء بناء على أن الأصل فيه الاتصال. وللإمام رضي الله تعالى عنه أنه لحم حقيقة لأنه ينشأ من الدم ويستعمل كاللحم في اتخاذ الطعام والقلايا ويؤكل كاللحم ولا يفعل ذلك بالشحم ولهذا يحنث بأكله لو حلف لا يأكل لحما وبائعه يسمى لحاما لا شحاما. والاتصال وإن كان أصلا في الاستثناء إلا أن هنا ما يدل على الانقطاع وهو قوله تعالى: أَوِ الْحَوايا فإنه عطف على المستثنى وليس بشحم بل هو بمعنى المباعر كما روي عن ابن عباس، ومجاهد، وغيرهما أو المرابض وهي نبات اللبن كما روي عن ابن زيد أو المصارين والأمعاء كما قال غير واحد من أهل اللغة. وللقائل بالاتصال أن يقول: العطف على تقدير مضاف أي شحوم الحوايا أو يؤول ذلك بما حمله الحوايا من شحم على أنه يجوز أن يفسر الْحَوايا بما اشتملت عليه الأمعاء لأنه من حواه بمعنى اشتمل عليه فيطلق على الشحم الملتف على الأمعاء. وجوز غير واحد أن يكون العطف على ظُهُورُهُما وأن يكون على شُحُومَهُما وحينئذ يكون ما ذكر محرما وإليه ذهب بعض السلف. وهو يعطف قوله تعالى: أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ وهو شحم الألية لاتصالها بالعصعص، وقيل: هو المخ ولا يقول أحد إنه شحم عليه ويقول بتحريمه أيضا. والْحَوايا قيل جمع حاوية كزاوية وزوايا ووزنه فواعل
“Sırtlarının taşıdığı... müstesna” yani sırtlarına yapışık olanlar müstesna. Bu istisna, iç yağlarından (şuhûm) munkatı veya muttasıldır. İmam-ı Âzam [Ebû Hanîfe] radıyallâhu teâlâ anh munkatı olduğu görüşüne meyletmiştir. Nitekim ondan, 'İç yağı (şahm) yemeyeceğim' diye yemin eden bir kimsenin sadece karın yağı yemesiyle yeminini bozacağı nakledilmiştir. İki talebesi [Ebû Yûsuf ve Muhammed] ise bu hususta ona muhalefet ederek: 'Sırt yağı ile de yeminini bozar; çünkü o da yağdır ve ateşte erime özelliğine sahiptir' demişler ve istisnada aslolanın muttasıllık olmasına dayanarak bu istisna ile görüşlerini desteklemişlerdir. İmam [Ebû Hanîfe] radıyallâhu teâlâ anh'ın gerekçesi ise, sırt yağının hakikatte et olduğudur; çünkü kandan meydana gelir, yemek ve kavurma yapımında et gibi kullanılır, et gibi yenir ve bu durum iç yağına yapılmaz; bu sebepledir ki 'et yemeyeceğim' diye yemin eden kişi onu yemekle yeminini bozar ve onu satan kimseye de yağcı (şahhâm) değil kasap (lahhâm) denir. İstisnada muttasıllık asıl olmakla birlikte, burada munkatılığa delalet eden bir karine mevcuttur; o da Allah Teâlâ'nın: “yahut bağırsakların...” kavlidir. Zira bu lafız müstesnaya matuftur ve iç yağı değildir; bilakis İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarından rivayet edildiği üzere işkembe/bağırsak artıkları manasındadır ya da İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere süt yatağı/memelerdir veya dil ehlinden pek çoğunun belirttiği gibi ince ve kalın bağırsaklardır. Muttasıl olduğunu söyleyen kimse ise şöyle diyebilir: Atıf, hazfedilmiş bir muzâf takdiri üzeredir; yani 'bağırsakların yağları' demektir veya bu durum bağırsakların taşıdığı yağ olarak tevil edilir. Kaldı ki { الْحَوايا } kelimesinin, bağırsakların ihtiva ettiği şeyler olarak tefsir edilmesi de caizdir; zira bu kelime 'içine aldı, kuşattı' manasındaki 'havâ' kökünden gelir ve bağırsaklara sarılı olan yağa da bu ad verilir. Pek çok âlim bu atfın { ظُهُورُهُما } üzerine olmasını da, { شُحُومَهُما } üzerine olmasını da caiz görmüştür; bu son takdirde zikredilen şey haram kılınmış olur ki Selef'ten bazılarının benimsediği görüş de budur. O, Allah Teâlâ'nın: “yahut kemiğe karışanlar” kavlini de buna atfeder; bu da kuyruk sokumu kemiğine bitişik olması sebebiyle kuyruk yağıdır. Bunun kemik iliği olduğu da söylenmiştir; oysa hiç kimse onun iç yağı olduğunu söylemediği halde onun da haram kılındığını söylemektedir. { الْحَوايا } kelimesinin 'zâviye' ve 'zevâyâ' gibi 'hâviye'nin çoğulu olduğu ve vezninin 'fevâil' olduğu söylenmiştir;
وأصله حواوي فقلبت الواو التي هي عين الكلمة همزة لأنها ثاني حرفي لين اكتنفا مدة مفاعل ثم قلبت الهمزة المكسورة ياء ثم فتحت لثقل الكسرة على الياء فقلبت الياء الأخيرة ألفا لتحركها بعد فتحة فصارت حوايا أو قلبت الواو همزة مفتوحة ثم الياء الأخيرة إلفا ثم الهمزة ياء لوقوعها بين ألفين كما فعل بخطايا وقيل: جمع حاوياء كقاصعاء وقواصع ووزنه فواعل أيضا وإعلاله كما علمت، وقيل: جمع حوية كظريفة وظرائف ووزنه فعائل وأصله حوائي فقلبت الهمزة ياء مفتوحة والياء التي هي لام الفا فصار حوايا.
Aslı 'havâvî' olup kelimenin aynü'l-fiili olan vâv harfi, 'mefâil' vezninin med harfini çevreleyen iki illet harfinin ikincisi olduğu için hemzeye dönüştürülmüş, ardından kesreli hemze yâ'ya çevrilmiş, sonra yâ üzerindeki kesrenin ağırlığından ötürü fethaya çevrilmiş, sonrasındaki son yâ harfi ise fethadan sonra harekeli olduğu için elife dönüştürülerek 'havâyâ' haline gelmiştir. Yahut vâv fethalı hemzeye, ardından son yâ elife, sonra da 'hatâyâ' kelimesinde yapıldığı gibi iki elif arasında yer aldığı için hemze yâ'ya dönüştürülmüştür. Kelimenin 'kâsı'â' ve 'kavâsı'' gibi 'hâviyâ' kelimesinin çoğulu olduğu, vezninin yine 'fevâil' olduğu ve i'lâlinin de bildiğin şekilde yapıldığı söylenmiştir. Ayrıca 'zarîfe' ve 'zerâif' gibi 'haviyye'nin çoğulu olduğu, vezninin 'feâil', aslının 'havâi'' olduğu, hemzenin fethalı yâ'ya, lâmü'l-fiil olan yâ'nın da elife dönüştürülerek 'havâyâ' olduğu da söylenmiştir.
وجوز الفارسي أن يكون جمعا لكل واحد من هذه الثلاثة وقد سمع في مفرده أيضا. وأَوِ بمعنى الواو.
Ebû Ali el-Fârisî, bu kelimenin söz konusu üç tekil kalıbının her birinin çoğulu olabileceğini caiz görmüştür; nitekim müfredi hakkında da bunlar işitilmiştir. [Ayeteki] { أَوِ } edatı ise 'vâv' (ve) manasındadır.
وقال أبو البقاء لتفصيل مذاهبهم نظيرها في قوله تعالى: وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى [البقرة: ١٣٥] وقال الزجاج: هي فيما إذا كان العطف على الشحوم للإباحة كما في قوله تعالى: وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الإنسان: ٢٤] أي كل هؤلاء أهل أن يعصى فاعص هذا أو اعص هذا. وأَوِ بليغة في هذا المعنى لأنك إذا قلت: لا تطع زيدا وعمرا فجائز أن تكون نهيت عن طاعتهما معا فإن أطيع زيد على حدته لم يكن معصية فإذا قلت: لا تطع زيدا أو عمرا أو خالدا كان المعنى هؤلاء كلهم أهل أن لا يطاع فلا تطع واحدا منهم ولا تطع الجماعة، ومنه جالس الحسن أو ابن سيرين أو الشعبي فليس المعنى الأمر بمجالسة واحد منهم كلهم أهل أن يجالس فإن جالست واحدا منهم فأنت مصيب وإن جالست الجماعة فأنت مصيب. واختاره العلامة الثاني وقال: الوجه أن يقال إن كلمة أَوِ في العطف على المستثنى من قبيل جالس الحسن أو ابن سيرين كما في العطف على المستثنى منه يعني أنها لإفادة التساوي في الكل فيحرم الكل. وتحقيقه أن مرجع التحريم إلى النهي كأنه قيل لا تأكلوا أحد الثلاثة وهو معنى العموم، وهذا مراد الزمخشري فيما نقل عنه من أن الجملة لما دخلت في حكم التحريم فوجه العطف بحرف التخيير أنها بليغة بهذا المعنى ثم قال: وبهذا يتبين فساد ما يتوهم أنه يريد أنه على تقدير العطف على المستثنى منه يكون المعنى حرمنا عليهم شحومهما أو حرمنا عليهم الحوايا أو حرمنا عليهم ما اختلط بعظم فيجوز لهم ترك أيها كان وأكل الآخرين وادعى أن الظاهر أن مثل هذا وإن كان جائزا فليس من الشرع أن يحرم أو يحلل واحد مبهم من أمور معينة وإنما ذلك في الواجب فقط. وهذه الدعوى من العجب فإن الحرام المخير والمباح المخير مما صرح به الفقهاء وأهل الأصول قاطبة ويحتاج الأمر إلى إمعان نظر فليمعن، وذكر الطيبي في حاصل كلام بعض المحققين في «أو» هنا أنك إذا عطفت على الشحوم دخلت الثلاثة تحت حكم النفي فيحرم الكل سوى ما استثني منه وإذا عطفت على المستثنى لم يحرم سوى الشحوم وأَوِ على الوجه الأول للإباحة وعلى الثاني للتنويع ذلِكَ إشارة إلى الجزاء أو التحريم: فهو على الأول نصب على أنه مصدر مؤكد لما بعده. وعلى الثاني على أنه مفعول ثان له أي ذلك التحريم جَزَيْناهُمْ وجزى يتعدى بالباء وبنفسه كما ذكره الراغب وغيره. وما نقل عن ابن مالك أن اسم الإشارة لا ينتصب مشارا به إلى المصدر إلا ويتبع بالمصدر نحو قمت هذا القيام وقعدت ذلك القعود ولا يجوز قمت هذا ولا قعدت ذاك رده أبو حيان والحلبي وصححا ورود اسم الإشارة مشارا به إلى المصدر غير متبوع به.
