Binûn

En'âm Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقيل: خوطب ﵊ وأريد غيره. والمراد بمن في الأرض: الناس، وبأكثرهم الكفار وقيل: ما يعمهم وغيرهم من الجهال واتباع الهوى. وقيل: أهل مكة والأرض أرضها وأكثر أهلها كانوا حينئذ كفارا.

Denildi ki: Ona [aleyhisselâm] hitap edilmiş, fakat başkası kastedilmiştir. Yeryüzündekilerden maksat insanlardır; onların çoğundan maksat ise kâfirlerdir. Denildi ki: Onları ve onların dışındaki cahilleri ve heva ehli kimseleri kapsayan kimselerdir. Denildi ki: Mekke halkıdır, arz da Mekke toprağıdır; zira o vakit halkının çoğu kâfirdi.

ومن الناس من زعم أن هذا نهي في المعنى عن متابعة غير الأنبياء عليهم الصلاة والسلام إذ هم والكرام قليل أقل الناس عددا. وقد قال سبحانه: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الأنعام: ٩٠] وهو كما ترى. ومثله احتمال أنه نهى عن متابعة غير الله سبحانه لأنه لو أطيع أكثر من في الأرض لأضلوا فضلا عن إطاعة قليل أو واحد منهم. والمعنى إن تطع أحدا من الكفار بمخالفة ما شرع لك وأودعه كلماته المنزلة من عنده إليك يضلوك عن الحق أو إن تطع الكفار بأن جعلت منهم حكما يضلوك عن الطريق الموصل إليه أو عن الشريعة التي شرعها لعباده إِنْ يَتَّبِعُونَ أي ما يتبعون فيما هم عليه من الشرك والضلال إِلَّا الظَّنَّ وإن الظن فيما يتعلق بالله تعالى لا يغني من الحق شيئا ولا يكفي هناك إلا العلم وأنى لهم به. وهذا بخلاف سائر الأحكام وأسبابها مثلا فإنه لا يشترط فيها العلم وإلا لفات معظم المصالح الدنيوية والأخروية، والفرق بينهما على- ما قاله العز بن عبد السلام في قواعده الكبرى- أن الظان مجوز لخلاف مظنونه فإذا ظن صفة من صفات الإله عز شأنه فإنه يجوز نقيضها وهو نقص ولا يجوز النقص عليه سبحانه بخلاف الأحكام فإنه لو ظن الحلال حراما أو الحرام حلالا لم يكن في ذلك تجويز نقص على الرب جل شأنه لأنه سبحانه لو أحل الحرام وحرم الحلال لم يكن ذلك نقصا عليه ﷿ فدار تجويزه بين أمرين كل منهما كمال بخلاف الصفات.

İnsanlardan bazıları, bunun mana bakımından peygamberler [aleyhimüssalâtü vesselâm] dışındakilere uymaktan nehiy olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira onlar ve seçkin zatlar sayıca insanların en azıdır. Nitekim Allah Sübhânehu: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Sen de onların hidayetine uy” [el-En'âm: 90] buyurmuştur; bu [görüşün durumu] ise gördüğün gibidir. Bunun gibi, Allah Sübhânehu'dan başkasına uymaktan bir nehiy olması ihtimali de böyledir; zira yeryüzündekilerin çoğuna itaat edilseydi saptırırlardı, nerede kaldı ki onlardan azına veya bir kişiye itaat edilsin. Manası şudur: Eğer senin için teşri kıldığı ve katından sana indirilen kelimelerine tevdi ettiği şeylere muhalefet hususunda kâfirlerden herhangi birine uyarsan, seni haktan saptırırlar. Yahut kâfirlere uyup da onlardan bir hakem tayin edersen, seni O'na ulaştıran yoldan veya kulları için teşri kıldığı şeriattan saptırırlar. { إِنْ يَتَّبِعُونَ } Yani içinde bulundukları şirk ve dalalette uydukları şey sadece { إِلَّا الظَّنَّ } zandır. Allah Teâlâ ile ilgili hususlarda zan ise haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz; orada ancak ilim yeterli olur, onlarda ilim nerede? Bu, diğer hükümlerin ve onların sebeplerinin aksinedir; zira onlarda ilim şart koşulmaz, aksi takdirde dünyevi ve uhrevi maslahatların çoğu kaçırılmış olurdu. İkisi arasındaki fark -İzz b. Abdisselâm'ın el-Kavâidü'l-Kübrâ'sında belirttiğine göre- şöyledir: Zanda bulunan kimse, zannettiğinin aksini caiz görür. Dolayısıyla İlah'ın -şânı yücedir- sıfatlarından bir sıfat zannettiğinde, onun zıddını da caiz görür ki bu bir noksanlıktır; Allah Sübhânehu hakkında ise noksanlık caiz değildir. Hükümler ise böyle değildir; zira helali haram veya haramı helal zannetse, bunda Rab -şânı celildir- hakkında bir noksanlığı caiz görmek söz konusu olmaz; çünkü Sübhânehu haramı helal ve helali haram kılsaydı bu O'nun [azze ve celle] hakkında bir noksanlık olmazdı. Dolayısıyla onun caiz görmesi, sıfatların aksine, her biri kemal olan iki emir arasında dönüp durur.

وقال غير واحد: المراد ما يتبعون إلا ظنهم أن آباءهم كانوا على الحق وجهالاتهم وآراءهم الباطلة، ويراد من الظن ما يقابل العلم أي الجهل فليس في الآية دليل على عدم جواز العمل بالظن مطلقا فلا متمسك لنفاة القياس بها، والإمام بعد أن قرر وجه استدلالهم قال: والجواب لم يجوز أن يقال: الظن عبارة عن الاعتقاد الراجح إذا لم يستند إلى أمارة وهو مثل ظن الكفار أما إذا كان الاعتقاد الراجح مستندا إليها فلا يسمى ظنا وهو كما ترى وَإِنْ هُمْ أي وما هم إِلَّا يَخْرُصُونَ أي يكذبون. وأصل الخرص القول بالظن وقول من لا يستيقن ويتحقق كما قال الأزهري، ومنه خرص النخل خرصا بفتح الخاء وهي خرص بالكسر أي مخروصة، والمراد أن شأن هؤلاء الكذب وهم مستمرون على تجدده منهم مرة بعد مرة مع ما هم عليه من اتباع الظن في شأن خالقهم عز شأنه.

Birçok müfessir şöyle demiştir: Maksat, sadece atalarının hak üzere olduğuna dair zanlarına, cehaletlerine ve bâtıl görüşlerine uyduklarıdır. Zandan kastedilen ilmin zıddı olan cehalettir; bu sebeple ayette mutlak olarak zanla amelin caiz olmadığına dair bir delil yoktur, dolayısıyla kıyası inkâr edenlerin bu ayete tutunacakları bir taraf bulunmamaktadır. İmam [Râzî], onların istidlal şeklini açıkladıktan sonra şöyle demiştir: 'Cevap şudur: Zannın, bir emareye dayanmayan racih itikattan ibaret olduğu neden söylenemez? Bu kâfirlerin zannı gibidir. Racih itikat bir emareye dayandığında ise zan olarak isimlendirilmez.' Bu [açıklamanın durumu] ise gördüğün gibidir. { وَإِنْ هُمْ } Ve onlar değillerdir, { إِلَّا يَخْرُصُونَ } “ancak yalan söylerler”. Hars (خرص) kelimesinin aslı zan ile konuşmak ve Ezherî'nin dediği gibi kesin bilgiye ve tahkike sahip olmayan kimsenin sözüdür. Hurmanın tahmin edilmesi anlamına gelen Harsu'n-nahl (خرص النخل) ifadesi de buradan gelir; [hâ harfinin fethasıyla] Hars (خرص) masdar, kesresiyle Hırs (خرص) ise tahmin edilen demektir. Maksat, bunların şanının yalan olduğu ve Yaratıcıları -şânı azizdir- hakkında zanna uymakla birlikte bu yalanı defalarca yenilemeye devam ettikleridir.

وقال الإمام: المراد أن هؤلاء الكفار الذين ينازعونك في دينك ومذهبك غير قاطعين بصحة مذاهبهم بل لا يتبعون إلا الظن وهم خراصون كاذبون في ادعاء القطع، ولا يخفى بعد تقييد الكذب بادعاء القطع. وقال غير واحد: المراد أنهم يكذبون على الله تعالى فيما ينسبون إليه جل شأنه كاتخاذ الولد وجعل عبادة الأوثان ذريعة إليه سبحانه وتحليل الميتة والبحائر ونظير ذلك. ولعل ما ذهبنا إليه أولى وأبلغ في الذم، ويحتمل أن يكون المراد أن هؤلاء الكفار يتبعون في أمور دينهم ظن أسلافهم وأن شأنهم أنفسهم الظن أيضا، وحاصل ذلك ذمهم بفسادهم وفساد أصولهم إلا أن ذلك بعيد جدا.

İmam [Râzî] şöyle demiştir: Maksat, seninle dinin ve mezhebin hususunda tartışan bu kâfirlerin, kendi mezheplerinin sıhhati konusunda kesin bir bilgiye sahip olmadıkları, bilakis sadece zanna uydukları ve kesinlik iddiasında yalancı ve uydurucu olduklarıdır. Yalanı kesinlik iddiasıyla kayıtlamanın uzak bir yorum olduğu ise gizli değildir. Birçok müfessir de şöyle demiştir: Maksat, Allah Teâlâ'ya nispet ettikleri hususlarda O'na iftira ettikleridir; çocuk edinmesi, putlara ibadeti Allah Sübhânehu'ya bir vesile kılması, leş ve bahîreleri helal kılması ve benzeri şeyler gibi. Bizim benimsediğimiz görüş belki de daha uygundur ve yermede daha beliğdir. Maksadın, bu kâfirlerin din işlerinde geçmişlerinin zannına uydukları ve kendilerinin durumunun da zandan ibaret olduğu şeklinde anlaşılması da muhtemeldir. Bunun neticesi, hem kendilerinin hem de asıllarının bozukluğu ile yerilmeleridir; ancak bu oldukça uzak bir ihtimaldir.

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ تقرير- كما قال بعض المحققين- لمضمون الشرطية وما بعدها وتأكيد لما يفيده من التحذير أي هو أعلم بالفريقين فاحذر أن تكون من الأولين.

{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; O, hidayete erenleri de en iyi bilendir”. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi bu, şart cümlesinin ve sonrasının muhtevasını takrir ve sakındırmadan ifade edilen manayı teyittir; yani O, iki zümreyi de en iyi bilendir, öyleyse öncekilerden olmaktan sakın.

ومَنْ موصولة أو موصوفة في محل النصب على المفعولية بفعل دل عليه أَعْلَمُ- كما ذهب إليه الفارسي- أي يعلم لا به فإن أفعل لا ينصب الظاهر فيما إذا أريد به التفضيل على الصحيح خلافا لبعض الكوفيين لأنه ضعيف لا يعمل عمل فعله، وإذا جرد لمعنى اسم الفاعل، فمنهم من جوز نصبه كما صرح به في التسهيل، وحينئذ يؤتى بمفعوله مجرورا بالباء أو اللام. ومن الناس من ادعى أن الباء هنا مقدرة ليتطابق طرفا الآية. ولا يجوز أن يكون أفعل مضافا إلى من لفساد المعنى.

Men (من) kelimesi, el-Fârisî'nin benimsediği üzere, { أَعْلَمُ } kelimesinin delalet ettiği bir fiil ile -yani 'bilir' (يعلم) takdiriyle- mefulün bih konumunda nasb mahallinde bulunan bir ismi mevsul veya mevsuf isimdir; yoksa bizzat { أَعْلَمُ } ile nasb edilmemiştir. Çünkü tafdil kastedildiğinde 'ef'alü' vezni, bazı Kûfelilerin aksine, sahih olan görüşe göre zahir ismi nasb etmez; zira o zayıftır, kendi fiilinin amelini yapamaz. İsm-i fail manasına mücerred kılındığında ise, et-Teshîl'de açıkça belirtildiği üzere bazısı onun nasb etmesini caiz görmüştür; bu durumda mefulü bâ (ب) veya lâm (ل) harf-i ceriyle mecrur olarak getirilir. Bazıları da ayetin iki tarafının birbiriyle uyumlu olması için burada bir bâ (ب) harf-i cerinin takdir edildiğini iddia etmiştir. { أَعْلَمُ } kelimesinin men (من) lafzına muzaf olması ise mananın bozulacak olması sebebiyle caiz değildir.

وجوز أن تكون استفهامية مبتدأ والخبر يَضِلُّ والجملة معلق عنها الفعل المقدر، وإلى هذا ذهب الزجاج ولا يخفى ما في التعبير في جانب الفريق الأول بما عبر به وفي جانب الفريق الثاني بالمهتدين مع عدم بيان ما اهتدوا إليه من الاعتناء بشأن الآخرين ومزيد التفرقة بينهم وبين الأولين. وقرىء «من يضّل» بضم الياء على أن مَنْ مفعول لما أشير إليه من الفعل المقدر وفاعل يَضِلُّ ضمير راجع إليه ومفعوله محذوف أي يعلم من يضل الناس فيكون تأكيدا للتحذير عن طاعة الكفرة، وجوز أن تكون مجرورة بالإضافة أي أعلم المضلين من قوله تعالى: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ [النساء: ٨٨ وغيرها] أو من قولك: أضللته إذا وجدته ضالا كأحمدته إذا وجدته محمودا، وأن تكون استفهامية معلقا عنها الفعل أيضا، وأن يكون فاعل يَضِلُّ ضمير الله تعالى، ومن منصوبة بما ذكر من الفعل المقدر أي يعلم من يضله الله تعالى، قيل: وكان الظاهر أن يقال: بالمهديين. وكأن وجه العدول عنه الإشارة إلى أن الهداية صفة سابقة ثابتة لهم في أنفسهم كأنها غير محتاجة إلى جعل

Men (من) kelimesinin istifhamiye olup mübteda (özne), { يَضِلُّ } fiilinin haber (yüklem) olması ve cümlenin de takdir edilen fiil tarafından amelden askıya alınmış olması caiz görülmüştür; Zeccâc bu görüşe meyletmiştir. İlk zümre hakkında bu şekilde ifade kullanılıp, ikinci zümre hakkında ise neye hidayet edildikleri açıklanmaksızın { بِالْمُهْتَدِينَ } şeklinde ifade edilmesinde, sonrakilerin şanına gösterilen ihtimam ve öncekilerden daha fazla ayırt edilmelerinin amaçlandığı gizli değildir. 'Kim saptırıyor' manasında yâ harfinin zammesiyle 'men yudillü' (من يُضِلّ) şeklinde de okunmuştur; buna göre men (من), işaret edilen takdiri fiilin mefulü, { يَضِلُّ } fiilinin faili ona dönen bir zamir ve mefulü mahzuftur; yani 'insanları kimin saptırdığını bilir' demektir ki bu da kâfirlere itaatten sakındırmayı teyit eder. İzâfetle mecrur olması da caiz görülmüştür; yani Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa” [en-Nisâ: 88 ve diğerleri] kavlinden hareketle 'saptıranların en iyi bileni' manasında yahut övülen bulduğun zaman 'onu övdüm' (أحمدته) demen gibi, sapkın bulduğun zaman 'onu sapkın buldum' (أضللته) demen kabilindendir. İstifhamiye olup fiilin yine amelden askıya alınmış olması da; { يَضِلُّ } fiilinin failinin Allah Teâlâ'ya ait zamir olması, men (من) lafzının da zikredilen takdiri fiille mensub bulunması, yani 'Allah Teâlâ'nın kimi saptıracağını bilir' manasında olması da caizdir. Denildi ki: Zahir olan { بالمهديين } (hidayete erdirilenleri) denilmesiydi. Bundan vazgeçilmesinin hikmeti, hidayetin onlar için sanki sonradan kılınmaya muhtaç olmayan, kendi zatlarında sabit ve önceden var olan bir sıfat olduğuna işaret etmek gibidir;

لقوله «﵊» كل مولود يولد على الفطرة:

zira onun [aleyhisselâm] şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Her doğan fıtrat üzere doğar”.

بخلاف الضلال فإنه أمر طار أوجده فيهم فتأمل.

Sapıklık ise bunun aksinedir; çünkü o, Allah'ın onlarda var ettiği sonradan olma arızi bir durumdur, öyleyse iyi düşün!

والتفضيل في العلم إما بالنظر إلى المعلومات فإنها غير متناهية أو إلى وجوه العلم التي يمكن تعلقه بها، وإما باعتبار الكيفية وهي لزوم العلم له سبحانه أو كونه بالذات لا بالغير.

İlimdeki tafdil (üstünlük) ya malumat (bilinen şeyler) bakımındandır; zira onlar sonsuzdur ya ilmin taalluk etmesi mümkün olan yönleri bakımındandır ya da keyfiyet itibarıyladır ki o da ilmin Sübhânehu'ya lâzım olması yahut başkasıyla değil bizzat zatıyla bulunmasıdır.

فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أمر مترتب على النهي عن اتباع المضلين الذين من جملة إضلالهم تحليل الحرام وتحريم الحلال،

{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “O halde üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin”; bu, saptırmalarından biri de haramı helal, helali haram kılmak olan saptırıcılara uymaktan nehiy üzerine terettüp eden bir emirdir.

فقد ذكر الواحدي أن المشركين قالوا: يا محمد أخبرنا عن الشاة إذا ماتت من قبلها فقال ﵊: الله تعالى قتلها قالوا: فتزعم أن ما قتلت أنت وأصحابك حلال وما قتل الصقر والكلب حلال وما قتله الله تعالى حرام فأنزل الله تعالى هذه الآية.

