قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال الله تعالى حينئذ؟ فقيل قال: النَّارُ مَثْواكُمْ أي منزلكم ومحل إقامتكم أو ذات ثوائكم على أن المثوى اسم مكان أو مصدر خالِدِينَ فِيها حال من ضمير الجمع والعامل فيها «مثوى» إن كان مصدرا وقدروا عاملا أي يبؤون خالدين إن كان مثوى اسم مكان لأنه حينئذ لا يصلح للعمل.
{ قالَ } “[Allah] buyurdu ki:” beyânî bir istînâftır; sanki "O vakit Allah Teâlâ ne buyurdu?" denilmiş de "Buyurdu ki:" denilmiştir. { النَّارُ مَثْواكُمْ } “Ateş sizin durağınızdır”; yani 'mesvâ' kelimesinin mekân ismi veya masdar olmasına göre; konağınız, ikamet yeriniz veya kalacağınız yerdir. { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcılarsınız”; çoğul zamirinden hâldir; eğer masdar ise âmili 'mesvâ'dır. Eğer 'mesvâ' mekân ismi ise bir âmil takdir etmişlerdir; yani 'orada ebedî kalıcılar olarak dönerler' anlamındadır; zira bu durumda amel etmeye elverişli değildir.
وقال أبو البقاء: إن العامل في الحال على هذا التقدير معنى الإضافة، وردوه بأن النسبة الإضافية لا تعمل ولا يصح أن تنصب الحال إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ نقل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه تعالى استثنى قوما قد سبق في علمه أنهم يسلمون ويصدقون النبي ﷺ، وهذا مبني على أن الاستثناء ليس من المحكي وأن ما بمعنى من، ولا يخفى أن استعمال ما للعقلاء قليل فيبعد ذلك كما يبعد شمول ما نقدم للمستثنى، وقيل: إن ما مصدرية وقتية على ما هو الظاهر، المراد إلا الوقت الذين ينقلون فيه إلى الزمهرير،
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: Bu takdire göre hâldeki âmil izâfet mânasıdır. Ancak bunu, izâfet nisbetinin amel etmeyeceği ve hâli nasbetmesinin sahih olmayacağı gerekçesiyle reddetmişlerdir. { إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre Allah Teâlâ, ilminde İslâm'a girecekleri ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edecekleri önceden geçmiş olan bir topluluğu istisna kılmıştır. Bu da istisnanın hikâye edilen sözden olmadığı ve 'mâ'nın 'men' mânasında olduğu esasına dayanır. 'Mâ'nın akıllılar için kullanımının az olduğu ve bundan ötürü bunun uzak bir ihtimal olduğu gibi, daha önce geçenlerin istisna edileni kapsamasının da uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Şöyle de denildi: Zâhir olana göre 'mâ' masdariyet ve vakit bildiren (zamaniye) 'mâ'dır; murad ise zemherîre nakledilecekleri vakit hariç demektir.
فقد روي أنهم يدخلون واديا من الزمهرير ما يمييز بعض أوصالهم من بعض فيتعاوون ويطلبون الرد إلى الجحيم،
Nitekim onların zemherîrden öyle bir vadiye sokulacakları rivayet edilmiştir ki, orada uzuvları birbirinden ayrılır; bunun üzerine feryat edip cehenneme geri döndürülmeyi isterler.
ورد بأن فيه صرف النار من معناها العلمي وهو دار العذاب إلى اللغوي، وأجيب عنه بأنه لا بأس به إذا دعت إليه الضرورة، وقيل عليه: إن المعترض لا يسلم الضرورة لإمكان غير هذا التأويل.
Buna, 'ateş' kelimesini terim anlamı olan 'azap yurdu'ndan lügat anlamına çevirmek olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna da zaruret gerektirdiğinde bunda bir sakınca olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: İtiraz eden kimse, bu tevilin dışında bir imkân bulunduğu için zarureti kabul etmez.
مع أن قوله سبحانه: مَثْواكُمْ يقتضي ما ذهب إليه المعترض بحسب الظاهر، وقيل: إن لهم وقتا يخرجون فيه من دار العذاب، وذلك أنه
Bununla birlikte Allah Teâlâ'nın { مَثْواكُمْ } “sizin durağınızdır” buyruğu, zâhirine göre itiraz edenin vardığı görüşü gerektirir. Şöyle de denilmiştir: Onların azap yurdundan çıkarılacakları bir vakit vardır; o da şöyledir:
روي أنهم تفتح لهم أبواب الجنة ويخرجون من النار فإذا توجهوا للدخول أغلقت في وجوههم استهزاء بهم،
Rivayet edildiğine göre, kendileriyle alay edilmek üzere onlar için cennet kapıları açılır ve ateşten çıkarlar; girmek üzere yöneldiklerinde ise yüzlerine kapanır.
وإليه الإشارة بقوله تعالى: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ [المطففين: ٣٤] .
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda buna işaret vardır: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” [Mutaffifîn: 34].
وأنت تعلم أن ظواهر الآيات صادحة بعدم تخفيف العذاب عن الكفار بعد دخولهم النار وفي إخراجهم هذا تخفيف أي تخفيف وإن كان بعده ما تشيب منه النواصي، ولعل الخبر في ذلك غير صحيح، والمشهور أن المرائين يدنون من الجنة حتى إذا استنشقوا ريحها ورأوا ما أعد الله تعالى لعباده فيها نودوا أن اصرفوهم عنها لا نصيب لهم فيها الخبر بتمامه وقد قدمناه ويكون ذلك قبل إدخالهم النار كما لا يخفى على من راجع الحديث.
Sen de bilirsin ki ayetlerin zâhirleri, ateşe girdikten sonra kâfirlerin azabının hafifletilmeyeceğini açıkça haykırmaktadır; onların bu şekilde çıkarılmasında ise -her ne kadar ardından saçları ağartacak şeyler gelse de- ne büyük bir hafifletme vardır. Muhtemelen bu husustaki rivayet sahih değildir. Meşhur olan rivayet ise şudur: Gösteriş yapanlar (mürâîler) cennete yaklaştırılırlar, öyle ki kokusunu aldıklarında ve Allah Teâlâ'nın kulları için orada hazırladıklarını gördüklerinde 'Onları oradan çevirin, onların orada hiçbir nasibi yoktur' diye nida olunur; daha önce zikrettiğimiz hadisin tamamı böyledir. Bu da hadise başvuran kimseye gizli kalmayacağı üzere, onların ateşe sokulmalarından önce gerçekleşir.
وقيل: المستثنى زمان إمهالهم قبل الدخول كأنه قيل النار مثواكم أبدا إلا ما أمهلكم، ورده أبو حيان بأنه في الاستثناء يشترط اتحاد زمان المخرج والمخرج منه فإذا قلت قام القوم إلا زيدا فإن معناه إلا زيدا ما قام ولا يصح أن يكون المعنى إلا زيدا ما يقوم في المستقبل. وكذلك سأضرب القوم إلا زيدا معناه إلا زيدا فإني لا أضربه في المستقبل ولا يصح أن يكون المعنى إلا زيدا فإني ما ضربته وأجيب بأن هذا إذا لم يكن الاستثناء منقطعا أما إذا كان منقطعا فإنه يسوغ كقوله تعالى: لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدخان: ٥٦] أي لكن الموتة الأولى فإنهم ذاقوها فلعل القائل بأن المستثنى زمان إمهالهم يلتزم انقطاع الاستثناء كما في هذه الآية ولا محذور فيه مع ورود مثله في القرآن وفيه نظر ظاهر، وذهب الزجاج إلى وجه لطيف إنما يظهر بالبسط فقال: المراد والله تعالى أعلم إلا ما شاء الله من زيادة العذاب ولم يبين وجه استقامة الاستثناء والمستثنى على هذا التأويل، قال ابن المنير: ونحن نبينه فنقول:
Şöyle de denilmiştir: İstisna edilen, girmeden önce kendilerine mühlet verilen zamandır; sanki 'Kendilerine mühlet verilen süre hariç, ateş sizin ebedî durağınızdır' denilmiştir. Ebû Hayyân bunu, istisnada istisna edilen ile kendisinden istisna yapılanın zaman birlikteliğinin şart olduğu gerekçesiyle reddetmiştir. Zira 'Zeyd hariç topluluk ayağa kalktı' dediğinde bunun anlamı 'Zeyd hariç, o kalkmadı' demektir; yoksa mânanın 'Zeyd hariç, o gelecekte kalkmayacak' şeklinde olması sahih olmaz. Aynı şekilde 'Zeyd hariç topluluğu döveceğim' ifadesinin anlamı 'Zeyd hariç, zira ben onu gelecekte dövmeyeceğim' demektir; mânanın 'Zeyd hariç, zira ben onu geçmişte dövmedim' olması sahih değildir. Buna, bu durumun istisna munkatı olmadığında geçerli olduğu, munkatı olduğunda ise caiz olduğu şeklinde cevap verilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” [Duhân: 56] buyruğu böyledir; yani 'fakat ilk ölümü tatmışlardır' demektir. Dolayısıyla istisna edilenin mühlet zamanı olduğunu söyleyen kimse, muhtemelen bu ayette olduğu gibi istisnanın inkıtâına kail olmaktadır ki Kur'an'da bir benzeri gelmişken bunda bir mahzur yoktur; ancak bunda da açık bir nazar (eleştiri) vardır. Zeccâc ise ancak tafsilatla anlaşılabilecek latif bir veche yönelmiş ve şöyle demiştir: 'Murad -Allah Teâlâ en iyisini bilir ya- Allah'ın dilediği azap artışı müstesnadır.' Ancak bu tevile göre istisnanın ve müstesnanın nasıl sıhhat kazandığı yönünü açıklamamıştır. İbnü'l-Müneyyir şöyle der: Biz onu açıklar ve deriz ki:
العذاب والعياذ بالله ﷿ على درجات متفاوتة فكأن المراد أنهم مخلدون في جنس العذاب إلا ما شاء ربك من
Azap -Allah Azze ve Celle'ye sığınırız- farklı derecelere sahiptir; dolayısıyla sanki murad şudur: Rabbının dilediği hariç, onlar azap cinsinde ebedîdirler; o [dilediği] de şudur:
زيادة تبلغ الغاية وتنتهي إلى أقصى النهاية حتى تكاد لبلوغها الغاية ومباينتها لأنواع العذاب في الشدة تعد خارجة عنه ليست من جنس العذاب والشيء إذا بلغ الغاية عندهم عبروا عنه بالضد كما عبروا عن كثرة الفعل برب وقد وهما موضوعان لضد الكثرة من القلة وذلك أمر يعتاد في لغة العرب. وقد حام أبو الطيب حوله فقال:
Zirveye ulaşan ve en son noktaya varan öyle bir [azap] artışıdır ki, zirveye ulaşması ve şiddet bakımından diğer azap türlerinden farklılaşması sebebiyle neredeyse onun dışına çıkmış, azap cinsinden değilmiş gibi sayılır. Bir şey onlara göre son noktaya ulaştığında, onu zıddıyla ifade ederler; nitekim çokluk ifade eden fiili, çokluğun zıddı olan azlık için konulmuş olan 'rubbe' ve 'kad' ile ifade etmişlerdir; bu da Arap dilinde alışılagelen bir durumdur. Ebü't-Tayyib de bu mânanın etrafında dönerek şöyle demiştir: 'Öyle cömertlik ettin ki son noktaya ulaşıp neredeyse cimrileşecektin; sevinçten ağlamak da böyledir.'
ولجدت حتى كدت تبخل حائلا ... للمنتهى ومن السرور بكاء
'Öyle cömertlik ettin ki son noktaya ulaşıp neredeyse cimrileşecektin; sevinçten ağlamak da böyledir.'
فكان هؤلاء إذا نقلوا إلى غاية العذاب ونهاية الشدة فقد وصلوا إلى الحد الذي يكاد أن يخرج عن اسم العذاب المطلق حتى تسوغ معاملته في التعبير بمعاملة المغاير وهو وجه حسن لا يكاد يفهم من كلام الزجاج إلا بعد هذا البسط، وفي تفسير ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ما يؤيده انتهى. ونقل عن بعضهم أن هذا الاستثناء معذوق بمشيئة الله تعالى رفع العذاب أي يخلدون إلى أن يشاء الله تعالى لو شاء. وفائدته إظهار القدرة والإذعان بأن خلودهم إنما كان لأن الله تعالى شأنه قد شاءه وكان من الجائز العقلي في مشيئته أن لا يعذبهم ولو عذبهم لا يخلدهم وأن ذلك ليس بأمر واجب عليه وإنما هو مقتضى مشيئته وإرادته ﷿، وفي الآية على هذا دفع في صدور المعتزلة الذين يزعمون أن تخليد الكفار واجب على الله تعالى بمقتضى الحكمة وأنه لا يجوز في العقل مقتضى ذلك، ولعل هذا هو الحق الذي لا محيص عنه، وفي معناه ما قيل: المراد المبالغة في الخلود بمعنى أنه لا ينتفي إلا وقت مشيئة الله تعالى وهو مما لا يكون مع إيراده في صورة الخروج وأطماعهم في ذلك تهكما وتشديدا للأمر عليهم ومن أفاضل العصريين الأكابر من ادعى ذلك الوجه له وأنه قد خلت عنه الدفاتر وهو مذكور في غير ما موضع فإن كان لا يدري فتلك مصيبة وإن كان يدري فالمصيبة أعظم، وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة الكلام في ذلك عند قوله سبحانه: إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ.
İşte bunlar azabın zirvesine ve şiddetin son noktasına nakledildiklerinde, mutlak azap isminin dışına çıkacak gibi olan bir sınıra ulaşmış olurlar; öyle ki ifadede ona farklı bir muamele yapılması caiz olur. Bu güzel bir vecihtir ve Zeccâc'ın sözünden ancak bu tafsilattan sonra anlaşılabilir; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın tefsirinde de bunu destekleyen hususlar vardır. [İbnü'l-Müneyyir'in sözü] bitti. Bazılarından nakledildiğine göre bu istisna, azabın kaldırılması hususunda Allah Teâlâ'nın meşîetine bağlanmıştır; yani 'Allah Teâlâ dileseydi dileyeceği vakte kadar ebedî kalacaklardır' demektir. Bunun faydası, kudreti izhar etmek ve onların ebedî kalışlarının ancak şânı yüce Allah'ın bunu dilemiş olmasından kaynaklandığını, meşîetinde aklen onları azaplandırmamasının veya azaplandırsa bile ebedî kılmamasının caiz olduğunu, bunun O'na vacip bir emir olmayıp bilakis Azze ve Celle olan Allah'ın meşîet ve iradesinin gereği olduğunu kabul ve itiraf etmektir. Ayette bu mânaya göre, hikmet gereği kâfirlerin ebedî kalmasının Allah Teâlâ'ya vacip olduğunu ve aklın bunun hilafını caiz görmeyeceğini iddia eden Mûtezile'nin göğsüne bir darbe vardır. Kaçınılmaz olan hak da muhtemelen budur. Bu mânada şöyle de denilmiştir: Murad, ebedîlikte mübalağadır; yani Allah Teâlâ'nın meşîet vakti müstesna asla ortadan kalkmaz; o vakit ise çıkış sûretinde getirilmesiyle ve onlara istihza ve durumlarını ağırlaştırmak için bunda ümit verilmesiyle birlikte vuku bulmayacak bir şeydir. Asrımızın büyük fazilet sahiplerinden biri, bu vechin kendisine ait olduğunu ve kitapların bundan hâli bulunduğunu iddia etmiştir; halbuki bu birden fazla yerde zikredilmiştir. Eğer bilmiyorsa bu bir musibettir; şayet biliyorsa musibet daha da büyüktür! Bu husustaki sözün tamamı, inşâallah Teâlâ, O'nun: { إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ } buyruğunda gelecektir.
إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ في التعذيب والإثابة أو في كل أفعاله عَلِيمٌ بأحوال الثقلين وأعمالهم وبما يليق بها من الجزاء أو بكل شيء ويدخل ما ذكر دخولا أوليا وَكَذلِكَ أي مثل ما سبق من تمكين الجن من إغواء الإنس وإضلالهم أو مثل ما سبق نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ من الإنس بَعْضاً آخر منهم أن نجعلهم بحيث يتولونهم ويتصرفون فيهم في الدنيا بالإغواء والإضلال وغير ذلك، واستدل به على أن الرعية إذا كانوا ظالمين فالله تعالى يسلط عليهم ظالما مثلهم،
{ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir”; azap etmede ve mükâfat vermede yahut bütün fiillerinde; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; insanların ve cinlerin hâllerini, amellerini ve bunlara lâyık olan cezayı yahut her şeyi bilendir ki zikredilen hususlar buna öncelikle dâhildir. { وَكَذلِكَ } “İşte böylece”; yani cinlerin insanları ayartmasına ve saptırmasına imkân verilmesi gibi veya daha önce geçenler gibi, { نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ } insanlardan [olan] zâlimlerin bir kısmını veli yaparız, { بَعْضاً } onlardan bir diğerine [musallat ederiz]; yani onları dünyada saptırma, yoldan çıkarma ve diğer şekillerde birbirlerini veli edinecek ve birbirlerine tasarrufta bulunacak şekilde kılarız. Bundan, tebaa zâlim olduğunda Allah Teâlâ'nın onlara kendileri gibi bir zâlimi musallat kılacağına delil getirilmiştir.
وفي الحديث «كما تكونوا يولىّ عليكم»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Siz nasıl olursanız başınıza öyleleri yönetici yapılır.”
أو المعنى نجعل بعضهم قرناء بعض في العذاب كما كانوا كذلك في الدنيا عند اقتراف ما يؤدي إليه من القبائح كما قيل، وروي مثله عن قتادة بِما كانُوا يَكْسِبُونَ أي بسبب ما كانوا مستمرين على كسبه من الكفر والمعاصي امَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ
Yahut mâna şöyledir: Dünyada oraya götüren çirkinlikleri işlerken öyle oldukları gibi, denildiği üzere azapta da onların bir kısmını diğerine yoldaş kılarız. Katâde'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanageldikleri şeyler sebebiyle”; yani küfür ve günahlardan sürekli olarak kazandıkları şeyler yüzünden. [Ey] { يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Ey cin ve insan topluluğu!”;
شروع في حكاية ما سيكون من توبيخ المعشرين وتقريعهم بتفريطهم فيما يتعلق بخاصة أنفسهم لَمْ يَأْتِكُمْ
Her iki topluluğun bizzat kendilerini ilgilendiren konulardaki kusurları sebebiyle kınanıp azarlanmalarının nasıl olacağını hikâye etmeye giriştir: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ } “Size gelmedi mi?”
في الدنياسُلٌ
dünyada, { رُسُلٌ } “elçiler”
من عند الله ﷿ كائنةنْكُمْ
Allah Azze ve Celle katından bulunan, { مِنْكُمْ } “içinizden”
أي من جملتكم لكن لا على أن يأتي كل رسول كل واحدة من الأمم ولا على أن أولئك الرسل ﵈ من جنس الفريقين معا بل على أن يأتي كل أمة رسول خاص بها وعلى أن تكون من الإنس خاصة إذ المشهور أنه ليس من الجن رسل وأنبياء، ونظيره في هذا قوله تعالى: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرحمن:
Yani sizin cümlenizden; fakat bu her elçinin her bir ümmete gelmesi anlamında değil, o elçilerin aleyhimüsselâm her iki fırkanın da cinsinden olması anlamında da değil; bilakis her ümmete kendilerine has bir elçinin gelmesi ve özellikle insan cinsinden olması anlamındadır. Zira meşhur olan, cinlerden peygamberlerin ve elçilerin olmadığıdır. Bu hususta bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” [Rahmân:
٢٢] فإنهما إنما يخرجان من الملح فقط كما سيأتي تحقيقه إن شاء الله تعالى.
22]; zira inşâallah Teâlâ tahkiki geleceği üzere, bunlar yalnızca tuzlu sudan çıkar.
والفراء قدر هنا مضافا لذلك أي من أحدكم، وقال غير واحد: المراد بالرسل ما يعم رسل الرسل، وقد ثبت أن الجن استمعوا القرآن وأنذروا به قومهم فقد قال سبحانه: وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ إلى قوله ﷿: وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ [الأحقاف: ٢٩] . وعن الضحاك. وغيره أن الله تعالى أرسل للجن رسلا منهم وصرح بعضهم أن رسولا منهم يسمى يوسف، وظاهر الآية يقتضي إرسال الرسل إلى كل من المعشرين من جنسهم وادعى بعض قيام الإجماع على أنه لم يرسل إلى الجن رسول منهم وإنما أرسل إليهم من الإنس وهل كان ذلك قبل بعثة
Ferrâ burada buna uygun bir muzaf takdir etmiştir; yani 'birinizden' demektir. Birden fazla âlim şöyle demiştir: Elçilerden murat, elçilerin elçilerini de kapsayan mânadır. Cinlerin Kur'an'ı dinleyip onunla kavimlerini uyardıkları sabit olmuştur; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ } ayetinden Azze ve Celle olan O'nun: { وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” [Ahkâf: 29] buyruğuna kadar zikretmiştir. Dahhâk ve başkalarından nakledildiğine göre, Allah Teâlâ cinlere de kendilerinden elçiler göndermiştir; bazısı da onlardan olan bir elçinin Yûsuf olarak adlandırıldığını açıkça belirtmiştir. Ayetin zâhiri, her iki topluluğa da kendi cinslerinden elçiler gönderilmesini iktiza eder. Bazıları ise cinlere kendilerinden bir elçi gönderilmediğine, ancak insanlardan elçi gönderildiğine dair icmâ bulunduğunu iddia etmişlerdir. Peki bu, Peygamberimiz aleyhisselâm'ın gönderilmesinden önce miydi yoksa değil miydi?
نبينا ﵊ أم لا الذي نص عليه الكلبي الثاني قال: كان الرسل يرسلون إلى الانس حتى بعث محمد ﷺ إلى الانس والجن قُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي
Kelbî'nin açıkça belirttiği ikinci görüştür; o şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hem insanlara hem cinlere gönderilinceye kadar peygamberler sadece insanlara gönderilirdi. { يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي } “Size ayetlerimi anlatan”;
التي أوحيتها إليهم، والحج ملة صفة أخرى لرسل محققة لما هو المراد من إرسالهم من التبليغ والإنذار وقد حصل ذلك بالنسبة إلى الثقلين يُنْذِرُونَكُمْ
Onlara vahyettiğim [ayetlerimi]. Cümle, elçilerin gönderilişinden maksat olan tebliğ ve uyarma vazifesini tekit eden 'rusul' kelimesinin bir diğer sıfatıdır ve bu durum her iki topluluk için de gerçekleşmiştir. { وَيُنْذِرُونَكُمْ } “Ve sizi uyaran”;
أي يخوفونكم بما في تضاعيفها من القوارع قاءَ يَوْمِكُمْ هذا
Yani aralarındaki şiddetli tehditlerle sizi korkutan, { لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا } “Bu gününüze kavuşacağınız hususunda”;
أي يوم الحشر الذي قد عاينوا فيه ما عاينواالُوا
Yani gördüklerini bizzat müşahede ettikleri bu haşir gününde. { قالُوا } “Dediler ki:”
استئناف بياني، والمقصود منه حكاية قولهم: كيف يقولون وكيف يعترفون هِدْنا عَلى أَنْفُسِنا
Beyânî bir istînâftır; bundan maksat onların ne diyeceklerini, nasıl itiraf edeceklerini nakletmektir: { شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا } “Kendi aleyhimize şahitlik ettik”
أي بإيتاء الرسل وقصهم وإنذارهم وبمقابلتهم إياهم بالكفر والتكذيب، وقوله سبحانه: غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا
Yani elçilerin geldiğine, [ayetleri] anlattıklarına, uyardıklarına ve kendilerinin onları inkâr ve yalanlama ile karşıladıklarına [şahitlik ettik]. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Ve dünya hayatı onları aldattı”
مع ما عطف عليه اعتراض لبيان ما أداهم في الدنيا إلى ارتكاب القبائح التي ارتكبوها وألجأهم في الآخرة إلى الاعتراف بالكفر واستيجاب العذاب وذم لهم بذلك وتسفيه لرأيهم فلا تكرار في الشهادتين أي واغتروا في الدنيا بالحياة الدنيئة واللذات الخسيسة الفانية وأعرضوا عن النعيم المقيم الذي بشرت به الرسل ﵈ واجترءوا على ارتكاب ما يجرهم إلى العذاب المؤبد الذي أنذروهم إياه شَهِدُوا
Kendisine matuf olanla birlikte bir itiraziyyedir (ara cümledir); dünyada onları işledikleri çirkinlikleri yapmaya sevk eden, âhirette ise küfrü itiraf etmeye ve azabı hak etmeye mecbur bırakan sebebi açıklamak, bu sebeple onları yermek ve akıllarını kıt görmek içindir; dolayısıyla iki şehadette bir tekrir yoktur. Yani dünyada aşağılık hayata ve fâni, değersiz lezzetlere aldandılar; peygamberlerin aleyhimüsselâm müjdeledikleri ebedî nimetten yüz çevirdiler ve onları kendisiyle uyardıkları ebedî azaba sürükleyecek şeyleri yapmaya cüret ettiler. { وَشَهِدُوا } “Ve şahitlik ettiler”
في الآخرةلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا
Âhirette, { عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا } “kendi aleyhlerine, kendilerinin olduklarına”
في الدنياافِرِينَ
dünyada, { كافِرِينَ } “kâfirler”;
بالآيات والنذر واضطروا إلى الاستسلام لأشد العذاب، وفي ذلك من تحسرهم وتحذير السامعين عن مثل صنيعهم ما لا مزيد عليه.
Ayetleri ve uyarıları inkâr edenler olduklarına [şahitlik ettiler] ve en şiddetli azaba teslim olmaya mecbur kaldılar. Bunda, onların duyduğu derin pişmanlık ve dinleyenleri onların yaptığı gibi yapmaktan sakındırma adına söylenebilecek hiçbir fazlalık yoktur.
ذلِكَ إشارة إلى إتيان الرسل أو السؤال المفهوم من لَمْ يَأْتِكُمْ
{ ذلِكَ } “Bu”; peygamberlerin gelmesine veya { لَمْ يَأْتِكُمْ } “Size gelmedi mi?” ifadesinden anlaşılan soruya;
أو ما قص من أمرهم أعني شهادتهم على أنفسهم بالكفر واستيجاب العذاب، وهو إما مرفوع على أنه خبر مبتدأ مقدر أي الأمر ذلك أو مبتدأ خبره مقدر أو خبره قوله سبحانه: أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بحذف اللام على أن أن مصدرية أو مخففة من أن وضمير الشأن الذي هو اسمها، وإما منصوب على أنه مفعول به لفعل مقدر كخذ وفعلنا ونحو ذلك، وجوز أن يكون أَنْ لَمْ إلخ بدلا من اسم الإشارة، وقوله تعالى: بِظُلْمٍ متعلق إما بمهلك أي بسبب ظلم أو بمحذوف وقع حالا من القرى أي متلبسة بظلم أو حالا من رَبُّكَ أو من ضميره في مُهْلِكَ، والمراد مهلك أهل القرى إلا أنه تجوز في النسبة أو حذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، ولا يأباه قوله تعالى: وَأَهْلُها غافِلُونَ لأن أصله وهم غافلون فلما حذف المضاف أقيم الظاهر مقام ضميره.
Yahut onların durumundan anlatılan şeye, yani kendi aleyhlerine küfürle ve azabı hak ettikleriyle şahitlik etmelerine işarettir. Bu [kelime] ya mukadder bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; yani 'durum böyledir' demektir; ya haberi mukadder bir mübtedadır; yahut da haberi Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: 'en' edatının masdariyye veya 'enne'den muhaffefe ve isminin de şân zamiri olmasıyla 'lâm' harfi cerri hazfedilerek { أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى } “Rabbinin memleketleri helak edici olmamasıdır”; ya da 'huz' (tut), 'fealnâ' (yaptık) ve benzeri mukadder bir fiilin mefulü bihi olarak mansubdur. { أَنْ لَمْ } ifadesinin işaret isminden bedel olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın { بِظُلْمٍ } “bir zulüm ile” buyruğu ise ya 'mühlike' lafzına taalluk eder; yani 'bir zulüm sebebiyle' demektir; ya da memleketlerden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'zulüm içinde bulunurken' demektir; yahut { رَبُّكَ } lafzından veya 'mühlik'teki zamirinden hâldir. Murad ise 'memleket halkını helak edici'dir; ancak nispette mecaz yapılmış veya muzaf hazfedilip muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَهْلُها غافِلُونَ } “halkı habersizken” buyruğu buna engel değildir; zira aslı 've onlar habersizken' idi, muzaf hazfedilince zâhir isim onun zamirinin yerine geçirilmiştir.
واعترض شيخ الإسلام على جعل بِظُلْمٍ حالا من رَبُّكَ أو من ضميره بأنه يأباه أن غفلة أهلها مأخوذة في معنى الظلم وحقيقته لا محالة فلا يحسن تقييده بالجملة بعد، وأورد عليه أنه قد يتصور الظلم مع عدم الغفلة بأن يكون حال التيقظ ومقارنة الانقياد، وإن كان المراد هاهنا هو الإهلاك حال الغفلة ففائدة التقييد تعيين المراد ولا يخفى حسنه ولا يخفى ما فيه، واختار قدس سره من احتمالات المشار إليه وأوجه إعراب اسم الإشارة الثالث من كل قال:
Şeyhülislâm, { بِظُلْمٍ } ifadesinin { رَبُّكَ } lafzından veya zamirinden hâl kılınmasına, memleket halkının gafletinin zulmün mânasında ve hakikatinde muhakkak yer alması sebebiyle sonrasındaki cümleyle kayıtlanmasının güzel olmayacağı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Buna karşılık, gafletin bulunmamasıyla da zulmün tasavvur edilebileceği, yani uyanıklık ve boyun eğmeyle birlikte olabileceği; şayet burada murat gaflet hâlindeyken helak etmek ise kaydın faydasının muradı tayin etmek olduğu ve bunun güzelliğinin gizli olmadığı belirtilerek itiraz getirilmiştir; ancak bundaki [zaaf] da gizli değildir. Şeyhülislâm -kuddise sırruh- işaret edilenin ihtimallerinden ve işaret isminin irap vecihlerinden üçüncüsünü tercih ederek şöyle demiştir:
والمعنى ذلك ثابت لانتفاء كون ربك أو لأن الشأن لم يكن ربك مهلك القرى بسبب أي ظلم فعلوه من أفراد الظلم قبل أن ينهوا عنه وينبهوا على بطلانه برسول وكتاب وإن قضى به بداهة العقول وينذروا عاقبة جناياتهم أي لولا انتفاء كونه تعالى معذبا لهم قبل إرسال الرسل وإنزال الكتب لما أمكن التوبيخ بما ذكر ولما شهدوا على أنفسهم بالكفر واستيجاب العذاب ولا اعتذروا بعدم إتيان الرسل إليهم كما في قوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى [طه: ١٣٤] وإنما علل ما ذكر بانتفاء التعذيب الدنيوي الذي هو إهلاك القرى قبل الإنذار مع أن التقريب في تعليله بانتفاء مطلق التعذيب من غير بعث الرسل أتم على ما نطق به قوله تعالى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٥] على ما اختاره أهل السنة في معناه لبيان كمال نزاهته سبحانه على كلا التعذيبين من غير إنذار على أبلغ وجه وآكده.