Ebü'l-Bekâ, bu edatın Yahudilerin mezheplerini/görüşlerini tafsil etmek için olduğunu ve Allah Teâlâ'nın: “'Yahudi veya Hristiyan olun' dediler” ayetindeki kullanımın bir benzeri olduğunu söylemiştir. Zeccâc ise: 'Bu edat, şayet iç yağlarına (şuhûm) atıf yapılırsa, Allah Teâlâ'nın: “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” ayetinde olduğu gibi ibâha (her birini kapsama) ifade eder; yani bunların hepsi kendisine isyan edilmeye layıktır, dolayısıyla şuna da isyan et, buna da isyan et demektir. { أَوِ } edatı bu manada son derece beliğdir; zira sen: 'Zeyd'e ve Amr'a itaat etme' dediğinde, ikisine birden aynı anda itaat etmekten nehyedilmiş olman caizdir; öyle ki Zeyd'e tek başına itaat edilse bu bir günah sayılmayabilir. Fakat 'Zeyd'e veya Amr'a veya Hâlid'e itaat etme' dediğin zaman mana; 'Bunların hepsi kendilerine itaat edilmeyecek kimselerdir; dolayısıyla onlardan ne birine ne de topluca hepsine itaat et' şeklinde olur. Nitekim 'Hasan'la veya İbn Sîrîn'le veya Şa'bî ile otur' sözü de böyledir; buradaki mana sadece birisiyle oturmayı emretmek değildir, bilakis hepsi kendisiyle oturulmaya layıktır; bu sebeple onlardan biriyle oturursan da isabet etmiş olursun, hepsiyle oturursan da isabet etmiş olursun' demiştir. Allâme es-Sânî [Teftâzânî] bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Doğru olan yaklaşım; müstesnaya yapılan atıfta { أَوِ } kelimesinin, müstesna minhe yapılan atıfta olduğu gibi 'Hasan'la veya İbn Sîrîn'le otur' kabilinden olduğunu söylemektir; yani hepsinde eşitlik bildirmek içindir, dolayısıyla hepsi haram olur. İşin tahkiki şudur: Haram kılmanın mercii nehiydir; sanki 'Bu üçünden hiçbirini yemeyin' denilmiş gibidir ki bu da umum ifade eder. Zemahşerî'nin, cümle haram kılma hükmü altına girdiğinde muhayyerlik harfiyle atfedilmesinin bu manada beliğ olduğuna dair kendisinden nakledilen sözünün muradı da budur.' Ardından şöyle demiştir: 'Bununla, Zemahşerî'nin; müstesna minhe atıf takdirinde mananın 'Onlara iç yağlarını haram kıldık veya onlara bağırsakları haram kıldık veya onlara kemiğe karışanı haram kıldık' şeklinde olacağını, dolayısıyla bunlardan dilediklerini terk edip diğerlerini yiyebileceklerini kastettiği vehminin batıllığı açığa çıkar.' [Teftâzânî] her ne kadar böyle bir durum caiz olsa da belirli şeylerden müphem bir tanesinin haram veya helal kılınmasının şeriatta bulunmadığını, bunun yalnızca vacipte söz konusu olduğunu iddia etmiştir. Bu iddia ise şaşılacak bir şeydir; zira muhayyer haram ve muhayyer mubah, fakihlerin ve usulcülerin tamamının açıkça ifade ettiği hususlardandır. Bu mesele derinlemesine incelenmeye muhtaçtır, öyleyse iyi incelensin. Tîbî, bazı muhakkiklerin buradaki { أَوِ } edatına dair sözlerinin neticesini şöyle aktarmıştır: Şayet iç yağlarına (şuhûm) atfedersen, bu üçü de nefyin hükmü altına girer ve istisna edilen kısım hariç hepsi haram olur. Eğer müstesnaya atfedersen, sadece iç yağları haram olur. Bu durumda { أَوِ } birinci veçhe göre ibâha, ikinci veçhe göre ise nevilere ayırma (tenvî') içindir. “İşte böylece” ifadesi cezaya yahut haram kılmaya işarettir. Birinci ihtimale göre bu lafız, sonrasını tekit eden bir mef'ûl-i mutlak olarak mansuptur. İkinci ihtimale göre ise onun ikinci mef'ûlü olarak mansuptur; yani 'İşte bu haram kılma ile' “onları cezalandırdık” demektir. { جَزَى } fiili Râgıb ve başkalarının belirttiği gibi hem bâ harfi cerriyle hem de bizzat müteaddi olur. İbn Mâlik'ten nakledilen; işaret isminin mastara işaret ettiğinde mutlaka 'bu kalkışla kalktım' veya 'şu oturuşla oturdum' şeklinde arkasından mastarın gelmesi gerektiği, 'şunu kalktım' veya 'bunu oturdum' denilemeyeceği şeklindeki kuralı Ebû Hayyân ve Halebî reddetmiş ve işaret isminin peşinden mastar gelmeksizin mastara işaret etmesinin caiz olduğunu tashih etmişlerdir.
وجوز كون ذلك خبر مبتدأ مقدر أي الأمر ذلك أو مبتدأ خبره ما بعده والعائد محذوف أي جزيناهم إياه بِبَغْيِهِمْ أي بسبب ظلمهم وهو قتلهم الأنبياء بغير حق وأكلهم الربا وقد نهوا عنه وأكلهم أموال الناس بالباطل.
{ ذلِكَ } lafzının takdiri bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani 'Durum böyledir' demektir. Yahut mübtedadır, haberi kendisinden sonraki kısımdır ve râbıt zamir hazfedilmiştir; yani 'Onları kendisiyle cezalandırdığımız şey budur' demektir. “Taşkınlıkları/zulümleri sebebiyle” yani peygamberleri haksız yere öldürmeleri, yasaklandıkları halde faiz yemeleri ve insanların mallarını batıl yollarla yemeleri gibi zulümleri yüzünden [böyle yaptık].
وكانوا كلما أتوا بمعصية عوقبوا بتحريم شيء مما أحل لهم وهم ينكرون ذلك ويدعون أنها لم تزل محرمة على الأمم.
Onlar her ne zaman bir günah işleseler, kendilerine helal kılınmış bir şeyin haram kılınmasıyla cezalandırılırlardı; fakat onlar bunu inkâr eder ve bu şeylerin diğer ümmetlere de öteden beri haram olduğunu iddia ederlerdi.
وقيل: المراد ببغيهم على فقرائهم بناء على ما نقل علي بن ابراهيم في تفسيره أن ملوك بني إسرائيل كانوا يمنعون فقراءهم من أكل لحوم الطير والشحوم فحرم الله تعالى عليهم ذلك بسبب هذا المنع وهو تابع للمصلحة أيضا. ولا بعد
Ali b. İbrâhim'in tefsirinde naklettiği; İsrailoğulları krallarının fakirlerini kuş eti ve iç yağı yemekten menettikleri, Allah Teâlâ'nın da bu engellemeleri sebebiyle bu şeyleri onlara haram kıldığı rivayetine binaen, buradaki zulümlerinden maksadın fakirlerine karşı yaptıkları taşkınlık olduğu da söylenmiştir; bu hüküm aynı zamanda bir maslahata da bağlıdır. Şunda bir uzaklık yoktur ki:
في أن يكون المنع من الانتفاع لمزيد استحقاق الثواب وأن يكون لجرم متقدم وَإِنَّا لَصادِقُونَ في جميع أخبارنا التي من جملتها الأخبار بالتحريم وبالبغي. وعد منها- واقتصر عليهم بعضهم- الوعد والوعيد.
Faydalanmaktan menedilmek, sevabı daha fazla hak etmek için olabileceği gibi, geçmiş bir günahtan ötürü de olabilir. “Ve şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz”; haram kılmaya ve onların zulümlerine dair haberler de dahil olmak üzere bütün haberlerimizde [doğruyuz]. Bazı âlimler vaad ve vaîdi (müjde ve tehditleri) de bunlardan saymış, hatta bazıları bu ifadeyi sadece bunlarla sınırlandırmıştır.
وقوى الإمام بهذه الآية ما ذهب إليه الإمام مالك، وكثير من السلف وهو القول بما يقتضيه ظاهر الآية السابقة من حل ما عدا الأربعة المذكورة فيها. وذلك أنه أوجب حمل الظفر على المخلب لبعد حمله على الحافر لوجهين: الأول أن الحافر لا يكاد يسمى ظفرا. والثاني أن الأمر لو كان كذلك لوجب أن يقال: إنه تعالى حرم عليهم كل حيوان له حافر وهو باطل لأن الآية تدل على أن الغنم والبقر مباحان لهم مع حصول الحافر لهم وإذا وجب حمله على المخلب.