Vâhidî'nin zikrettiğine göre müşrikler: 'Ey Muhammed! Kendiliğinden ölen koyun hakkında bize haber ver' dediler. O da [aleyhisselâm]: 'Onu Allah Teâlâ öldürdü' buyurdu. Onlar: 'Sen ve ashabının öldürdüğü helal, doğanın ve köpeğin öldürdüğü helal de Allah Teâlâ'nın öldürdüğü mü haram?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وقال عكرمة: إن المجوس من أهل فارس لما أنزل الله تعالى تحريم الميتة كتبوا إلى مشركي قريش وكانوا أولياءهم في الجاهلية وكانت بينهم مكاتبة أن محمدا ﵊ وأصحابه يزعمون أنهم يتبعون أمر الله تعالى ثم يزعمون أن ما ذبحوا فهو حلال وما ذبح الله تعالى فهو حرام فوقع في أنفس ناس من المسلمين من ذلك شيء فأنزل سبحانه الآية.

İkrime şöyle demiştir: Allah Teâlâ leşin haram kılınışını indirince, Fars ehlinden olan Mecusiler, Kureyş müşriklerine -ki Cahiliye devrinde onların dostları idiler ve aralarında mektuplaşma vardı- şöyle yazdılar: 'Muhammed [aleyhisselâm] ve ashabı Allah Teâlâ'nın emrine uyduklarını iddia ediyorlar; sonra da kendi kestiklerinin helal, Allah Teâlâ'nın kestiğinin ise haram olduğunu öne sürüyorlar.' Müslümanlardan bazı kimselerin içine bundan ötürü bir şüphe düştü de Allah Sübhânehu bu ayeti indirdi.

وأخرج أبو داود والترمذي وحسنه وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: جاءت اليهود إلى النبي ﷺ فقالوا: أنأكل مما قتلنا ولا نأكل مما يقتل الله تعالى فأنزل الله تعالى الآية،

Ebû Dâvûd, Tirmizî -hasen bularak- ve bir topluluk İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: Yahudiler Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Bizim öldürdüğümüzden yiyoruz da Allah Teâlâ'nın öldürdüğünden yemiyor muyuz?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

والمعنى على ما ذهب إليه غير واحد كلوا مما ذكر اسم الله تعالى على ذبحه لا مما ذكر عليه اسم غيره خاصة أو مع اسمه عز اسمه أو مات حتف أنفه، والحصر- كما قيل- مستفاد من عدم اتباع المضلين ومن الشرط ولولا ذلك لكان هذا الكلام متعرضا لما لا يحتاج إليه ساكتا عما يحتاج إليه، وادعى بعضهم أن لا حصر واستفادة عدم حل ما مات حتف أنفه من صريح النظم أعني قوله تعالى: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا إلخ وهو مخالف لما عليه الجمهور إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ التي من جملتها الآيات الواردة في هذا الشأن مُؤْمِنِينَ فإن الإيمان بها يقتضي استباحة ما أحل الله تعالى واجتناب ما حرم، وقيل: المعنى إن صرتم عالمين حقائق الأمور التي هذا الأمر من جملتها بسبب إيمانكم، وقيل: المراد إن كنتم متصفين بالإيمان وعلى

Birçok müfessirin benimsediği görüşe göre mana şudur: Boğazlanması esnasında üzerine Allah Teâlâ'nın ismi anılandan yiyin; özellikle veya O'nun aziz ismiyle beraber başkasının ismi anılan yahut eceliyle kendiliğinden ölenlerden yemeyin. Hasr (sınırlama) -söylendiği gibi- saptırıcılara uymamaktan ve şart cümlesinden anlaşılmaktadır; şayet böyle olmasaydı, bu kelam ihtiyaç duyulmayan bir şeye değinmiş ve ihtiyaç duyulan şey hakkında ise susmuş olurdu. Bazıları hasrın bulunmadığını, eceliyle ölenin helal olmayışının anlaşılmasının bizzat nazmın sarih lafzından, yani Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا } [el-En'âm: 121] kavlinden kaynaklandığını iddia etmiştir ki bu cumhurun benimsediğine aykırıdır. { إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ } “Eğer O'nun ayetlerine” -ki bu hususta inen ayetler de buna dahildir- { مُؤْمِنِينَ } “inanan kimseler iseniz”; zira onlara iman etmek, Allah Teâlâ'nın helal kıldığını helal saymayı ve haram kıldığından kaçınmayı gerektirir. Denildi ki mana şudur: İmanınız sebebiyle, bu meselenin de içinde yer aldığı işlerin hakikatlerini bilen kimseler olduysanız [yiyin]. Denildi ki maksat: İman vasfıyla muttasıf ve

يقين منه فإن التصديق يختلف ظنا وتقليدا وتحقيقا، والجار والمجرور متعلق بما بعده وقدم رعاية للفواصل وجواب الشرط محذوف لدلالة ما قبله عليه وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إنكار لأن يكون لهم شيء يدعوهم إلى الاجتناب عن أكل ما ذكر اسم الله تعالى عليه، فما للاستفهام الإنكاري وليست نافية كما قيل وهي مبتدأ ولَكُمْ الخبر وأن تأكلوا بتقدير حرف الجر أي في أن تأكلوا، والخلاف في محل المنسبك بعد الحذف مشهور.

ondan yana tam bir yakin üzere iseniz; çünkü tasdik; zan, taklit ve tahkik bakımından farklılık gösterir. Câr ve mecrur kendisinden sonrakine taalluk etmektedir ve fâsılalara riayet amacıyla öne alınmıştır. Şartın cevabı ise, öncesinin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılan şeyden yememenize sebep ne?”; bu, onları üzerine Allah Teâlâ'nın ismi anılan şeyi yemekten kaçınmaya sevk edecek bir şeyin bulunmasını inkârdır. Buradaki mâ (ما) inkâr istifhamıdır, söylendiği gibi nâfiye (olumsuzluk eki) değildir; mübteda (özne), { لَكُمْ } ise haberdir (yüklem). { أَلَّا تَأْكُلُوا } ifadesi harf-i cer takdiriyle 'yememenizde' (في أن لا تأكلوا) manasındadır; hazften sonra müevvel masdarın irap mahalli hakkındaki ihtilaf ise meşhurdur.

وجوز أن يكون ذلك حالا، ورد بأن المصدر المؤول من أن والفعل لا يقع حالا كما صرح به سيبويه لأنه معرفة ولأنه مصدر بعلامة حرف الاستقبال المنافية للحالية إلا أن يؤول بنكرة أو يقدر مضاف أي ذوي أن لا تأكلوا ومفعول تَأْكُلُوا كما قال أبو البقاء: محذوف أي شيئا مما إلخ، قيل: وظاهر الآية مشعر بأنه يجوز الأكل مما ذكر اسم الله تعالى عليه وغيره معا وليست من التبعيضية لإخراجه بل لإخراج ما لم يؤكل كالروث والدم وهو خارج بالحصر السابق فلا تغفل، وسبب نزول الآية- على ما قاله الإمام أبو منصور- أن المسلمين كانوا يتحرجون من أكل الطيبات تقشفا وتزهدا فنزلت وقد فضّل لكم ما حرّم عليكم بقوله تعالى: قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً [الأنعام:

Bunun hâl olması caiz görülmüştür. Ancak Sîbeveyh'in açıkça belirttiği üzere en (أن) ve fiilden oluşan müevvel masdarın hâl olamayacağı gerekçesiyle bu reddedilmiştir; çünkü o marifedir ve hâl olmaya mani olan istikbal harfi alametiyle başlamıştır; meğerki nekre olarak tevil edilsin veya 'yemeyen kimseler olarak' (ذوي أن لا تأكلوا) şeklinde bir muzaf takdir edilsin. { تَأْكُلُوا } fiilinin mefulü, Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi mahzuftur; yani 'üzerine Allah'ın ismi anılan şeyden bir şeyi' demektir. Denildi ki: Ayetin zahiri, üzerine Allah Teâlâ'nın ismi anılan şey ile başkasının birlikte yenilmesinin caiz olduğunu hissettirir; min (من) harf-i ceri onu hariç tutmak için teb'îziyye (kısmilik bildiren) değildir, bilakis ters ve kan gibi yenilmeyen şeyleri hariç tutmak içindir; o da önceki hasr ile zaten hariç kalmıştır, gafil olma! Ayetin iniş sebebi -İmam Ebû Mansûr'un belirttiğine göre- Müslümanların züht ve takva gayesiyle güzel yiyecekleri yemekten çekinmeleriydi; bunun üzerine indi. { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } “Oysa O, size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamıştır”; Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanda haram kılınmış bir şey bulamıyorum” [el-En'âm: 145]

١٤٥] الآية فبقي ما عدا ذلك على الحل، وقيل بقوله تعالى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ [المائدة: ٣] واعترضه الإمام بأن سورة المائدة من أواخر ما نزل بالمدينة وهذه مكية كما علمت فلا يتأتى ذلك وأما التأخر في التلاوة فلا يوجب التأخر في النزول فلا يضر تأخر قُلْ لا أَجِدُ إلخ عن هذه الآية في هذه السورة، وقيل: التفصيل بوحي غير متلو، والجملة حالية مؤكدة للإنكار السابق.

ayetini zikretmesiyle açıklamıştır; böylece bunun dışındakiler helal olma üzere kalmıştır. Denildi ki Allah Teâlâ'nın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Leş ve kan size haram kılındı” [el-Mâide: 3] kavliyle açıklamıştır. İmam [Râzî] buna, Mâide Suresi'nin Medine'de en son inenlerden olduğu, bu surenin ise bildiğin üzere Mekkî olduğu gerekçesiyle itiraz etmiştir; dolayısıyla bu mümkün olmaz. Tilavette sonra olmak ise nüzulde sonra olmayı gerektirmez; bu sebeple { قُلْ لا أَجِدُ } ayetinin bu surede mezkûr ayetten sonra yer alması bir zarar vermez. Denildi ki: Ayrıntılı açıklama tilavet olunmayan bir vahiy iledir. Cümle, önceki inkârı teyit eden bir hâl cümlesidir.

وقرأ أهل الكوفة غير حفص «فصل ما حرم» ببناء الأول للفاعل والثاني للمفعول. وقرأ أهل المدينة، وحفص، ويعقوب، وسهل «فصل وحرم» كليهما بالبناء للفاعل. وقرأهما الباقون بالبناء للمفعول.

Kûfe ehli Hafs hariç 'fassala mâ hurrime' (فصل ما حرّم) şeklinde, birincisini malum, ikincisini meçhul fiil olarak okumuştur. Medine ehli, Hafs, Ya'kûb ve Sehl her iki fiili de 'fassala ve harrama' (فصل وحرم) şeklinde malum olarak okumuştur. Geri kalanlar ise ikisini de meçhul olarak okumuştur.

إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ أي دعتكم الضرورة إلى أكله بسبب شدة المجاعة، وظاهر تقرير الزمخشري- كما قال العلامة الثاني- يقتضي أن ما موصولة فلا يستقيم غير جعل الاستثناء منقطعا أي لكن الذي اضطررتم إلى أكله مما هو حرام عليكم حلال لكم حال الضرورة، وجوز عليه الرحمة جعله استثناء من ضمير حَرَّمَ وما مصدرية في معنى المدة أي فصّل لكم الأشياء التي حرمت عليكم إلا وقت الاضطرار إليها، واعترض بأنه لا يصح حينئذ الاستثناء من الضمير بل هو استثناء مفرغ من الظرف العام المقدر كأنه قيل: حرمت عليكم كل وقت إلا وقت إلخ، ومن الناس من أورد هنا شيئا لا أظنه مما يضطر إليه حيث قال بعد كلام: والمهم في هذا المقام بيان فائدة إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ وقد أعني عنه قوله سبحانه: وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ لأن تفصيل ما حرم يتضمن قوله تعالى. إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وكأن الفائدة فيه والله تعالى أعلم المبالغة في النهي عن الامتناع عن الأكل بأن ما حرم يصير مما لا يؤكل بخلاف ما حل فإنه لا يصير مما لا يؤكل فكيف يجتنب عما يؤكل فتأمل وَإِنَّ كَثِيراً من الكفار لَيُضِلُّونَ الناس بتحريم الحلال وتحليل الحرام كعمرو بن لحي وأضرابه الذين اتخذوا البحائر والسوائب وأحلوا أكل الميتة، وعن الزجاج أن المراد بهذا الكثير الذين ناظروا في الميتة.

{ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “Ancak mecbur kaldıklarınız müstesnadır”; yani şiddetli açlık sebebiyle onu yemeye zaruret duymanız müstesnadır. Allâme-i Sânî'nin belirttiği gibi Zemahşerî'nin takririnin zahiri mâ (ما) lafzının ismi mevsul olmasını gerektirir; bu durumda istisnanın munkatı kılınmasından başka bir yol uygun düşmez; yani 'fakat size haram kılınmış olup da yemeye mecbur kaldığınız şey, zaruret hâlinde size helaldir' demektir. [Zemahşerî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- bunun { حَرَّمَ } fiilinin zamirinden istisna yapılmasını ve mâ (ما) lafzının müddet manasında masdariyye olmasını da caiz görmüştür; yani 'ona mecbur kalma vakti müstesna, size haram kılınan şeyleri size açıkladı' demektir. Buna, bu durumda zamirden istisnanın sahih olmayacağı, bilakis bunun takdir edilen genel zarftan yapılan bir istisna-i müferrağ olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; sanki 'falanca vakit hariç, her vakitte size haram kılındı' denilmiş gibidir. İnsanlardan bazıları burada mecbur kalınmadığını düşündüğüm bir şey öne sürmüş ve bir sözün ardından şöyle demiştir: 'Bu makamda mühim olan { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ } ifadesinin faydasını açıklamaktır; zira Allah Sübhânehu'nun: { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } kavli bundan müstağni kılmıştır, çünkü haram kılınanın ayrıntısıyla açıklanması Allah Teâlâ'nın { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } kavlini de içermektedir. Bundaki fayda -Allah Teâlâ en iyisini bilir- yemekten kaçınmaktan nehiyde mübalağa yapmaktır; şöyle ki haram kılınan şey yenilmeyen şeylerden olur, helal olan ise yenilmeyen şeylerden olmaz; öyleyse yenilen şeyden nasıl kaçınılır, iyi düşün!' { وَإِنَّ كَثِيراً } “Ve şüphesiz birçokları” -kâfirlerden niceleri-, helali haram ve haramı helal kılarak insanları { لَيُضِلُّونَ } “saptırmaktadırlar”; bahîre ve sâibeleri ihdas edip leş yemeyi helal kılan Amr b. Luhayy ve benzerleri gibi. Zeccâc'dan, bu çokluktan muradın leş konusunda münazara edenler olduğu rivayet edilmiştir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ويعقوب «ليضلّون» بفتح الياء بِأَهْوائِهِمْ الزائغة وشهواتهم الباطلة بِغَيْرِ عِلْمٍ مقتبس من الشريعة مستند إلى الوحي أو بغير علم أصلا- كما قيل- وذكر ذلك للإيذان بأن ما هم عليه محض هوى وشهوة، وجوز أن يكون من قبيل قوله تعالى: وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ [آل عمران: ١١٢] .

İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb yâ harfinin fethasıyla 'leyadillûne' (ليضلّون) şeklinde okumuşlardır; { بِأَهْوائِهِمْ } eğri hevalarıyla ve bâtıl şehvetleriyle saptırırlar, { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bir bilgiye dayanmaksızın”; şeriattan alınmış ve vahye dayalı bir ilim olmaksızın veya söylendiği gibi hiçbir ilim olmaksızın bunu yaparlar. Bunun zikredilmesi, içinde bulundukları durumun sırf heva ve şehvet olduğunu bildirmek içindir. Bunun, Allah Teâlâ'nın: { وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Peygamberleri haksız yere öldürürler” [Âl-i İmrân: 112] kavli kabilinden olması da caiz görülmüştür.

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ المتجاوزين الحق إلى الباطل والحلال إلى الحرام فيجازيهم على ذلك،

{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir”; haktan bâtıla, helalden harama geçenleri en iyi bilendir ve bu sebeple onları cezalandıracaktır.

ولعل المراد بهم هذا الكثير، ووضع الظاهر موضع ضميرهم لوسمحهم بصفة الاعتداء وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ أي ما يعلن وما يسر كما قال مجاهد، وقتادة، والربيع بن أنس أو ما بالجوارح وما بالقلب- كما قاله الجبائي- أو نكاح ما نكح الآباء ونحوه والزنا بالأجنبيات كما روي عن ابن جبير أو الزنا من الحوانيت واتخاذ الأخدان كما روي عن الضحاك، والسدي، وقد روي أن أهل الجاهلية كانوا يرون أن الزنا إذا ظهر كان إثما وإذا استسر به صاحبه فلا إثم فيه.

Muhtemelen onlardan maksat bu çokluktur; zamirlerinin yerine zahir ismin konulması, onları haddi aşma sıfatıyla damgalamak içindir. { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın”; yani Mücâhid, Katâde ve Rebî' b. Enes'in dediği gibi açığa vurulanı da gizleneni de terk edin; yahut Cübbâî'nin dediği gibi azalarla işleneni de kalple işleneni de bırakın; yahut İbn Cübeyr'den rivayet edildiği üzere babaların nikahladığı kadınlarla evlenmek ve benzeri şeyleri de yabancı kadınlarla zinayı da bırakın; yahut Dahhâk ve Süddî'den rivayet edildiği üzere umumhanelerdeki zinayı da gizli dost tutmayı da terk edin. Rivayet edilmiştir ki Cahiliye ehli, zina açığa çıktığında günah olduğunu, kişi onu gizli yaptığında ise günah olmadığını düşünürlerdi.

قال الطيبي: وهو على هذا الوجه مقصود بالعطف مسبب عن عدم الاتباع، وعلى الأول معترض توكيدا لقوله سبحانه: فَكُلُوا أولا وَلا تَأْكُلُوا ثانيا وهو الوجه، ولعل الأمر على الوجه الذي قبله مثله.

Tîbî şöyle demiştir: Bu veçhe göre atıf kastedilmiştir ve tabi olmamaktan müsebkeptir. Birinci veçhe göre ise Allah Sübhânehu'nun önce { فَكُلُوا }, sonra da { وَلا تَأْكُلُوا } buyruğunu teyit eden bir itiraziyyedir (ara cümledir) ki uygun olan vecih de budur. Ondan önceki veçhe göre de durum muhtemelen bunun gibidir.

إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ أي يعملون المعاصي التي فيها الإثم ويرتكبون القبائح الظاهرة أو الباطنة سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ أي يكسبون من الإثم كائنا ما كان فلا بد من اجتناب ذلك، والجملة تعليل للأمر وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أي من الحيوان كما هو المتبادر، والآية ظاهرة في تحريم متروك التسمية عمدا كان أو نسيانا وإليه ذهب داود.

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ } “Şüphesiz günah kazananlar”; yani içinde günah bulunan masiyetleri işleyenler ve açık yahut gizli çirkinlikleri irtikâp edenler, { سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ } “kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle cezalandırılacaklardır”; yani her ne olursa olsun kazandıkları günahlar sebebiyle cezalandırılacaklardır, öyleyse bundan kaçınmak lazımdır. Bu cümle emrin illetidir. { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin”; ilk akla gelen manaya göre hayvandan yemeyin demektir. Ayet, ister kasten ister unutularak olsun besmelesi terk edilmiş olanın haram kılınmasında zahirdir; Dâvûd [ez-Zâhirî] bu görüşe gitmiştir.

وعن أحمد، والحسن، وابن سيرين، والجبائي مثله، وقال الشافعي بخلافه لما رواه أبو داود وعبد بن حميد عن راشد بن سعد مرسلا ذبيحة المسلم حلال ذكر اسم الله تعالى أو لم يذكر. وعن مالك وهي الرواية المعول عليها عند أئمة مذهبه أن متروك التسمية عمدا لا يؤكل سواء كان تهاونا أو غير تهاون، ولأشهب قول شاذ بجواز غير المتهاون في ترك التسمية عليه. وزعم بعضهم أن مذهب مالك كمذهب الشافعي، وآخرون أنه كمذهب داود ومن معه، وما ذكرناه هو الموجود في كتب المالكية وأهل مكة أدرى بشعابها. ومذهب الإمام أبي حنيفة ﵁ التفرقة بين العمد والنسيان كالصحيح من مذهب مالك، قال العلامة الثاني: إن الناسي على مذهب الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه ليس بتارك للتسمية بل هي في قلبه على ما

Ahmed [b. Hanbel], Hasan [el-Basrî], İbn Sîrîn ve Cübbâî'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Şâfiî ise, Ebû Dâvûd ve Abd b. Humeyd'in Râşid b. Sa'd'dan mürsel olarak rivayet ettiği: “Müslümanın kestiği helaldir; ister Allah Teâlâ'nın ismini ansın, ister anmasın” hadisinden dolayı bunun aksini söylemiştir. Mâlik'ten gelen -ve mezhebinin imamları katında itimat edilen- rivayete göre ise, ister hafife alma sebebiyle olsun ister olmasın, kasten besmelesi terk edilen hayvan yenmez. Eşheb'den, üzerine besmeleyi terk etmeyi hafife almayan kimsenin kestiğinin caiz olduğuna dair şaz bir görüş nakledilmiştir. Bazıları Mâlik'in mezhebinin Şâfiî'nin mezhebi gibi olduğunu, diğerleri ise Dâvûd ve beraberindekilerin mezhebi gibi olduğunu iddia etmişlerdir; bizim zikrettiğimiz ise Mâlikî kitaplarında mevcut olandır ve Mekke halkı kendi vadilerini en iyi bilendir. İmam Ebû Hanîfe'nin [radıyallâhu anh] mezhebi ise, Mâlik'in mezhebinden sahih olan görüş gibi kasten terk ile unutarak terk arasını ayırmaktır. Allâme-i Sânî şöyle demiştir: İmam-ı Âzam'ın radıyallâhu Teâlâ anh mezhebine göre unutan kimse besmeleyi terk etmiş değildir, bilakis besmele onun kalbindedir; nitekim

روي أنه ﷺ سئل عن متروك التسمية ناسيا فقال ﵊:

rivayet edildiğine göre Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem unutarak besmelesi terk edilen hayvan sorulmuş, o da [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur:

كلوه فإن تسمية الله تعالى في قلب كل مسلم

“Onu yiyin; zira Allah Teâlâ'nın ismi her Müslümanın kalbindedir”.

ولم يلحق به العامد إما لامتناع تخصيص الكتاب بالقياس وإن كان منصوص العلة، وإما لأنه ترك التسمية عمدا فكأنه نفي ما في قلبه، واعترض بأن تخصيص العام الذي خص منه البعض جائز بالقياس المنصوص العلة وفاقا وبأنا لا نسلم أن التارك عمدا بمنزلة النافي لما في قلبه بل ربما يكون لوثوقه بذلك وعدم افتقاره لذكره، ثم قال: فذهبوا إلى أن الناسي خارج بقوله تعالى: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ إذ الضمير عائد إلى المصدر المأخوذ من مضمون لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وهو الترك لكونه الأقرب، ومعلوم أن الترك نسيانا ليس بفسق لعدم تكليف الناسي والمؤاخذة عليه فيتعين العمد.

Kasten terk eden ise ona dahil edilmemiştir; bu ya illeti nass ile belirtilmiş olsa bile Kitab'ın kıyasla tahsis edilmesinin caiz olmamasından ötürüdür ya da besmeleyi kasten terk ettiği için kalbindekini sanki yok saymış olmasındandır. Buna, bir kısmı tahsis edilmiş olan umumun, illeti nassla belirtilmiş kıyasla tahsisinin ittifakla caiz olduğu ve kasten terk edenin kalbindekini yok sayan kimse mesabesinde olduğunu kabul etmediğimiz, bilakis bunun kalbindekine güvenmesinden ve onu lafzen zikretmeye ihtiyaç duymamasından ileri gelebileceği söylenerek itiraz edilmiştir. Sonra şöyle dedi: Onlar, unutan kimsenin Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } kavliyle [hükmün] dışına çıktığı görüşüne vardılar; zira zamir, en yakın mercii olması hasebiyle { لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } ifadesinin muhtevasından anlaşılan masdara, yani 'terk'e dönmektedir. Unutarak terkin ise, unutan kimsenin mükellef olmaması ve muaheze edilmemesi sebebiyle fısk olmadığı malumdur; bu durumda kasten terk belirlenmiş olur.

واعترض ما ذكر بأن كون ذلك فسقا لا سيما على وجه التحقيق والتأكيد خلاف الظاهر ولم يذهب إليه أحد ولا يلائم قوله تعالى: أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [الأنعام: ١٤٥] مع أن القرآن يفسر بعضه بعضا سيما في حكم واحد وبأن ما لم يذكر اسم الله عليه يتناول الميتة مع القطع بأن ترك التسمية عليها ليس بفسق، وبعضهم أرجع الضمير إلى ما بمعنى الذبيحة وجعلها عين الفسق على سبيل المبالغة لكن لا بد من ملاحظة كونها متروكة التسمية عمدا إذ لا فسق في النسيان وحينئذ لا يصح الحمل أيضا ومما تقدم يعلم ما فيه. وذكر العلامة للشافعية في دعوى حل متروك التسمية عمدا أو نسيانا وحرمة ما ذبح على النصب أو مات حتف أنفه وجوها الأول أن التسمية على ذكر المؤمن وفي قلبه ما دام مؤمنا فلا يتحقق منه عدم الذكر فلا يحرم من ذبيحته إلا ما أهلّ به لغير الله تعالى.

Zikredilen bu hususa şöyle itiraz edilmiştir: Bunun özellikle tahkik ve tekit yoluyla bir fısk olması zahire aykırıdır ve buna kimse kani olmamıştır; ayrıca -özellikle tek bir hükümde Kur'an'ın bir kısmı diğer kısmını tefsir etmesine rağmen- Allah Teâlâ'nın: { أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Yahut Allah'tan başkası adına boğazlanmış bir fısk” [el-En'âm: 145] kavline de uygun düşmemektedir; üstelik üzerine besmele çekilmeyen şey leşi de kapsar, oysa leş üzerine besmelenin terk edilmesinin fısk olmadığı kesindir. Bazıları zamiri boğazlanan hayvan manasındaki mâ (ما) lafzına döndürmüş ve mübalağa yoluyla onu fıskın ta kendisi kılmıştır; ancak kasten besmelesi terk edilmiş olmasını göz önünde bulundurmak şarttır, zira unutmakta fısk yoktur; bu durumda haml yine sahih olmaz ve önceki açıklamalardan bundaki durum anlaşılır. Allâme, kasten veya unutarak besmelesi terk edilenin helal, putlar üzerine kesilen veya eceliyle ölenin haram olduğuna dair Şâfiîler lehine birtakım vecihler zikretmiştir: Birincisi, besmele müminin hatırında ve mümin olduğu müddetçe kalbindedir; dolayısıyla ondan zikrin yokluğu tahakkuk etmez, bu yüzden onun kestiğinden ancak Allah'tan başkası adına kesilen haram olur.

الثاني أن قوله سبحانه: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ على وجه التحقيق والتأكيد لا يصح في حق أكل ما لم يذكر اسم الله تعالى عليه عمدا كان أو سهوا إذ لا فسق بفعل ما هو محل الاجتهاد. الثالث أن هذه الجملة في موقع الحال إذ لا

İkincisi, Allah Sübhânehu'nun tahkik ve tekit yoluyla gelen { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } kavli, ister kasten ister sehven olsun üzerine Allah Teâlâ'nın ismi anılmamış olanı yemek hakkında sahih olmaz; zira içtihat mahalli olan bir fiili işlemekle fısk gerçekleşmez. Üçüncüsü, bu cümle hâl konumundadır; zira

يحسن عطف الخبر على الإنشاء، وقد بين الفسق بقوله عز شأنه: أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فيكون النهي عن الأكل مقيدا بكون ما لم يذكر اسم الله تعالى عليه قد أهل به لغير الله تعالى فيحل ما ليس كذلك إما بطريق مفهوم المخالفة وإما بحكم الأصل، وإما بالعمومات الواردة في حل الأطعمة. وهذا خلاصة ما ذكره الإمام في مجلس تذكير عقده له سلطان خوارزم فيها بمحضر منه ومن جلة الأئمة الحنفية. وعليه لا حاجة للشافعية إلى دليل خارجي في تخصيص الآية.

inşâî cümlenin haberî cümleye atfedilmesi uygun olmaz; Allah -şânı yücedir- fıskı { أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Allah'tan başkası adına kesilmiş olan” buyruğuyla açıklamıştır. Dolayısıyla yemekten nehiy, üzerine Allah Teâlâ'nın ismi anılmayan şeyin Allah'tan başkası adına kesilmiş olması şartıyla kayıtlanmış olur; böylece bu nitelikte olmayan şey ya mefhum-ı muhalefet yoluyla ya aslî hüküm (ibâha-i asliyye) gereğince yahut yiyeceklerin helalliği hususunda varid olan genel naslar sebebiyle helal olur. Bu, İmam [Râzî]'nin Harezm sultanının kendisi için tertip ettiği bir vaaz meclisinde, bizzat sultanın ve ileri gelen Hanefî imamlarının huzurunda zikrettiği açıklamaların hulasasıdır. Buna göre Şâfiîlerin ayeti tahsis etmek için haricî bir delile ihtiyaçları kalmaz.

واعترض بأنه يقتضي أن لا يتناول النهي أكل الميتة مع أنه سبب النزول. وبأن التأكيد بأن واللام ينفي كون الجملة حالية لأنه إنما يحسن فيما قصده الإعلام بتحققه البتة والرد على منكر تحقيقا أو تقديرا على ما بين في علم المعاني والحال الواقع في الأمر والنهي مبناه على التقدير كأنه قيل: لا تأكلوا منه إن كان فسقا فلا يحسن وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ بل وهو فسق. ومن هنا ذهب كثير إلى أن الجملة مستأنفة. وأجيب عن الأول بأنه دخل في قوله تعالى:

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum, nüzul sebebi olmasına rağmen nehye leş yemenin dahil olmamasını gerektirir. Ayrıca inne (إن) ve lâm (ل) ile yapılan tekit, cümlenin hâl olmasına manidir; zira bu [tekit], meâni ilminde açıklandığı üzere, ancak gerçekleştiğini kesin olarak bildirmek ve inkâr edene hakikaten veya takdiren cevap vermek kastedildiğinde güzel olur. Emir ve nehiyde vaki olan hâlin esası ise takdire dayanır; sanki 'eğer fısk ise ondan yemeyin' denilmiş gibi olur, bu durumda { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } denilmesi uygun düşmez, bilakis 've hüve fıskun' (وهو فسق) denilirdi. Buradan hareketle birçok âlim cümlenin müstenefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğu görüşüne varmıştır. Birinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ'nın:

وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ ما أهل لغير الله وبقوله جل شأنه: وَإِنَّ الشَّياطِينَ إلخ الميتة فيتحقق قولهم: إن النهي مخصوص بما أهل به لغير الله تعالى أو مات حتف أنفه. وأجاب العلامة عن الثاني بأنه لما كان المراد بالفسق هاهنا الإهلال لغير الله تعالى كان التأكيد مناسبا كأنه قيل: لا تأكلوا منه إذا كان هذا النوع من الفسق الذي الحكم به متحقق والمشركون ينكرونه، ومنهم من تأول الآية بالميتة لأن الجدال فيها كما ستعلم قريبا إن شاء الله تعالى.

{ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } kavline Allah'tan başkası adına kesilenler; Şânı Yüce olanın: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ } ila ahirihi kavline ise leş dahil olmuştur. Böylece onların 'Nehiy, Allah'tan başkası adına kesilene veya kendiliğinden ölene mahsustur' sözleri tahakkuk eder. Allâme ise ikinci itiraza şöyle cevap vermiştir: Burada fısktan maksat Allah'tan başkası adına kesmek olunca tekit uygun düşmüştür; sanki 'Hakkındaki hüküm kesinleşmiş olan ve müşriklerin inkâr ettiği bu türden bir fısk olduğunda ondan yemeyin' denilmiş gibidir. Onlardan bazıları ayeti leş ile tevil etmiştir; zira inşâallahu Teâlâ yakında öğreneceğin üzere tartışma onun hakkındaydı.

واستظهر رجوع الضمير إلى الأكل الذي دل عليه وَلا تَأْكُلُوا والذي يلوح من كلام بعض المحققين أن ما لم يذكر اسم الله عليه عاما لما أهل به لغير الله تعالى ولمتروك التسمية عمدا أو سهوا ولما مات حتف أنفه لأنه سبب نزول الآية. والتحقيق أن العام الظاهر متى ورد على سبب خاص كان نصا في السبب ظاهرا باقيا على ظهوره فيما عداه. وأنه لا بد لمبيح منسي التسمية من مخصص وهو الخبر المشتمل على السؤال والجواب وادعى أن هذا عند التحقيق ليس بتخصيص بل منع لاندراج المنسي في العموم مستند بالحديث المذكور.

Zamirin, { وَلا تَأْكُلُوا } ifadesinin delalet ettiği 'yeme' fiiline dönmesi zahir kabul edilmiştir. Bazı muhakkiklerin kelamından anlaşılan şudur: Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olan ifade; Allah'tan başkası adına kesileni, kasten veya sehven besmelesi terk edileni ve ayetin nüzul sebebi olması hasebiyle kendiliğinden öleni içine alan bir umum ifade eder. Tahkik şudur: Zahir olan umumi lafız hususi bir sebep üzerine varid olduğunda, o sebep hakkında nass, onun dışındakiler hakkında ise zahirliği üzere kalmaya devam eden bir zahir olur. Besmelesi unutulanı helal sayan kimse için mutlaka tahsis edici bir delil gerekir ki o da soru ve cevabı içeren hadistir; [yazar] bunun tahkike göre tahsis değil, mezkûr hadise dayanılarak unutulanın umuma dahil olmasının menedilmesi olduğunu iddia etmiştir.

ويؤيد بأن العام الوارد على سبب خاص وإن قوي تناوله للسبب حتى ينتهض الظاهر فيه نصا إلا أنه ضعيف التناول لما عداه حتى ينحط من أعالي الظواهر فيه ويكتفي من معارضة ما لا يكتفى به منه لولا السبب انتهى.

Bu husus şu gerekçeyle teyit edilir: Hususi bir sebep üzerine varid olan umumi lafzın o sebebi kapsaması her ne kadar zahir lafzı nass mertebesine çıkaracak kadar kuvvetli olsa da, onun dışındakileri kapsaması zayıftır; öyle ki zahirlerin en üst mertebesinden aşağı düşer ve şayet sebep olmasaydı yeterli görülmeyecek zayıf bir karşıt delil bile onun karşısında yeterli sayılır; söz burada bitti.

ولا يخفى ما فيه لمن أحاط خبرا بما ذكره العلامة قبل. وذكر كثير من أصحابنا أن قول الشافعي عليه الرحمة مخالف للإجماع إذ لا خلاف فيمن كان قبله في حرمة متروك التسمية عامدا وإنما الخلاف بينهم في متروكها ناسيا فمذهب ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه يحرم ومذهب علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه يحل ولم يختلفوا في حرمة متروك التسمية عامدا ولهذا قال أبو يوسف والمشايخ رحمهم الله تعالى: إن متروك التسمية عامدا لا يسع فيه الاجتهاد ولو قضي القاضي بجواز بيعه لا ينفّذ لكونه مخالفا للإجماع وأن ظاهر الآية يقتضي شمولها لمتروك التسمية نسيانا إلا أن الشرع جعل الناسي ذاكرا لعذر من جهته وفي ذلك رفع للحرج فإن الإنسان كثير النسيان.

Allâme'nin daha önce zikrettiği şeyleri tam olarak bilen kimse için bundaki durum gizli değildir. Mezhep arkadaşlarımızdan birçoğu, Şâfiî'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- görüşünün icmaya aykırı olduğunu belirtmiştir; zira ondan öncekiler arasında kasten besmeleyi terk edenin haram olduğu konusunda ihtilaf yoktur, aralarındaki ihtilaf ancak unutarak terk eden hakkındadır. İbn Ömer'in radıyallâhu anhümâ mezhebi haram olduğu, Ali kerremallâhu Teâlâ vecheh ile İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ mezhebi ise helal olduğudur; kasten besmeleyi terk edenin haram oluşunda ise ihtilaf etmemişlerdir. Bu sebeple Ebû Yûsuf ve meşâyih -Allah Teâlâ onlara rahmet eylesin- şöyle demiştir: 'Kasten besmeleyi terk edenin hükmünde içtihada yer yoktur; kadı onun satışının caiz olduğuna hükmetse bile icmaya aykırı olduğu için nafiz olmaz.' Ayetin zahiri ise unutarak besmelesi terk edileni kapsamasını gerektirir; ancak şeriat, kendisinden kaynaklanan bir mazeret sebebiyle unutanı zikreden yerine koymuştur; bunda da zorluğun kaldırılması vardır, zira insan çok unutan bir varlıktır.