Mâna şudur: Bu, Rabbinin [böyle] olmamasından ötürü veya şân şu ki Rabbin, bir elçi ve kitapla yasaklanmadan ve bâtıllığına dikkat çekilmeden önce -her ne kadar akılların bedâheti bunu gerektirse de- ve cinayetlerinin akıbetiyle uyarılmadan önce işledikleri zulüm türlerinden herhangi bir zulüm sebebiyle memleketleri helak edici olmadığından ötürü sabittir. Yani şayet elçiler gönderilmeden ve kitaplar indirilmeden önce Allah Teâlâ'nın onları azaplandırıcı olmaması durumu bulunmasaydı, zikredilen kınama mümkün olmazdı; onlar da kendi aleyhlerine küfürle ve azabı hak etmekle şahitlik etmezler, kendilerine elçilerin gelmeyişini de mazeret göstermezlerdi; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik mutlaka: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalmadan ve rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!' derlerdi” [Tâhâ: 134]. Zikredilen hususun, uyarılmadan önce memleketlerin helaki olan dünyevî azabın yokluğu ile gerekçelendirilmesi -halbuki Ehl-i Sünnet'in mânasında tercih ettiği üzere Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ: 15] buyruğunun bildirdiği gibi, elçi gönderilmeksizin mutlak azabın yokluğu ile gerekçelendirilmesi daha tam iken- uyarılmaksızın her iki azaplandırmadan da Allah Teâlâ'nın kemâl-i tenzihini en beliğ ve en kuvvetli şekilde açıklamak içindir.
ولا يخفى أن لما اختاره وجها وجيها خلا أن قوله فيما بعد: إن جعل ذلك إشارة إلى إرسال الرسل عليهم
Onun tercih ettiği görüşün veciz bir vechi olduğu gizli değildir; ancak bundan sonra 'bunun elçilerin -onlara selâm olsun- gönderilmesine
السلام وإنذارهم وخبر المبتدأ محذوفا كما أطبق عليه الجمهور بمعزل عن مقتضى المقام ممنوع، وعلى سائر الاحتمالات الخطاب للرسول ﷺ بطريق تلوين الخطاب، والظاهر أن انتفاء الإهلاك قبل الإنذار لا يختص بالإنس بل الجن أيضا لا يهلكون قبل إنذارهم وإن لم يشع إطلاق أهل القرى عليهم، وهذا مبني على محض فضل الله تعالى عندنا. والمعتزلة يقولون: يجب على الله تعالى أن لا يعذب قبل الإنذار وقيام الحجة وبنوه على قاعدة الحسن والقبح العقليين، وأئمتنا يثبتون ذلك لكنهم لا يجعلونه مناط الحكم كما زعم المعتزلة وَلِكُلٍّ من المكلفين جنا كانوا أو إنسا دَرَجاتٌ أي مراتب فيتناول الدركات حقيقة أو تغليبا مِمَّا عَمِلُوا أي من أعمالهم صالحة كانت أو سيئة أو من أجل أعمالهم أو من جزائها، فمن إما ابتدائية أو تعليلية أو بيانية بتقدير مضاف وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ فلا يخفى عليه سبحانه عمل عامل أو قدر ما يستحق به من ثواب أو عقاب.
ve uyarmalarına işaret kılınması ve cumhurun ittifak ettiği üzere mübtedanın haberinin mahzuf olması makamın gereğinden uzaktır' şeklindeki sözü merduttur. Diğer ihtimallere göre hitap, hitap üslûbunu değiştirme (telvîn-i hitap) yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Zâhir olan şudur ki, uyarıdan önce helak etmenin olmaması insanlara has değildir; aksine cinler de kendilerine memleket halkı ıtlakı yaygın olmasa bile uyarılmadan önce helak edilmezler. Bu da bizim nezdimizde Allah Teâlâ'nın sırf lütfuna dayanır. Mûtezile ise şöyle der: Uyarmadan ve hüccet ikame edilmeden önce azap etmemek Allah Teâlâ'ya vaciptir; bunu da aklî hüsn ve kubuh kaidesine dayandırmışlardır. Bizim imamlarımız ise bunu sabit görürler fakat Mûtezile'nin iddia ettiği gibi onu hükmün menâtı (illeti) kılmazlar. { وَلِكُلٍّ } “Her biri için”; mükelleflerden cin olsun insan olsun herkes için, { دَرَجاتٌ } “dereceler vardır”; yani mertebeler vardır; hakikat veya tağlîb yoluyla derekeleri de kapsar, { مِمَّا عَمِلُوا } “yaptıklarından ötürü”; yani salih olsun kötü olsun amellerinden dolayı veya amelleri sebebiyle yahut onların karşılığından [dereceler vardır]. 'Min' edatı ya ibtidâiyye ya ta'lîliyye yahut muzaf takdiriyle beyâniyyedir. { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Ve Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir”; dolayısıyla şânı yüce Allah'a hiçbir amel edenin ameli veya onunla hak edeceği sevap yahut cezanın miktarı gizli kalmaz.
وقرأ ابن عامر «تعملون» بالتاء على تغليب الخطاب على الغيبة ولو أريد شمول يَعْمَلُونَ بالتحتية للمخاطب بأن يراد جميع الخلق فلا مانع من اعتبار تغليب الغائب على المخاطب سوى أن ذلك لم يعهد مثله في كلامهم وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ أي لا غنى عن كل شيء كائنا ما كان إلا هو سبحانه فلا احتياج له عز شأنه إلى العباد ولا إلى عبادتهم، ولا يخفى ما في التعرض لعنوان الربوبية مع الإظهار في مقام الإضمار والإضافة إلى ضميره ﵊ من اللطف الجزيل، والكلام مبتدأ وخبر. وقوله سبحانه: ذُو الرَّحْمَةِ خبر آخر، وجوز أن يكون هو الخبر والْغَنِيُّ صفة أي الموصوف بالرحمة العامة فيترحم على العباد بالتكليف تكميلا لهم ويمهلهم على المعاصي إلى ما شاء، وفي ذلك تنبيه على أن ما تقدم ذكره من الإرسال ليس لنفعه بل لترحمه على العباد وتوطئة لقوله سبحانه: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أي ما به حاجة إليكم أصلا إن يشأ يذهبكم أيها العصاة أو أيها الناس بالإهلاك، وفي تلوين الخطاب من تشديد الوعيد ما لا يخفى وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ أي وينشىء من بعد إذهابكم ما يَشاءُ من الخلق، وإيثار ما على من لإظهار كمال الكبرياء وإسقاطهم عن رتبة العقلاء كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ أي من نسل قوم آخرين لم يكونوا على مثل صفتكم وهم أهل سفينة نوح ﵇ لكنه سبحانه أبقاكم ترحما عليكم، وما في كَما مصدرية ومحل الكاف النصب على المصدرية أو الوصفية لمصدر الفعل السابق أي وينشىء إنشاء كإنشائكم أو يستخلف استخلافا كائنا كإنشائكم، ومِنْ لابتداء الغاية، وقيل: هي بمعنى البدل والشرطية استئناف مقرر لمضمون ما قبلها من الغنى والرحمة إِنَّ ما تُوعَدُونَ أي إن الذي توعدونه من القيامة، والحساب، والعقاب، والثواب، وتفاوت الدرجات والدركات، وصيغة الاستقبال للدلالة على الاستمرار التجددي، وما اسم أن ولا يجوز أن تكون الكافة لأن قوله سبحانه: لَآتٍ يمنع من ذلك كما قال أبو البقاء، وهو خبر أن، والمراد أن ذلك لواقع لا محالة، وإيثار آت على واقع لبيان كمال سرعة وقوعه بتصويره بصورة طالب حثيث لا يفوته هارب حسبما يعرب عنه قوله تعالى: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ أي جاعلي من طلبكم عاجزا عنكم غير قادر على إدراككم.
İbn Âmir, hitabı gayba tağlîb ederek 'tâ' ile 'ta'melûn' şeklinde okumuştur. Şayet iki noktalı 'ye' ile olan { يَعْمَلُونَ } lafzının bütün mahlûkat kastedilerek muhatabı da kapsaması istenseydi, gaybın muhataba tağlîb edilmesinde -kelamlarında böylesi pek bilinmemesi dışında- bir engel olmazdı. { وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ } “Ve Rabbin zengindir (ihtiyaçsızdır)”; yani her ne olursa olsun her şeyden O münezzeh Allah'tan başka müstağni olan yoktur; dolayısıyla şânı yüce olan O'nun kullara da onların ibadetlerine de hiçbir ihtiyacı yoktur. Zamir makamında zâhir isme yer verilmesi ve aleyhisselâm'ın zamirine izâfe edilmesiyle birlikte rubûbiyet unvanının zikredilmesindeki büyük lütuf gizli değildir. Kelam mübteda ve haberdir. Şânı yüce O'nun: { ذُو الرَّحْمَةِ } “rahmet sahibidir” buyruğu ise diğer bir haberdir; onun haber ve { الْغَنِيُّ } kelimesinin sıfat olması da caiz görülmüştür; yani umumi rahmetle vasıflanandır; dolayısıyla kullara onları kemâle erdirmek için mükellefiyet vererek merhamet eder ve günahları sebebiyle dilediği zamana kadar onlara mühlet tanır. Bunda daha önce zikredilen peygamber göndermenin O'nun kendi menfaati için olmayıp bilakis kullara merhametinden ötürü olduğuna dair bir uyarı ve şânı yüce O'nun: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Dilerse sizi giderir” buyruğuna bir zemin hazırlama vardır; yani O'nun size hiçbir ihtiyacı yoktur, ey günahkârlar yahut ey insanlar, dilerse sizi helak ederek ortadan kaldırır. Hitabın yönünü değiştirmede (telvîn-i hitap) tehdidin şiddetlendirilmesi adına gizli olmayan bir nükte vardır. { وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ } “Ve sizden sonra yerinize geçirir”; yani sizi ortadan kaldırdıktan sonra yaratır, { ما يَشاءُ } “dilediğini” mahlûkattan; 'men' yerine 'mâ'nın tercih edilmesi kibriyânın kemâlini göstermek ve onları akıllılar mertebesinden düşürmek içindir. { كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “Nitekim sizi başka bir kavmin zürriyetinden yarattığı gibi”; yani sizin sıfatınızda olmayan başka bir kavmin neslinden [yarattığı gibi] ki onlar Nûh aleyhisselâm'ın gemi halkıdır; fakat O size merhamet ederek sizi baki kılmıştır. { كَما } lafzındaki 'mâ' masdariyyedir; 'kâf'ın mahalli ise masdarlık veya önceki fiilin masdarına sıfat olmak üzere mansubdur; yani 'sizin yaratılışınız gibi bir yaratışla yaratır yahut sizin yaratılışınız gibi olan bir halef kılmayla halef kılar' demektir. 'Min' ibtidâ-i gâye içindir; bedel mânasında olduğu da söylenmiştir. Şart cümlesi, öncesinde geçen zenginlik ve rahmetin mazmununu pekiştiren bir istînâftır. { إِنَّ ما تُوعَدُونَ } “Şüphesiz size vaad olunan şey”; yani kıyamet, hesap, ceza, mükâfat, derecelerin ve derekelerin farklılığı gibi tehdit edildiğiniz şeyler; istikbal sîgası yenilenen sürekliliğe (istimrâr-ı teceddüdî) delalet etmek içindir. 'Mâ', inne'nin ismidir; 'kâffe' olması caiz değildir, zira Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi Allah Teâlâ'nın: { لَآتٍ } “mutlaka gelecektir” buyruğu buna engeldir. O, inne'nin haberidir; murat ise onun kaçınılmaz olarak gerçekleşeceğidir. 'Vâki' yerine 'âtî'nin tercih edilmesi, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Ve siz aciz bırakacak değilsiniz” buyruğunun ifade ettiği üzere, kaçanı elinden kaçırmayan süratli bir talip sûretinde tasvir edilerek vuku bulmasındaki tam sürati beyan etmek içindir; yani 'sizi arayanı sizden âciz kılıp size yetişmekten onu alıkoyamazsınız.'
وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المعنى وما أنتم بسابقين، وإيثار صيغة الفاعل على المستقبل للإيذان بقرب الإتيان والدوام الذي يفيده العدول عن الفعلية إلى الاسمية متوجه إلى النفي فالمراد دوام انتفاء الإعجاز لا بيان دوام انتفائه، وله نظائر في الكتاب الكريم.
Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre mâna 'Ve siz [O'nun elinden] kaçıp kurtulacak değilsiniz' şeklindedir. Gelecek zaman yerine fâil sîgasının tercih edilmesi gelişin yakınlığını bildirmek içindir; fiil cümlesinden isim cümlesine geçişin ifade ettiği devamlılık ise nefyedilene yöneliktir; dolayısıyla murat âciz bırakmanın devamlılığını açıklamak değil, âciz bırakmanın yokluğunun (imkânsızlığının) devamlılığıdır; bunun Kur'ân-ı Kerîm'de benzerleri vardır.
قُلْ يا قَوْمِ أمر له ﷺ أن يواجه الكفار بتشديد التهديد وتكرير الوعيد ويظهر لهم ما هو عليه من غاية التصلب في الدين ونهاية الوثوق بأمره وعدم المبالاة بهم أصلا أثر ما بين لهم حالهم ومآلهم أي قل يا محمد لهؤلاء الكفار. اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ أي على غاية تمكنكم واستطاعتكم على أن المكانة مصدر مكن إذا تمكن أبلغ
{ قُلْ يا قَوْمِ } “De ki: Ey kavmim!”; hâllerini ve varacakları yeri kendilerine açıkladıktan hemen sonra kâfirlere tehdidi şiddetlendirerek ve azap uyarısını tekrarlayarak hitap etmesi, dindeki son derece sebatını, davasına nihai güvenini ve onlara asla aldırış etmediğini onlara göstermesi için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir emirdir; yani 'Ey Muhammed, bu kâfirlere de ki:' { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “Elinizden geldiğince yapın”; yani 'mekânet' en güçlü şekilde imkân buldu anlamındaki 'mekune' fiilinin masdarı olmak üzere, gücünüzün ve imkânınızın yettiği son noktaya kadar yapın;
التمكن وجوز أن يكون ظرفا بمعنى المكان كالمقام والمقامة، ومن هنا فسره ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كما رواه ابن المنذر عنه بالناحية وتجوز به عن ذلك من فسره بالحالة أي اعملوا على حالتكم التي أنتم عليها.
'Mekâm' ve 'makâme' gibi 'mekân' mânasında bir zarf olması da caiz görülmüştür. Buradan hareketle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, İbnü'l-Münzir'in kendisinden rivayet ettiği üzere bunu 'taraf/cihet' olarak tefsir etmiştir; bunu 'durum' olarak tefsir eden kimse de bundan mecaza gitmiştir; yani 'üzerinde bulunduğunuz durum üzere amel edin' demektir.
وقرأ أبو بكر عن عاصم «مكاناتكم» على الجمع في كل القرآن، وزعم الواحدي أن الوجه الإفراد وفيه نظر، والمعنى اثبتوا على كفركم ومعاداتكم لي إِنِّي عامِلٌ على مكانتي أي ثابت على الإسلام وعلى مصابرتكم.
Ebû Bekr, Âsım'dan bütün Kur'an'da çoğul olarak 'mekânâtiküm' şeklinde okumuştur. Vâhidî ise doğru olanın müfred olduğunu iddia etmiştir ki bunda nazar vardır. Mâna şudur: Küfrünüz ve bana olan düşmanlığınız üzere sebat edin; { إِنِّي عامِلٌ } “Şüphesiz ben de yapmaktayım”; yani kendi gücüm nispetinde İslâm üzere ve size karşı sabretmede sebat ediciyim.
والأمر للتهديد وإيراده بصيغة الأمر كما قال غير واحد- مبالغة في الوعيد كأن المهدد يريد تعذيبه مجمعا عازما عليه فيحمله بالأمر على ما يؤدي إليه وتسجيل بأن المهدد لا يتأتى منه إلا الشر كالمأمور به الذي لا يقدر أن يتفصى عنه. وجعل العلامة الثاني ذلك من قبيل الاستعارة التمثيلية تشبيها لذلك المعنى بالمعنى المأمور به الواجب الذي لا بد أن يكون ممن ضربت عليه الشقوة فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ أي إنكم لتعلمون ذلك لا محالة.