İmam [Râzî], İmam Mâlik'in ve Selef'ten pek çoğunun benimsediği; önceki ayetin zahirinin gerektirdiği şekilde, orada zikredilen dört şeyin dışındakilerin helal olduğu görüşünü bu ayetle kuvvetlendirmiştir. Şöyle ki o, tırnak (zufur) kelimesinin toynak manasına hamledilmesinin iki yönden uzak olması sebebiyle pençe manasına hamledilmesini zorunlu görmüştür: Birincisi, toynağa neredeyse hiç tırnak (zufur) denilmez. İkincisi, şayet durum böyle olsaydı, Allah Teâlâ'nın toynağı olan her hayvanı onlara haram kıldığını söylemek gerekirdi; oysa bu batıldır, çünkü ayet koyun ve sığırın -toynakları bulunmasına rağmen- onlara mubah kılındığına delalet etmektedir. Kelimenin pençe manasına hamli zorunlu olunca,
والآية تفيد تخصيص هذه الحرمة باليهود كما أشرنا إليه من وجهين. الأول إفادة التركيب الحصر لغة، والثاني أنها لو كانت ثابتة في حق الكل لم يبق للاقتصار على ذكرهم فائدة ووجب أن لا تكون السباع. وذوات المخلب من الطير محرمة على المسلمين بل يكون تحريمها مختصا باليهود. وحينئذ فما
Ayet, iki yönden işaret ettiğimiz üzere bu haramlığın Yahudilere mahsus olduğunu ifade etmektedir: Birincisi, ifadenin lügat bakımından hasr (tahsis) bildirmesidir. İkincisi, şayet bu haramlık herkes hakkında geçerli olsaydı, ifadenin sadece onları zikretmekle sınırlandırılmasının hiçbir faydası kalmazdı ve yırtıcı hayvanlar ile pençeli kuşların Müslümanlara haram olmayıp bunların haramlığının Yahudilere mahsus olması gerekirdi. Bu durumda,
روي أنه ﷺ حرم كل ذي ناب من السباع وذي مخلب من الطير
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yırtıcı hayvanlardan her azı dişi olanı ve kuşlardan her pençesi olanı haram kıldığına dair rivayet,
ضعيف لأنه خبر واحد على خلاف كتاب الله تعالى فلا يكون مقبولا فيتقرر قول الجماعة السابق وفيه نظر لا يخفى فتدبر فَإِنْ كَذَّبُوكَ أي اليهود كما قال مجاهد، والسدي، وغيرهما وهو الذي يقتضيه الظاهر لأنهم أقرب ذكرا ولذكر المشركين بعد بعنوان الإشراك، وقيل: الضمير للمشركين فالمعنى على الأول إن كذلك اليهود في الحكم المذكور وأصروا على ما كانوا عليه من ادعاء قدم التحريم فَقُلْ لهم رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ عظيمة واسِعَةٍ لا يؤاخذكم بكل ما تأتونه من المعاصي ويمهلكم على بعضها وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ أي لا يدفع عذابه بالكلية عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ فلا تنكروا ما وقع منه تعالى من تحريم بعض الطيبات عليكم عقوبة وتشديدا.
Allah Teâlâ'nın Kitabı'na aykırı bir haber-i vâhid olduğu için zayıf kabul edilir ve makbul sayılmaz; böylece daha önce geçen cemaatin görüşü takarrur eder. Ancak bu yaklaşımda gizli olmayan bir tenkit payı vardır, iyi düşün! “Eğer seni yalanlarlarsa” yani Mücâhid, es-Süddî ve başkalarının dediği gibi Yahudiler seni yalanlarlarsa... Zahirin gerektirdiği de budur; zira zikir bakımından en yakın olanlar onlardır ve müşrikler daha sonra şirk vasfıyla anılacaktır. Zamirin müşriklere ait olduğu da söylenmiştir. Birinci ihtimale göre mana şöyledir: Eğer Yahudiler zikredilen hükümde seni yalanlar ve haram kılmanın ezeli olduğu iddialarını sürdürürlerse, onlara “de ki: Rabbiniz” pek büyük ve “geniş bir rahmet sahibidir”; işlediğiniz her günahtan ötürü sizi hemen cezalandırmaz ve bazılarına mühlet verir; “fakat O'nun azabı” yani azabı bütünüyle “günahkârlar topluluğundan geri çevrilemez”; dolayısıyla bir ceza ve ağırlaştırma olarak bazı temiz rızıkların size haram kılınmış olmasını inkâr etmeyin.
وعلى الثاني فإن كذبك المشركون فيما فصل من أحكام التحليل والتحريم فقل لهم: ربكم ذو رحمة واسعة ولا يعاجلكم بالعقوبة على تكذيبكم فلا تغتروا بذلك فإنه إمهال لا إهمال.
İkinci ihtimale göre ise; helal ve haram kılma hükümlerine dair ayrıntılı olarak açıklanan hususlarda müşrikler seni yalanlarlarsa onlara de ki: Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir ve yalanlamanızdan ötürü sizi çarçabuk cezalandırmaz; buna sakın aldanmayın, zira bu durum ihmal değil, mühlet vermedir.
وقيل: يحتمل أن يكون المراد أنه تعالى ذو رحمة واسعة فهو يرحمني بتوفيق كثير لتصديقي فلا يضرني تكذيبكم ويضركم لأنه لا يرد بأسه عن المجرمين المكذبين أو سيرحمني بالانتقام منكم ولا يرد بأسه عنكم وفيه بعد، وقيل: المراد ذو رحمة للمطيعين وذو بأس شديد على المجرمين فأقيم مقامه قوله تعالى: وَلا يُرَدُّ إلخ لتضمنه التنبيه على إنزال البأس عليهم مع الدلالة أنه لاحق بهم البتة من غير صارف يصرفه عنهم أصلا.
Şu mananın kastedilmiş olması da muhtemel görülmüştür: Allah Teâlâ geniş bir rahmet sahibidir; dolayısıyla beni tasdik etme konusunda pek çok muvaffakiyet vererek bana merhamet eder, bu yüzden sizin yalanlamanız bana zarar vermez; fakat size zarar verir, çünkü O'nun azabı yalanlayan günahkârlardan geri çevrilemez. Yahut [mana şudur]: O, sizden intikam almak suretiyle bana merhamet edecektir ve O'nun azabı sizden geri çevrilemez. Ancak bu yorumda bir uzaklık vardır. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen mana; O'nun itaat edenlere karşı rahmet sahibi, günahkârlara karşı ise şiddetli bir azap sahibi olduğudur; nitekim O'nun azabının üzerlerine indirileceğine dikkat çekmeyi ve kendilerini ondan alıkoyacak hiçbir engel bulunmaksızın azabın kesinlikle onlara ulaşacağını göstermeyi tazammun ettiği için { وَلا يُرَدُّ } vb. kavli bunun yerine ikame edilmiştir.
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا حكاية لفن آخر من أباطيلهم والأخبار قبل وقوعه ثم وقوعه حسبما أخبر كما يحكيه قوله تعالى عند وقوعه: وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ [النحل: ٣٥] صريح في أنه من عند الله تعالى، وقد نص غير واحد على أن وقوع ما أخبر الله تعالى به من المغيبات من وجوه الإعجاز لكلامه ولم يكن الإعجاز به فقط كما في قوله مضعف لَوْ شاءَ اللَّهُ عدم إشراكنا وعدم تحريمنا شيئا ما أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ لم يريدوا بهذا الكلام الاعتذار عن ارتكاب القبيح إذ لم يعتقدوا قبح أفعالهم وهي أفعى لهم بل هم كما نطقت به الآيات يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً [الكهف: ١٠٤] وأنهم إنما يعبدون الأصنام ليقربوهم
“O ortak koşanlar diyecekler ki”; bu ifade onların batıl iddialarının bir başka türünün aktarılmasıdır. Henüz vuku bulmadan önce haber verilmiş, ardından tıpkı haber verildiği gibi vuku bulmuştur; nitekim vuku bulduğu andaki durumlarını Allah Teâlâ'nın: “O ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi, ne biz O'ndan başka hiçbir şeye kulluk ederdik...'” kavli açıkça hikaye etmektedir ki bu da ayetin Allah Teâlâ katından olduğunun kesin delilidir. Pek çok âlim, Allah Teâlâ'nın gayba dair haber verdiği şeylerin aynen vuku bulmasının O'nun kelamının mucizevi yönlerinden biri olduğunu açıkça belirtmiştir. [Müşriklerin]: “Eğer Allah” bizim şirk koşmamamızı ve hiçbir şeyi haram kılmamamızı “dileseydi, ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık” sözüyle amaçları, çirkin bir fiili irtikâp etmekten ötürü özür beyan etmek değildi; zira onlar kendi fiillerinin çirkin olduğuna inanmıyorlardı. Bilakis onlar, ayetlerin de açıkça ifade ettiği gibi, “kendilerinin güzel bir iş yaptıklarını sanıyorlardı” ve putlara sırf kendilerini
إلى الله زلفى وأن التحريم إنما كان من الله ﷿ فما مرادهم بذلك إلا الاحتجاج على أن ما ارتكبوه حق ومشروع ومرضي عند الله تعالى بناء على أن المشيئة والإرادة تساوق الأمر وتستلزم الرضا كما زعمت المعتزلة فيكون حاصل كلامهم أن ما نرتكبه من الشرك والتحريم وغيرهما تعلقت به مشيئة الله تعالى وإرادته وكل ما تعلق به مشيئته سبحانه وإرادته فهو مشروع ومرضي عنده ﷿ فينتج أن ما نرتكبه من الشرك والتحريم مشروع ومرضي عند الله تعالى.
Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye taptıklarını ve haram kılmanın da sadece Allah azze ve celle'den geldiğini [iddia ediyorlardı]. Dolayısıyla onların bu sözle muradı; Mutezile'nin zannettiği gibi meşiet ve iradenin emre denk olduğu ve rızayı gerektirdiği kabulüne dayanarak, işledikleri şeylerin hak, meşru ve Allah Teâlâ katında razı olunmuş olduğuna delil getirmekten başka bir şey değildi. Bu durumda sözlerinin hülasası şöyle olur: Bizim şirk koşmamız, bazı şeyleri haram kılmamız ve benzeri fiillerimiz Allah Teâlâ'nın meşieti ve iradesi ile gerçekleşmiştir; Sübhânehu'nun meşieti ve iradesinin taalluk ettiği her şey ise O'nun katında meşrudur ve razı olunmuştur; öyleyse bizim şirk koşmamız ve haram kılmamız Allah Teâlâ katında meşrudur ve razı olunmuş bir davranıştır.