وقول بعض الشافعية عليهم الرحمة: إن التسمية لو كانت شرطا للحل لما سقط بعذر النسيان كالطهارة في باب الصلاة مفض إلى التسوية بين العمد والنسيان، وهي معهودة فيما إذا كان على الناسي هيئة مذكرة كالأكل في الصلاة والجماع في الإحرام لا فيما إذا لم يكن كالأكل في الصيام، وهنا إن لم تكن هيئة توجب النسيان وهي ما يحصل للذابح عند زهوق روح حيوان من تغير الحال فليس هيئة مذكرة بموجودة.

Bazı Şâfiîlerin -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun-: 'Şayet besmele helallik için şart olsaydı, namaz bahsindeki taharet gibi unutma mazeretiyle düşmezdi' şeklindeki sözleri kasten olan ile unutarak olanı eşitlemeye götürür. Bu eşitlik ise, namazda yemek ve ihramda cinsi münasebette bulunmak gibi unutan kimsenin üzerinde hatırlatıcı bir hâl bulunduğu durumlarda bilinmektedir; oruçta yemek gibi hatırlatıcı bir hâlin bulunmadığı yerlerde ise geçerli değildir. Burada ise, bir hayvanın canı çıkarken boğazlayanda meydana gelen hâl değişikliği gibi unutmayı gerektiren bir hâl yoksa bile, hatırlatıcı bir hâl de mevcut değildir.

والحق عندي أن المسألة اجتهادية وثبوت الإجماع غير مسلم ولو كان ما كان خرقه الإمام الشافعي رحمه الله

Bana göre hak olan, meselenin içtihadî olduğu ve icmanın sübutunun kabul edilmediğidir; şayet icma olsaydı, İmam Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- onu çiğnemezdi.

تعالى، واستدلاله على مدعاه على ما سمعت لا يخلو من متانة، وقول الأصفهاني- كما في المستصفى- أفحش الشافعي حيث خالف سبع آيات من القرآن ثلاث منها في سورة الأنعام، الأولى فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ، والثانية وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ، والثالثة وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وثلاث في سورة الحج، الأولى لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ [الحج: ٢٨] ، والثانية وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ [الحج: ٣٤] ، والثالثة وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ [الحج: ٣٦] وآية فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ [المائدة: ٤] من الفحش في حق هذا الإمام القرشي، ومثاره عدم الوقوف على فضله وسعة علمه ودقة نظره، وبالجملة، الكلام في الآية واسع المجال وبها استدل كل من أصحاب هاتيك الأقوال.

Onun kendi davasına getirdiği deliller -işittiğin üzere- metanetten uzak değildir. İsfahânî'nin -el-Mustasfâ'da nakledildiği gibi- söylediği: 'Şâfiî, üçü En'âm Suresi'nde olmak üzere Kur'an'dan yedi ayete muhalefet ederek pek aşırı gitmiştir; birincisi { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } [el-En'âm: 118], ikincisi { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } [el-En'âm: 119], üçüncüsü { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } [el-En'âm: 121] ayetleridir; üçü Hac Suresi'ndedir: birincisi { لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve bilinen günlerde kendilerine rızık olarak verdiği en'am cinsi hayvanlar üzerine Allah'ın ismini ansınlar” [el-Hac: 28], ikincisi { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ } “Her ümmet için bir kurban ibadeti kıldık ki Allah'ın ismini ansınlar” [el-Hac: 34], üçüncüsü { وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ } “O kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın şeâirinden kıldık, onlarda sizin için hayır vardır; öyleyse onlar sıra sıra dururken üzerlerine Allah'ın ismini anın” [el-Hac: 36] ayetleridir; bir de { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Sizin için tuttuklarından yiyin ve üzerine Allah'ın ismini anın” [el-Mâide: 4] ayetidir' şeklindeki sözü, bu Kureyşî İmam hakkında bir haksızlıktır ve bunun kaynağı onun faziletine, ilminin genişliğine ve bakışının inceliğine vâkıf olamamaktır. Hulasaten, bu ayet hakkındaki söz alanı oldukça geniştir ve mezkûr görüş sahiplerinin her biri onunla delil getirmiştir.

وعن عطاء وطاوس أنهما استدلا بظاهرها على أن متروك التسمية حيوانا كان أو غيره حرام، وسبب النزول يؤيد خلاف ذلك كما علمت والاحتياط لا يخفى.

Atâ ve Tâvûs'tan, hayvan olsun veya olmasın üzerine besmele çekilmeyenin haram olduğuna dair ayetin zahiriyle istidlal ettikleri rivayet edilmiştir; oysa bildiğin gibi nüzul sebebi bunun aksini teyit etmektedir, ihtiyatlı olan ise gizli değildir.

وَإِنَّ الشَّياطِينَ أي إبليس وجنوده لَيُوحُونَ أي يوسوسون إِلى أَوْلِيائِهِمْ الذين اتبعوهم من المشركين قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: المراد بالشياطين مردة المجوس فإيحاؤهم إلى أوليائهم ما أنهوا إلى قريش حسبما حكيناه عن عكرمة لِيُجادِلُوكُمْ أي بالوساوس الشيطانية أو بما نقل من أباطيل المجوس وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ في استحلال الحرام إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ ضرورة أن من ترك طاعة الله تعالى إلى طاعة غيره واستحل الحرام واتبعه في دينه فقد أشركه به تعالى بل آثره عليه سبحانه.

{ وَإِنَّ الشَّياطِينَ } “Ve şüphesiz şeytanlar”; yani İblis ve orduları, { لَيُوحُونَ } “kesinlikle fısıldarlar”; yani vesvese verirler, { إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “kendi dostlarına”; kendilerine uyan müşriklere vesvese verirler; bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Denildi ki: Şeytanlardan murat Mecusilerin azgınlarıdır; onların dostlarına fısıldamaları ise İkrime'den naklettiğimiz üzere Kureyş'e ilettikleri haberlerdir; { لِيُجادِلُوكُمْ } “sizinle mücadele etsinler diye”; yani şeytani vesveselerle veya Mecusilerin nakledilen bâtıl sözleriyle sizinle tartışsınlar diye bunu yaparlar. { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } “Eğer onlara uyarsanız”; haramı helal sayma konusunda onlara itaat ederseniz, { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz”; zira Allah Teâlâ'ya itaati bırakıp başkasına itaate yönelen, haramı helal sayan ve dininde ona uyan kimse şüphesiz O'na [Teâlâ] şirk koşmuş, hatta başkasını Allah Sübhânehu'ya tercih etmiş olur.

ونقل الإمام عن الكعبي أنه قال: الآية حجة على أن الإيمان اسم لجميع الطاعات وإن كان معناه في اللغة التصديق كما جعل تعالى الشرك اسما لكل ما كان مخالفة لله ﷿ وإن كان في اللغة مختصا بمن يعتقد أن لله تعالى شأنه شريكا بدليل أنه سبحانه سمى طاعة المؤمنين للمشركين في إباحة الميتة شركا، ثم قال: ولقائل أن يقول:

İmam [Râzî], Kâ'bî'nin şöyle dediğini nakletmiştir: 'Ayet, lügatteki manası tasdik etmek olsa bile imanın bütün itaatlerin ismi olduğuna bir delildir; nitekim lügatte Allah Teâlâ'nın bir ortağı bulunduğuna inanan kimseye has olsa da Allah Teâlâ'ya [azze ve celle] muhalefet olan her şeyi şirk olarak isimlendirmiştir; zira müminlerin leşi helal sayma konusunda müşriklere itaat etmesini Allah Sübhânehu şirk olarak adlandırmıştır.' Sonra şöyle demiştir: 'Birisi çıkıp şöyle diyebilir:

لم لا يجوز أن يكون المراد من الشرك هاهنا اعتقاد أن لله تعالى شريكا في الحكم والتكليف؟ وبهذا القدر يرجع معنى هذا الشرك إلى الاعتقاد فقط انتهى. والظاهر أن التعبير عن هذه الإطاعة بالشرك من باب التغليظ ونظائره كثيرة والكلام هنا كما قال أبو حيان وغيره على تقدير القسم وحذف لام التوطئة أي ولئن أطعتموهم والله إنكم لمشركون وحذف جواب الشرط لسد جواب القسم مسده. وجعل أبو البقاء وتبعه بعضهم المذكور جواب الشرط ولا قسم وادعى أن حذف الفاء منه حسن إذا كان الشرط بلفظ الماضي كما هنا واعترض بأن هذا لم يوجد في كتب العربية بل اتفق الكل على وجوب الفاء في الجملة الاسمية ولم يجوزوا تركها إلا في ضرورة الشعر وفيه أن المبرد أجاز ذلك في الاختيار كما ذكره المرادي في شرح التسهيل.

Burada şirkten maksadın, hüküm ve teklifte Allah Teâlâ'nın bir ortağı olduğuna inanmak olması neden caiz olmasın? Bu kadarıyla bu şirkin manası sadece itikada raci olur.' Söz bitti. Zahir olan şudur ki, bu itaatin şirk olarak ifade edilmesi tağlîz (günahın ağırlığını vurgulama) kabilindendir ve bunun benzerleri pek çoktur. Buradaki kelam, Ebû Hayyân ve başkalarının belirttiği üzere yemin takdiri ve tekit bildiren lâm harfinin (lâm-ı tavtîe) hazfi iledir; yani 'Vallahi şayet onlara itaat ederseniz muhakkak siz de müşrikler olursunuz' demektir; şartın cevabı ise yeminin cevabının onun yerine geçmesi sebebiyle mahzuftur. Ebü'l-Bekâ ve ona tabi olan bazıları ise zikredilen lafzı şartın cevabı kılmış ve yemin takdir etmemiştir; şart burada olduğu gibi mazi lafzıyla geldiğinde ondan fâ (ف) harfinin hazfedilmesinin güzel olduğunu iddia etmiştir. Buna ise bu kullanımın Arap dili kitaplarında bulunmadığı, bilakis isim cümlesinde fâ harfinin gelmesinin vacip olduğunda ve şiir zarureti dışında terk edilmesinin caiz görülmediğinde herkesin ittifak ettiği söylenerek itiraz edilmiştir; ancak Murâdî'nin Şerhu't-Teshîl'de zikrettiği üzere Müberred'in el-İhtiyâr'da bunu caiz gördüğü sabittir.

أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ تمثيل مسوق لتنفير المسلمين عن طاعة المشركين إثر تحذيرهم عنها بالإشارة إلى أنهم مستضيئون بأنوار الوحي الإلهي والمشركون غارقون في ظلمات الكفر والطغيان فكيف يعقل طاعتهم له، فالآية- كما قال الطيبي- متصلة بقوله سبحانه، وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ والهمزة للإنكار. والواو- كما قال غير واحد- لعطف الجملة الاسمية على مثلها الذي يدل عليه الكلام أي أنتم مثلهم ومن كان ميتا فأعطيناه الحياة وَجَعَلْنا لَهُ مع ذلك من الخارج نُوراً عظيما يَمْشِي بِهِ أي بسببه فِي النَّاسِ أي فيما بينهم آمنا من جهتهم، والجملة إما استئناف مبني على سؤال نشأ من الكلام كأنه قيل: فماذا يصنع بذلك النور؟ فقيل: يمشي إلخ أو صفة له.

{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz... kimse gibi midir?”; bu, Müslümanların ilahî vahyin nurlarıyla aydınlandıklarına, müşriklerin ise küfür ve tuğyanın karanlıklarına gömüldüklerine işaret ederek, onlara yapılan sakındırmanın ardından Müslümanları müşriklere itaatten nefret ettirmek üzere sevk edilmiş bir temsildir; öyleyse onlara itaat etmeleri nasıl akla sığar! Tîbî'nin dediği gibi bu ayet, Allah Sübhânehu'nun: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } kavline bağlıdır; baştaki hemze ise inkâr içindir. Birçok müfessirin belirttiği gibi vâv (و) harfi, isim cümlesini kelamın delalet ettiği benzer bir cümleye atfetmek içindir; yani 'Siz onlar gibi misiniz; ölü iken kendisine hayat verdiğimiz', { وَجَعَلْنا لَهُ } “ve onun için var ettiğimiz” -bununla birlikte harici olarak kendisine verdiğimiz-, { نُوراً } “büyük bir nur” ki, { يَمْشِي بِهِ } “onun sayesinde yürür”, { فِي النَّاسِ } “insanlar arasında” onlardan yana emniyet içinde yürür. Cümle ya sözden doğan bir soruya dayalı istinaf cümlesidir; sanki 'O nurla ne yapar?' denilmiş, buna cevaben de 'Yürür...' denilmiştir; yahut nurun sıfatıdır.

ومن اسم موصول مبتدأ: وما بعده صلته والخبر متعلق الجار والمجرور في قوله تعالى: كَمَنْ مَثَلُهُ أي صفته

Men (من) ismi mevsul olup mübtedadır (özne); ondan sonrası sılasıdır. Haber (yüklem) ise Allah Teâlâ'nın: { كَمَنْ مَثَلُهُ } kavlindeki câr ve mecrurun taalluk ettiği şeydir; yani onun acayip sıfatı [şöyle olan kimse gibi midir?]

العجيبة. ومن فيه اسم موصول أيضا ومَثَلُهُ مبتدأ. وقوله سبحانه: فِي الظُّلُماتِ خبر هو محذوف. وقوله سبحانه: لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها في موضع الحال من المستكن في الظرف، وهذه الجملة خبر المبتدأ أعني مثله على سبيل الحكاية بمعنى إذا وصف يقال له ذلك، وجملة مَثَلُهُ مع خبره صلة الموصول.

Buradaki men (من) de yine bir ismi mevsuldür ve { مَثَلُهُ } mübtedadır (özne). Allah Sübhânehu'nun: { فِي الظُّلُماتِ } kavli mahzuf bir hüve (هو) zamirinin haberidir (yüklem). Allah Sübhânehu'nun: { لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “ondan çıkamayacak olan” kavli, zarfta gizli olan zamirden hâl konumundadır. Bu cümle, hikâye yoluyla mübtedanın -yani meseluhu lafzının- haberidir; manası, vasfedildiğinde ona böyle denir demektir. Haberiyle birlikte { مَثَلُهُ } cümlesi ise ismi mevsulün sılasıdır.

وإن شئت جعلت من في الموضعين نكرة موصوفة ولم يجوز أن يكون فِي الظُّلُماتِ خبرا عن مَثَلُهُ لأن الظلمات ليس ظرفا للمثل. وظاهر كلام بعضهم كأبي البقاء أن «في الظلمات» هو الخبر وليس هناك هو مقدرا، ولا يلزم- كما نص عليه بعض المحققين- حديث الظرفية لأن المراد أن مثله هو كونه في الظلمات والمقصود الحكاية نعم ما ذكر أولا أولى لأن خبر مَثَلُهُ لا يكون إلا جملة تامة والظرف بغير فاعل ظاهر لا يؤدي مؤدى ذلك.

Dilersen her iki yerdeki men (من) lafzını mevsuf nekre kılabilirsin. { فِي الظُّلُماتِ } ifadesinin { مَثَلُهُ } lafzının haberi olması caiz görülmemiştir; zira zulümat (karanlıklar) mesel (sıfat) için bir zarf (mekân) değildir. Ebü'l-Bekâ gibi bazılarının kelamının zahiri ise { فِي الظُّلُماتِ } ifadesinin haber olduğu ve orada takdir edilmiş bir hüve (هو) bulunmadığı yönündedir. Bazı muhakkiklerin açıkça belirttiği gibi bundan zarfiyet meselesi de gerekmez; zira maksat, onun meselinin karanlıklarda bulunuşu olduğudur ve kastedilen hikâyedir. Evet, ilk zikredilen vecih daha evladır; çünkü { مَثَلُهُ } lafzının haberi ancak tam bir cümle olur, zahir bir faili bulunmayan zarf ise bu neticeyi vermez.

وجوز كون جملة لَيْسَ بِخارِجٍ حالا من الهاء في مَثَلُهُ ومنعه أبو البقاء للفصل، قيل: ولضعف مجيء الحال من المضاف إليه. وقرأ نافع ويعقوب «ميّتا» بالتشديد وهو أصل للمخفف والمحذوف من الياءين الثانية المنقلبة عن الواو أعلّت بالحذف كما أعلت بالقلب ولا فرق بينهما عند الجمهور.

{ لَيْسَ بِخارِجٍ } cümlesinin { مَثَلُهُ } ifadesindeki hâ (ه) zamirinden hâl olması caiz görülmüş; Ebü'l-Bekâ ise araya fasıla girdiği için bunu menetmiştir. Denildi ki: Muzafun ileyhten hâl gelmesinin zayıf olması sebebiyle de bu menedilmiştir. Nâfi ve Ya'kûb yâ harfinin şeddesiyle 'meyyiten' (ميّتاً) şeklinde okumuştur ki bu hafifletilmiş şeklin aslıdır; iki yâ'dan hazfedilen ikincisi olup vâv harfinden dönüşmüştür; kalb yoluyla illetli kılındığı gibi hazf yoluyla da illetli kılınmıştır ve cumhura göre ikisi arasında bir fark yoktur.