Emir tehdit içindir; birden fazla âlimin belirttiği üzere bunun emir sîgasında getirilmesi tehditte mübalağadır; sanki tehdit eden kimse ona azap etmeyi arzu edip buna kesin karar vermiş de emir yoluyla onu bu sonuca götürecek şeye sevk etmekte ve tehdit edilen kimsenin -kendisine emredilen ve ondan kurtulmaya güç yetiremeyen kimse gibi- ancak kötülük ortaya koyabileceğini tescil etmektedir. İkinci Allâme bunu, bu mânayı şekavet damgası vurulmuş kimseden sadır olması kaçınılmaz olan vâcip ve emredilmiş mânaya benzeterek istiare-i temsîliyye kabilinden kılmıştır. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “Yurdun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz”; yani bunu mutlaka bileceksiniz.
فسوف لتأكيد مضمون الجملة. والعلم عرفاني فيتعدى إلى واحد، ومن استفهامية معلقة لفعل العلم محلها الرفع على الابتداء. والجملة بعدها خبرها ومجموعهما ساد مسد مفعول العلم.
'Sevfe' cümlenin mazmununu tekit içindir. İlim irfânîdir, dolayısıyla tek mefule müteaddidir; 'men' istifhâmiyyedir, ilim fiilini ta'lîk etmiştir, mahalli mübteda olarak merfûdur. Sonrasındaki cümle onun haberidir ve ikisinin toplamı ilim fiilinin mefulü yerine geçmiştir.
والمراد بالدار الدنيا لا دار السلام كما قيل، وبالعاقبة العاقبة الحسنى أي عاقبة الخير لأنها الأصل فإنه تعالى جعل الدنيا مزرعة الآخرة وقنطرة المجاز إليها وأراد من عباده أعمال الخير لينالوا حسن الخاتمة.
Yurttan (ed-dâr) murat denildiği gibi Dârü's-Selâm değil, dünyadır; akıbetten murat ise güzel akıbettir; yani hayırlı sondur, zira asıl olan odur; çünkü Allah Teâlâ dünyayı âhiretin tarlası ve oraya geçiş köprüsü kılmış, güzel bir sona ulaşmaları için kullarından hayırlı ameller istemiştir.
وأما عاقبة الشر فلا اعتداد بها لأنها من نتائج تحريف الفجار أي فسوف تعلمون أينا تكون له العاقبة الحسنى التي خلق الله تعالى هذه الدار لها ويجوز أن تكون ما موصولة فمحلها النصب على أنها مفعول تَعْلَمُونَ أي فسوف تعلمون الذي له عاقبة الدار، وفيه مع الإنذار المستفاد من التهديد إنصاف في المقال وتنبيه على كمال وثوق المنذر بأمره. وقرأ حمزة، والكسائي «يكون» بالتحتية لأن تأنيث العاقبة غير حقيقي إِنَّهُ أي الشأن لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ أي لا يظفروا بمطلوبهم، وإنما وضع الظلم موضع الكفر لأنه أعم منه وهو أكثر فائدة لأنه إذا لم يفلح الظالم فكيف الكافر المتصف بأعظم افراد الظلم وَجَعَلُوا أي مشركو العرب لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ أي خلق قال الراغب: الذرء، إظهار الله تعالى ما أبدعه يقال: ذرأ الله تعالى الخلق أي أوجد أشخاصهم، وقال الطبرسي: الذرء الخلق على وجه الاختراع وأصله الظهور ومنه ملح ذراني لظهور بياضه. ومن متعلقة بجعل وما موصولة وجملة ذَرَأَ صلته والعائد محذوف. وقوله سبحانه: مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ متعلق بذرأ.
Kötü akıbete gelince, fâsıkların tahrifinin neticelerinden olduğu için ona itibar edilmez; yani 'Allah Teâlâ'nın bu yurdu kendisi için yarattığı güzel akıbetin hangimize ait olacağını yakında bileceksiniz' demektir. 'Men' edatının mevsûle olması da caizdir; bu durumda mahalli { تَعْلَمُونَ } fiilinin mefulü olarak mansubdur; yani 'yurdun akıbeti kendisine ait olan kimseyi yakında bileceksiniz' demektir. Bunda, tehditten anlaşılan uyarı ile birlikte sözde bir insaf ve uyaran zâtın davasına olan tam güvenine bir dikkat çekme vardır. Hamza ve Kisâî, akıbet kelimesinin müennesliği hakiki olmadığı için iki noktalı 'ye' ile 'yekûnü' şeklinde okumuşlardır. { إِنَّهُ } “Şüphesiz”; yani durum şu ki, { لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Zâlimler felaha ermezler”; yani aradıklarına kavuşamazlar. Küfür yerine zulüm kelimesinin konulması, ondan daha genel olduğu ve daha çok fayda sağladığı içindir; zira zâlim felaha ermezse, zulmün en büyük fertleriyle vasıflanmış olan kâfir nasıl felaha ersin! { وَجَعَلُوا } “Ve kıldılar/ayırdılar”; yani Arap müşrikleri, { لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ } “Allah için, O'nun yaratıp çoğalttığı şeylerden”; yani yarattığı şeylerden [bir pay ayırdılar]. Râgıb şöyle demiştir: Zer' (ذَرْء), Allah Teâlâ'nın icat ettiği şeyi açığa çıkarmasıdır. 'Allah mahlûkatı zer' etti' denilir; yani onların şahıslarını var etti demektir. Tabersî şöyle demiştir: Zer', icat yoluyla yaratmaktır; aslı ise ortaya çıkmaktır; beyazlığının açığa çıkmasından ötürü tuz için 'milhun zer'âniyyün' denilmesi de bu köktendir. 'Min' cer edatı 'ceale'ye taalluk eder; 'mâ' mevsûledir, { ذَرَأَ } cümlesi onun sılasıdır ve âid zamir mahzuftur. Allah Teâlâ'nın { مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ } “ekinden ve hayvanlardan” buyruğu ise 'zerae' fiiline taalluk eder.
وجوز أبو البقاء أن يكون «مما» متعلقا بمحذوف وقع حالا من قوله تعالى: نَصِيباً وأن يكون مِنَ الْحَرْثِ حالا أيضا من ما أو من العائد المحذوف. ونَصِيباً على كل تقدير مفعول جعل وهو متعد لواحد، وجوز أن يكون متعديا لاثنين أولهما مِمَّا ذَرَأَ على أن من تبعيضية وثانيهما نَصِيباً، وقيل: الأمر بالعكس.
Ebü'l-Bekâ, 'mimmâ' ifadesinin Allah Teâlâ'nın: { نَصِيباً } “bir pay” buyruğundan hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesini ve { مِنَ الْحَرْثِ } ifadesinin de 'mâ'dan veya mahzuf âid zamirden hâl olmasını caiz görmüştür. { نَصِيباً } kelimesi her takdire göre 'ceale'nin mefulüdür ve o tek mefule müteaddidir. İki mefule müteaddi olması da caiz görülmüştür; 'min' edatının teb'îziyye olması üzere birincisi { مِمَّا ذَرَأَ }, ikincisi ise { نَصِيباً } lafzıdır. Bunun tam tersi olduğu da söylenmiştir.
واعترض بأنه لا يساعده سداد المعنى، وأيا ما كان فهذا شروع في تقبيح أحوالهم الفظيعة بحكاية أقوالهم وأفعالهم الشنيعة، أخرج ابن أبي حاتم من طريق العوفي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية: إنهم كانوا إذا احترثوا حرثا أو كانت لهم ثمرة جعلوا لله تعالى منه جزءا وجزءا للوثن فما كان من حرث أو ثمرة أو شيء من نصيب الأوثان حفظوه وأحصوه فإن سقط شيء مما سمي للصمد ردوه إلى ما جعلوه للوثن وإن سبقهم الماء الذي جعلوه للوثن فسقي شيئا مما جعلوه لله تعالى جعلوه للوثن وإن سقط شيء من الحرث والثمرة الذي جعلوه لله تعالى فاختلط بالذي جعلوه للوثن قالوا: هذا فقير ولم يردوه إلى ما جعلوا لله تعالى وإن سبقهم الماء الذي سموا لله تعالى فسقي ما سموا للوثن تركوه للوثن، وكانوا يحرمون من أنعامهم البحيرة، والسائبة، والوصيلة، والحامي فيجعلونه للأوثان
Buna, mânanın doğruluğunun buna elvermediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Her nasıl olursa olsun bu, çirkin sözlerini ve fiillerini naklederek onların feci hâllerini takbih etmeye bir giriştir. İbn Ebî Hâtim, Avfî yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: Onlar bir ekin ektiklerinde veya bir meyveleri olduğunda, ondan bir payı Allah Teâlâ için, bir payı da put için ayırırlardı. Ekinden, meyveden veya putların payından olan bir şeyi korur ve sayarlardı; şayet Samed (Allah) için adanan şeyden bir şey düşerse, onu put için ayırdıklarına geri katarlardı. Put için ayırdıkları su baskın gelip Allah Teâlâ için ayırdıkları bir şeyi sulasa, onu putun [payına] kılarlardı. Allah Teâlâ için ayırdıkları ekinden ve meyveden bir şey düşüp put için ayırdıklarına karışsa 'Bu fakirdir' derler ve onu Allah Teâlâ için ayırdıklarına geri katmazlardı. Allah Teâlâ için adadıkları su baskın gelip put için adadıklarını sulasa, onu puta bırakırlardı. Hayvanlarından bahîre, sâibe, vasîle ve hâmî olanları haram sayar ve putlara ayırırlardı;
ويزعمون أنهم يحرمون لله سبحانه. وروي أنهم كانوا يعينون شيئا من حرث ونتاج لله تعالى فيصرفونه إلى الضيفان والمساكين وأشياء منهما لآلهتهم فينفقون منها لسدنتها ويذبحون عندها فإذا رأوا ما جعلوه لله تعالى زاكيا ناميا يزيد في نفسه خيرا رجعوا فجعلوه لآلهتهم وإذا زكا ما جعلوه لآلهتهم تركوه معتلين بأن الله تعالى غني وما ذاك إلا لفرط جهلهم حيث أشركوا الخالق القادر جمادا لا يقدر على شيء ثم رجحوه عليه سبحانه بأن جعلوا الزاكي له، واختار هذه الرواية الزجاج وغيره.
bunu Allah Teâlâ için haram kıldıklarını iddia ederlerdi. Şöyle de rivayet edilmiştir: Onlar ekinden ve hayvan yavrusundan bir kısmı Allah Teâlâ için tayin eder ve onu misafirlere ve yoksullara harcarlardı; bunlardan bazı şeyleri de ilahları için ayırırlar, ondan put bakıcılarına infak eder ve putların yanında kurban keserlerdi. Allah Teâlâ için ayırdıkları şeyin bereketlenip çoğaldığını ve kendisinde hayrın arttığını gördüklerinde, geri dönüp onu ilahlarına ayırırlardı; ilahları için ayırdıkları bereketlendiğinde ise 'Allah Teâlâ zengindir (ihtiyaçsızdır)' bahanesini öne sürerek onu [ilahlarına] bırakırlardı. Bu da onların, her şeye gücü yeten Yaratıcı'ya hiçbir şeye gücü yetmeyen cansız varlığı ortak koşup sonra da bereketli olanı puta ayırmak suretiyle onu Allah Teâlâ'ya tercih edecek derecedeki aşırı cehaletlerinden başka bir şey değildir. Zeccâc ve başkaları bu rivayeti tercih etmiştir.
وأصل النظم الكريم وجعلوا لله إلخ ولشركائهم فطوى ذكر الشركاء لأنه- على ما قيل- أمر محقق عندهم وأشير إلى تقديره بالتصريح به في قوله تعالى: فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا أي الأوثان، وسموهم شركاءهم لأنهم جعلوا لهم نصيبا من أموالهم فهم شركاؤهم فيها ويحتمل أن الإضافة لأدنى ملابسة حيث إنهم زعموا كونهم شركاء لله تعالى. وقرأ الكسائي، ويحيى بن وثاب، والأعمش «بزعمهم» بضم الزاي وهو لغة فيه، وجاء الكسر أيضا فهو مثلث كالود وقد تقدم معناه، وإنما قيد به الأول للتنبيه على أنه في الحقيقة ليس بجعل لله سبحانه غير مستتبع لشيء من الثواب كالتطوعات التي يبتغى بها وجه الله تعالى، وقيل: للإيذان بأن ذلك مما اخترعوه لم يأمرهم الله تعالى به. ورد بأن ذلك مستفاد من الجعل ولذلك لم يقيد به الثاني.
Kerîm olan nazmın aslı "Ve cealû lillâhi... ve li-şürekâihim" (Allah'a ve ortaklarına pay ayırdılar) şeklindedir. Ortakların zikri katlanıp gizlenmiştir (hazfedilmiştir); çünkü -söylendiğine göre- bu durum onlara göre kesinleşmiş bir husustur. Bunun takdirine, Allah Teâlâ'nın: { فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا } “Kendi iddialarına göre: 'Bu Allah'a, bu da ortaklarımızadır' dediler” ayetinde açıkça zikredilmesiyle işaret edilmiştir; yani putlar kastedilmiştir. Mallarından onlara bir pay ayırdıkları için onları "ortakları" olarak isimlendirmişlerdir; dolayısıyla onlar bu mallarda onların ortaklarıdır. Bu tamlamanın (izâfetin), onların putları Allah Teâlâ'ya ortak saymaları sebebiyle en ufak bir irtibata (mülâbesete) dayalı olması da muhtemeldir. Kisâî, Yahyâ b. Vessâb ve A'meş, zâ harfinin zammesiyle { بِزُعْمِهِمْ } şeklinde okumuşlardır ki bu, kelimede bir lehçedir. Kesre ile de gelmiştir; dolayısıyla "el-vüdd" kelimesi gibi üç harekeyle de okunabilen (müselles) bir kelimedir; anlamı daha önce geçmişti. Birincinin bununla kayıtlanması, hakikatte onun Allah Teâlâ için bir ayırma olmadığına ve Allah'ın rızası gözetilerek yapılan nafile ibadetler gibi herhangi bir sevaba vesile olmayacağına dikkat çekmek içindir. Bunun, Allah Teâlâ'nın kendilerine emretmediği, onların uydurduğu bir şey olduğunu bildirmek için olduğu da söylenmiştir. Fakat buna, bu mananın 'ayırma' (ce'l) fiilinden zaten anlaşıldığı ve bu yüzden ikincisinin bununla kayıtlanmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.
وجوز أن يكون ذلك تمهيدا لما بعده على أن معنى قولهم. هذا لِلَّهِ مجرد زعم منهم لا يعملون بمقتضاه الذي هو اختصاصه به تعالى فقوله سبحانه: فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ بيان وتفصيل له أي فما عينوه لشركائهم لا يصرف إلى الوجوه التي يصرف إليها ما عينوه لله تعالى وما عينوه لله تعالى يصرف إلى الوجوه التي يصرف إليها ما عينوه لآلهتهم ساءَ ما يَحْكُمُونَ فيما فعلوا من إيثار مخلوق عاجز عن كل شيء على خالق قادر على كل شيء وعملهم بما لم يشرع لهم، وساءَ يجري مجرى بئس، فما سواء كانت موصولة أو موصوفة فاعل، والمخصوص بالذم محذوف أي حكمهم هذا، وقيل: إن ساءَ هنا غير الجارية مجرى بئس فلا تحتاج إلى مخصوص بالذم بل إلى فاعل فقط فإن فاعل الجارية يجب أن يكون معرفا باللام أو مضافا في الأشهر، واختاره بعض المحققين.