وبعد أن حكى سبحانه ذلك عنهم رد عليهم بقوله عز من قائل: كَذلِكَ أي مثل ما كذب هؤلاء كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وهم أسلافهم المشركون. وحاصله أن كلامهم يتضمن تكذيب الرسل ﵈ وقد دلت المعجزة على صدقهم. ولا يخفى أن المقدمة الأولى لا تكذيب فيها نفسها بل هي متضمنة لتصديق ما تطابق فيه العقل والشرع من كون كل كائن بمشيئة الله تعالى وامتناع أن يجري في ملكه خلاف ما يشاء. فمنشأ التكذيب هو المقدمة الثانية لأن الرسل ﵈ يدعونهم إلى التوحيد ويقولون لهم: إن الله تعالى لا يرضى لعباده الكفر دينا ولا يأمر بالفحشاء فيكون قولهم: إن ما نرتكبه مشروع مرضي عنده تعالى تكذيب لهذا القول، وحيث كان فساد هذه الحجة باعتبار المقدمة الثانية تعين أنها ليست بصادقة وحينئذ يصدق نقيضها وهي أنه ليس كل ما تعلقت به المشيئة والإرادة بمشروع ومرضي عنده سبحانه بناء على أن الإرادة لا تساوق الأمر والرضا على ما هو مذهب أهل السنة إذ المشيئة ترجح بعض الممكنات على بعض مأمورا كان أو منهيا حسنا كان أو قبيحا. وعلى هذا فلا حجة في الآية للمعتزلة بل قد انقلب الأمر فصارت الآية حجة لنا عليهم لأنهم لم يفرقوا بين المأمور والمراد واعتقدوا كالمشركين بأن كل مراد مأمور ومرضي، ويجوز أيضا أن يقال مقصود المشركين من قولهم ذلك: رد دعوة الأنبياء ﵈ ورفع البعثة والتكليف وهو المذكور في كثير من الكتب الكلامية. وحاصله حينئذ أن ما شاء الله تعالى يجب وما لم يشأ يمتنع وكل ما هذا شأنه فلا يكلف به لكونه مشروطا بالاستطاعة فينتج أن ما نرتكبه من الشرك وغيره لم نكلف بتركه ولم يبعث له نبي فرد الله تعالى عليهم بأن هذه كلمة صدق أريد بها باطل لأنهم أرادوا بها أن الرسل ﵈ في دعواهم البعثة والتكليف كاذبون وقد ثبت صدقهم بالدلائل القطعية ولكون ذلك صدقا أريد به باطل ذمهم الله تعالى بالتكذيب، ووجوب وقوع متعلق المشيئة لا ينافي صدق دعوى البعثة والتكليف لأنها لإظهار المحجة وإبلاغ الحجة.
Sübhânehu [ve Teâlâ], onların bu sözünü aktardıktan sonra, izzet sahibi Kelamında: “İşte böylece” yani bunların yalanladığı gibi “onlardan öncekiler de yalanlamıştı” buyurarak onlara cevap vermiştir. Onlardan öncekiler, müşrik olan atalarıdır. Bu cevabın hülasası şudur: Onların sözü resulleri aleyhimesselâm yalanlamayı içermektedir; oysa mucizeler resullerin doğruluğunu kanıtlamıştır. Gizli değildir ki birinci önermenin bizzat kendisinde bir yalanlama yoktur; bilakis o, aklın ve şeriatın üzerinde birleştiği 'var olan her şeyin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğu ve mülkünde O'nun dilediğinden başkasının cereyan etmesinin imkânsızlığı' hakikatini tasdiki içermektedir. Yalanlamanın menşei ise ikinci önermedir; çünkü resuller aleyhimesselâm onları tevhide davet etmekte ve onlara: 'Allah Teâlâ kulları için küfre razı olmaz ve fahşâyı emretmez' demektedirler. Dolayısıyla onların 'İşlediğimiz fiiller O'nun katında meşrudur ve razı olunmuştur' demeleri bu söze yönelik bir yalanlama olur. Bu delilin fesadı ikinci önerme bakımından olunca, onun doğru olmadığı kesinleşir; bu durumda onun çelişiği doğru olur ki o da şudur: Ehl-i Sünnet mezhebinin kabul ettiği üzere irade, emir ve rızayı gerektirmediği için, meşiet ve iradenin taalluk ettiği her şey O'nun katında meşru ve razı olunmuş değildir; zira meşiet, emredilen olsun yasaklanan olsun, güzel olsun çirkin olsun, mümkinattan bazısını bazısına tercih eder. Buna göre ayette Mutezile için hiçbir delil yoktur; bilakis durum tersine dönmüş ve ayet onlara karşı bizim lehimize bir delil olmuştur. Çünkü onlar emredilen ile irade edilenin arasını ayıramamış, müşrikler gibi her irade edilenin emredildiğine ve razı olunduğuna inanmışlardır. Şöyle demek de mümkündür: Müşriklerin bu sözden maksadı peygamberlerin aleyhimesselâm davetini reddetmek, peygamberliği ve teklifi ortadan kaldırmaktır; nitekim kelam kitaplarının çoğunda zikredilen de budur. Bu takdirde maksatlarının özü şudur: Allah Teâlâ'nın dilediği şey zorunlu olarak vuku bulur, dilemediği şey ise imkânsızdır; bu nitelikte olan hiçbir şey ise -güç yetirmeye bağlı olması hasebiyle- teklife konu olamaz. Dolayısıyla bizim işlediğimiz şirk ve benzeri şeyleri terk etmekle mükellef olmadığımız ve bunun için bir peygamber gönderilmediği neticesi çıkar. Allah Teâlâ da onlara bununla, 'kendisinin arkasında batıl murat edilen doğru bir söz' olduğunu belirterek cevap vermiştir; çünkü onlar bununla resullerin aleyhimesselâm peygamberlik ve teklif iddialarında yalancı olduklarını kastetmişlerdir, oysa resullerin doğruluğu kesin delillerle sabittir. Bu sözün arkasında batıl kastedilen bir doğru olması sebebiyle Allah Teâlâ onları yalanlamakla yermiştir. Meşietin taalluk ettiği şeyin vukuunun vacip/zorunlu olması, peygamberlik ve teklif davasının doğruluğuna aykırı değildir; zira peygamberlik ve teklif, hak yolu ortaya koymak ve hücceti ulaştırmak içindir.
وسيأتي توجيه آخر إن شاء الله تعالى قريبا للآية.
İnşâallâhu Teâlâ yakında ayete dair bir başka izah daha gelecektir.
وعطف آباؤُنا على الضمير المرفوع في أَشْرَكْنا وساغ ذلك عند البصريين وإن لم يؤكد الضمير لأنه يكفي عندهم أي فاصل كان، وقد فصل بلا هاهنا، والكوفيون لا يشترطون في ذلك شيئا ويستدلون بما هنا ولا يعتبرون هذا الفصل لأنه ينبغي أن يتقدم حرف العطف ليدفع الهجنة ولا يكفي عندهم الفصل بين المعطوف والمعطوف عليه، وتوقف أبو علي في كفاية الفصل بين المعطوف والمعطوف عليه وإن لم يفصل حرف العطف. وادعى الإمام أن في الكلام تقديرا لأن النفي لا يصرف إلى ذوات الآباء بل يجب صرفه إلى فعل صدر منهم وذلك هو الإشراك فيكون التقدير ما أشركنا ولا أشرك آباؤنا وحينئذ فلا إشكال. حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا أي نالوا عذابنا الذي أنزلناه عليهم بتكذيبهم، وفيه- على ما قيل- إيماء إلى أن لهم عذابا مدخرا عند الله تعالى لأن الذوق أول إدراك الشيء.
{ آباؤُنا } lafzı, { أَشْرَكْنا } fiilindeki merfû zamire matuftur. Basralılara göre zamir tekit edilmemiş olsa bile bu caizdir; zira onlara göre araya herhangi bir fasılanın girmesi yeterlidir ve burada { لا } ile fasıla yapılmıştır. Kûfeliler ise bu hususta hiçbir şart aramazlar ve buradaki kullanımı delil gösterirler; ayrıca bu fasılayı geçerli saymazlar, çünkü çirkinliği gidermek için fasılanın atıf harfinden önce gelmesi gerektiğini söylerler; onlara göre matuf ile matuf aleyh arasının ayrılması yeterli değildir. Ebû Ali ise atıf harfi ayrılmasa bile matuf ile matuf aleyh arasının ayrılmasının yeterliliği konusunda tevakkuf etmiştir. İmam [Râzî], kelamda bir takdir bulunduğunu iddia etmiştir; zira nefy babaların bizzat kendilerine değil, onlardan sadır olan bir fiile yönelmelidir ki o da şirk koşmaktır; dolayısıyla takdir 'Ne biz şirk koştuk ne de atalarımız şirk koştu' şeklinde olur ve bu durumda hiçbir müşkül kalmaz. “Sonunda azabımızı tattılar” yani yalanlamaları sebebiyle üzerlerine indirdiğimiz azabımıza uğradılar. Bunda -denildiği üzere- Allah Teâlâ katında onlar için saklanan bir azap daha bulunduğuna dair bir ima vardır; zira tatmak, bir şeyi ilk idrak ediştir.
قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ أي من أمر معلوم يصح الاحتجاج به على زعمكم فَتُخْرِجُوهُ أي فتظهروه لَنا على أتم وجه وأوضح بيان، وقيل: المراد هل لكم من اعتقاد ثابت مطابق فيما ادعيتهم أن الإشراك وسائر ما أنتم عليه مرضي لله تعالى فتظهروه لنا بالبرهان، وجعل إمام الحرمين في الإرشاد هذا وما بعده دليلا على أن المشركين إنما استوجبوا التوبيخ على قولهم ذلك لأنهم كانوا يهزؤون بالدين ويبغون رد دعوة الأنبياء ﵈ حيث قرع
“De ki: Yanınızda bir bilgi” yani iddianıza dair aleyhimize delil getirebileceğiniz kesin olarak bilinen bir esas “var mı ki onu bize çıkarıp gösteresiniz?” yani onu bize en mükemmel ve en açık şekilde ortaya koyasınız. Şöyle de denilmiştir: Murad, 'Şirkin ve üzerinde bulunduğunuz diğer şeylerin Allah Teâlâ katında razı olunmuş olduğuna dair iddia ettiğiniz şey hakkında delille bize gösterebileceğiniz kesin ve vakıaya uygun bir inancınız var mı?' demektir. İmâmü'l-Haremeyn, el-İrşâd adlı eserinde bu ve sonraki ayeti; müşriklerin bu sözlerinden ötürü kınanmayı ancak dinle alay ettikleri ve peygamberlerin aleyhimesselâm davetini reddetmek istedikleri için hak ettiklerine delil kılmıştır; zira resullerin aleyhimesselâm şeriatlarından kulaklarına çalınan şey,
مسامعهم من شرائع الرسل ﵈ تفويض الأمور إليه سبحانه فحين طالبوهم بالإسلام والتزام الأحكام احتجوا عليهم بما أخذوه من كلامهم مستهزئين بهم عليهم الصلاة والسلام ولم يكن غرضهم ذكر ما ينطوي عليه عقدهم كيف لا والإيمان بصفات الله تعالى فرع الإيمان به عز شأنه وهو عنهم مناط العيوق.