ثم إن هذا الأخير- كما قال شيخ الإسلام- مثل أريد به من بقي في الضلالة بحيث لا يفارقها أصلا كما أن الأول مثل أريد به من خلقه الله تعالى على فطرة الإسلام وهداه بالآيات البينات إلى طريق الحق يسلكه كيف شاء لكن لا على أن يدل على كل واحد من هذه المعاني بما يليق به من الألفاظ الواردة في المثلين بواسطة تشبيهه بما يناسبه من معانيها فإن ألفاظ المثل باقية على معانيها الأصلية بل على أنه قد انتزعت من الأمور المتعددة المعتبرة في كل واحد من جانب المثلين هيئة على حدة ومن الأمور المتعددة المذكورة في كل واحد من جانب المثلين هيئة على حدة فشبهت بهما الأولتان ونزلتا منزلتهما فاستعمل فيهما ما يدل على الأخيرتين بضرب من التجوز إلى آخر ما قال، ونص القطب الرازي على أنهما تمثيلان لا استعارتان، ورد- كما قال الشهاب- بأن الظاهر بأن من كان ميتا ومن مثله في الظلمات من قبيل الاستعارة التمثيلية إذ لا ذكر للمشبه صريحا ولا دلالة بحيث ينافي الاستعارة والاستعارة الأولى بجملتها مشبهة والثانية مشبه به وهذا كما تقول في الاستعارة الإفرادية أيكون الأسد كالثعلب؟ أي الشجاع كالجبان وهو من بديع المعاني الذي ينبغي أن يتنبه له ويحفظ والتفسير المأثور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد بالميت الكافر الضال وبالأحياء الهداية وبالنور القرآن وبالظلمات الكفر والضلالة، والآية على ما أخرج أبو الشيخ عنه نزلت في عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه وهو المراد بمن أحياه الله تعالى وهداه، وأبي جهل بن هشام لعنه الله تعالى وهو المراد بمن مثله في الظلمات ليس بخارج، وروي عن زيد بن أسلم مثل ذلك.

Sonra Şeyhülislam'ın belirttiği üzere bu ikinci kısım; ilk misal ile Allah Teâlâ'nın İslam fıtratı üzere yarattığı ve apaçık ayetlerle dilediği gibi yürüyeceği hak yola hidayet ettiği kimse kastedildiği gibi, kendisiyle sapıklıkta kalıp ondan asla ayrılmayan kimsenin kastedildiği bir meseldir. Ancak bu, iki meselde geçen lafızlardan layık olanlarıyla bu manaların her birine, onun manalarına uygun olanlara benzetilmesi vasıtasıyla delalet etmesi şeklinde değildir; zira meselin lafızları aslî manaları üzere kalmaktadır. Bilakis iki meselin her bir tarafında muteber olan çoklu unsurlardan müstakil bir heyet çekilip çıkarılmış, iki meselin her bir tarafında zikredilen çoklu unsurlardan da müstakil bir heyet çıkarılmış; sonra ilk iki durum son iki duruma benzetilmiş ve onların yerine konulmuştur; böylece bir tür mecaz yoluyla son iki duruma delalet eden lafızlar ilk iki durum için kullanılmıştır... sözünün sonuna kadar böyle demiştir. Kutbüddin er-Râzî bunların istiare değil iki temsil olduğunu açıkça belirtmiştir. Şihâb'ın dediği gibi buna şöyle itiraz edilmiştir: Zahir olan, { مَنْ كانَ مَيْتاً } ve { مَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } ifadelerinin istiare-i temsiliyye kabilinden olduğudur; zira istiareye mani olacak şekilde müşebbehin ne sarih bir zikri ne de delaleti vardır; ilk istiare bütünüyle müşebbeh (benzetilen), ikincisi ise müşebbehün bih (kendisine benzetilen) konumundadır. Bu, müfred istiarede 'Aslan tilki gibi olur mu?' -yani cesur korkak gibi olur mu?- demen gibidir; bu, dikkat edilmesi ve ezberlenmesi gereken bedî' manalardandır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledilen meşhur tefsire göre ölüden maksat sapkın kâfir, diriltilmekten maksat hidayet, nurdan maksat Kur'an, karanlıklardan maksat ise küfür ve dalalettir. Ebü'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre ayet Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh hakkında inmiştir ki Allah Teâlâ'nın dirilttiği ve hidayet ettiği kimseden murat odur; diğeri ise Allah Teâlâ'nın lanetine uğrayasıca Ebû Cehil b. Hişâm'dır ki karanlıklar içinde kalıp oradan çıkamayan kimseden murat da odur. Zeyd b. Eslem'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir.

وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها في حمزة وأبي جهل، وعن عكرمة أنها في عمار بن ياسر وأبي جهل، وأيّا ما كان فالعبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب فيدخل في ذلك كل من انقاد لأمر الله تعالى ومن بقي على ضلاله وعتوه كَذلِكَ إشارة إلى التزيين المذكور على طرز ما قرر في أمثاله أو إشارة إلى إيحاء الشياطين إلى أوليائهم أو إلى تزيين الإيمان للمؤمنين زُيِّنَ من جهته تعالى خلقا أو من جهة الشياطين وسوسة لِلْكافِرِينَ كأبي جهل وأضرابه ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي ما استمروا على عمله من فنون الكفر والمعاصي التي من جملتها ما حكي عنهم من القبائح: وَكَذلِكَ قيل أي كما جعلنا في مكة أكابر مجرميها ليمكروا فيها جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ من سائر القرى أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها أو كما جعلنا أعمال أهل مكة مزينة لهم جعلنا في كل قرية إلخ، وإلى الاحتمالين ذهب الإمام الرازي. وجعل غير واحد جعل بمعنى صير المتعدية لمفعولين واختلف في تعيينهما

İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen bir rivayette ise ayetin Hamza ve Ebû Cehil hakkında olduğu; İkrime'den gelen rivayette ise Ammâr b. Yâsir ve Ebû Cehil hakkında olduğu nakledilmiştir. Her ne olursa olsun muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğen herkes ile sapıklığında ve azgınlığında ısrar eden herkes bu kapsama girer. { كَذلِكَ } “İşte böylece” ifadesi, benzerlerinde açıklandığı üzere zikredilen süslemeye bir işarettir; yahut şeytanların dostlarına vahyetmesine veya müminlere imanın süslü gösterilmesine işarettir. { زُيِّنَ } “süslü gösterildi”; Allah Teâlâ tarafından yaratma cihetiyle yahut şeytanlar cihetiyle vesvese yoluyla, { لِلْكافِرِينَ } “kâfirlere”; Ebû Cehil ve benzerlerine, { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları şeyler”; yani kendilerinden nakledilen çirkinlikler de dahil olmak üzere yapmayı sürdürdükleri küfür ve isyan çeşitleri [süslü gösterildi]. { وَكَذلِكَ } “Ve işte böylece”; denildi ki: Mekke'de oranın suçlu elebaşlarını tuzak kursunlar diye kıldığımız gibi, { جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ } “her kasabada kıldık/yerleştirdik”; diğer bütün beldelerde, { أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها } “oradaki günahkârların elebaşlarını, orada hile ve tuzak kursunlar diye”. Yahut Mekke ehlinin amellerini kendilerine süslü gösterdiğimiz gibi her kasabada da... kıldık demektir. İmam er-Râzî bu iki ihtimale de meyletmiştir. Birden fazla âlim { جَعَلْنا } fiilini iki mef'ûle geçişli olan "dönüştürdü/kıldı" (sayyere) anlamında kabul etmiş ve iki mef'ûlün belirlenmesinde ihtilaf etmiştir.

فقيل فِي كُلِّ قَرْيَةٍ مفعول ثان، وأَكابِرَ مُجْرِمِيها بالإضافة هو الأول، وقيل: أَكابِرَ مفعول أول ومُجْرِمِيها بدل منه، وقيل: أَكابِرَ مفعول ثان ومُجْرِمِيها مفعول أول لأنه معرفة فيتعين أنه المبتدأ بحسب الأصل، والتقدير جعلنا في كل قرية مجرميها أكابر فيتعلق الجار والمجرور بالفعل.

Buna göre { فِي كُلِّ قَرْيَةٍ } ifadesinin ikinci mef'ûl, tamlama halindeki { أَكابِرَ مُجْرِمِيها } ifadesinin ise birinci mef'ûl olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre { أَكابِرَ } birinci mef'ûl, { مُجْرِمِيها } ise ondan bedeldir. Bir diğer görüşe göre ise { أَكابِرَ } ikinci mef'ûl, { مُجْرِمِيها } ise marife (belirli) olduğu için asıl itibarıyla mübteda (özne) olması gerektiğinden birinci mef'ûldür. Takdiri de: 'Her kasabanın suçlularını elebaşları kıldık' şeklinde olur; bu durumda câr-mecrûr fiile taalluk eder.

واعترض أبو حيان كون مُجْرِمِيها بدلا من أَكابِرَ أو مفعولا بأنه خطأ وذهول عن قاعدة نحوية وهي أن أفعل التفضيل يلزم إفراده وتذكيره إذا كان بمن ظاهرة أو مقدرة أو مضافا إلى نكرة سواء كان لمفرد مذكر أو لغيره فإن طابق ما هو له تأنيثا وجمعا وتثنية لزمه أحد الأمرين إما الألف واللام أو الإضافة إلى معرفة وأَكابِرَ في التخريجين باق على الجمعية وهو غير معرف بأل ولا مضاف لمعرفة وذلك لا يجوز. وتعقبه الشهاب فقال: إنه غير وارد لأن أكابر وأصاغر أجري مجرى الأسماء لكونه بمعنى الرؤساء- كما نص عليه الراغب- وما ذكره إنما هو إذا بقي على معناه الأصلي. ويؤيده قول ابن عطية: أنه يقال أكابرة كما يقال أحمر وأحامرة كما قال:

Ebû Hayyân, { مُجْرِمِيها } lafzının { أَكابِرَ } lafzından bedel veya mef'ûl olmasına şu gerekçeyle itiraz etmiştir: Bu bir hatadır ve bir nahiv kuralından gaflet etmektir. Zira kurala göre ism-i tafdil, açık veya takdiri 'min' ile kullanıldığında yahut nekra bir isme muzaf kılındığında, ister müfred müzekker ister başkası için olsun, müfred ve müzekker kılınması zorunludur. Şayet cinsiyet ve sayı bakımından (müenneslik, tesniyelik ve cemilikte) nitelediği şeye uyum sağlarsa, iki durumdan birinin bulunması zorunlu olur: Ya harf-i tarif (elif-lâm) almalı ya da marife bir isme muzaf olmalıdır. Halbuki bu iki tahrice göre { أَكابِرَ } çoğul kalıbında kalmaktadır, elif-lâm ile marife kılınmamıştır ve marifeye de muzaf değildir; bu ise caiz değildir. Şihâb buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Bu itiraz varit değildir; çünkü ekâbir (büyükler) ve asâğir (küçükler) kelimeleri, Râgıb'ın da belirttiği üzere 'reisler' manasında olmaları hasebiyle isim yerine geçmiştir. Ebû Hayyân'ın zikrettiği kural ise kelimenin asıl manası üzere kalması durumundadır. İbn Atiyye'nin şu sözü de bunu desteklemektedir: Şairin dediği gibi 'ahmer' kelimesine 'ahâmire' denildiği gibi 'ekâbir'e de 'ekâbire' denir:

إن الأحامرة الثلاث تعولت وإن رده أبو حيان بأنه لم يعلم أن أحدا من أهل اللغة والنحو أجاز في جمع أفضل أفاضلة وفيه نظر. وأما الجواب بأنه على حذف المضاف المعرفة للعلم به أي أكابر الناس أو أكابر أهل القرية فلا يخفى ضعفه اه. وظاهر كلام الزمخشري أن الظرف لغو و «أكابر» أول المفعولين مضاف لمجرميها و «ليمكروا» المفعول الثاني.

'Şüphesiz o üç kırmızı (et, şarap ve koku) helak etti...' Ebû Hayyân dil ve nahiv ehlinden hiçbirinin 'efdal' kelimesinin çoğulunda 'efâdıle' kullanımına cevaz verdiğinin bilinmediğini söyleyerek bunu reddetmişse de bunda eleştiriye açık bir yön vardır. Bilindiği için marife olan muzafın hazfedildiği takdiriyle 'insanların ekâbiri' yahut 'kasaba halkının ekâbiri' şeklinde verilen cevaba gelince, bunun zayıflığı gizli değildir (alıntı sonu). Zemahşerî'nin sözünün zahirine göre ise zarf lağv (müteallakı olmayan) olup { أَكابِرَ }, { مُجْرِمِيها } lafzına muzaf olan birinci mef'ûldür, { لِيَمْكُرُوا } ise ikinci mef'ûldür.

وجوز بعضهم كون جعل متعديا لواحد على أن المراد بالجعل التمكين بمعنى الإقرار في المكان والإسكان فيه ومفعوله أَكابِرَ مُجْرِمِيها بالإضافة، ويفهم من كلام البعض أن احتمال الإضافة لا يجري إلا على تفسير جعلناهم بمكناهم ولا يخلو ذلك عن دغدغة. وقال العلامة الثاني بعد سرد عدة من الأقوال: والذي يقتضيه النظر الصائب أن فِي كُلِّ قَرْيَةٍ لغو وأَكابِرَ مُجْرِمِيها مفعول أول ولِيَمْكُرُوا هو الثاني ولا يخفى حسنه بيد أنه مبني على جعل الإشارة لأحد الأمرين اللذين أشير فيما سبق إليهما. وناقش في ذلك شيخ الإسلام وادعى أن الأقرب جعل المشار إليه الكفرة المعهودين باعتبار اتصافهم بصفاتهم والإفراد باعتبار الفريق أو المذكور، ومحل الكاف النصب على أنه المفعول الثاني لجعلنا قدم عليه لإفادة التخصيص كما في قوله سبحانه: وكَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ [النساء: ٩٤] والأول أَكابِرَ مُجْرِمِيها، والظرف لغو أي ومثل أولئك الكفرة الذين هم صناديد مكة ومجرموها جعلنا في كل قرية أكابرها المجرمين أن جعلناهم متصفين بصفات المذكورين مزينا لهم أعمالهم مصرين على الباطل مجادلين به الحق ليمكروا فيها أي ليفعلوا المكر فيها اه. ولا يخفى بعده.

Bazıları da kılmaktan (ce'l) maksadın mekanda yerleştirip iskan etmek manasında imkân tanımak (temkin) olduğu esasına dayanarak fiilin tek mef'ûle geçişli olmasını caiz görmüşlerdir; mef'ûlü de tamlama halindeki { أَكابِرَ مُجْرِمِيها } ifadesidir. Bazılarının sözünden, izafet ihtimalinin ancak 'onları kıldık' ifadesinin 'onlara imkân tanıdık' şeklinde tefsir edilmesiyle geçerli olacağı anlaşılmaktadır ki bu da tartışmadan uzak değildir. Allâme-i Sânî bir dizi görüşü sıraladıktan sonra şöyle demiştir: Doğru bir incelemenin gerektirdiği şudur ki { فِي كُلِّ قَرْيَةٍ } lağv, { أَكابِرَ مُجْرِمِيها } birinci mef'ûl, { لِيَمْكُرُوا } ise ikincisidir. Bunun güzelliği açıktır; ancak daha önce işaret edilen iki husustan birine işaret kılınması temeline dayanır. Şeyhülislam bu hususu tartışmış ve en uygun olanın, işaret edilenin nitelikleriyle nitelenmeleri bakımından bilinen kâfirler kılınması olduğunu iddia etmiştir; tekil getirilmesi ise topluluk veya zikredilen merci itibarıyladır. Kâf harfinin iraptaki yeri, tahsis ifade etmesi için öne alınmış olarak { جَعَلْنا } fiilinin ikinci mef'ûlü olması sebebiyle mansubdur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce siz de böyleydiniz” [Nisâ 94] kavlinde de böyledir. Birinci mef'ûl { أَكابِرَ مُجْرِمِيها } ifadesidir, zarf ise lağvdır. Yani: Mekke'nin elebaşları ve suçluları olan o kâfirler gibi, her kasabada da oranın suçlu elebaşlarını, zikredilenlerin vasıflarıyla vasıflanmış, amelleri kendilerine süslenmiş, batılda ısrarcı ve onunla hakka karşı mücadele eder kıldık ki orada hile yapsınlar, yani orada tuzak kursunlar (alıntı sonu). Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.

وتخصيص الأكابر لأنهم أقوى على استتباع الناس والمكر بهم. وقرىء «أكابر مجرميها» وهذه تسلية لرسول الله ﷺ.

Ekâbirin (elebaşlarının) tahsis edilmesi, onların insanları peşlerinden sürüklemeye ve onlara tuzak kurmaya daha muktedir olmalarındandır. { أَكابِرَ مُجْرِمِيها } şeklinde de okunmuştur. Bu, Resûlullah ﷺ için bir tesellidir.

وقوله سبحانه: وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ اعتراض على سبيل الوعد له ﵊ والوعيد للكفرة الماكرين أي وما يحيق غائلة مكرهم إلا بهم وَما يَشْعُرُونَ حال من ضمير يَمْكُرُونَ أي إنما يمكرون بأنفسهم والحال أنهم ما يشعرون بذلك أصلا بل يزعمون أنهم يمكرون بغيرهم وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ رجوع إلى بيان حال مجرمي أهل مكة بعد ما بين بطريق التسلية حال غيرهم فإن العظيمة المنقولة إنما صدرت عنهم لا عن سائر المجرمين أي وإذا جاءتهم آية بواسطة الرسول ﵊.

Allah Teâlâ'nın: { وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ } “Onlar ancak kendilerine tuzak kurarlar” buyruğu, Peygamber'e aleyhisselâm bir vaat, hilekâr kâfirlere ise bir tehdit kabilinden bir itiraziyyedir (ara cümledir). Yani onların tuzaklarının felaketi sadece kendilerini kuşatır. { وَما يَشْعُرُونَ } “halbuki farkında değillerdir” cümlesi, { يَمْكُرُونَ } fiilindeki zamirden haldir. Yani onlar aslında bunun kesinlikle farkında olmayıp bilakis başkalarına tuzak kurduklarını zanneder bir halde sadece kendilerine tuzak kurmaktadırlar. { وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “Onlara bir ayet geldiği zaman” buyruğu, teselli yoluyla başkalarının halini açıkladıktan sonra Mekke ehlinin suçlularının halini açıklamaya dönüştür. Zira nakledilen o büyük cürüm diğer suçlulardan değil bizzat onlardan sadır olmuştur. Yani Resûl aleyhisselâm vasıtasıyla onlara bir ayet geldiği zaman...

قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ قال شيخ الإسلام: قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما حتى يوحى إلينا ويأتينا جبريل ﵇ فيخبرنا أن محمدا ﵊ صادق كما قالوا أَوْ تَأْتِيَ

{ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “'Allah'ın peygamberlerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler”. Şeyhülislam şöyle demiştir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Bize vahiy gelmedikçe ve Cebrail aleyhisselâm bize gelip Muhammed'in aleyhisselâm doğru sözlü olduğunu haber vermedikçe [asla inanmayız]'; nitekim onların: { أَوْ تَأْتِيَ

بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا

{ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe” [İsrâ 92] dedikleri gibi.

[الإسراء: ٩٢] . وعن الحسن البصري مثله، وهذا كما ترى صريح في أن ما علق بإيتاء ما أوتي الرسل ﵈ هو إيمانهم برسول الله ﷺ وبما أنزل إليه إيمانا حقيقيا كما هو المتبادر منه عند الإطلاق خلا أنه يستدعي أن يحمل ما أوتي رسل الله على مطلق الوحي ومخاطبة جبريل ﵇ في الجملة وأن يصرف الرسالة في قوله سبحانه: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ عن ظاهرها وتحمل على رسالة جبريل ﵇ بالوجه المذكور، ويراد بجعلها تبليغها إلى المرسل إليه لا وضعها في موضعها الذي هو الرسول ليتأتى كونه جوابا عن اقتراحهم وردا له بأن كون معنى الاقتراح لن نؤمن بكون تلك الآية نازلة من عند الله تعالى إلى الرسول ﵊ حتى يأتينا جبريل بالذات عيانا كما يأتي الرسل فيخبرنا بذلك، ومعنى الرد الله أعلم بمن يليق بإرسال جبريل ﵇ إليه الأمر من الأمور إيذانا بأنهم بمعزل من استحقاق ذلك التشريف، وفيه من التمحل ما لا يخفى.

Hasan-ı Basrî'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Gördüğün gibi bu rivayet, peygamberlere aleyhimüsselâm verilenin bir benzerinin verilmesine bağlanan şeyin; mutlak bırakıldığında ilk akla gelen şey olduğu üzere, onların Resûlullah'a ﷺ ve ona indirilene hakiki anlamda iman etmeleri olduğu hususunda açıktır. Ancak bu durum, Allah'ın peygamberlerine verilen şeyin mutlak vahye ve genel olarak Cebrail'in aleyhisselâm hitabına hamledilmesini ve Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” kavlindeki risaletin zahirinden saptırılarak zikredilen vecihle Cebrail'in aleyhisselâm elçiliğine hamledilmesini; verilmesinden (ce'l) muradın da peygamberlik makamına yerleştirilmesi değil elçilik yapılan kimseye tebliğ edilmesi olmasını gerektirir ki bu söz, onların tekliflerine bir cevap ve onu reddetme niteliği taşısın. Zira teklifin manası: 'Cebrail bizzat peygamberlere geldiği gibi bize de ayan beyan gelip bunu haber vermedikçe bu ayetin Allah Teâlâ katından Resûl'e aleyhisselâm indirildiğine asla inanmayız' şeklinde olur; reddin manası ise: 'Allah, Cebrail'i aleyhisselâm herhangi bir husus için göndermeye kimin layık olduğunu en iyi bilendir' şeklinde olup onların bu şerefe nail olma liyakatinden uzak olduklarını bildirmek içindir. Bunda ise gizlenemeyecek derecede bir zorlama (tekellüf) vardır.

وأنت تعلم أنه لا تمحل في حمل ما أوتي رسل الله على مطلق الوحي بل في العدول عن قول لن نؤمن حتى نجعل رسلا مثلا إلى ما في النظم الكريم نوع تأييد لهذا الحمل، نعم صرف الرسالة عن ظاهرها وحمل الجعل على التبليغ لا يخلو عن بعد، ولعل الأمر فيه سهل. ويفهم من كلام البعض أن مطلق الوحي ومخاطبة جبريل ﵇ في الجملة وإن لم يستدع تلك الرسالة إلا أنه قريب من منصبها فيصلح ما ذكر جوابا بدون حاجة إلى الصرف والحمل المذكورين، وفيه ما فيه. وقال مقاتل: نزلت في أبي جهل حين قال: زاحمنا بني عبد مناف في الشرف حتى إذا صرنا كفرسي رهان قالوا: منا نبي يوحى إليه والله لا نرضى به ولا نتبعه أبدا حتى يأتينا وحي كما يأتيه. وقال الضحاك: سأل كل واحد من القوم أن يخص بالرسالة والوحي كما أخبر الله تعالى عنهم في قوله سبحانه: بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً [المدثر: ٥٢] قال الشيخ: ولا يخفى أن كل واحد من هذين القولين وإن كان مناسبا للرد المذكور لكنه يقتضي أن يراد بالإيمان المعلق بإيتاء مثل ما أوتي الرسل مجرد تصديقهم برسالته ﷺ في الجملة من غير شمول لكافة الناس، وأن يكون كلمة حتى في قول اللعين. حتى يأتينا وحي كما يأتيه إلخ غاية لعدم الرضى لا لعدم الاتباع فإنه مقرر على تقديري إتيان الوحي وعدمه، فالمعنى لن نؤمن رسالته أصلا حتى نؤتى نحن من النبوة مثل ما أوتي رسل الله أو إيتاء رسل الله، ولا يخفى أنه يجوز أن تكون حتى في كلام اللعين غاية للاتباع أيضا على أن المراد به مجرد الموافقة وفعل مثل ما يفعله ﷺ من توحيد الله تعالى وترك عبادة الأصنام لاقفو الأثر بالائتمار، على أن اللعين إنما طلب إتيان وحي كما يأتي النبي ﷺ وليس ذلك نصا في طلب الاستقلال المنافي للاتباع.

Bilirsin ki Allah'ın peygamberlerine verilen şeyin mutlak vahye hamledilmesinde bir zorlama yoktur; bilakis 'Biz de elçi kılınmadıkça iman etmeyiz' gibi bir ifadeden Kur'an'ın nazmındaki ifadeye dönülmesinde bu yoruma bir tür destek vardır. Evet, risaleti zahirinden saptırmak ve 'kılma'yı tebliğe hamletmek uzak bir ihtimal olmaktan uzak değildir; fakat bu husustaki mesele belki de kolaydır. Bazılarının sözünden anlaşılmaktadır ki mutlak vahiy ve genel olarak Cebrail'in aleyhisselâm hitabı o risaleti gerektirmese bile onun makamına yakındır; dolayısıyla zikredilen husus, bahsi geçen saptırma ve tefsire ihtiyaç duyulmaksızın bir cevap olmaya elverişlidir; ancak bunda da eleştirilecek yönler vardır. Mukâtil şöyle demiştir: Ayet, Ebû Cehil'in şu sözü üzerine inmiştir: 'Şeref hususunda Abdümenâfoğulları ile yarıştık; nihayet yarış atları gibi başa baş hale geldiğimizde onlar: «Aramızdan kendisine vahiy gelen bir peygamber çıktı» dediler. Vallahi ona gelen vahiy gibi bize de bir vahiy gelmedikçe ona asla razı olmayız ve ona asla uymayız.' Dahhâk ise şöyle demiştir: O topluluğun her bir ferdi, Allah Teâlâ'nın onlar hakkında: { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } “Aksine onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini istiyor” [Müddessir 52] kavlinde haber verdiği gibi, peygamberlik ve vahyin kendisine has kılınmasını istemiştir. Şeyh [Âlûsî] şöyle demiştir: Gizli değildir ki bu iki görüşün her biri zikredilen redde uygun düşse de peygamberlere verilenin bir benzerinin verilmesine bağlanan imandan muradın, bütün insanları kapsamaksızın sadece onun ﷺ peygamberliğini genel olarak tasdik etmeleri olmasını; melunun 'bize de vahiy gelmedikçe...' sözündeki 'hattâ' (kadar / -medikçe) kelimesinin de uymamanın değil razı olmamanın gayesi (sınırı) olmasını gerektirir. Zira uymamak, vahyin gelmesi ve gelmemesi takdirlerinin her ikisinde de sabittir. Bu durumda mana: 'Peygamberlere verilenin yahut peygamberlere yapılan verişin bir benzeri bizatihi peygamberlik olarak bize verilmedikçe onun peygamberliğine asla inanmayız' şeklinde olur. Gizli değildir ki melunun sözündeki 'hattâ' edatının, emre boyun eğerek izini takip etmek değil de sadece muvafakat etmek ve onun ﷺ yaptığı gibi Allah Teâlâ'yı birleyip putlara tapmayı terk etmek kastedilerek 'uymak' fiilinin gayesi olması da caizdir. Kaldı ki o melun, sadece Hz. Peygamber'e ﷺ gelen vahiy gibi bir vahyin gelmesini talep etmiştir; bu ise uymaya mani olan tam bağımsızlık talebinde sarih değildir.

ولعل مراده عليه اللعنة المشاركة في الشرف بحيث لا ينحط عنه ﵊ بالكلية ويمكن أن يدعي أيضا أن هؤلاء الكفرة لكون كل منهم أبا جهل بما يقتضيه منصب الرسالة لا يأبون كون الرسولين يجوز أن يبعث أحدهما إلى الآخر ويلزم أحدهما امتثال أمر الآخر واتباعه وإن كان مشاركا له في أصل الرسالة فليفهم،

Melunun muradı, belki de ondan aleyhisselâm tamamen aşağıda kalmayacak şekilde şerefe ortak olmaktır. Şöyle bir iddia da bulunulabilir: Bu kâfirlerin her biri peygamberlik makamının gerektirdiği hususlarda birer 'Ebû Cehil' (cehaletin babası) oldukları için, iki elçiden birinin diğerine gönderilmesini ve risaletin aslında ona ortak olsa bile birinin diğerinin emrine uymasını ve ona tabi olmasını caiz görmekten kaçınmazlar; iyi anlaşılsın!

وقيل: إن الوليد ابن المغيرة قال لرسول الله ﷺ: لو كانت النبوة حقا لكنت أولى بها منك لأني أكبر منك سنا وأكثر مالا وولدا فنزلت هذه الآية.

Denildi ki: Velîd b. el-Mugîre, Resûlullah'a ﷺ: 'Eğer peygamberlik hak olsaydı ben ona senden daha layık olurdum; çünkü ben senden yaşça daha büyük, mal ve evlatça daha çoğum' dedi; bunun üzerine bu ayet indi.

وتعقبه الشيخ قدس سره أنه لا تعلق له بكلامهم المردود إلا أن يراد بالإيمان المعلق بما ذكر مجرد الإيمان بكون الآية النازلة وحيا صادقا لا الإيمان بكونها نازلة إليه ﵊ فيكون المعنى وإذا جاءتهم آية نازلة إلى الرسول قالوا: لن نؤمن بنزولها من عند الله حتى يكون نزولها إلينا لا إليه لأنا نحن المستحقون دونه فإن ملخص معنى قوله: «لو كانت النبوة حقا» إلخ لو كان ما تدعيه من النبوة حقا لكنت أنا النبي لا أنت وإذا لم يكن الأمر كذلك فليست بحق، ومآله تعليق الإيمان بحقية النبوة بكون نفسه نبيا.

Şeyh -kuddise sirruh- buna şu şekilde itiraz etmiştir: Zikredilen şarta bağlanan imandan murat, ayetin ona aleyhisselâm indiğine iman etmek değil de sadece inen ayetin sadık bir vahiy olduğuna iman etmek olmadıkça bu rivayetin onların reddedilen sözleriyle bir ilgisi kurulamaz. Bu durumda mana şöyle olur: 'Resûl'e inen bir ayet kendilerine geldiğinde: «Biz layık olduğumuz, o ise layık olmadığı için o ayet ona değil de bize inmedikçe onun Allah katından indirildiğine asla inanmayız» dediler.' Zira onun 'Eğer peygamberlik hak olsaydı...' sözünün hülasası şudur: 'İddia ettiğin peygamberlik şayet hak olsaydı peygamber sen değil ben olurdum; durum böyle olmadığına göre o hak değildir.' Neticesi ise peygamberliğin hak olduğuna inanmayı bizzat kendisinin peygamber olması şartına bağlamaktır.

وأنت تعلم أن إطلاق النبوة وقولهم رُسُلُ اللَّهِ ليس بينهما كمال الملاءمة بحسب الظاهر كما لا يخفى،

Bilirsin ki 'nübüvvet' ifadesinin mutlak kullanımı ile onların { رُسُلُ اللَّهِ } 'Allah'ın elçileri' demeleri arasında gizli olmayacağı üzere zahiren tam bir uyum yoktur.

فالحق سقوط هذا القول عن درجة الاعتبار وإن روي مثله عن ابن جريج لما في تطبيقه على ما في الآية من مزيد العناية.

Doğru olan, İbn Cüreyc'den de benzeri rivayet edilmiş olsa bile ayetteki ifadelere tatbik edilmesindeki aşırı zorlama sebebiyle bu görüşün itibar derecesinden düşmesidir.

ومِثْلَ ما أُوتِيَ نصب على أنه نعت لمصدر محذوف وما مصدرية أي حتى نؤتاها إيتاء مثل إيتاء رسل الله، وإضافة الإيتاء إليهم لأنهم منكرون لإيتائه ﵊، و «حيث» مفعول لفعل مقدر أي يعلم وقد خرجت عن الظرفية بناء على القول بتصرفها ولا عبرة بمن أنكره. والجملة بعدها كما نص عليه أبو علي في كتاب الشعر صفة لها، وإضافتها إلى ما بعدها حيث استعملت ظرفا. وقال الرضي: الأولى أن حيث مضافة ولا مانع من إضافتها وهي اسم إلى الجملة، وبحث فيه، ولا يجوز فيها هنا عند الكثير أن تكون مجرورة بالإضافة لأن أفعل بعض ما يضاف إليه. ولا منصوبة بأفعل نصب الظرف لأن علمه تعالى غير مقيد بالظرف وممن نص على ذلك ابن الصائغ، وجوز بعضهم الثاني ورد ما علل به المنع منه بأن يجوز جعل تقييد علمه تعالى بالظرف مجازيا باعتبار ما تعلق به بل ذلك أولى من إخراج حيث عن الظرفية فإنه إما نادر أو ممتنع.

{ مِثْلَ ما أُوتِيَ } ifadesi, hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olarak mansubdur; 'mâ' ise masdariyyedir. Yani: 'Allah'ın peygamberlerine verilen gibi bize de bir verişle verilmedikçe' demektir. Vermenin (îtâ) peygamberlere izafe edilmesi, onların Hz. Peygamber'e aleyhisselâm verileni inkar etmelerindendir. { حَيْثُ } kelimesi takdiri bir fiilin mef'ûlüdür, yani 'bilir' [demektir]; munsarif olduğu (zarf dışı kullanılabildiği) görüşüne dayanılarak zarfiyetten çıkmıştır ve bunu inkar edene itibar edilmez. Ebû Ali'nin Kitâbü'ş-Şi'r'de belirttiği üzere kendisinden sonraki cümle onun sıfatıdır; zarf olarak kullanıldığında ise kendisinden sonrakine muzaftır. Radî şöyle demiştir: Evla olan, 'haysü' lafzının muzaf olmasıdır ve bir isim olarak cümleye muzaf kılınmasına bir mani yoktur; ancak bu tartışılmıştır. Birçok nahivciye göre burada izafetle mecrûr olması caiz değildir; çünkü ism-i tafdil muzaf olduğu şeyin bir parçasıdır. 'A'lem' ile zarf nasbı olarak mansub olması da caiz değildir; zira Allah Teâlâ'nın ilmi bir zarf ile mukayyet değildir. Bunu açıkça belirtenlerden biri İbnü's-Sâig'dir. Bazıları ise ikinci ihtimali caiz görmüş ve caiz olmamasına dair ileri sürülen gerekçeyi şu şekilde reddetmiştir: Allah Teâlâ'nın ilminin bir zarf ile takyid edilmesi, taalluk ettiği şey itibarıyla mecazi kabul edilebilir; hatta bu, 'haysü' kelimesini zarfiyetten çıkarmaktan daha evladır; zira o ya nadirdir ya da caiz değildir.

وجملة اللَّهُ أَعْلَمُ إلخ استئناف بياني، والمعنى أن منصب الرسالة ليس مما ينال بما يزعمونه من كثرة المال والولد وتعاضد الأسباب والعدد وإنما ينال بفضائل نفسانية ونفس قدسية أفاضها الله تعالى بمحض الكرم والجود على من كمل استعداده، ونص بعضهم على أنه تابع للاستعداد الذاتي وهو لا يستلزم الإيجاب الذي يقوله الفلاسفة لأنه سبحانه إن شاء أعطى ذلك وإن شاء أمسك وإن استعد المحل، وما في المواقف من أنه لا يشترط في الإرسال الاستعداد الذاتي بل الله تعالى يختص برحمته من يشاء محمول على الاستعداد الذاتي الموجب، فقد جرت عادة الله تعالى أن يبعث من كل قوم أشرفهم وأطهرهم جبلة، وتمام البحث في موضعه.

{ اللَّهُ أَعْلَمُ } ile başlayan cümle istînâf-ı beyânîdir. Manası şudur: Risalet makamı onların zannettiği gibi mal ve evlat çokluğuyla, sebeplerin ve sayıların birbirini desteklemesiyle elde edilecek bir şey değildir; o ancak Allah Teâlâ'nın sırf kerem ve cömertliğiyle istidadı kemale ermiş kimseye bahşettiği nefis faziletler ve kudsî bir nefis ile elde edilir. Bazıları bunun zati istidada tabi olduğunu açıkça belirtmiştir; bu ise felsefecilerin söylediği icap (zorunluluk) fikrini gerektirmez. Çünkü Allah Teâlâ dilerse onu verir, dilerse mahal hazır olsa bile tutar. el-Mevâkıf'ta geçen, elçilikte zati istidadın şart olmadığı, bilakis Allah Teâlâ'nın rahmetini dilediğine has kılacağı yönündeki ifade ise [fiili] zorunlu kılan zati istidat görüşüne hamledilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın âdeti, her kavimden yaratılışça en şerefli ve en temiz olanını peygamber olarak göndermek şeklinde cereyan etmiştir; bu bahsin tamamı kendi yerindedir.