Bunun, sonrasına bir hazırlık olması da caiz görülmüştür; zira onların { هذا لِلَّهِ } “Bu Allah'ındır” sözlerinin anlamı, kendisinden gereği olan O'na tahsis edilme hükmüyle amel etmedikleri sırf bir iddiadan ibarettir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ } “Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz, Allah için olan ise ortaklarına ulaşır” buyruğu, bunu açıklamakta ve detaylandırmaktadır. Yani ortakları için belirledikleri şey, Allah Teâlâ için belirlediklerinin sarf edildiği yerlere harcanmaz; Allah Teâlâ için belirledikleri ise ilahları için belirlediklerinin sarf edildiği yerlere harcanır. { ساءَ ما يَحْكُمُونَ } “Hükmettikleri şey ne kötüdür!”; her şeye gücü yeten bir Yaratıcı'ya her şeyden aciz bir yaratığı tercih etme ve kendilerine meşru kılınmayan şeyle amel etme hususunda yaptıkları şeylerde [verdikleri hüküm ne kötüdür]. { ساءَ } fiili, { بِئْسَ } fiilinin işlevini görür. Bu durumda { ما }, ister mevsûle ister mevsûfe olsun fâildir. Yergiye tahsis edilen öge (mahsûs bi'z-zem) hazfedilmiştir, yani: "onların bu hükmü [ne kötüdür]". Burada { ساءَ } fiilinin { بِئْسَ } gibi işlemeyen türden olduğu, dolayısıyla mahsûs bi'z-zemme ihtiyaç duymayıp sadece fâile ihtiyaç duyduğu da söylenmiştir; zira meşhur görüşe göre { بِئْسَ } gibi işleyenin fâilinin harf-i tarifli veya muzaf olması gerekir. Bazı muhakkikler de bunu tercih etmiştir.
وَكَذلِكَ أي ومثل ذلك التزيين وهو تزيين الشرك في قسمة القربات من الحرث والإنعام بين الله تعالى وبين شركائهم أو مثل ذلك التزيين البليغ المعهود من الشياطين زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أي مشركي العرب قَتْلَ أَوْلادِهِمْ فكانوا يئدون البنات الصغار بأن يدفنونهن أحياء، وكانوا في ذلك- على ما قيل فريقين. أحدهما يقول: إن الملائكة بنات الله سبحانه فألحقوا البنات بالله تعالى فهو أحق بها. والآخر يقتلهن خشية الإنفاق، وقيل:
{ وَكَذلِكَ } “İşte böylece”; yani ekin ve hayvanlardan Allah Teâlâ ile ortakları arasında kurban/adak taksiminde şirki süslü gösterme gibi veya şeytanlardan adet olduğu üzere bilinen o tesirli süsleme gibi, { زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “müşriklerden çoğuna... süsledi” yani Arap müşriklerine [süsledi], { قَتْلَ أَوْلادِهِمْ } “çocuklarını öldürmeyi”. Onlar kız çocuklarını diri diri toprağa gömerek öldürürlerdi. Bu hususta -söylendiğine göre- iki fırka idiler: Birincisi, 'Melekler Allah Teâlâ'nın kızlarıdır, o hâlde kız çocuklarını Allah Teâlâ'ya ilhak edin, zira O bunlara daha layıktır' derdi. Diğeri ise onları harcama yapma (fakirlik) endişesiyle öldürürdü. Şöyle de denilmiştir:
خشية ذلك والعار وهو المروي عن الحسن، وجماعة، وقيل: السبب في قتل البنات أن النعمان بن المنذر أغار على قوم فسبى نساءهم وكانت فيهن بنت قيس بن عاصم ثم اصطلحوا فأرادت كل امرأة منهن عشيرتها غير ابنة قيس فإنها أرادت من سباها فحلف قيس لا تولد له بنت إلا وأدها فصار ذلك سنة فيما بينهم، وقيل: إنهم كانوا ينذر أحدهم إذا بلغ بنوه، عشرة نحر واحد منهم كما فعله عبد المطلب في قصته المشهورة، وإليها أشار ﷺ
Bunun ve utanma/ar endişesiyle olduğu da söylenmiştir ki bu, Hasan [el-Basrî] ve bir topluluktan rivayet edilmiştir. Kız çocuklarını öldürmenin sebebinin şu olduğu da söylenmiştir: Nu'mân b. Münzir bir kavme baskın yapıp kadınlarını esir almıştı. Aralarında Kays b. Âsım'ın kızı da vardı. Sonra barıştılar ve o kadınlardan her biri kendi aşiretini tercih etti; Kays'ın kızı hariç, o kendisini esir alanı istedi. Bunun üzerine Kays, doğacak her kız çocuğunu mutlaka diri diri gömeceğine yemin etti ve bu durum aralarında bir gelenek hâline geldi. Onlardan birinin, oğullarının sayısı ona ulaştığında Abdülmuttalib'in meşhur kıssasında yaptığı gibi içlerinden birini kurban etmeyi adadığı da söylenmiştir. sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüyle buna işaret etmiştir:
بقوله: «أنا ابن الذبيحين»
«Ben iki kurbanlığın oğluyum.»
وقَتْلَ مفعول زَيَّنَ مضاف إلى أَوْلادِهِمْ من إضافة المصدر إلى مفعوله.
{ قَتْلَ } lafzı, { زَيَّنَ } fiilinin mefulüdür; mastarın mefulüne muzaf olması kabilinden { أَوْلادِهِمْ } lafzına muzaftır.
وقوله سبحانه: شُرَكاؤُهُمْ فاعل له، والمراد بالشركاء إما الجن أو السدنة، ووسموا بذلك لأنهم شركاء في أموالهم كما مر آنفا أو لإطاعتهم له كما يطاع الشريك لله عز اسمه. ومعنى تزيينهم لهم ذلك تحسينه لهم وحثهم عليه.
Allah Teâlâ'nın: { شُرَكاؤُهُمْ } “ortakları” buyruğu onun fâilidir. Ortaklardan kasıt ya cinler ya da put bakıcılarıdır. Az önce geçtiği üzere mallarında ortak oldukları için veya ismi aziz olan Allah'a koşulan bir ortağa itaat edildiği gibi onlara itaat ettikleri için bu şekilde isimlendirilmişlerdir. Onlara bunu süslemelerinin manası; bunu onlara güzel göstermeleri ve onları buna teşvik etmeleridir.
وقرأ ابن عامر «زيّن» بالبناء للمفعول الذي هو القتل، ونصب الأولاد وجر الشركاء بإضافة القتل إليه مفصولا بينهما
İbn Âmir meçhul sîga ile "züy挤ne" (zül-katlü) şeklinde okumuş; 'el-katl' mefulü bihi gayri sarih iken naib-i fail olmuş, 'el-evlâd' kelimesini nasb ile 'eş-şürekâ' kelimesini ise 'el-katl' mastarının failine izafetle cer ederek aralarını mefulüyle ayırmıştır.
بمفعوله. وعقب ذلك الزمخشري بأنه شيء لو كان في مكان الضرورات وهو الشعر لكان سمجا مردودا كما سمج.
Zemahşerî bunu değerlendirerek şöyle demiştir: Bu, zaruretlerin yeri olan şiirde bile olsa çirkin ve reddedilmiş bir şey olurdu; nitekim şu beyitte çirkin bulunup reddedilmiştir:
ورد زج القلوص أبي مزادة. فكيف به في الكلام المنثور فكيف به في الكلام المعجز، ثم قال: والذي حمله على ذلك أنه رأى في بعض المصاحف شُرَكاؤُهُمْ مكتوبا بالياء، ولو قرأ بجر الأولاد والشركاء لأن الأولاد شركاؤهم لوجد في ذلك مندوحة عن هذا الارتكاب اه.
'Zecce'l-kalûsi Ebî Mezâdete' (Ebû Mezâde'nin genç deveyi sevk etmesi). Düz sözde (mensur kelamda) nasıl olur, hele ki mucize olan kelamda nasıl caiz olur? Sonra şöyle demiştir: Onu buna sevk eden şey, bazı mushaflarda { شُرَكاؤُهُمْ } kelimesini 'yâ' ile yazılmış görmesidir. Eğer evlatlar onların ortakları olduğu için hem evladı hem şürekâyı cer ile okusaydı, bu külfetli tercihten kurtulacak bir çıkış yolu bulurdu.
وقد ركب في هذا الكلام عمياء وتاه في تيهاء، فقد تخيل أن القراء أئمة الوجوه السبعة اختار كل منهم حرفا قرأ به اجتهادا لا نقلا وسماعا كما ذهب إليه بعض الجهلة فلذلك غلط ابن عامر في قراءته هذه وأخذ يبين منشأ غلطه، وهذا غلط صريح يخشى منه الكفر والعياذ بالله تعالى فإن القراءات السبعة متواترة جملة وتفصيلا عن أفصح من نطق بالضاد ﷺ فتغليط شيء منها في معنى تغليط رسول الله ﷺ بل تغليط الله ﷿ نعوذ بالله سبحانه من ذلك. قال أبو حيان: عجب لعجمي ضعيف في النحو يرد على عربي صريح محض قراءة متواترة نظيرها في كلام العرب في غير ما بيت، وأعجب بسوء هذا الرجل بالقراء الأئمة الذين تخيرتهم هذه الأمة لنقل كتاب الله تعالى شرقا وغربا، وقد اعتمد المسلمون على نقلهم لضبطهم ومعرفتهم وديانتهم اه. وقد شنع عليه أيضا غير واحد من الأئمة، ولعل عذره في ذلك جهله بعلمي القراءة والأصول.
O bu sözüyle körü körüne bir işe girişmiş ve derin bir çıkmazda kaybolmuştur. Zira o, yedi kıraat imamının her birinin nakil ve semâa dayanmaksızın, bazı cahillerin zannettiği gibi içtihatla bir kıraat vecih seçtiğini hayal etmiş, bu yüzden İbn Âmir'i bu kıraatinde hatalı saymış ve hatasının kaynağını açıklamaya koyulmuştur. Bu, Allah Teâlâ'ya sığınırız, küfür olmasından korkulan apaçık bir hatadır. Çünkü yedi kıraat, dâd harfini en fasih telaffuz eden sallallâhu aleyhi ve sellem'den toptan ve detaylı olarak mütevâtirdir. Dolayısıyla bunlardan birini hatalı saymak, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i, hatta Allah Teâlâ'yı hatalı saymak anlamındadır; Allah Teâlâ'ya bundan sığınırız. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Nahivde zayıf olan bir Acemin, saf ve katıksız bir Araba, Arap kelamında pek çok beyitte benzeri bulunan mütevâtir bir kıraati reddetmesine şaşılır! Bu ümmetin, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nı doğuya ve batıya nakletmek için seçtiği kıraat imamlarına bu adamın yaptığı bu kötü muameleye daha çok şaşılır! Oysa Müslümanlar, zabtları, bilgileri ve dindarlıkları sebebiyle onların nakline güvenmişlerdir. İmamlardan birden fazlası da onu şiddetle kınamıştır. Belki de onun bu husustaki mazereti, kıraat ve usul ilimlerindeki cehaletidir.
وقد يقال: إنه لم يفرق بين المضاف الذي لم يعمل وبين غيره. ومحققو النحاة قد فرقوا بينهما بأن الثاني يفصل فيه بالظرف، والأول إذا كان مصدرا أو نحوه يفصل بمعموله مطلقا لأن إضافته في نية الانفصال ومعموله مؤخر رتبة ففصله كلا فصل فلذا ساغ ذلك فيه ولم يخص بالشعر كغيره. وممن صرح بذلك ابن مالك، وخطأ الزمخشري بعدم التفرقة وقال في كافيته:
Şöyle de denilebilir: O, amel etmeyen muzaf ile amel eden muzafın arasını ayırt edememiştir. Muhakkik nahivciler bu ikisinin arasını ayırmışlardır; şöyle ki: İkincisinde araya zarfla girilebilir, birincisi ise mastar veya benzeri olduğunda mamulüyle mutlak olarak araya girilebilir. Çünkü onun izafeti ayrılma (infisal) niyetindedir ve mamulü mertebece sonradır; bu yüzden onunla fasl yapılması sanki hiç fasl yapılmamış gibidir. Bu sebeple bunda bu durum caiz görülmüş ve diğerleri gibi sadece şiire has kılınmamıştır. Bunu açıkça belirtenlerden biri de İbn Mâlik'tir. O, bu ayrımı yapmadığı için Zemahşerî'yi hatalı bulmuş ve Kâfiye'sinde şöyle demiştir:
وظرف أو شبيهه قد يفصل ... جزأي إضافة وقد يستعمل
Bir zarf veya benzeri ayırabilir bazen... İzafetin iki cüzünü, ve kullanılabilir bazen,
فصلان في اضطرار بعض الشعرا ... وفي اختيار قد أضافوا المصدرا
İki fasl bazı şairlerin zaruretinde... İhtiyar halinde ise izafe ettiler mastarı,
لفاعل من بعد مفعول حجز ... كقول بعض القائلين للرجز
Araya giren bir mefulün ardından fâile... Recez söyleyen bazılarının şu sözü gibi:
بفرك حب السنبل الكنافج ... بالقاع فرك القطن المحالج
'Düzlükte, çırçırların pamuğu ovalaması gibi dolgun başak tanelerini ovalayarak...'
وعمدتي قراءة ابن عامر ... وكم لها من عاضد وناصر
Ve dayanağım İbn Âmir'in kıraatidir... Ona ne çok destekçi ve yardımcı vardır!
انتهى. وبعد هذا كله لو سلمنا أن قراءة ابن عامر منافية لقياس العربية لوجب قبولها أيضا بعد أن تحقق صحة نقلها كما قبلت أشياء نافت القياس مع أن صحة نقلها دون صحة القراءة المذكورة بكثير، وما ألطف قول الإمام على ما حكاه عنه الجلال السيوطي، وكثيرا ما أرى النحويين متحيرين في تقرير الألفاظ الواردة في القرآن، فإذا استشهد في تقريره ببيت مجهول فرحوا به وأنا شديد التعجب منهم لأنهم إذا جعلوا ورود ذلك البيت المجهول على وفقه دليلا على صحته فلأن يجعلوا ورود القرآن به دليلا على صحته كان أولى، ومما ذكرنا يعلم ما في قول السكاكي: لا يجوز الفصل بين المضاف والمضاف إليه بغير الظرف، ونحو قوله:
[İbn Mâlik'in sözü] bitti. Bütün bunlardan sonra, İbn Âmir'in kıraatinin Arapça kıyasına aykırı olduğunu farz etsek bile, naklinin sıhhati tahakkuk ettikten sonra onu kabul etmek vacip olurdu; nitekim naklinin sıhhati söz konusu kıraatin sıhhatinden çok daha düşük olduğu halde kıyasa uymayan şeyler kabul edilmiştir. Celâleddin es-Süyûtî'nin İmam'dan naklettiği şu söz ne kadar hoştur: "Nahivcilerin Kur'an'da vârid olan lafızları tahrir etme hususunda hayrete düştüklerini çokça görüyorum. Onu açıklamada meçhul bir beyitle istişhadda bulunulsa buna sevinirler. Ben onlara çok hayret ediyorum; çünkü meçhul bir beytin ona uygun gelmesini onun sıhhatine delil sayıyorlarsa, Kur'an'ın onunla gelmesini onun sıhhatine delil saymaları evleviyetle daha layıktır." Zikrettiğimiz hususlardan Sekkâkî'nin şu sözünün durumu anlaşılır: 'Muzaf ile muzafun ileyh arasının zarftan başkasıyla ayrılması caiz değildir; ve:
بين ذراعي وجبهة الأسد محمول على حذف المضاف إليه من الأول، ونحو قراءة من قرأ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لاستنادها إلى الثقات وكثرة نظائرها، ومن أرادها فعليه بخصائص ابن جني محمولة عندي على حذف المضاف إليه من الأول وإضمار المضاف في الثاني كما في قراءة من قرأ وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ [الأنفال: ٦٧] بالجر أي عرض الآخرة، وما ذكر وإن كان فيه نوع بعد إلا أن تخطئة الثقات والفصحاء أبعد اه. وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي ببناء «زيّن»
'Beyne zirâ'ay ve cebheti'l-esedi' (Aslanın iki kolu ve alnı arasında) gibi ifadeler, birinciden muzafun ileyhin hazfedilmesine hamledilir. { قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } şeklinde okuyanın kıraati gibi kıraatler ise, sikalara dayanması ve benzerlerinin çokluğu sebebiyle -bunu isteyen İbn Cinnî'nin el-Hasâis'ine baksın- bana göre birinciden muzafun ileyhin hazfedilmesine ve ikincide muzafın gizlenmesine (izmârına) hamledilir; nitekim cer ile { وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } [el-Enfâl: 67] şeklinde okuyanın kıraatinde 'arada'l-âhirati' (ahiret metaını) takdirinde olduğu gibi. Zikredilen şeyde bir tür uzaklık bulunsa da, sika ve fasih kimseleri hatalı saymak bundan daha uzaktır.' Ebû Abdurrahman es-Sülemî, "züy挤ne" fiilini meçhul sîga ile,
للمفعول ورفع «قتل» وجر «أولادهم» ورفع «شركائهم» بإضمار فعل دل عليه زَيَّنَ كما في قوله:
«katlü» kelimesini ref ile, «evlâdihim» kelimesini cer ile ve «şürekâühüm» kelimesini de { زَيَّنَ } fiilinin delalet ettiği gizli bir fiil sebebiyle ref ile okumuştur; tıpkı şu beyitte olduğu gibi:
ليبك يزيد ضارع لخصومة ... ومختبط مما تطيح الطوائح
'Düşmanlık karşısında boyun eğen ve felaketlerin savurduğu şeylerden sığınan kimse Yezîd için ağlasın!'