Bütün işlerin Sübhânehu'ya havale edilmesi esasıydı. Peygamberler onları İslâm'a ve ahkâma uymaya davet ettiklerinde, onlarla alay ederek peygamberlerin kendi sözlerinden aldıkları şeylerle onlara karşı delil getirmeye kalkışmışlardır; yoksa maksatları kalplerindeki gerçek inancı beyan etmek değildi. Nasıl olsun ki? Allah Teâlâ'nın sıfatlarına iman, O'nun zatına imanın bir fer'idir; oysa onlar bu imandan büsbütün uzaktırlar.
إِنْ تَتَّبِعُونَ أي ما تتبعون في ذلك إِلَّا الظَّنَّ الباطل الذي لا يغني من الحق شيئا أو المراد إن عادتكم وجل أمركم أنكم لا تتبعون إلا الظن وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ تكذبون على الله تعالى، وقد تقدم الكلام في حكم اتباع الظن على التفصيل فتذكر قُلْ فَلِلَّهِ خاصة الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ أي البينة الواضحة التي بلغت غاية المتانة والقوة على الإثبات أو بلغ بها صاحبها صحة دعواه كعيشة راضية، والمراد بها في المشهور الكتاب والرسول والبيان، وقال شيخ مشايخنا الكوراني: الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ إشارة إلى أن العلم تابع للمعلوم وأن إرادة الله تعالى متعلقة بإظهار ما اقتضاه استعداد المعلوم في نفسه مراعاة للحكمة جودا ورحمة لا وجوبا. وهي من الحج بمعنى القصد كأنها يقصد به إثبات الحكم وتطلبه أو بمعنى الغلبة وهو المشهور، والفاء جواب شرط محذوف أي إذا ظهر أن لا حجة لكم قل فلله الحجة فَلَوْ شاءَ هدايتكم جميعا لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ بالتوفيق لها والحمل عليها ولكن شاء هداية البعض الصارفين اختيارهم إلى سلوك طريق الحق وضلال آخرين صرفوه إلى خلاف ذلك.
“Siz uymuyorsunuz” yani bu hususta uymuyorsunuz, “ancak zanna” haktan hiçbir şey kazandırmayan batıl zanna [uyuyorsunuz]. Yahut murad; sizin âdetinizin ve işinizin genelinin sadece zanna uymaktan ibaret olduğudur. “Ve siz ancak yalan söylüyorsunuz” Allah Teâlâ'ya iftira ediyorsunuz. Zanna uymanın hükmü daha önce tafsilatıyla geçti, hatırla! “De ki: En kesin hüccet yalnızca Allah'a aittir”; yani ispat konusunda sağlamlık ve kuvvetin zirvesine ulaşmış apaçık delil O'nundur yahut sahibi onunla davasının sıhhatine ulaşır; nitekim 'razı olunmuş bir yaşayış' tabiri de böyledir. Meşhur olan görüşe göre bundan murat Kitap, Resul ve beyandır. Şeyhlerimizin şeyhi el-Gûrânî şöyle demiştir: { الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ } ifadesi; ilmin maluma tâbi olduğuna ve Allah Teâlâ'nın iradesinin -bir zorunluluktan değil, bir lütuf ve rahmet olarak hikmetin gözetilmesiyle- malumun kendi zatındaki istidadının gerektirdiği şeyi açığa çıkarmaya taalluk ettiğine bir işarettir. Bu kelime kastetmek manasındaki 'hacc' kökünden gelir; sanki onunla hükmün ispatı kastedilir ve talep edilir yahut meşhur olduğu üzere galip gelmek manasındadır. Baştaki 'fâ' hazfedilmiş bir şartın cevabıdır; yani 'Sizin hiçbir deliliniz olmadığı açığa çıktığına göre, de ki: Kesin delil Allah'ındır.' “Eğer O dileseydi” hepinizin hidayete ermesini, “hepinizi toptan doğru yola iletirdi”; muvaffakiyet vererek ve ona sevk ederek [iletirdi]. Fakat O, iradelerini hak yola yönelten kimselerin hidayete ermesini, iradelerini bunun aksine yönelten diğerlerinin ise sapkınlıkta kalmasını dilemiştir.
وقال الكوراني: المراد لكنه لم يشأ إذ لم يعلم أن لكم هداية يقتضيها استعدادكم بل المعلوم له عدم هدايتكم وهو مقتضى استعدادكم الأزلي الغير المجعول. وهذا تحقيق للحق ولا ينافي ما في صدر الآية لما علمت من مرادهم به، وفائدة إرسال الرسل على القول بالاستعداد تحريك الدواعي للفعل والترك باختيار المكلف الناشئ من ذلك الاستعداد وقطع اعتذار الظالمين، وقد أشرنا إلى ذلك من قبل فتذكر. وذكر ابن المنير وجها آخر في توجيه ما في الآية وهو أن الرد عليهم إنما كان لاعتقادهم أنهم مسلوبون اختيارهم وقدرتهم وأن إشراكهم إنما صدر منهم على وجه الاضطرار وزعموا أنهم يقيمون الحجة على الله تعالى ورسوله ﵊ بذلك فرد الله تعالى قولهم في دعواهم عدم الاختيار لأنفسهم وشبهتهم بمن اغتر قبلهم بهذا الخيال فكذب الرسل وأشرك بالله ﷿ واعتمد على أنه إنما يفعل ذلك بمشيئة الله تعالى ورام إفحام الرسل بهذه الشبهة، ثم بين سبحانه أنهم لا حجة لهم في ذلك وأن الحجة البالغة له جل وعلا لا لهم، ثم أوضح سبحانه أن كل واقع، واقع بمشيئته وأنه لم يشأ منهم إلا ما صدر عنهم وأنه تعالى لو شاء منهم الهداية لاهتدوا أجمعون.
Gûrânî şöyle demiştir: Murâd şudur: Fakat O bunu dilememiştir; çünkü istidadınızın gerektirdiği bir hidayetinizin olduğunu bilmemiştir; bilakis O'nun bildiği şey, yaratılmamış ezeli istidadınızın bir muktezası olarak sizin hidayete ermeyeceğinizdir. Bu, hakkın tam bir tahkikidir ve onların bundan neyi murat ettiklerini bildiğin için ayetin başındaki ifadeyle de çelişmez. İstidat görüşüne göre peygamberlerin gönderilmesinin faydası; mükellefin söz konusu istidattan kaynaklanan ihtiyarî fiil ve terk güdülerini harekete geçirmek ve zalimlerin mazeretlerini ortadan kaldırmaktır; buna daha önce işaret etmiştik, hatırla! İbnü'l-Münîr ayetteki ifadenin tevilinde başka bir vecih zikrederek şöyle demiştir: Onlara verilen cevap, onların kendi irade ve kudretlerinden soyutlandıklarına ve şirklerinin kendilerinden bir zorunluluk (ıztırar) sonucu çıktığına inanmaları ve bununla Allah Teâlâ'ya ve Resulü'ne aleyhisselâm karşı delil getirdiklerini zannetmelerinden ötürüdür. Allah Teâlâ, onların kendilerinde irade bulunmadığı iddialarını ve kendilerinden önce bu hayale kapılıp peygamberleri yalanlayan, Allah azze ve celle'ye ortak koşan, bunu ancak Allah'ın dilemesiyle yaptığına güvenip peygamberleri bu şüpheyle susturmaya çalışan kimselere benzemelerini reddetmiştir. Sonra Sübhânehu, onların bu hususta hiçbir delillerinin bulunmadığını, en üstün delilin kendilerine değil celal ve azamet sahibi Allah'a ait olduğunu beyan etmiştir; ardından vuku bulan her şeyin O'nun meşietiyle vuku bulduğunu, onlardan ancak kendilerinden sadır olan şeyi dilediğini ve şayet onların hidayete ermesini dileseydi hepsinin doğru yola erişeceğini açıklamıştır.
المقصود من ذلك أن يتمحض وجه الرد عليهم ويتخلص عقيدة نفوذ المشيئة وعموم تعلقها بكل كائن عن الرد وينصرف الرد إلى دعواهم سلب الاختيار لأنفسهم وإن أقامتهم الحجة بذلك خاصة، وإذا تدبرت الآية وجدت صدرها دافعا بصدور الجبرية وعجزها معجزا للمعتزلة إذ الأول مثبت أن للعبد اختيارا وقدرة على وجه يقطع حجته وعذره في المخالفة والعصيان. والثاني مثبت نفوذ مشيئة الله تعالى في العبد وأن جميع أفعاله على وفق المشيئة الإلهية، وبذلك تقوم الحجة البالغة لأهل السنة على المعتزلة والحمد لله رب العالمين.
Bundan maksat; onlara verilen reddin tam olarak yerini bulması, meşietin geçerliliği ve var olan her şeye taallukunun kuşatıcılığı akidesinin reddedilmekten berî kılınması ve reddin yalnızca onların kendi iradelerini yok sayma iddialarına ve özellikle bununla hüccet getirmeye kalkışmalarına yöneltilmesidir. Ayeti etraflıca düşündüğün takdirde; onun başlangıç kısmının Cebriyye'nin göğsüne çarpan bir darbe, son kısmının ise Mutezile'yi aciz bırakan bir delil olduğunu görürsün. Zira ilk kısım, kulun muhalefet ve isyandaki hüccetini ve mazeretini ortadan kaldıracak şekilde bir irade ve kudrete sahip olduğunu ispat etmektedir. İkinci kısım ise Allah Teâlâ'nın meşietinin kul üzerinde geçerli olduğunu ve kulun bütün fiillerinin ilahi meşiete uygun şekilde gerçekleştiğini ispat etmektedir. Böylece Ehl-i Sünnet'in Mutezile'ye karşı kesin hücceti sabit olur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.
ووجه القطب الآية بأن مرادهم رد دعوة الأنبياء ﵈ على معنى أن الله تعالى شاء شركنا وأراده منا وأنتم تخالفون إرادته حيث تدعونا إلى الإيمان فوبخهم سبحانه بوجوه عد منها قوله سبحانه: فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فإنه بتقدير الشرط أي إذا كان الأمر كما زعمتم فلله الحجة.