وقرأ أكثر السبعة «رسالاته» بالجمع، وعن بعضهم أنه يسن الوقف على رُسُلُ اللَّهِ وأنه يستجاب الدعاء بين الآيتين ولم أر في ذلك ما يعول عليه سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا استئناف آخر ناع عليهم ما سيلقونه من فنون الشر بعد ما نعي عليهم حرمانهم مما أملوه، والسين للتأكيد، ووضع الموصول موضع الضمير لمزيد التشنيع، وقيل:

Yedi kıraat imamının çoğu kelimeyi çoğul olarak { رسالاته } şeklinde okumuştur. Bazılarından { رُسُلُ اللَّهِ } üzerinde vakfetmenin sünnet olduğu ve iki ayet arasında duanın müstecap olduğu nakledilmişse de buna dair güvenilecek bir delil görmedim. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا } “O suç işleyenlere isabet edecektir” buyruğu, umdukları şeyden mahrum bırakıldıkları yüzlerine vurulduktan sonra, karşılaşacakları kötülük çeşitlerini haber veren diğer bir istinaftır. 'Sin' harfi tekit içindir. İsmi mevsulün zamir yerine getirilmesi kınamayı artırmak içindir. Bir görüşe göre de:

إشعارا بعلية مضمون الصلة أي يصيبهم البتة مكان ما تمنوه وعلقوا به أطماعهم الفارغة من عز النبوة وشرف الرسالة صَغارٌ أي ذل عظيم وهوان بعد كبرهم عِنْدَ اللَّهِ يوم القيامة.

Sılanın (cümlenin) içeriğinin illet olduğuna dikkat çekmek içindir; yani peygamberliğin izzeti ve risaletin şerefinden temenni ettikleri ve boş tamahlarını bağladıkları şeyin yerine kendilerine mutlaka { صَغارٌ } “bir alçaklık”, yani büyüklenmelerinden sonra büyük bir zillet ve hakaret, { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında”; kıyamet gününde [isabet edecektir].

وقيل: من عند الله وعليه أكثر المفسرين كما قال الفراء، واعترضه بأنه لا يجوز في العربية أن تقول: جئت عند زيد وأنت تريد من عند زيد، وقيل: المراد أن ذلك في ضمانه سبحانه أو ذخيرة لهم عنده وهو جار مجرى التهكم كما لا يخفى وَعَذابٌ شَدِيدٌ في الآخرة أو في الدنيا بِما كانُوا يَمْكُرُونَ أي بسبب مكرهم المستمر أو بمقابلته، وحيث كان هذا من أعظم مواد إجرامهم صرح بسببه فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ أي يعرفه طريق الحق ويوفقه للإيمان، وقالت المعتزلة: المراد يهديه إلى الثواب أو إلى الجنة أو يثيبه على الهدى أو يزيده ذلك يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فيتسع له وينفسح وهو مجاز أو كناية عن جعل النفس مهيأة لحلول الحق فيها مصفاة عما يمنعه وينافيه كما أشار إليه ﷺ حين

Ferrâ'nın belirttiği gibi müfessirlerin çoğuna göre bu 'Allah katından' manasındadır. Ancak Arapçada 'Zeyd'in yanından geldim' demek isterken 'Zeyd'in yanında geldim' denilemeyeceği gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. Bir görüşe göre murat, bunun Allah Teâlâ'nın teminatı altında olması yahut O'nun katında onlar için bir birikim olmasıdır ki gizli olmayacağı üzere bu bir tariz ve istihza kabilindendir. { وَعَذابٌ شَدِيدٌ } “ve şiddetli bir azap”; ahirette yahut dünyada, { بِما كانُوا يَمْكُرُونَ } “kurmakta oldukları tuzaklar sebebiyle”; yani sürekli kurdukları tuzaklar sebebiyle yahut buna karşılık olarak [isabet edecektir]. Bu onların cürümlerinin en büyük unsurlarından biri olduğu için sebebi açıkça zikredilmiştir. { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse”; yani kime hak yolu tanıtır ve iman etmeye muvaffak kılarsa. Mutezile şöyle demiştir: Murat, onu sevaba veya cennete iletmesi yahut hidayeti sebebiyle ona sevap vermesi ya da bunu artırmasıdır. { يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “onun göğsünü İslâm'a açar”; böylece göğsü İslam için genişler ve ferahlar. Bu bir mecazdır veya nefsin hakka mahal olmaya hazır kılınmasından, ona mani olan ve zıt düşen şeylerden arındırılmasından kinayedir; nitekim Resûlullah ﷺ de şu hadisinde buna işaret etmiştir:

قيل له: «كيف الشرح يا رسول الله؟ فقال: نور يقذف في الصدر فينشرح له وينفسح فقيل: هل لذلك من آية يعرف بها يا رسول الله؟ فقال ﵊ الإنابة إلى دار الخلود والتجافي عن دار الغرور والاستعداد للموت قبل لقاء الموت» .

Kendisine: 'Genişletme (şerh) nasıl olur ya Resûlallah?' diye sorulunca: «O, göğse atılan bir nurdur; göğüs onunla açılır ve genişler» buyurdu. 'Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır ya Resûlallah?' denilince aleyhisselâm: «Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzak durmak ve ölüm gelip çatmadan önce ölüme hazırlanmaktır» buyurdu.

وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ أي يخلق فيه الضلالة لسوء اختياره، وقيل: المراد يضله عن الثواب أو عن الجنة أو عن زيادة الإيمان أو يخذله ويخلي بينه وبين ما يريده يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً بحيث ينبو عن قبول الحق فلا يكاد

{ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ } “Kimi de saptırmak isterse”; yani kötü tercihi sebebiyle onda sapıklığı yaratırsa. Bir görüşe göre murat: Onu sevaptan veya cennetten yahut imanın artmasından mahrum bırakması ya da onu yardımsız bırakıp istediği şeyle baş başa bırakmasıdır. { يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } “onun göğsünü daraltır, öyle sıkıştırır ki”; öyle ki hakkı kabul etmekten kaçınır ve onda neredeyse,

يكون فيه للخير منفذ وقرأ ابن كثير «ضيقا» بالتخفيف، ونافع وأبو بكر عن عاصم «حرجا» بكسر الراء أي شديد الضيق والباقون بفتحها وصفا بالمصدر للمبالغة، وأصل معنى الحرج- كما قال الراغب- مجتمع الشيء، ومنه قيل:

hayır için bir menfez bulunmaz. İbn Kesîr 'dayyikan' kelimesini tahfif ile 'daykan' şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Nâfi ve Ebû Bekir 'haracen' kelimesini râ harfinin kesresiyle 'haricen' şeklinde okumuştur ki 'son derece dar' demektir. Diğerleri ise mübalağa kastıyla masdarla niteleyerek râ harfinin fethasıyla okumuşlardır. Râgıb'ın belirttiği üzere 'harec' kelimesinin asıl anlamı bir şeyin toplanıp sıkışmasıdır; bundan dolayı,

للضيق حرج، وقال بعض المحققين: أصل معناه شدة الضيق فإن الحرجة غيضة أشجارها ملتفة بحيث يصعب دخولها.

darlığa 'harec' denilmiştir. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: Kelimenin asıl manası darlığın şiddetidir; nitekim 'harace', ağaçları birbirine girmiş ve içine girilmesi zor olan sık ağaçlıktır.

وأخرج ابن حميد، وابن جرير، وغيرهما عن أبي الصلت الثقفي أن عمر رضي الله تعالى عنه قرأ حَرَجاً بفتح الراء وقرأ بعض من عنده من أصحاب رسول الله ﷺ «حرجا» بكسرها فقال عمر: ابغوني رجلا من كنانة واجعلوه راعيا وليكن مدلجيا فأتوه به فقال له عمر: يا فتى ما الحرجة فيكم؟ قال: الحرجة فينا الشجرة تكون بين الأشجار التي لا تصل إليها راعية ولا وحشية ولا شيء فقال عمر رضي الله تعالى عنه: كذلك قلب المنافق لا يصل إليه شيء من الخير كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ استئناف أو حال من ضمير الوصف أو وصف آخر، والمراد المبالغة في ضيق صدره حيث شبه بمن يزاول ما لا يقدر عليه فإن صعود السماء مثل فيما هو خارج عن دائرة الاستطاعة، وفيه تنبيه على أن الإيمان يمتنع منه كما يمتنع منه الصعود، والامتناع في ذلك عادي. وعن الزجاج معناه كأنما يتصاعد إلى السماء نبوا عن الحق وتباعدا في الهرب منه، وأصل يَصَّعَّدُ يتصعد وقد قرىء به فأدغمت التاء في الصاد.

İbn Humeyd, İbn Cerîr ve başkaları Ebü's-Salt es-Sekafî'den rivayet ettiklerine göre Ömer radıyallâhu anh kelimeyi râ'nın fethasıyla { حَرَجاً } şeklinde okumuş, yanındaki Resûlullah'ın ﷺ ashabından bazıları ise râ'nın kesresiyle 'haricen' şeklinde okumuştu. Bunun üzerine Ömer: 'Bana Kinâne kabilesinden bir adam bulun; çoban olsun ve Müdlic oğullarından olsun' dedi. Adamı getirdiklerinde Ömer ona: 'Ey genç, aranızda harace nedir?' diye sordu. Adam: 'Bizde harace, ne bir otlayan hayvanın ne bir vahşi hayvanın ne de başka bir şeyin kendisine ulaşamadığı, diğer ağaçların arasında kalmış ağaçtır' dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: 'İşte münafığın kalbi de böyledir, ona hiçbir hayır ulaşamaz' dedi. { كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } “sanki göğe tırmanıyormuş gibi” cümlesi istinaf veya sıfatın zamirinden hal yahut başka bir sıfattır. Kastedilen, göğsünün darlığında mübalağadır; zira gücünün yetmediği bir şeye girişen kimseye benzetilmiştir; nitekim göğe tırmanmak güç yetirilebilecek dairenin dışındaki şeyler için bir meseldir. Bunda, göğe yükselmek nasıl imkansızsa onun iman etmesinin de öyle imkansız olduğuna bir işaret vardır; buradaki imkansızlık âdetidir. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre manası: Haktan yüz çevirip ondan kaçışta uzaklaşarak sanki göğe yükseliyormuş gibi demektir. { يَصَّعَّدُ } kelimesinin aslı 'yetasa''adu'dur; bu şekilde de okunmuştur ve tâ harfi sâd harfine idgam edilmiştir.

وقرأ ابن كثير يَصَّعَّدُ وأبو بكر عن عاصم «يصاعد» وأصله أيضا يتصاعد ففعل به ما تقدم.

İbn Kesîr 'yassa''adu', Âsım'dan Ebû Bekir ise 'yassâ'adu' şeklinde okumuştur. Bunun aslı da 'yetasa''adu' olup öncekinde yapılan işlem bunda da yapılmıştır.

كَذلِكَ إشارة إلى الجعل المذكور بعده على ما مر تحقيقه أو إشارة إلى الجعل السابق أي مثل ذلك الجعل أي جعل الصدر حرجا على الوجه المذكور يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ أي العذاب أو الخذلان.

{ كَذلِكَ } “İşte böylece”; tahkiki geçtiği üzere kendisinden sonra zikredilen kılmaya (ce'l) yahut önceki kılmaya işarettir. Yani işte bu kılma gibi, zikredilen şekilde göğsün daraltılması gibi; { يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ } “Allah murdarlığı verir”; yani azabı veya yardımsız bırakmayı (hızlanı),

وأخرج ابن المنذر وغيره عن مجاهد أنه قال: الرِّجْسَ ما لا خير فيه. وقال الراغب: الرِّجْسَ الشيء القذر، وقال الزجاج: هو اللعنة في الدنيا والعذاب في الآخرة. وأصله- على ما قيل- من الارتجاس وهو الاضطراب عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ أي عليهم. ووضع الظاهر موضع المضمر للتعليل وَهذا أي ما جاء به القرآن كما روي عن ابن مسعود أو الإسلام كما روي عن ابن عباس أو ما سبق من التوفيق والخذلان كما قيل صِراطُ رَبِّكَ أي طريقه الذي ارتضاه أو عادته وطريقته التي اقتضها حكمته. ولا يخفى ما في التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير المخاطب من اللطف مُسْتَقِيماً لا اعوجاج فيه ولا زيغ أو عادلا مطردا وهو إما حال مؤكدة لصاحبها وعاملها محذوف وجوبا مثل هذا أبوك عطوفا أو مؤسسة والعامل فيها معنى الإشارة أو ها التي للتنبيه قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ بيناها مفصلة لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ أي يتذكرون ما في تضاعيفها فيعلمون أن كل الحوادث بقضائه سبحانه وقدره وأنه جل شأنه حكيم عادل في جميع أفعاله، وتخصيص هؤلاء القوم بالذكر لأنهم المنتفعون بذلك التفصيل لَهُمْ أي لهؤلاء القوم دارُ السَّلامِ أي الجنة كما قال قتادة، والسلام هو الله تعالى كما قال الحسن، وابن زيد، والسدي، وإضافة الدار إليه سبحانه للتشريف. وقال الزجاج والجبائي: السَّلامِ بمعنى السلامة أي دار السلامة من الآفات والبلايا وسائر المكاره التي يلقاها أهل النار. وقيل: هو بمعنى التسليم أي دار تحيتهم فيها سلام عِنْدَ رَبِّهِمْ أي في ضمانه وتكفله التفضلي أو ذخيرة لهم عنده لا يعلم كنه ذلك غيره. والجملة مستأنفة، وقيل صفة لقوم وَهُوَ وَلِيُّهُمْ أي محبهم أو ناصرهم بِما كانُوا يَعْمَلُونَ أي بسبب أعمالهم الصالحة أو متوليهم متلبسا بجزائها بأن يتولى إيصال الثواب إليهم.

İbnü'l-Münzir ve başkaları Mücâhid'den nakletmiştir ki o: { الرِّجْسَ } içinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir demiştir. Râgıb: 'Rics, pis olan şeydir' demiştir. Zeccâc ise: 'O, dünyada lanet, ahirette ise azaptır' demiştir. Aslı -denildiğine göre- irticâstan yani çalkantı ve sarsıntıdan gelmektedir. { عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “iman etmeyenlerin üstüne [kılar/verir]”; yani onların aleyhine. Zamir yerine açık ismin getirilmesi illet bildirmek içindir. { وَهذا } “İşte bu”; İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiği üzere Kur'an'ın getirdiği şey yahut İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere İslam yahut denildiği gibi yukarıda geçen muvaffak kılma ve yardımsız bırakma [durumları], { صِراطُ رَبِّكَ } “Rabbinin yoludur”; yani O'nun razı olduğu yolu veya hikmetinin gerektirdiği âdeti ve sünnetidir. Muhatap zamirine izafe edilerek Rablik unvanının getirilmesindeki incelik gizli değildir. { مُسْتَقِيماً } “dosdoğru olarak”; içinde hiçbir eğrilik ve sapma olmayan yahut adil ve tutarlı bir şekilde. Bu lafız ya sahibini pekiştiren bir haldir ve 'İşte şefkatli olarak baban' cümlesinde olduğu gibi amili vücuben hazfedilmiştir; yahut kurucu (müessise) bir haldir ve amili işaret manası veya tenbih için olan 'hâ' harfidir. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Gerçekten ayetleri etraflıca açıkladık”; onları tafsilatlı bir şekilde beyan ettik, { لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “öğüt alıp düşünen bir topluluk için”; yani onun inceliklerini düşünüp bütün hadiselerin O'nun kaza ve kaderiyle olduğunu, şanı yüce olan Allah'ın bütün fiillerinde hikmet sahibi ve adil olduğunu bilen kimseler için. Bu topluluğun özellikle zikredilmesi, bu tafsilattan istifade edenlerin onlar olmasındandır. { لَهُمْ } “Onlar içindir”; yani bu topluluk için, { دارُ السَّلامِ } “esenlik yurdu”; yani Katâde'nin dediği gibi cennet. Hasan, İbn Zeyd ve Süddî'nin dediği gibi es-Selâm, Allah Teâlâ'dır; yurdun O'na izafe edilmesi şereflendirmek içindir. Zeccâc ve Cübbâî şöyle demiştir: es-Selâm, selamet manasındadır; yani cehennem ehlinin karşılaşacağı afetlerden, belalardan ve diğer bütün nahoş durumlardan selamet yurdudur. Denildi ki: O, selamlaşma (teslîm) manasındadır; yani içindeki tahiyyeleri selam olan yurttur. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında”; yani O'nun lütufkar güvencesi ve kefaleti altında yahut O'nun katında onlar için öyle bir birikimdir ki mahiyetini O'ndan başkası bilemez. Cümle istinaftır; 'kavm' kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir. { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “Ve O, onların dostudur”; yani onları seven veya onlara yardım edendir, { بِما كانُوا يَمْكُرُونَ } “yapmakta oldukları ameller sebebiyle”; yani salih amelleri sebebiyle yahut mükafatlarını ulaştırmayı bizzat üstlenerek onların işlerini görendir.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا لتفاوت مراتب أرواحهم في الصفاء والكدورة والنور والظلمة والقرب والبعد. ومن هنا قيل: والجاهلون لأهل العلم أعداء. وكلما اشتد التفاوت اشتدت العداوة وزاد الإيذاء الناشئ منها. ولهذا

Ayetlerdeki işarî nükteler kabilinden şunlar söylenebilir: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “Böylece her peygamber için bir düşman kıldık”; çünkü onların ruhlarının mertebeleri arılık ve bulanıklıkta, nur ve karanlıkta, yakınlık ve uzaklıkta birbirinden farklıdır. Buradan hareketle: 'Cahiller ilim ehline düşmandır' denilmiştir. Farklılık şiddetlendikçe düşmanlık da şiddetlenir ve bundan doğan eziyet artar. Bundan dolayıdır ki:

ورد في بعض الآثار «ما أوذي نبي مثل ما أوذيت» .