كأنه لما قيل: زين لهم قتل أولادهم قيل من زينه؟ فقيل: زينه شركاؤهم لِيُرْدُوهُمْ أي ليهلكوهم بالإغواء: وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ أي ليخلطوا عليهم ما كانوا عليه من دين إسماعيل ﵇ حتى زلوا عنه إلى الشرك أو دينهم الذي وجب أن يكونوا عليه. وقيل: المعنى ليوقعوهم في دين ملتبس، واللام للتعليل إن كان التزيين من الشياطين لأن مقصودهم من إغوائهم ليس إلا ذلك، وللعاقبة إن كان من السدنة إذ ليس محط نظرهم ذلك لكنه عاقبته وَلَوْ شاءَ اللَّهُ أي عدم فعلهم ذلك ما فَعَلُوهُ أي ما فعل المشركون ما فعل المشركون ما زين لهم من القتل أو ما فعل الشركاء من التزيين أو الإرداء واللبس أو ما فعل الفريقان جميع ذلك على إجراء الضمير المفرد مجرى اسم الإشارة فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ الفاء فصيحة أي إذا كان ما كان بمشيئة الله تعالى فدعهم وافتراءهم أو ما يفترونه من الكذب ولا تبال بهم فإن في ما يشاء الله تعالى حكما بالغة وفيه من شدة الوعيد ما لا يخفى وَقالُوا حكاية لنوع آخر من أنواع كفر أولئك الكفار، وقيل: تتمة لما تقدم هذِهِ أي ما جعلوه لآلهتهم والتأنيث للخبر أَنْعامٌ وَحَرْثٌ
Sanki onlara çocuklarını öldürmek süslendi denilince: "Bunu kim süsledi?" denilmiş ve: "Bunu ortakları süsledi" denilmiştir. { لِيُرْدُوهُمْ } “Onları helak etmek için” yani saptırmak suretiyle onları helak etsinler diye; { وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ } “ve dinlerini onlara karmaşık kılsınlar diye” yani şirk koşarak ondan kayıncaya kadar üzerinde bulundukları İsmâil aleyhisselâm'ın dinini veya üzerinde olmaları vacip olan dinlerini onlara karıştırsınlar diye. Anlamın, 'onları karmaşık bir dine düşürsünler diye' olduğu da söylenmiştir. Süsleme şeytanlardan ise 'lâm' harfi ta'lîl (gerekçe) içindir; çünkü onların saptırmaktan maksatları bundan başkası değildir. Eğer put bakıcılarından ise âkıbet (sonuç) içindir; zira onların odaklandığı nokta bu değildir fakat işin sonu buna varmaktadır. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } “Allah dileseydi” yani onların bunu yapmamasını dileseydi, { ما فَعَلُوهُ } “bunu yapmazlardı”; yani müşrikler kendilerine süslenen öldürme fiilini yapmazlardı veya ortaklar bu süsleme, helak etme ve karmaşıklaştırma fiilini yapmazlardı ya da tekil zamiri işaret ismi makamına koymak suretiyle iki grup da bütün bunları yapmazdı. { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Artık onları ve uydurdukları şeyleri baş başa bırak”. Buradaki 'fâ' fasîhadır; yani olan her şey Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğuna göre, onları ve iftiralarını ya da uydurdukları yalanları bırak, onlara aldırış etme. Zira Allah Teâlâ'nın dilediği şeylerde çok üstün hikmetler vardır ve bunda gizli kalmayacak derecede şiddetli bir tehdit bulunmaktadır. { وَقالُوا } “Ve dediler ki”; o kâfirlerin küfür çeşitlerinden başka bir türün naklidir; daha önce geçenin tamamlayıcısı olduğu da söylenmiştir: { هذِهِ } “bu”; ilahları için ayırdıkları şeylerdir, müenneslik zamiri haberden ötürüdür, { أَنْعامٌ وَحَرْثٌ } “hayvanlar ve ekinlerdir”,
أي زرع حِجْرٌ أي ممنوع منها وهو فعل بمعنى مفعول كالذبح يستوي فيه الواحد والكثير والذكر والأنثى لأن أصله المصدر ولذلك وقع صفة لأنعام وحرث.
yani ekindir. { حِجْرٌ } “dokunulmazdır (yasaktır)”; yani kendisinden men edilmiştir. Bu, kurbanlık (zebh) kelimesi gibi mef'ûl anlamında 'fi'l' veznindedir; aslı mastar olduğu için tekil, çoğul, müzekker ve müenneste eşittir, bu sebeple hayvanlar ve ekinin sıfatı olarak gelmiştir.
وقرأ الحسن وقتادة «حجر» بضم الحاء، وقرأ أيضا بفتح الحاء وسكون الجيم وبضم الحاء والجيم معا.
Hasan ve Katâde 'hâ' harfinin zammesiyle «hücrün» şeklinde okumuşlardır. Ayrıca 'hâ'nın fethası ve 'cîm'in sükûnu ile («hacrun») ve hem 'hâ' hem 'cîm' harfinin zammesiyle («hücurun») şeklinde de okunmuştur.
ويحتمل في هذا أن يكون مصدرا كالحلم، وأن يكون جمعا كسقف ورهن. وعن ابن عباس وابن الزبير رضي الله تعالى عنهما «حرج» بكسر الحاء وتقديم الراء على الجيم أي ضيق وأصله «حرج» بفتح الحاء وكسر الراء، وقيل:
Bunda, 'el-hülm' gibi bir mastar olması da 'sükuf' ve 'rühün' gibi bir cemi (çoğul) olması da muhtemeldir. İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr radıyallâhu anhümâ'dan 'hâ'nın kesresi ve 'râ'nın 'cîm'den önce gelmesiyle dar/yasak anlamında «hricün» rivayet edilmiştir; aslı 'hâ'nın fethası ve 'râ'nın kesresiyle «haricün» şeklindedir. Şöyle de denilmiştir:
هو مقلوب من حجر كعميق ومعيق لا يَطْعَمُها أي يأكلها إِلَّا مَنْ نَشاءُ يعنون كما روي عن ابن زيد- الرجال دون النساء، وقيل: يعنون ذلك وخدم الأوثان، والجملة صفة أخرى لأنعام وحرث، وقوله سبحانه: بِزَعْمِهِمْ متعلق بمحذوف وقع حالا من فاعل قالُوا أي قالوا ذلك متلبسين بزعمهم الباطل من غير حجة وَأَنْعامٌ خبر مبتدأ محذوف والجملة معطوفة على قوله سبحانه: هذِهِ أَنْعامٌ أي قالوا مشيرين إلى طائفة من أنعامهم وهذه أنعام.
Bu, 'amîk' ve 'ma'îk' kelimelerinde olduğu gibi 'hıcr' kelimesinden kalbolunmuştur (harfleri yer değiştirmiştir). { لا يَطْعَمُها } “Onları yiyemez”, { إِلَّا مَنْ نَشاءُ } “dilediğimiz kimseden başkası”; İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre kadınları değil sadece erkekleri kastetmektedirler. Bunu ve put hizmetçilerini kastettikleri de söylenmiştir. Bu cümle, en'âm ve hars için diğer bir sıfattır. Allah Teâlâ'nın: { بِزَعْمِهِمْ } “kendi iddialarınca” buyruğu, { قالُوا } fiilinin failinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani hiçbir delil olmaksızın batıl iddialarına sarılarak bunu söylediler. { وَأَنْعامٌ } “ve hayvanlar”; mahzuf bir mübtedanın haberidir ve cümle Allah Teâlâ'nın: { هذِهِ أَنْعامٌ } buyruğuna matuftur; yani hayvanlarından bir fırkaya işaret ederek 'Bunlar da hayvanlardır' dediler.
وقيل: إن الإشارة أولا إلى ما جعل لآلهتهم السابق وما بينهما كالاعتراض وهذا عطف على أَنْعامٌ المتقدم إدخاله فيما تقدم لأن المراد به السوائب ونحوها وهي بزعمهم تعتق وتعفى لأجل الآلهة حُرِّمَتْ أي منعت ظُهُورُها فلا تركب ولا يحمل عليها وَأَنْعامٌ أي وهذه أنعام على ما مر.
İşaretin önce onların geçmişte ilahları için ayırdıklarına olduğu, aradakilerin ise itiraz cümlesi (ara cümle) gibi olduğu ve bunun, önceden geçenlere dahil edilmesi geçmiş olan { أَنْعامٌ } kelimesine matuf olduğu da söylenmiştir; çünkü bununla sâibeler ve benzerleri kastedilmektedir ki bunlar onların iddiasına göre ilahlar uğruna serbest bırakılır ve muaf tutulur. { حُرِّمَتْ } “haram kılınmıştır” yani menedilmiştir, { ظُهُورُها } “sırtları”; artık binilmez ve onlara yük vurulmaz. { وَأَنْعامٌ } “ve birtakım hayvanlar da vardır ki”; yani geçen açıklamaya göre 'bunlar da hayvanlardır'.
وقوله سبحانه: لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صفة لأنعام مسوق من قبله تعالى تعيينا للموصوف وتمييزا له عن غيره كما في قوله تعالى: وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ [النساء: ١٥٧] في رأي لا أنه واقع في كلامهم المحكي كنظائره كأنه قيل: وأنعام ذبحت على الأصنام فإنها التي لا يذكر اسم الله تعالى عليها وإنما يذكر عليها اسم الأصنام. وأخرج ابن المنذر. وغيره عن أبي وائل أن المعنى لا يحجون عليها ولا يلبون. وعن مجاهد كانت لهم طائفة من أنعامهم لا يذكرون اسم الله تعالى عليها ولا في شيء من شأنها لا إن ركبوا ولا إن حلبوا ولا ولا افْتِراءً عَلَيْهِ أي على الله ﷾، ونصب افْتِراءً على المصدر إما على أن قولهم المحكي بمعنى الافتراء، وإما على تقدير عامل من لفظه أي افتروا افتراء أو على الحال من فاعل قالُوا أي مفترين أو على العلة أي للافتراء وهو بعيد معنى، وعَلَيْهِ قيل: متعلق بقالوا أو بافتروا المقدر على الاحتمالين الأولين وبافتراء على الاحتمالين الأخيرين. ولا يخفى بعد تعلقه بقالوا، والذي دعاهم إليه ومنعهم من تعلقه بالمصدر- على ما قيل- أن
Allah Teâlâ'nın: { لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } “üzerlerine Allah'ın ismini anmazlar” buyruğu, hayvanlar için bir sıfattır; bir görüşe göre benzerlerinde olduğu gibi onların aktarılan sözlerinde yer aldığı için değil, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } [en-Nisâ: 157] ayetinde olduğu gibi, mevsufu belirlemek ve onu başkasından ayırt etmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Putlar üzerine boğazlanan hayvanlar ki üzerlerine Allah Teâlâ'nın ismi anılmaz, bilakis sadece putların ismi anılır.' İbnü'l-Münzir ve başkaları Ebû Vâil'den, anlamın 'onların üzerinde hacca gitmezler ve telbiye getirmezler' şeklinde olduğunu rivayet etmiştir. Mücâhid'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Onların birtakım hayvanları vardı ki üzerlerine ne binerken, ne sağarken ne de başka hiçbir durumlarında Allah Teâlâ'nın ismini anmazlardı. { افْتِراءً عَلَيْهِ } “O'na iftira ederek”; yani Allah Teâlâ'ya [iftira ederek]. { افْتِراءً } kelimesi, ya aktarılan sözlerinin iftira anlamında olması sebebiyle ya da kendi lafzından takdir edilen bir amil ile -yani 'iftera'ü iftirâen' (iftira etmek suretiyle iftirada bulundular) takdiriyle- mastar olarak nasbedilmiştir; yahut { قالُوا } fiilinin failinden haldir, yani 'müfterîler olarak'; yahut illet (mefulün lieclih) olarak, yani 'iftira için' nasbedilmiştir ki bu anlamca uzaktır. { عَلَيْهِ } car-mecrurunun ilk iki ihtimale göre 'kâlû'ya veya takdir edilen 'ifterev' fiiline, son iki ihtimale göre ise 'iftirâen' lafzına müteallık olduğu söylenmiştir. Bunun 'kâlû' fiiline taalluk etmesinin uzaklığı açıktır. Söylendiğine göre onları buna sevk eden ve mastara taalluk etmesine engel olan şey şudur:
المصدر إذا وقع مفعولا مطلقا لا يعمل لعدم تقديره بأن والفعل، وفيه نظر لأن تأويله بذلك ليس بلازم لتعلق الجار به فإنه مما يكفيه رائحة الفعل.
Mastar meful-i mutlak olarak vâki olduğunda, 'en' ve fiil ile takdir edilemediğinden amel etmez. Fakat bunda tereddüt vardır; zira harf-i cerrin ona taalluk etmesi için bu şekilde tevil edilmesi zorunlu değildir, çünkü ona fiil kokusunun bulunması yeterlidir.
وجوز أبو البقاء أن يكون الجار متعلقا بمحذوف وقع صفة لافتراء أي افتراء كائنا عليه سَيَجْزِيهِمْ ولا بد بِما كانُوا يَفْتَرُونَ أي بسببه أو بدله، وأبهم الجزاء للتهويل وَقالُوا حكاية لفن آخر من فنون كفرهم ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ يعنون به أجنة البحائر والسوائب كما روي عن مجاهد والسدي، وروى ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم يعنون به الألبان، وما مبتدأ خبره قوله سبحانه: خالِصَةٌ لِذُكُورِنا أي حلال لهم خاصة لا يشركهم فيه أحد من الإناث، والتاء للنقل إلى الاسمية أو للمبالغة كرواية الشعر أي كثير الرواية له أو لأن الخالصة مصدر- كما قال الفراء- كالعافية وقع موقع الخالص مبالغة أو بتقدير ذو وهذا مستفيض في كلام العرب تقول: فلان خالصتي أي ذو خلوصي، قال الشاعر:
Ebu'l-Bekâ, car-mecrurun iftira kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallık olmasını caiz görmüştür; yani 'O'nun aleyhine olan bir iftira olarak'. { سَيَجْزِيهِمْ } “Onları mutlaka cezalandıracaktır”; { بِما كانُوا يَفْتَرُونَ } “iftira etmekte oldukları şeyler sebebiyle” yani onun yüzünden veya onun karşılığı olarak. Korkutmak (tehvîl) için ceza mübhem bırakılmıştır. { وَقالُوا } “Ve dediler ki”; onların küfür çeşitlerinden bir başka türün hikayesidir: { ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ } “Bu hayvanların karınlarında olanlar”; Mücâhid ve Süddî'den rivayet edildiğine göre bununla bahîre ve sâibelerin yavrularını kastetmektedirler. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan onların bununla sütleri kastettiklerini rivayet etmiştir. { ما } mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { خالِصَةٌ لِذُكُورِنا } “yalnız erkeklerimize aittir”; yani kadınlardan hiç kimse ortak olmaksızın sadece onlara helaldir. Buradaki 'tâ', isimleşmeye nakil içindir veya şiir rivayet eden kimseye 'râviyetü'ş-şi'r' (çok şiir rivayet eden) denilmesindeki gibi mübalağa içindir; yahut Ferrâ'nın dediği gibi 'el-âfiye' kelimesinde olduğu gibi 'hâlisatün' kelimesi bir mastar olup mübalağa için 'hâlis' yerine geçmiştir; yahut 'zû' takdirindedir ki bu Arap kelamında pek yaygındır, nitekim 'falanca benim hâlisatımdır' yani 'samimiyet sahibimdir' dersin. Şair şöyle demiştir:
كنت أميني وكنت خالصتي ... وليس كل امرئ بمؤتمن
'Sen benim güvenilirimdin ve sen benim has dostumdun... Her kişi güvenilir değildir.'