Kutub [er-Râzî] ayeti şöyle izah etmiştir: Onların maksadı peygamberlerin aleyhimesselâm davetini şu anlayışla reddetmekti: 'Allah Teâlâ bizim şirkimizi diledi ve bunu bizden murat etti; siz ise bizi imana davet ederek O'nun iradesine muhalefet ediyorsunuz.' Bunun üzerine Sübhânehu onları çeşitli yönlerden azarlamıştır; bunlardan biri de: “En kesin hüccet Allah'a aittir” buyruğudur. Zira bu bir şart takdiriyledir; yani 'Eğer durum sizin iddia ettiğiniz gibi olsaydı bile, kesin hüccet yine Allah'a ait olurdu.'
وقوله سبحانه: فَلَوْ شاءَ إلخ بدل منه على سبيل البيان أي لو شاء لدل كلا منكم ومن مخالفيكم على دينه فلو كان الأمر كما تزعمون لكان الإسلام أيضا بالمشيئة فيجب أن لا تمنعوا المسلمين من الإسلام كما وجب
Sübhânehu'nun: “Eğer O dileseydi...” kavli ise açıklama sadedinde bundan bir bedeldir; yani 'Eğer dileseydi, sizin her birinize de muhaliflerinize de kendi dinini gösterirdi; şayet mesele iddia ettiğiniz gibi olsaydı İslâm da O'nun meşietiyle olurdu; bu takdirde,
بزعمكم أن لا يمنعكم الأنبياء عن الشرك فيلزمكم أن لا يكون بينكم وبين المسلمين مخالفة ومعاداة بل موافقة وموالاة، ثم قال: وربما يوجه هذا الاحتجاج بأن ما خالف مذهبكم من النخل يجب أن يكون عندكم حقا لأنه بمشيئة الله تعالى فيلزم تصحيح الأديان المتناقضة، وفيه منع لأن الصحة إنما تكون بالجريان على منهج الشرع ولا يلزم من تعليق مشيئته تعالى بشيء جريان ذلك عليه، ولا يخفى أن التوجيه الأول كهذا التوجيه لا يخلو عن دغدغة فتدبر قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ أي احضروهم للشهادة وهو اسم فعل لا يتصرف عند أهل الحجاز وفعل يؤنث ويثنى ويجمع عند بني تميم. وهو مبني على ما اشتهر من أن ما ذكر من خصائص الأفعال.
Sizin iddianıza göre peygamberlerin sizi şirkten men etmemesi gerektiği gibi, sizin de Müslümanları İslâm'dan men etmemeniz gerekirdi; böylece sizinle Müslümanlar arasında bir ayrılık ve düşmanlık değil, aksine bir uyuşma ve dostluk olması gerekirdi.' Ardından şöyle demiştir: 'Bu delillendirmenin şu şekilde izah edilmesi de muhtemeldir: Dinlerden sizin mezhebinize aykırı olan her şeyin de Allah Teâlâ'nın meşietiyle olması hasebiyle sizin nezlinizde hak olması gerekirdi; bu ise birbiriyle çelişen dinlerin hepsinin doğru kabul edilmesini gerektirir.' Ancak bunda bir men' (itiraz) vardır; çünkü sıhhat ancak şeriatın nizamına uygun cereyan etmekle olur ve Allah Teâlâ'nın meşietinin bir şeye taalluk etmesi, o şeyin şeriata uygun olmasını gerektirmez. Gizli değildir ki birinci izah da bu izah gibi bazı pürüzlerden uzak değildir, iyi düşün! “De ki: Şahitlerinizi getirin”; yani şahitlik etmeleri için onları hazır bulundurun. { هَلُمَّ } Hicaz ehline göre çekimi olmayan bir isim-fiildir; Benî Temîm'e göre ise müennesi, tesniyesi ve cemisi yapılan bir fiildir. Bu durum, zikredilen hususların fiillere mahsus özelliklerden olduğuna dair meşhur kurala dayanır.
وعن أبي علي الفارسي أن الضمائر قد تتصل بالكلمة وهي حرف كليس أو اسم فعل كهات لمناسبتها للأفعال.
Ebû Ali el-Fârisî'den nakledildiğine göre zamirler, fiillere münasebetlerinden ötürü 'leyse' gibi bir harfe yahut 'hâte' gibi bir isim-fiile de birleşebilir.
وعلى هذا تكون هَلُمَّ اسم فعل مطلقا كما في شرح التسهيل وعليه الرضي حيث قال: وبنو تميم يصرفونه فيذكرونه ويؤنثونه ويجمعونه نظرا إلى أصله. وأصله عند البصريين هالم من لم إذا قصد حذفت الألف لتقدير السكون في اللام لأن أصله المم وعند الكوفيين هل أم فنقلت ضمة الهمزة إلى اللام وحذفت كما هو القياس، واستبعد بأن هل لا تدخل الأمر. ودفع بما نقله الرضي عنهم من أن أصل هل أم هلا أم وهلا كلمة استعجال بمعنى أسرع فغير إلى هل لتخفيف التركيب ثم فعل به ما فعل. ويكون متعديا بمعنى احضر وائت ولازما بمعنى أقبل كما في قوله تعالى: هَلُمَّ إِلَيْنا [الأحزاب: ١٨] الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هذا وهم كبراؤهم الذين أسسوا ضلالهم. والمقصود من إحضارهم تفضيحهم وإلزامهم وإظهار أن لا متمسك لهم كمقلديهم ولذلك قيد الشهداء بالإضافة ووصفوا بما يدل على أنهم شهداء معرفون بالشهادة لهم وبنصر مذهبهم. وهذا إشارة إلى ما حرموه من الأنعام على ما حكته الآيات السابقة.
Buna göre { هَلُمَّ }, Şerhu't-Teshîl'de belirtildiği üzere mutlak olarak bir isim-fiildir ve Radî'nin benimsediği görüş de budur; nitekim o şöyle demiştir: 'Benî Temîm aslına itibar ederek onu çeker; müzekker, müennes ve cemi yaparlar.' Basralılara göre bunun aslı, 'yöneldi/kastetti' manasındaki 'lemme'den gelen 'hâlim'dir; 'lemme'nin aslı 'elmime' olduğundan lâm harfindeki takdiri sükûn sebebiyle elif hazfedilmiştir. Kûfelilere göre ise aslı 'hel ümme'dir; hemzenin dammesi lâm harfine nakledilmiş ve kıyas gereği hemze hazfedilmiştir. 'Hel' edatının emir sığasının başına gelmeyeceği gerekçesiyle bu görüş uzak görülmüştür. Ancak Radî'nin onlardan naklettiği şu açıklama ile bu itiraz bertaraf edilmiştir: 'Hel ümme'nin aslı 'hellâ ümme'dir; 'hellâ' acele ettirme edatı olup 'çabuk ol' demektir, terkipten hafifletilmek amacıyla 'hel'e dönüştürülmüş, ardından ona yapılan işlemler yapılmıştır. Bu kelime 'hazır et, getir' manasında müteaddi, Allah Teâlâ'nın: “Bize gelin” ayetinde olduğu gibi 'gel, yönel' manasında lâzım olarak kullanılır. “Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek olan [şahitlerinizi]”; bunlar sapkınlıklarının temelini atan elebaşlarıdır. Onların huzura getirilmesinden maksat; onları rezil etmek, ilzam etmek ve tıpkı taklitçileri gibi tutunacak hiçbir dayanaklarının bulunmadığını göstermektir; bu sebepledir ki şahitler izafetle sınırlandırılmış ve kendilerine lehte şahitlik etmekle ve mezheplerini desteklemekle bilinen şahitler olduklarını gösteren bir vasıfla nitelendirilmişlerdir. Bu kelimesi, önceki ayetlerin hikaye ettiği üzere onların hayvanlardan haram kıldıkları şeylere işarettir.
وقال مجاهد: إشارة إلى البحائر والسوائب فَإِنْ شَهِدُوا أي أولئك الشهداء المعرفون بالباطل بعد ما حضروا بأن الله حرم هذا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ أي فلا تصدقهم فإنه كذب بحت وبين لهم فساده لأن تسليمه منهم موافقة لهم في الشهادة الباطلة والسكوت قد يشعر بالرضا، وإرادة هذا المعنى من «لا تشهد» إما على سبيل الاستعارة التبعية أو المجاز المرسل من ذكر اللازم وإرادة الملزوم لأن الشهادة من لوازم التسليم أو الكناية أو هو من باب المشاكلة، ومن الناس من زعم أن ضمير شَهِدُوا للمشركين أي فإن لم يجدوا شاهدا يشهد بذلك فشهدوا بأنفسهم لأنفسهم فلا تشهد وهو في غاية البعد، وأبعد منه بل هو للفساد أقرب قول من زعم أن المراد هلم شهداءكم من غيركم فإن لم يجدوا ذلك لأن غير العرب لا يحرمون ما ذكر وشهدوا بأنفسهم فلا تصدقهم وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا من وضع المظهر موضع المضمر للإيماء إلى أن مكذب الآيات متبع الهوى لا غير وأن متبع الحجة لا يكون إلا مصدقا بها، والخطاب- قيل- لكل من يصلح له. وقيل: لسيد المخاطبين والمراد أمته.
Mücâhid, bunun Bahîre ve Sâibe'ye işaret olduğunu söylemiştir. “Eğer şahitlik ederlerse” yani batılla bilinen o şahitler hazır bulunduktan sonra Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik ederlerse, “sen onlarla beraber şahitlik etme”; yani onları tasdik etme, zira bu katıksız bir yalandır; onlara durumun batıllığını açıkla, çünkü onların bu iddiasını kabul etmek batıl şahitlikte onlara uymak demektir ve susmak da rıza manasını hissettirebilir. “Şahitlik etme” ifadesinden bu mananın murat edilmesi ya istiare-i tebeiyye yoluyla ya da şahitlik tasdikin ayrılmaz bir parçası olduğu için lazımı zikredip melzumu kastetmek suretiyle mecaz-ı mürsel yoluyla yahut kinaye yoluyla veya müşâkele babındandır. Bazı kimseler { شَهِدُوا } fiilindeki zamirin müşriklere ait olduğunu, yani 'Buna şahitlik edecek başka bir şahit bulamaz da kendi lehlerine bizzat kendileri şahitlik ederlerse sen şahitlik etme' manasında olduğunu zannetmişlerdir ki bu son derece uzak bir ihtimaldir. Bundan daha da uzak, hatta batıl olmaya en yakın olan görüş ise şudur: 'Sizden başkalarından olan şahitlerinizi getirin; şayet Arapların dışındakiler bu tür şeyleri haram kılmadığı için bunu bulamaz da kendileri şahitlik ederlerse onları tasdik etme.' “Ayetlerimizi yalanlayanların hevalarına uyma”; burada zamir makamında açık ismin getirilmesi (ızhâr), ayetleri yalanlayan kimsenin hevasına uymaktan başka bir şey yapmadığına, hüccete uyan kimsenin ise ancak o ayetleri tasdik edeceğine işaret etmek içindir. Hitabın, buna ehil olan herkese yönelik olduğu söylenmiştir; muhatapların efendisine [Peygamber'e] yönelik olup muradın onun ümmeti olduğu da söylenmiştir.
وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ كعبدة الأوثان عطف على الموصول الأول بطريق عطف الصفة على الصفة مع اتحاد الموصوف فإن من يكذب بآياته تعالى لا يؤمن بالآخرة وبالعكس، وزعم بعضهم أن المراد بالموصول الأول المكذبون مع الإقرار بالآخرة كأهل الكتابين وبالموصول الثاني المكذبون مع إنكار الآخرة ولا يخفى ما فيه وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ أي يجعلون له عديلا أي شريكا فهو كقوله تعالى: هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ [النحل: ١٠٠] وقيل:
Putperestler gibi “ahirete inanmayanların da [hevalarına uyma]”; bu ifade, mevsufun birliği ile birlikte sıfatın sıfata atfedilmesi yoluyla birinci ism-i mevsûle matuftur; zira Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlayan kimse ahirete inanmaz, bunun aksi de böyledir. Bazıları birinci ism-i mevsûl ile ahireti ikrar etmekle birlikte yalanlayan Ehl-i Kitab'ın, ikinci ism-i mevsûl ile de ahireti inkâr ederek yalanlayanların kastedildiğini ileri sürmüşlerdir; ancak bundaki zafiyet açıktır. “Ve onlar Rablerine denk tutuyorlar”; yani O'na bir denk, bir ortak koşuyorlar; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: “Onlar O'na şirk koşmaktadırlar” kavli gibidir. Şöyle de denilmiştir:
يعدلون بأفعاله عنه سبحانه وينسبونها إلى غيره ﷿، وقيل: يَعْدِلُونَ بعبادتهم عنه تعالى، والجملة عطف على لا يُؤْمِنُونَ والمعنى لا تتبع الذين يجمعون بين التكذيب بالآيات والكفر بالآخرة والإشراك بربهم ﷿ لكن لا على أن مدار النهي الجمع المذكور بل على أن أولئك جامعون لها متصفون بها، وقيل: الجملة في موضع الحال من
O'nun fiillerini Sübhânehu'dan saptırıp başkasına azze ve celle nispet ederler. İbadetlerini Allah Teâlâ'dan başkasına çevirirler de denilmiştir. Bu cümle { لا يُؤْمِنُونَ } fiiline matuftur; mana ise: 'Ayetleri yalanlama, ahireti inkâr etme ve Rablerine azze ve celle şirk koşma vasıflarını kendilerinde toplayan kimselere uyma' demektir. Ancak bu nehyin medarı söz konusu vasıfların bir arada toplanması şartına bağlı olması değil, o kimselerin bu vasıfları kendilerinde toplamış ve onlarla nitelenmiş olmalarıdır. Bu cümlenin,
ضمير لا يُؤْمِنُونَ قُلْ تَعالَوْا أمر له ﷺ بعد ما ظهر بطلان ما ادعوا أن يبين لهم من المحرمات ما يقتضي الحال بيانه على الأسلوب الحكيم إيذانا بأن حقهم الاجتناب عن هذه المحرمات، وأما الأطعمة المحرمة فقد بينت فيما تقدم، وتعال أمر من التعالي والأصل فيه أن يقوله من هو في مكان عال لمن هو أسفل منه ثم اتسع فيه بالتعميم واستعمل استعمال المقيد في المطلق مجازا، ويحتمل هنا- كما قيل- أن يكون على الأصل تعريضا لهم بأنهم في حضيض الجهل ولو سمعوا ما يقال لهم تراقوا إلى ذروة العلم وقمة العز.
{ لا يُؤْمِنُونَ } fiilindeki zamirden hâl konumunda olduğu da söylenmiştir. “De ki: Gelin”; onların iddia ettikleri şeylerin batıllığı açığa çıktıktan sonra, hâlin gereğine uygun düşen haramları hakîm üslubuyla onlara açıklaması için Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik bir emirdir; bu da onların asıl vazifesinin bu haramlardan sakınmak olduğunu bildirmek içindir. Haram kılınan yiyeceklere gelince, onlar daha önce açıklanmıştı. 'Teâlev' emri 'teâlî' (yükselmek) kökünden gelir ve aslen yüksek bir yerde bulunan kimsenin kendisinden daha aşağıda bulunan kimseye hitaben söylediği bir ifadedir; daha sonra genelleştirilerek yaygınlaşmış ve mecaz yoluyla kayıtlı manasından mutlak manaya aktarılarak kullanılmıştır. Burada -denildiği üzere- onların cehaletin en alt tabakasında bulunduklarına, kendilerine söyleneni dinledikleri takdirde ilmin zirvesine ve izzetin doruğuna yükseleceklerine bir tarizde bulunmak amacıyla kelimenin asıl manası üzere olması da muhtemeldir.
وقوله سبحانه: أَتْلُ جواب الأمر أي إن تأتوني أتل، و «ما في» قوله تعالى: ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ إما موصولة والعائد محذوف أي أقرأ الذي حرمه ربكم أي الآيات المشتملة عليه أو مصدرية أي تحريمه، والمراد الآية الدالة عليه، وهي في الاحتمالين في موضع نصب على المفعولية لأتل، وجوز أن تكون استفهامية فهي في موضع نصب على المفعولية لحرم، والجملة مفعول «أتل» لأن التلاوة من باب القول فيصح أن تعمل في الجملة بناء على المذهب الكوفي من أنه تحكى الجملة بكل ما تضمن معنى القول وغيرهم يقدر في ذلك قائلا ونحوه.
Sübhânehu'nun: “Okuyayım” kavli bu emrin cevabıdır; yani 'Bana gelirseniz okurum' demektir. “Rabbinizin haram kıldığı şeyleri” kavlindeki { ما }; ya ism-i mevsûldür ve râbıt zamir hazfedilmiştir; yani 'Rabbinizin haram kıldığı şeyi, yani bunu ihtiva eden ayetleri okuyayım' demektir ya da masdariyyedir; yani 'O'nun haram kılışını, buna delalet eden ayeti [okuyayım]' demektir. Her iki ihtimale göre de bu lafız { أَتْلُ } fiilinin mef'ûlü olarak mansuptur. Bu edatın istifhamiyye olması da caiz görülmüştür; bu durumda { حَرَّمَ } fiilinin mef'ûlü olarak mansuptur ve cümle { أَتْلُ } fiilinin mef'ûlüdür; zira tilavet söz kabilindendir, dolayısıyla -söz manasını tazammun eden her kelimenin cümleye amel edebileceğini savunan Kûfe mezhebine göre- cümleye doğrudan tesir etmesi sahihtir; diğerleri ise bu durumda 'diyerek' vb. bir takdirde bulunurlar.
والمعنى هنا على الاستفهام تعالوا أقل لكم وأبين جواب أي شيء حرم ربكم، وقوله تعالى: عَلَيْكُمْ متعلق على كل حال بحرم، وجوز أن يتعلق بأتل ورجح الأول بأنه أنسب بمقام الاعتناء بإيجاب الانتهاء عن المحرمات المذكورة، وهو السر في التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم، ولا يضر في ذلك كون المتلو محرما على الكل كما لا يخفى أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً أي من الإشراك أو شيئا من الأشياء فشيئا يحتمل المصدرية والمفعولية وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في إعراب أَلَّا. وبدأ سبحانه بأمر الشرك لأنه أعظم المحرمات وأكبر الكبائر وَبِالْوالِدَيْنِ أي أحسنوا بهما إِحْساناً كاملا لا إساءة معه. وعن ابن عباس يريد البر بهما مع اللطف ولين الجانب فلا يغلظ لهما في الجواب ولا يحد النظر إليهما ولا يرفع صوته عليهما بل يكون بين يديهما مثل العبد بين يدي سيده تذللا لهما، وثنى الله تعالى بهذا التكليف لأن نعمة الوالدين أعظم النعم على العبد بعد نعمة الله تعالى لأن المؤثر الحقيقي في وجود الإنسان هو الله ﷿ والمؤثر في الظاهر هو الأبوان. وعقب سبحانه التكليف المتعلق بالوالدين بالتكليف المتعلق بالأولاد لكمال المناسبة فقال سبحانه: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ بالوأد مِنْ إِمْلاقٍ من أجل فقر أو من خشيته كما في قوله سبحانه: خَشْيَةَ إِمْلاقٍ [الإسراء: ٣١] وقيل: الخطاب في كل آية لصنف وليس خطابا واحدا فالمخاطب بقوله سبحانه: مِنْ إِمْلاقٍ من ابتلى بالفقر وبقوله تعالى: خَشْيَةَ إِمْلاقٍ من لا فقر له ولكن يخشى وقوعه في المستقبل، ولهذا قدم رزقهم هاهنا في قوله ﷿ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وقدم رزق أولادهم في مقام الخشية فقيل: «نحن نرزقهم وإياكم» وهو كلام حسن.