نعم قيل: مجيء المصدر بوزن فاعل وفاعلة قليل، وقيل: إن التاء للتأنيث بناء على أن «ما» عبارة عن الأجنة.
Evet, mastarın fâil ve fâile vezninde gelmesinin az olduğu söylenmiştir. { ما } lafzının ceninlerden ibaret olmasına dayanılarak 'tâ' harfinin müenneslik için olduğu da söylenmiştir.
والتذكير في قوله تعالى: وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا أي على جنس أزواجنا وهن الإناث باعتبار اللفظ، واستبعد ذلك بأن فيه رعاية المعنى أولا واللفظ ثانيا وهو خلاف المعهود في الكتاب الكريم من العكس، وادعى بعض أن له نظائر فيه، منها قوله تعالى: كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً [الإسراء: ٣٨] إذ أنث فيه ضمير كُلُّ أولا مراعاة للمعنى ثم ذكر حملا على اللفظ، وقيل: إن ما هنا جار على المعهود من رعاية اللفظ أولا لأن صلة «ما» جار ومجرور تقدير متعلقه استقر لا استقر لا استقرت ولا وجه لذلك لأن المتعلق والضمير المستتر فيه لا يعلم تذكيره وتأنيثه حتى يكون مراعاة لأحد الجانبين. والذي يقتضيه الإنصاف أن الحمل على اللفظ بعد المعنى قليل وغيره أولى ما وجد إليه سبيل، وذكر بعضهم أن ارتكاب خلاف المعهود هاهنا لا يخلو عن لطف معنوي ولفظي، أما الأول فموافقة القول الفعل حيث إن المعهود من ذوي المروءة جبر قلوب الإناث لضعفهن. ولذا يندب للرجل إذا أعطي شيئا لولده أن يبدأ بأنثاهم، وأما الثاني فمراعاة ما يشبه الطباق بوجه بين خالِصَةٌ ولِذُكُورِنا وبين مُحَرَّمٌ وأَزْواجِنا وهو كما ترى.
Allah Teâlâ'nın: { وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “eşlerimize ise haramdır” buyruğundaki lafız müzekkerliği, yani lafız itibarıyla eşlerimizin cinsine (ki onlar kadınlardır) [haram kılınmıştır]. Bunda önce mananın, sonra lafzın gözetilmiş olması ve bunun da Kur'ân-ı Kerîm'de bilinenin (yani önce lafzın, sonra mananın gözetilmesinin) aksine olması gerekçesiyle bu görüş uzak görülmüştür. Bazıları ise Kur'an'da bunun benzerleri olduğunu iddia etmişlerdir; bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً } [el-İsrâ: 38] ayetidir; zira burada { كُلُّ } kelimesinin zamiri önce manaya riayet edilerek müennes kılınmış, sonra lafza hamledilerek müzekker getirilmiştir. Buradaki durumun da önce lafza riayet edilmesi şeklindeki bilinen kurala göre cari olduğu söylenmiştir; çünkü { ما } mevsulünün sılası car-mecrurdur ve müteallıkının takdiri 'istekarra'dır, 'istekarrat' değildir. Fakat bunun bir tutar yanı yoktur; çünkü müteallık ve onda gizli olan zamirin müzekkerliği veya müennesliği bilinmez ki iki taraftan birine riayet edilmiş olsun. İnsafın gerektirdiği şudur ki, manadan sonra lafza hamletmek azdır ve bir yol bulunduğu sürece başkası daha evladır. Bazıları burada bilinenin aksine olan bu tercihin manevi ve lafzi bir letafetten uzak olmadığını belirtmişlerdir: Birincisi, sözün fiile uygunluğudur; zira mürüvvet sahiplerinden bilinen şey zayıflıkları sebebiyle kadınların kalbini hoş tutmaktır; bu yüzden bir kimse çocuğuna bir şey verdiğinde kız çocuğundan başlaması mendup kılınmıştır. İkincisi ise { خالِصَةٌ } ile { لِذُكُورِنا } ve { مُحَرَّمٌ } ile { أَزْواجِنا } arasında bir yönden tıbâka benzeyen bir uyumun gözetilmesidir; durum ise gördüğün gibidir.
وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً عطف على ما يفهم من الكلام أي ذلك حلال للذكور محرم على الإناث إن ولد حيا وإن ولدت ميتة فَهُمْ أي الذكور والإناث فِيهِ أي فيما في بطون الأنعام، وقيل: الضمير للميتة إلا أنه لما كان المراد بها ما يعم الذكر والأنثى غلب الذكر فذكر الضمير كما فعل ذلك فيما قبله شُرَكاءُ يأكلون منه جميعا، وهذا الذي ذكر في هذه الشرطية إنما يظهر على القول الأول في تفسير الموصول، وأما على القول الثاني فيه فلا. ولعل الذي يقول به يقرأ الآية بإحدى الأوجه الآتية أو يتأول الضمير، وقرأ الأعرج. وقتادة «خالصة» بالنصب وخرج ذلك على أنه مصدر مؤكد وخبر المبتدأ لِذُكُورِنا، وقال القطب الرازي: يجوز أن يكون حالا من الضمير في الظرف الواقع صلة أي في حال خلوصه من البطون أي خروجه حيا، والتزم جعلها حالا مقدرة ولعله ليس باللازم، ومنع غير واحد جعله حالا من الضمير فيما بعده أو من ذكورنا نفسه لأن الحال لا تتقدم على العامل المعنوي كالجار والمجرور واسم الإشارة وهاء التنبيه العاملة بما تضمنته من معنى الفعل ولا على صاحبها المجرور كما تقرر في محله، وقرأ ابن جبير «خالصا» بدون تاء مع النصب أيضا والكلام فيه نظير ما مر، وقرأ ابن عباس، وابن مسعود، والأعمش «خالصة» بالرفع والإضافة إلى الضمير على أنه بدل من ما أو مبتدأ ثان، وقرأ ابن عامر وأبو جعفر «وإن
{ وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً } “Eğer ölü olursa”; sözden anlaşılan anlama matuftur; yani 'şayet canlı doğarsa bu erkeklere helal, kadınlara haramdır; eğer ölü doğarsa', { فَهُمْ } “o zaman onlar” yani erkekler ve kadınlar, { فِيهِ } “onda” yani hayvanların karınlarında olan şeyde -zamirin ölüye (meyteye) ait olduğu, ancak bununla hem erkeği hem dişiyi kapsayan şey kastedildiği için müzekkerin galip kılınıp öncekinde yapıldığı gibi zamirin müzekker getirildiği de söylenmiştir-, { شُرَكاءُ } “ortaktırlar”; hep birlikte ondan yerler. Bu şart cümlesinde zikredilen bu husus, mevsulün tefsirindeki birinci görüşe göre açıktır; ikinci görüşe göre ise açık değildir. Belki de bu görüşü savunan kimse ayeti gelecek vecihlerden biriyle okumakta veya zamiri tevil etmektedir. A'rec ve Katâde «hâlisan» şeklinde nasb ile okumuşlardır ve bu, tekit edici bir mastar ve mübtedanın haberi de { لِذُكُورِنا } şeklinde tahrîc edilmiştir. Kutb er-Râzî şöyle demiştir: Sıla konumundaki zarfta bulunan zamirden hal olması caizdir; yani 'karınlardan hâlis olduğu (canlı çıktığı) halde'. O, bunun mukadder bir hal olmasını gerekli görmüştür fakat bu gerekli olmayabilir. Birden fazla âlim, bunun sonrasındaki zamirden veya bizzat 'zükûrinâ' kelimesinden hal yapılmasını men etmiştir; çünkü car-mecrur, işaret ismi ve fiil anlamını içermesi hasebiyle amel eden tenbih 'hâ'sı gibi manevi amilin önüne hal geçemez; nitekim kendi yerinde takrir edildiği üzere mecrur olan sahibinin önüne de geçemez. İbn Cübeyr 'tâ' harfi olmaksızın yine nasb ile «hâlisan» okumuştur ve bundaki izah az önce geçenin benzeridir. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve A'meş 'mâ'dan bedel veya ikinci mübteda olarak zamire izafet ve ref ile «hâlisatühü» okumuşlardır. İbn Âmir ve Ebû Ca'fer { وَإِنْ تَكُنْ } 'tâ' ile,
تكن» بالتاء «ميتة» بالرفع، وابن كثير «يكن» بالياء وميتة بالرفع. وأبو بكر عن عاصم «تكن» بالتاء كابن عامر «ميتة» بالنصب.
«meytetün» kelimesini ref ile okumuşlardır. İbn Kesîr «yekün» 'yâ' ile ve «meytetün» ref ile okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise İbn Âmir gibi «tekün» 'tâ' ile ve «meyteten» nasb ile okumuştur.
قال الإمام: وجه قراءة ابن عامر أنه ألحق الفعل علامة التأنيث لما كان الفاعل مؤنثا في اللفظ، ووجه قراءة ابن كثير أن «ميتة» اسم «يكن» وخبره مضمر أي إن يكن لهم أو هناك ميتة، وذكر لأن الميتة في معنى الميت.
İmam şöyle demiştir: İbn Âmir'in kıraatinin vechi şudur: Fâil lafızda müennes olduğunda fiile müenneslik alameti bitiştirmiştir. İbn Kesîr'in kıraatinin vechi ise, «meytetün» kelimesinin «yekün» fiilinin ismi olması ve haberinin gizli olmasıdır; yani 'eğer onlar için veya orada bir ölü olursa'. Müzekker kılınmıştır çünkü 'el-meyte' kelimesi 'el-meyyit' anlamındadır.
وقال أبو علي: لم يلحق الفعل علامة التأنيث لأن تأنيث الفاعل المسند إليه غير حقيقي ولا تحتاج كان إلى خبر لأنها بمعنى وقع وحدث، ووجه القراءة الأخيرة أن المعنى وإن تكن الأجنة أو الأنعام ميتة سَيَجْزِيهِمْ ولا بد وَصْفَهُمْ الكذب على الله تعالى في أمر التحليل والتحريم من قوله تعالى: وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ [النحل:
Ebû Ali şöyle demiştir: Kendisine isnad edilen fâilin müennesliği hakiki olmadığı için fiile müenneslik alameti bitişmemiştir ve 'kâne' vuku buldu/meydana geldi anlamında tam fiil olduğu için habere ihtiyaç duymaz. Son kıraatin vechi ise şudur: Anlam 'eğer ceninler veya hayvanlar ölü olursa' şeklindedir. { سَيَجْزِيهِمْ } “Onları mutlaka cezalandıracaktır”; { وَصْفَهُمْ } “bu nitelemelerinden ötürü”; helal kılma ve haram kılma hususunda Allah Teâlâ'ya karşı yalan uydurmalarından ötürü. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ } [en-Nahl:
٦٢] وهو- كما قال بعض المحققين- من بليغ الكلام وبديعه فإنهم يقولون: وصف كلامه الكذب إذا كذب، وعينه تصف السحر أي ساحر، وقده يصف الرشاقة بمعنى رشيق مبالغة حتى كان من سمعه أو رآه وصف له ذلك بما يشرحه له، قال المعري:
62] ayetinden alınmadır. Bazı muhakkiklerin dediği gibi bu, beliğ ve bediî sözlerdendir. Zira Araplar, bir kimse yalan söylediğinde 'kelamı yalanı vasfetti', 'gözü sihri vasfediyor' yani büyüleyicidir, 'boyu endamı vasfediyor' yani mübalağa yoluyla endamlıdır derler; öyle ki onu işiten veya gören kimse bunu ona açıklayacak şekilde niteler. el-Maarrî şöyle demiştir:
سرى برق المعرة بعد وهن ... فبات برامة يصف الملالا
'Maarra'nın şimşeği gecenin bir vaktinden sonra çaktı... Râme'de bıkkınlığı vasfederek sabahladı.'
ونصب وَصْفَهُمْ على ما ذهب إليه الزجاج لوقوعه موقع مصدر «يجزيهم» فالكلام على تقدير المضاف أي جزاء وصفهم، وقيل: التقدير سيجزيهم العقاب بوصفهم أي بسببه فلما سقط الباء نصب وَصْفَهُمْ.
{ وَصْفَهُمْ } kelimesinin nasbı, Zeccâc'ın benimsediği görüşe göre { يجْزِيهِمْ } fiilinin mastarı makamında vâki olmasından ötürüdür; dolayısıyla söz muzaf takdirindedir, yani: 'cezâe vasfihim' (vasfetmelerinin cezasını). Takdirin 'vasıfları sebebiyle onları cezayla cezalandıracaktır' şeklinde olduğu, 'bâ' harfi düşünce { وَصْفَهُمْ } kelimesinin nasbedildiği de söylenmiştir.
إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ تعليل للوعد بالجزاء فإن الحكيم العليم بما صدر عنهم لا يكاد يترك جزاءهم الذي هو من مقتضيات الحكمة. واستدل بالآية على أنه لا يجوز الوقف على أولاده الذكور دون الإناث وأن ذلك الوقف يفسخ ولو بعد موت الواقف لأن ذلك من فعل الجاهلية، واستدل بذلك بعض المالكية على مثل ذلك في الهبة، وأخرج البخاري في التاريخ عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: يعمد أحدكم إلى المال فيجعله للذكور من ولده إن هذا إلا كما قال الله تعالى: خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ وهم العرب الذين كانوا يقتلون أولادهم على ما مر، وأخرج ابن المنذر عن عكرمة أنها نزلت فيمن كان يئد البنات من ربيعة ومضر أي هلكت نفوسهم باستحقاقهم على ذلك العقاب أو ذهب دينهم ودنياهم.
{ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir”. Bu, ceza vaadinin illetidir; zira kendilerinden sadır olan şeyleri bilen Hakîm ve Alîm olan Allah, hikmetin gereklerinden olan onların cezasını asla bırakmaz. Bu ayetten hareketle, kız çocukları dışarıda tutularak sadece erkek çocuklara vakıf yapmanın caiz olmadığına ve bu tür bir vakfın vakfedenin ölümünden sonra bile olsa feshedileceğine delil getirilmiştir; çünkü bu Cahiliye adetlerindendir. Bazı Mâlikîler bunu bağış (hibe) konusundaki benzer durum için de delil saymışlardır. Buhârî Târîh'inde Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Sizden biriniz mala yönelip onu çocuklarından sadece erkeklere tahsis ediyor. Bu ancak Allah Teâlâ'nın: { خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِna } buyurduğu gibidir.' { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ } “Çocuklarını öldürenler gerçekten hüsrana uğramışlardır”; bunlar, daha önce geçtiği üzere çocuklarını öldüren Araplardır. İbnü'l-Münzir İkrime'den, bu ayetin Rebîa ve Mudar kabilelerinden kız çocuklarını diri diri gömenler hakkında indiğini rivayet etmiştir; yani bundan dolayı cezayı hak etmeleriyle nefisleri helak olmuştur veya dinleri ve dünyaları ellerinden gitmiştir.
وقرأ ابن كثير وابن عامر «قتّلوا» بالتشديد لمعنى التكثير أي فعلوا ذلك كثيرا سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ أي لخفة عقلهم وجهلهم بصفات ربهم سبحانه، ونصب سَفَهاً على أنه علة لقتلوا أو على أنه حال من فاعله، ويؤيده أنه قرىء «سفهاء» أو على المصدرية لفعل محذوف دل عليه الكلام، والجار والمجرور إما صفة أو حال.