İstifham takdirine göre buradaki mana: 'Gelin, Rabbinizin neyi haram kıldığını size söyleyeyim ve cevabını açıklayayım' demektir. Allah Teâlâ'nın: “Size” kavli her halükârda { حَرَّمَ } fiiline mütealliktir; { أَتْلُ } fiiline müteallik olması da caiz görülmüştür; ancak birincisi, zikredilen haramlardan kaçınmanın gerekliliğine ehemmiyet verme makamına daha uygun olduğu için tercih edilmiştir. Onların zamirine izafe edilerek rubûbiyet unvanına yer verilmesinin sırrı da budur. Okunan şeyin herkese haram olması -gizli olmadığı üzere- buna zarar vermez. “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın”; yani şirk türünden hiçbir şeyi veya hiçbir varlığı ortak koşmayın. Dolayısıyla { شَيْئاً } kelimesi hem mef'ûl-i mutlak hem de mef'ûlün bih olma ihtimalini taşır. { أَلَّا } lafzının irabına dair açıklama inşâallâhu Teâlâ gelecektir. Sübhânehu söze şirk meselesiyle başlamıştır; çünkü o, haramların en büyüğü ve büyük günahların en büyüğüdür. “Ve anne babaya...” yani ikisine de eksiksiz, içinde hiçbir kötülük bulunmayan kâmil bir “iyilikle davranın”. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu; ikisine karşı lütuf ve yumuşaklıkla muamele etmek, onlara cevap verirken kabalaşmamak, gözlerini onlara dikmemek ve sesini onların sesinin üzerine yükseltmemek, bilakis onlara karşı tevazu göstermek için bir kölenin efendisinin huzurundaki hali gibi olmaktır. Allah Teâlâ bu mükellefiyeti ikinci sıraya koymuştur; zira anne babanın nimeti, Allah Teâlâ'nın nimetinden sonra kul üzerindeki en büyük nimettir; çünkü insanın varlığındaki hakiki müessir Allah azze ve celle, zahirdeki müessir ise anne babadır. Sübhânehu anne babayla ilgili mükellefiyetin hemen peşinden -aradaki tam münasebet sebebiyle- evlatlarla ilgili mükellefiyeti getirerek şöyle buyurmuştur: “Ve çocuklarınızı diri diri toprağa gömerek öldürmeyin; fakirlikten dolayı” yani mevcut bir fakirlikten ötürü yahut Sübhânehu'nun: “Fakirlik korkusuyla” kavlinde olduğu gibi fakirlik endişesiyle [öldürmeyin]. Her ayetteki hitabın ayrı bir zümreye yönelik olduğu ve tek bir hitap olmadığı da söylenmiştir; zira { مِنْ إِمْلاقٍ } kavliyle muhatap olanlar bizzat fakirliğe maruz kalmış kimselerdir; { خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } kavliyle muhatap olanlar ise fakir olmayıp gelecekte fakir düşmekten korkan kimselerdir. İşte bu sebeple Allah azze ve celle burada: “Sizi de onları da biz rızıklandırıyoruz” kavlinde önce anne babanın rızkını zikretmiş, korku makamında ise önce çocukların rızkını zikrederek: “Onları da sizi de biz rızıklandırıyoruz” buyurmuştur ki bu pek güzel bir izahtır.
وأيا ما كان فجملة نَحْنُ إلخ استئناف مسوق لتعليل النهي وإبطال سببية ما اتخذوه سببا لمباشرة المنهي عنه وضمان منه تعالى لإرزاقهم أي نحن نرزق الفريقين لا أنتم فلا تقدموا على ما نهيتم عنه لذلك.
Her halükârda “Biz...” cümlesi; nehyi gerekçelendirmek, yasaklanan fiili işlemeye gerekçe kıldıkları şeyin sebep olma niteliğini iptal etmek ve Allah Teâlâ tarafından rızıklarının verileceğini garanti altına almak için sevk edilmiş bir istînâfiyye cümlesidir; yani 'Her iki zümreyi de rızıklandıran siz değilsiniz, biziz; öyleyse bu sebeple nehyedildiğiniz şeye cüret etmeyin' demektir.
وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ أي الزنا، والجمع إما للمبالغة أو باعتبار تعدد من يصدر عنه أو للقصد إلى النهي عن الأنواع ولذا أبدل منها قوله سبحانه: ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ أي ما يفعل منها علانية في الحوانيت كما هو دأب أراذلهم وما يفعل سرا باتخاذ الأخدان كما هو عادة أشرافهم، وروي ذلك عن ابن عباس، والضحاك، والسدي، وقيل:
“Kötülüklere/fuhşiyata yaklaşmayın” yani zinaya [yaklaşmayın]. Çoğul getirilmesi ya mübalağa içindir ya kendisinden sadır olan faillerin çokluğu itibariyledir ya da bütün türlerini nehyetmeyi kastetmek içindir; bundan dolayı Sübhânehu'nun: “Onun açığına da gizlisine de” kavli ondan bedel kılınmıştır. Yani ayak takımının âdeti olduğu üzere meyhanelerde/hanlarda alenen işlenenine de, eşrafın âdeti olduğu üzere gizlice dost tutarak işlenenine de [yaklaşmayın]. Bu açıklama İbn Abbâs, Dahhâk ve es-Süddî'den rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
المراد بها المعاصي كلها.
Bundan maksat günahların tamamıdır.
وفي المراد- بما ظهر منها وما بطن- على هذا أقول تقدمت الإشارة إليها واختار ذلك الإمام وجماعة. ورجح بعض المحققين الأول بأنه الأوفق بنظم المتعاطفات، ووجه توسيط هذا النهي بين النهي عن قتل الأولاد والنهي عن
Bu takdirde 'onun açığı ve gizlisi'nden ne kastedildiğine dair daha önce işaret edilmiş görüşler vardır; İmam [Râzî] ve bir cemaat bu görüşü tercih etmiştir. Bazı muhakkikler ise atıfların nizamına en uygun olanı gerekçesiyle birinci görüşü tercih etmişlerdir. Bu nehyin çocukları öldürme nehyi ile
القتل مطلقا عليه باعتبار أن الفواحش بهذا المعنى مع كونها في نفسها جناية عظيمة في حكم قتل الأولاد فإن أولاد الزنا في حكم الأموات.
Genel olarak öldürme nehyi arasına yerleştirilmesinin sebebi şudur: Bu manadaki fahşâ (zina), bizzat kendisi büyük bir cinayet olmakla birlikte çocukları öldürme hükmündedir; zira zina mahsulü çocuklar ölüler hükmündedir.
وقد روي عنه ﵊ أنه قال في حق العزل: «ذاك وأد خفي»
Nitekim Peygamber aleyhisselâm'dan azil hakkında: «Bu, gizli bir şekilde çocuğu diri diri gömmektir» buyurduğu rivayet edilmiştir.
وعلى القول الآخر لا يظهر وجه توسيط هذا العام بين أفراده ويكون توسيطه بين النهيين من قبيل الفصل بين الشجر ولحائه، وتعليق النهي بقربانها إما للمبالغة في الزجر عنها لقوة الدواعي إليها. وإما لأن قربانها داع إلى مباشرتها.
Diğer görüşe göre ise bu genel hükmün kendi fertleri arasına konulmasının bir izahı ortaya çıkmaz ve iki nehiy arasına yerleştirilmesi ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak kabilinden olur. Nehyin o kötülüklere yaklaşmaya taalluk ettirilmesi, ya insanı ona çeken dürtülerin kuvvetli olması sebebiyle ondan sakındırmada mübalağa içindir ya da ona yaklaşmanın onu bizzat işlemeye sevk edici olmasındandır.
وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ أي حرم قتلها بأن عصمها بالإسلام أو بالعهد فيخرج الحربي ويدخل الذمي، فما روي عن ابن جبير من كون المراد بالنفس المذكورة النفس المؤمنة ليس في محله إِلَّا بِالْحَقِّ استثناء مفرغ من أعم الأحوال أي لا تقتلوها في حال من الأحوال إلا حال ملابستكم بالحق الذي هو أمر الشرع بقتلها، وذلك كما ورد في الخبر بالكفر بعد الإيمان والزنا بعد الإحصان وقتل النفس المعصومة أو من أعم الأسباب أي لا تقتلوها بسبب من الأسباب إلا بسبب الحق وهو ما في الخبر أو من أعم المصادر أي لا تقتلوها قتلا إلا قتلا كائنا وهو القتل بأحد المذكورات ذلِكُمْ أي ما ذكر من التكاليف الخمسة الجليلة الشأن من بين التكاليف الشرعية وَصَّاكُمْ بِهِ أي طلبه منكم طلبا مؤكدا، والجملة الاسمية استئناف جيء به تجديدا للعهد وتأكيدا لإيجاب المحافظة على ما كلفوه. وقال الإمام: جيء بها لتقريب القبول إلى القلب لما فيها من اللطف والرحمة لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ أي تستعملون عقولكم التي تعقل نفوسكم وتحبسها عن مباشرة القبائح المحرمة.
“Ve Allah'ın haram kıldığı canı... öldürmeyin”; yani İslâm ile veya zimmet ahdiyle dokunulmaz kıldığı için öldürülmesini haram kıldığı canı öldürmeyin. Bu durumda harbî olan kimse kapsam dışı kalır, zimmî ise kapsama girer. Dolayısıyla İbn Cübeyr'den nakledilen, söz konusu cândan maksadın sadece 'mümin can' olduğu şeklindeki görüş isabetli değildir. “Hak ile olması müstesna”; en genel hallerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani şeriatın onun öldürülmesini emretmesi demek olan hak durumuyla iç içe olmanız hali müstesna, hiçbir hal ve şartta onu öldürmeyin. Bu hak durumları haberde geçtiği üzere; imandan sonra küfre girmek, evlendikten sonra zina etmek ve masum bir cana kıymaktır. Yahut en genel sebeplerden istisnadır; yani hiçbir sebeple öldürmeyin, ancak haberde geçen hak sebebiyle öldürün. Yahut en genel mastarlardan istisnadır; yani hiçbir öldürmeyle öldürmeyin, ancak zikredilen sebeplerden biriyle gerçekleşen meşru öldürme ile öldürün. “İşte bunları” yani şer'î mükellefiyetler arasından şanı pek yüce olan bu zikredilmiş beş mükellefiyeti “O size vasiyet etti”; yani sizden kesin ve tekitli bir taleple istedi. İsim cümlesi, ahdi tazelemek ve mükellef kılındıkları şeyleri korumanın gerekliliğini pekiştirmek için getirilmiş bir istînâfiyye cümlesidir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Bu ifade, içerdiği lütuf ve merhamet sebebiyle kalbin kabule yaklaşmasını sağlamak için getirilmiştir. “Umulur ki akledersiniz”; yani nefislerinizi bağlayıp onları haram kılınan çirkinlikleri işlemekten alıkoyacak olan akıllarınızı kullanırsınız.