İbn Kesîr ve İbn Âmir, teksîr (çokluk) manası için şeddeli olarak «kattelû» şeklinde okumuşlardır; yani bunu çokça yaptılar. { سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “beyinsizlikleri yüzünden, bilgisizce”; yani akıllarının kıtlığı ve Rableri Sübhânehu'nun sıfatlarını bilmeyişleri yüzünden. { سَفَهاً } kelimesinin nasbı, 'kattelû' fiilinin illeti (mefulün lieclih) olması veya failinden hal olması sebebiyledir ki «süfehâe» şeklinde okunmuş olması da bunu destekler; yahut sözün delalet ettiği mahzuf bir fiilin meful-i mutlakı olması sebebiyledir. Car-mecrur ise ya sıfattır ya da haldir.
وَحَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللَّهُ من البحائر والسوائب. ونحوهما افْتِراءً عَلَى اللَّهِ نصب على أحد الأوجه المذكورة، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لإظهار كمال عتوهم وطغيانهم قَدْ ضَلُّوا عن الطريق السوي وَما كانُوا مُهْتَدِينَ إليه وإن هدوا بفنون الهدايات أو ما كانوا مهتدين من الأصل، والمراد المبالغة في نفي الهداية عنهم لأن صيغة الفعل تقتضي حدوث الضلال بعد أن لم يكن فأردف ذلك بهذه الحال لبيان عراقتهم في الضلال وأن ضلالهم الحادث ظلمات بعضها فوق بعض، وصرح بعض المحققين بأن الجملة عطف على ضَلُّوا على الأول واعتراض على الثاني، وقرأ ابن رزين «قد ضلوا قبل ذلك وما كانوا مهتدين» .
{ وَحَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar”; bahîreler, sâibeler ve benzerleri gibi. { افْتِراءً عَلَى اللَّهِ } “Allah'a iftira ederek”; zikredilen vecihlerden biri üzere nasbedilmiştir. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, onların azgınlık ve taşkınlıklarının kemâlini ortaya koymak içindir. { قَدْ ضَلُّوا } “Gerçekten saptılar”; dosdoğru yoldan saptılar, { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve hidayete ermiş de değillerdi”; çeşit çeşit hidayet yollarıyla yönlendirilseler bile ona ulaşamazlardı veya aslen hidayete ermiş kimseler değillerdi. Kastedilen, onlardan hidayeti nefyetmede mübalağadır; zira mazi fiil kipi, dalaletin daha önce yokken sonradan meydana geldiğini gerektirir, bu yüzden dalaletteki kökleşmişliklerini ve sonradan meydana gelen dalaletlerinin birbiri üstüne yığılmış karanlıklar olduğunu beyan etmek için bu hal ifadesi peşinden getirilmiştir. Bazı muhakkikler bu cümlenin birinci ihtimale göre { ضَلُّوا } fiiline matuf, ikinci ihtimale göre ise itiraz cümlesi olduğunu açıkça belirtmişlerdir. İbn Rezîn «kad dallû kable zâlike vemâ kânû mühtedîn» şeklinde okumuştur.
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ تمهيد لما سيأتي من تفصيل أحوال الأنعام. وقال الإمام: إنه عود إلى ما هو المقصود الأصلي وهو إقامة الدلائل على تقرير التوحيد أي وهو الذي خلق وأظهر تلك الجنات من غير شركة
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } “Çardaklı... bahçeleri var eden O'dur”. Bu, hayvanların durumlarının tafsilatına dair gelecek hususlara bir hazırlıktır. İmam şöyle demiştir: Bu, asıl maksat olan tevhidin takririne deliller ikame etmeye bir dönüştür; yani bu bahçeleri hiçbir şekilde hiçbir kimsenin ortaklığı olmaksızın
لأحد في ذلك بوجه من الوجوه، والمعروشات من الكرم ما يحمل على العريش وهو عيدان تصنع كهيئة السقف ويوضع الكرم عليها وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وهي الملقيات على وجه الأرض من الكرم أيضا، وهذا قول من قال: إن المعروشات وغيرها كلاهما للكرم، وعن أبي مسلم أن المعروش ما يحتاج إلى أن يتخذ له عريش يحمل عليه فيمسكه من الكرم وما يجري مجراه، وغير المعروش هو القائم من الشجر المستغني باستوائه وقوة ساقه عن التعريش، وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المعروش ما يحصل في البساتين والعمرانات مما يغرسه الناس وغير المعروش ما نبت في البراري والجبال، وقيل: المعروش العنب الذي يجعل له عريش وغير المعروش كل ما نبت منبسطا على وجه الأرض مثل القرع والبطيخ، وقال عصام الدين: ولا يبعد أن يراد بالمعروش المعروش بالطبع كالأشجار التي ترتفع وبغير المعروش ما ينبسط على وجه الأرض كالكرم ويكون قوله سبحانه: وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ تخصيصا بعد التعميم وهو عطف على جَنَّاتٍ أي أنشأهما مُخْتَلِفاً في الهيئة والكيفية أُكُلُهُ أي ثمره الذي يؤكل منه، وقرأ ابن كثير ونافع «أكله» بسكون الكاف وهو لغة فيه على ما يشير إليه كلام الراغب، والضمير إما أن يرجع إلى أحد المتعاطفين على التعيين ويعلم حكم الآخر بالمقايسة إليه أو إلى كل واحد على البدل أو إلى الجميع والضمير بمعنى اسم الإشارة، وعن أبي حيان أن الضمير لا يجوز إفراده مع العطف بالواو فالظاهر عوده على أقرب مذكور وهو الزَّرْعَ ويكون قد حذف حال النخل لدلالة هذه الحال عليها، والتقدير والنخل مختلفا أكله والزرع مختلفا أكله، وجوز وجها آخر وهو أن في الكلام مضافا مقدرا والضمير راجع إليه أي ثمر جنات، والحال المشار إليها على كل حال مقدرة إذ لا اختلاف وقت الإنشاء.
yaratan ve ortaya çıkaran O'dur. Asmalardan 'ma'rûşât' olanlar, çardağa (arîşe) kaldırılanlardır; bu da tavan biçiminde yapılan ve üzerine asmanın konulduğu ağaçlardır. { وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ } “ve çardaksız”; bunlar da yine asmalardan yer yüzüne serilmiş olanlardır. Bu, ma'rûşât ve gayr-i ma'rûşâtın her ikisinin de asma olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Ebû Müslim'den ise ma'rûş olanın, asma ve benzerleri gibi kendisini taşıyıp tutacak bir çardak yapılmasına ihtiyaç duyan bitkiler olduğu; gayr-i ma'rûş olanın ise dik duran ve düzgünlüğü ile gövdesinin kuvveti sayesinde çardağa ihtiyaç duymayan ağaçlar olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen bir rivayette ise ma'rûş olanın insanların diktiği bağ, bahçe ve imar edilmiş yerlerdeki bitkiler; gayr-i ma'rûş olanın ise kırlar ve dağlarda kendiliğinden bitenler olduğu belirtilmiştir. Ma'rûş olanın kendisine çardak yapılan üzüm olduğu, gayr-i ma'rûş olanın ise kabak ve karpuz gibi yer yüzüne yayılarak yetişen her bitki olduğu da söylenmiştir. Isâmüddîn şöyle demiştir: Ma'rûş ile yükselen ağaçlar gibi tabiatı gereği çardaklı olanların; gayr-i ma'rûş ile de asma gibi yer yüzüne yayılanların kastedilmiş olması uzak değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ } “hurmaları ve ekinleri de” buyruğu umumdan sonra husus kılmadır ve { جَنَّاتٍ } kelimesine matuftur; yani ikisini de yaratmıştır; { مُخْتَلِفاً } “farklı farklı” şekil ve keyfiyette, { أُكُلُهُ } “yemişleri” yani kendisinden yenen meyvesi [farklı olarak yaratmıştır]. İbn Kesîr ve Nâfi', Râgıb'ın sözünün işaret ettiği üzere bir lehçe olarak kâf harfinin sükûnu ile «üklühü» okumuşlardır. Zamir ya muayyen olarak matuflardan birine döner ve diğerinin hükmü ona kıyasla bilinir, ya bedel yoluyla her birine döner veya işaret ismi anlamında olarak hepsine döner. Ebû Hayyân'dan nakledildiğine göre vâv ile atıf durumunda zamirin müfred kılınması caiz değildir; dolayısıyla zahir olan, en yakın zikredilen { الزَّرْعَ } kelimesine dönmesidir ve bu halin ona delalet etmesi sebebiyle hurmanın hali hazfedilmiştir; takdir şöyledir: 'Hurmayı meyvesi farklı olarak, ekini de ürünü farklı olarak var etti.' O başka bir vechi de caiz görmüştür ki o da kelamda takdiri bir muzaf bulunması ve zamirin ona dönmesidir; yani 'bahçelerin meyvesi'. İşaret edilen hal, her hâlükârda mukadder bir haldir; zira yaratılış anında farklılık yoktur.
وزعم أبو البقاء أنها كذلك إن لم يقدر مضاف أي ثمر النخل وحب الزرع وحال مقارنة إن قدر.
Ebu'l-Bekâ, muzaf takdir edilmezse durumun böyle olduğunu, yani 'hurmanın meyvesi ve ekinin tanesi' takdirinde mukadder hal; eğer takdir edilirse mukârin (birlikte bulunan) hal olduğunu ileri sürmüştür.
وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ أي أنشأهما مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ أي يتشابه بعض أفرادهما في اللون أو الطعم أو الهيئة ولا يتشابه في بعضها، وأخرج ابن المنذر. وأبو الشيخ عن ابن جريح أنه قال: متشابها في المنظر وغير متشابه في المطعم، والنصب على الحالية كُلُوا أمر إباحة كما نص عليه غير واحد مِنْ ثَمَرِهِ الكلام في مرجع الضمير على طرز ما تقدم آنفا إِذا أَثْمَرَ وإن لم ينضج وينيع بعد ففائدة التقييد إباحة الأكل قبل الإدراك، وقيل: فائدته رخصة المالك في الأكل منه قبل أداء حق الله تعالى وهو اختيار الجبائي وغيره.
{ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “Zeytini ve narı da”; yani ikisini de yarattı, { مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “birbirine benzeyen ve benzemeyen olarak”; yani fertlerinden bazısı renk, tat veya şekil bakımından birbirine benzer, bazısı ise birbirine benzemez. İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Görünüşte birbirine benzeyen, tatta ise benzemeyen. Nasb hali üzere olması hal olmasındandır. { كُلُوا } “Yiyin”; birden fazla âlimin belirttiği üzere ibâha (mubahlık) bildiren bir emirdir, { مِنْ ثَمَرِهِ } “ürününden”; zamirin merciine dair açıklama az önce geçen üslup üzeredir, { إِذا أَثْمَرَ } “ürün verdiği zaman”; henüz olgunlaşıp kemale ermemiş olsa bile. Dolayısıyla kayıtlamanın faydası, olgunlaşmadan önce yemenin mubah olduğunu bildirmektir. Faydasının, Allah Teâlâ'nın hakkı eda edilmeden önce sahibinin ondan yemesine ruhsat verilmesi olduğu da söylenmiştir ki bu Cübbâî ve başkalarının tercihidir.
وَآتُوا حَقَّهُ الذي أوجبه الله تعالى فيه يَوْمَ حَصادِهِ وهو على ما في رواية عطاء عن ابن عباس العشر ونصف العشر، وإليه ذهب الحسن، وسعيد بن المسيب، وقتادة، وطاوس، وغيرهم، والظرف قيد لما دل عليه الأمر بهيئته من الوجوب لا لما دل عليه بمادته من الحدث إذ ليس الأداء وقت الحصاد والحب في سنبله كما يفهم من الظاهر بل بعد التنقية والتصفية. وادعى علي بن عيسى أن الظرف متعلق بالحق فلا يحتاج إلى ما ذكر من التأويل.
{ وَآتُوا حَقَّهُ } “ve hakkını verin”; Allah Teâlâ'nın onda farz kıldığı [hakkı], { يَوْمَ حَصادِهِ } “hasat günü”; bu, Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetine göre öşür ve yarım öşürdür. Hasan, Saîd b. el-Müseyyeb, Katâde, Tâvûs ve başkaları bu görüşe varmışlardır. Zarf, emrin sîgasıyla delalet ettiği vücûbiyetin kaydıdır; maddesiyle delalet ettiği hadesin (fiilin) kaydı değildir; zira zahirinden anlaşıldığı gibi eda hasat vaktinde dane başağındayken değil, bilakis ayıklanıp temizlendikten sonradır. Ali b. Îsâ zarfın 'hak' kelimesine müteallık olduğunu, dolayısıyla zikredilen tevile ihtiyaç bulunmadığını iddia etmiştir.
وفي رواية أخرى عن الحبر أنه ما كان يتصدق به يوم الحصاد بطريق الوجوب من غير تعيين المقدار ثم نسخ بالزكاة، وإلى ذلك ذهب سعيد بن جبير، والربيع بن أنس، وغيرهما. قيل: ولا يمكن أن يراد به الزكاة المفروضة لأنها فرضت بالمدينة والسورة مكية، وأجاب الإمام عن ذلك بأنا لا نسلم أن الزكاة ما كانت واجبة في مكة وكون آيتها مدنية لا يدل على ذلك، على أنه قد قيل: إن هذه الآية مدنية أيضا، وعن الشعبي أن هذا حق في المال سوى الزكاة، وأخرج ابن منصور، وابن المنذر، وغيرهما عن مجاهد أنه قال في الآية: إذا حصدت فحضرك المساكين فاطرح لهم من السنبل فإذا دسته فحضرك المساكين فاطرح لهم فإذا ذريته وجمعته وعرفت كيله فاعزل زكاته. وقرأ ابن كثير، ونافع، وحمزة، والكسائي حَصادِهِ بكسر الحاء وهي لغة فيه، وعدل عن حصده وهو المصدر المشهور لحصد
İbn Abbâs'tan gelen diğer bir rivayette ise bunun, miktarı tayin edilmeksizin vacip olma yoluyla hasat günü sadaka olarak verilen şey olduğu, sonra zekat ile neshedildiği belirtilmiştir; Saîd b. Cübeyr, Rebî' b. Enes ve başkaları bu görüşe varmışlardır. Bununla farz olan zekatın kastedilmesinin mümkün olmadığı, çünkü zekatın Medine'de farz kılındığı, surenin ise Mekkî olduğu söylenmiştir. İmam buna şöyle cevap vermiştir: Biz zekatın Mekke'de vacip olmadığını kabul etmiyoruz; zekat ayetinin Medenî olması buna delalet etmez. Kaldı ki bu ayetin de Medenî olduğu söylenmiştir. Şa'bî'den ise bunun malda zekatın dışındaki bir hak olduğu rivayet edilmiştir. İbn Mansûr, İbnü'l-Münzir ve başkaları Mücâhid'in bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Hasat ettiğinde yoksullar hazır bulunursa onlara başaktan atıver; harman dövdüğünde yoksullar hazır bulunursa onlara atıver; savurup topladığında ve ölçeğini bildiğinde ise onun zekatını ayır.' İbn Kesîr, Nâfi', Hamza ve Kisâî, 'hâ' harfinin kesresiyle { حِصادِهِ } okumuşlardır ki bu kelimede bir lehçedir. Hasade fiilinin meşhur mastarı olan 'hasd' lafzından,
إليه لدلالته على حصد خاص وهو حصد الزرع إذا انتهى وجاء زمانه كما صرح به سيبويه وأشار إليه الراغب وَلا تُسْرِفُوا أي لا تتجاوزا الحد فتبسطوا أيديكم كل البسط في الإعطاء.
Sîbeveyh'in açıkça belirttiği ve Râgıb'ın işaret ettiği üzere son bulup vakti geldiğinde ekini biçmek gibi özel bir hasada delalet etmesi sebebiyle buna meyledilmiştir. { وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin”; yani haddi aşıp da vermede elinizi büsbütün açmayın.