Bazı rivayetlerde: «Bana eziyet edildiği gibi hiçbir peygambere eziyet edilmedi» buyrulmuştur.

وتسبب هذه العداوة مزيد

Bu düşmanlık, daha fazla

التوجه إلى الحق جل شأنه والإعراض عن الملاذ والحرص على الفضيلة التي يقهر بها العدو والاحتراز عما يوشك أن يكون سببا للطعن إلى غير ذلك وَلِتَصْغى أي تميل إليه أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ وهم المحجوبون لوجود المناسبة وَلِيَرْضَوْهُ بمحبتهم إياه وليقترفوا ما هم مقترفون من اسم التعاضد والتظاهر أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ المعجز الجامع مُفَصَّلًا فيه الحق والباطل بحيث لا يبقى معه مقال لقائل فطلب ما سواه مما لا يليق بعاقل ولا يميل إليه إلا جاهل وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أي تم قضاؤه في الأزل بما قضى وقدر صِدْقاً مطابقا لما يقع وَعَدْلًا مناسبا للاستعداد، وقيل: صدقا فيما وعد وعدلا فيما أوعد لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ لأنها على طرز ما ثبت في علمه والانقلاب محال وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ أي من الجهة السفلية بالركون إلى الدنيا وعالم النفس والطبيعة يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لأنهم لا يدعون إلا للشهوات المبعدة عن الله تعالى إِنْ يَتَّبِعُونَ أي ما يتبعون لكونهم محجوبين في مقام النفس بالأوهام والخيالات إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ بقياس الغائب على الشاهد وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ من الأقوال والأفعال الظاهرة على الجوارح وَباطِنَهُ من العقائد الفاسدة والعزائم الباطلة.

Hakk'a -şânı yücedir- yönelmeye, lezzetlerden yüz çevirmeye, düşmanın kendisiyle kahredileceği fazilete hırs göstermeye, ayıplanma sebebi olabilecek şeylerden sakınmaya ve benzeri hususlara vesile olur. { وَلِتَصْغى } “ve meyletsin diye”; yani yönelsin diye, { أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “inanmayanların kalpleri”; onlar münasebet bulunduğu için perdelenmiş olanlardır. { وَلِيَرْضَوْهُ } “ve ondan hoşnut olsunlar diye”; onu sevmeleri sebebiyle ve kazanacakları yardımlaşma ve destekleşme günahını kazansınlar diye. { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } “Benimle sizin aranızda hakem olarak Allah'tan başkasını mı arayayım?” { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ } “Oysa size o Kitab'ı indiren O'dur”; hakkı ve batılı, söyleyene hiçbir söz bırakmayacak şekilde { مُفَصَّلًا } “ayrıntılı olarak” açıklayan o muciz ve cami Kitab'ı indirmiştir. Dolayısıyla O'ndan başkasını aramak akıllı birine yakışmaz ve ona ancak bir cahil meyleder. { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin sözü tamamlandı”; yani O'nun ezeldeki hükmü ve takdiri tastamam gerçekleşmiştir, { صِدْقاً } “doğruluk bakımından”; vuku bulan şeye uygun olarak, { وَعَدْلًا } “ve adalet bakımından”; istidada uygun olarak. Denildi ki: Vaadinde sadık, tehdidinde adildir. { لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun sözlerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur”; zira O'nun sözleri ilminde sabit olan tarz üzeredir ve dönüşüm imkansızdır. { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan”; yani dünyaya, nefis ve tabiat alemine meylederek aşağı cihette kalanlara uyarsan, { يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “seni Allah'ın yolundan saptırırlar”; zira onlar ancak Allah Teâlâ'dan uzaklaştıran şehvetlere davet ederler. { إِنْ يَتَّبِعُونَ } “Onlar ancak uyarlar”; nefis makamında vehim ve hayallerle perdelendikleri için uydukları şey sadece, { إِلَّا الظَّنَّ } “zandan başkası değildir”, { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “ve onlar sadece yalan uydurup saçmalarlar”; gaybı şahide kıyas ederek. { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ } “Günahın açığını bırakın”; uzuvlarda zahir olan söz ve fiilleri, { وَباطِنَهُ } “ve gizlisini de”; fasit inançları ve batıl azimleri.

وقال سهل: ظاهر الإثم المعاصي كيف كانت وباطنه حبها، وقال الشبلي: ظاهر الإثم الغفلة وباطنه نسيان مطالعة السوابق، وقال بعضهم: ظاهر الإثم طلب الدنيا وباطنه طلب الجنة لأن الأمرين يشغلان عن الحق وكل ما يشغل عنه سبحانه فهو إثم، وقيل: ظاهر الإثم حظوظ النفس وباطنه حظوظ القلب، وقيل: ظاهر الإثم حب الدنيا وباطنه حب الجاه، وقيل: ظاهر الإثم رؤية الأعمال وباطنه سكون القلب إلى الأحوال.

Sehl şöyle demiştir: Günahın zahiri nasıl olursa olsun isyanlar, batını ise onları sevmektir. Şiblî şöyle demiştir: Günahın zahiri gaflet, batını ise geçmişteki hükümleri tefekkür etmeyi unutmaktır. Bazıları şöyle demiştir: Günahın zahiri dünyayı talep etmek, batını ise cenneti talep etmektir; zira her iki durum da Hak'tan alıkoyar ve şanı yüce olan Allah'tan alıkoyan her şey günahtır. Denildi ki: Günahın zahiri nefsin hazları, batını ise kalbin hazlarıdır. Denildi ki: Günahın zahiri dünya sevgisi, batını ise makam sevgisidir. Denildi ki: Günahın zahiri amelleri görmek, batını ise kalbin hallere güvenip sükun bulmasıdır.

وَإِنَّ الشَّياطِينَ وهم المحجوبون بالظاهر عن الباطن لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ أي من يواليهم من المنكرين لِيُجادِلُوكُمْ بما يتلقونه من الشبه وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ وتركتم ما أنتم عليه من التوحيد إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ مثلهم أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً بالجهل وهو النفس أو الاحتجاب بصفاتها فأحييناه بالعلم ومحبة الحق أو كشف حجب صفاته وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً من هدايتنا وعلمنا أو نورا من صفاتنا أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً بالمجاهدات فَأَحْيَيْناهُ بروح المشاهدات أو ميتا بشهوات النفس فأحييناه بصفاء القلب أو ميتا برؤية الثواب فأحييناه برؤية المآب إلى الوهاب وجعلنا له نور الفراسة أو الإرشاد،

{ وَإِنَّ الشَّياطِينَ } “Şüphesiz şeytanlar”; yani zahir ile batından perdelenmiş olanlar, { لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “kendi dostlarına mutlaka fısıldarlar”; yani inkarcılardan kendilerini dost edinenlere, { لِيُجادِلُوكُمْ } “sizinle mücadele etsinler diye”; aldıkları şüphelerle. { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } “Eğer onlara uyarsanız”; ve üzerinde bulunduğunuz tevhidi terk ederseniz, { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “şüphesiz siz de müşrikler olursunuz”; tıpkı onlar gibi. { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً } “Ölü iken... olan kimse mi?”; cehaletle ölü olan -ki o nefistir yahut nefsin sıfatlarıyla perdelenmektir-, { فَأَحْيَيْناهُ } “kendisini dirilttiğimiz”; ilim ve Hak sevgisiyle yahut sıfatlarının perdelerini keşfederek [dirilttiğimiz], { وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً } “ve kendisine bir nur verdiğimiz”; hidayetimizden ve ilmimizden yahut sıfatlarımızdan bir nur [verdiğimiz kimse mi?]. [Yahut] mücahedelerle ölü iken müşahedelerin ruhuyla dirilttiğimiz kimse mi? Yahut nefsin şehvetleriyle ölü iken kalbin safiyetiyle dirilttiğimiz kimse mi? Yahut sevabı görmekle ölü iken çok bağışlayıcı olan Allah'a dönüşü görmekle dirilttiğimiz ve kendisine firaset yahut irşad nuru verdiğimiz kimse mi?

وقال جعفر الصادق: المعنى أومن كان ميتا عنا فأحييناه بنا وجعلناه إماما يهدي بنور الإجابة ويرجع إليه الضلّال،

Câfer es-Sâdık şöyle demiştir: Manası; bizden yana ölü iken kendimizle dirilttiğimiz ve icabet nuruyla hidayete erdiren, sapanların kendisine başvurduğu bir önder kıldığımız kimse [mi?] demektir.

وقال ابن عطاء: أومن كان ميتا بحياة نفسه وموت قلبه فأحييناه بإماتة نفسه وحياة قلبه وسهلنا عليه سبل التوفيق وكحلناه بأنوار القرب فلا يرى غيرنا ولا يلتفت إلى سوانا كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ أي ظلمات نفسه وصفاته وأفعاله لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها لسوء استعداده كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ المحجوبين ما كانُوا يَعْمَلُونَ فاحتجبوا به وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها ويكون ذلك سببا لمزيد كمال العارفين حسبما تقدم في جعل الأعداء للأنبياء ﵈. ويمكن أن يكون إشارة إلى ما في الأنفس أي «وكذلك جعلنا في كل قرية» وجود الإنسان التي هي البدن أَكابِرَ مُجْرِمِيها من قوى النفس الأمارة «ليمكروا فيها» بإضلال القلب وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ لأن عاقبة مكرهم راجع إليهم آفاقا وأنفسا وَإِذا جاءَتْهُمْ على يد الرسول ﵊ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ من الرسالة إليهم اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ وذلك حيث خزينة الاستعداد عامرة والنفس قدسية سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا بالاحتجاب عن الحق صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ أي ذلك بذهاب قدرهم حين خراب أبدانهم وَعَذابٌ شَدِيدٌ بحرمانهم الملائم ووصول المنافي إليهم في المعاد الجسماني فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ إليه

İbn Atâ ise şöyle demiştir: Nefsinin hayatı ve kalbinin ölümüyle ölü iken nefsinin ölümü ve kalbinin dirilişiyle dirilttiğimiz, tevfik yollarını kendisine kolaylaştırdığımız ve yakınlık nurlarıyla gözüne sürme çektiğimiz; böylece bizden başkasını görmeyen ve gayrımıza iltifat etmeyen kimse, { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde kalan”; yani nefsinin, sıfatlarının ve fiillerinin karanlıklarında kalan, { لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “oradan hiç çıkamayacak olan kimse gibi midir?”; istidadının kötülüğü sebebiyle. { كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ } “İşte böylece kâfirlere süslü gösterildi”; perdelenmiş olanlara, { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları şeyler”; böylece onunla perdelendiler. { وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها } “İşte böylece her kasabada oradaki günahkârların elebaşlarını, orada hile ve tuzak kursunlar diye kıldık/yerleştirdik”; bu durum, peygamberlere aleyhimüsselâm düşmanlar kılınması bahsinde geçtiği üzere ariflerin kemalatının artmasına vesile olsun. Bunun enfüsteki (insanın iç dünyasındaki) duruma bir işaret olması da mümkündür: Yani insanın varlığı olan beden kasabasında, kalbi saptırmak için 'orada tuzak kursunlar diye' emmâre nefsin kuvvetlerinden oranın suçlu elebaşlarını kıldık. { وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ } “Halbuki onlar ancak kendilerine tuzak kurarlar”; çünkü tuzaklarının akıbeti afakta ve enfüste kendilerine döner. { وَإِذا جاءَتْهُمْ } “Onlara geldiği zaman”; Resûl aleyhisselâm vasıtasıyla, { آيَةٌ } “bir ayet”, { قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “'Allah'ın peygamberlerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler”; kendilerine elçilik verilmesi gibi. { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir”; o da istidat hazinesinin mamur ve nefsin kudsi olduğu yerdir. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا } “O suç işleyenlere isabet edecektir”; Hak'tan perdelenmek suretiyle suç işleyenlere, { صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında bir alçaklık”; bedenlerinin harap olduğu sırada değerlerinin gitmesiyle bir zillet, { وَعَذابٌ شَدِيدٌ } “ve şiddetli bir azap”; cismani meadda kendilerine uygun olandan mahrum kalmaları ve kendilerine aykırı olanın ulaşmasıyla [isabet edecektir]. { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ } “Allah kimi hidayete erdirmek isterse”; Kendisine [iletmek]

ويعرفه به يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ بأن يقذف فيه نورا من أنواره فيعرفه بذلك وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً لا يدخل فيه شيء من أنوار شمس العرفان كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ نبوا وهربا عن قبول ذلك لأنه خلاف استعداده، وقيل: المعنى فمن يرد الله أن يهديه للتوحيد يشرح صدره لقبول نور الحق وإسلام الوجود إلى الله سبحانه بكشف حجب صفات نفسه عن وجه قلبه الذي يلي النفس فينفسح لقبول نور الحق ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا باستيلاء النفس عليه وضغطها له كما يصعد في سماء روحه مع تلك الهيئات البدنية المظلمة وذلك أمر محال، وقيل غير ذلك كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ أي رجس التلوث بنتن الطبيعة عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ وهم المحجوبون عن الحق وهذا أي طريق التوحيد أو الجعل صِراطُ رَبِّكَ أي طريقه الذي ارتضاه أو عادته التي اقتضتها حكمته قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ المعارف والحقائق المركوزة في استعدادهم لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ هي ساحة جلاله وحضائر قدس صفاته ومساقط وقوع أنوار جماله المنزهة عن خطر الحجاب وعلة العتاب وطريان العذاب وهو وليهم بنعت رعايتهم وكشف جماله لهم أو وليهم يحفظهم عن رؤية الغير في البين. ويجوز أن يكون المعنى لهم دار السلامة من كل خوف وآفة حيث يكون العبد فيها في ظل الذات والصفات وريف البقاء بعد الفناء والكثير على أن السلام من أسمائه تعالى فما ظنك بدار تنسب إليه جل شأنه:

ve Kendisini ona tanıtmak isterse, { يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “onun göğsünü İslâm'a açar”; nurlarından bir nuru onun içine atar ve bu sayede Kendisini tanıtır. { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } “Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü daraltır, öyle sıkıştırır ki”; irfan güneşinin nurlarından hiçbir şey oraya giremez. { كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } “sanki göğe tırmanıyormuş gibi”; bunu kabul etmekten kaçınarak ve uzaklaşarak; zira bu onun istidadına aykırıdır. Bir görüşe göre mana şöyledir: Allah kimi tevhide hidayet etmek isterse nefsinin sıfatlarının perdelerini kalbinin nefse bakan yüzünden kaldırarak onun göğsünü Hakk'ın nurunu kabule ve varlığını Allah Teâlâ'ya teslim etmeye açar; böylece kalbi Hakk'ın nurunu kabul için genişler. Kimi de saptırmak isterse nefsin ona galebe çalması ve onu sıkıştırmasıyla göğsünü dar ve sıkıntılı kılar; tıpkı o karanlık bedeni heyetlerle birlikte ruhunun semasına yükselmeye çalışan kimse gibi ki bu imkansız bir iştir. Başka açıklamalar da yapılmıştır. { كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ } “İşte böylece Allah murdarlığı verir”; yani tabiatın kokuşmuşluğuyla kirlenme murdarlığını, { عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “iman etmeyenlerin üstüne [kılar]”; onlar Hak'tan perdelenmiş kimselerdir. { وَهذا } “Ve bu”; yani tevhid yolu yahut bu kılma fiili, { صِراطُ رَبِّكَ } “Rabbinin yoludur”; yani O'nun razı olduğu yolu veya hikmetinin iktiza ettiği sünnetidir. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “Öğüt alıp düşünen bir topluluk için ayetleri etraflıca açıkladık”; istidatlarına yerleştirilmiş marifetleri ve hakikatleri hatırlayanlar için. { لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında esenlik yurdu onlar içindir”; o da O'nun celal meydanı, sıfatlarının kudsiyet bahçeleri ve cemal nurlarının tecelli ettiği yerlerdir ki perde tehlikesinden, itap illetinden ve azap arız olmasından münezzehtir. { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “Ve O, onların dostudur”; onları gözetme ve cemalini onlara açma vasfıyla yahut aradaki gayrı görmekten onları koruyan dosttur. Mananın: 'Kula zatın ve sıfatların gölgesinde, fenadan sonra bekā bolluğunda bulunduğu her türlü korku ve afetten selamet yurdu onlar içindir' şeklinde olması da caizdir. Âlimlerin çoğu es-Selâm'ın Allah Teâlâ'nın isimlerinden olduğu görüşündedir; artık şânı yüce olan Allah'a nisbet edilen bir yurdu sen düşün:

إذا نزلت سلمى بواد فماؤه ... زلال وسلسال وأشجاره ورد

'Selmâ bir vadiye indiğinde, oranın suyu tatlı ve berrak akar, ağaçları ise güle durur.'

نسأل الله تعالى أن يدخلنا هاتيك الدار بحرمة نبيه المختار ﷺ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً نصب على الظرفية والعامل فيه مقدر أي اذكر أو نقول أو كان ما لا يذكر لفظاعته، وجوز أن يكون مفعولا به لمقدر أيضا أي اذكر ذلك اليوم، والضمير المنصوب لمن يحشر من الثقلين، وقيل: للكفار. وقرأ حفص عن عاصم. وروح عن يعقوب «يحشر» بالياء والباقون بنون العظمة على الالتفات لتهويل الأمر.

Seçkin Peygamberi ﷺ hürmetine Allah Teâlâ'dan bizi o yurda girdirmesini niyaz ederiz. { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Onların hepsini toplayacağı gün” ifadesi zarf olarak mansubdur; amili takdiridir, yani 'hatırla' yahut 'diyeceğiz' demektir veya dehşetinden ötürü anılamayacak şeyler vuku bulacaktır. Takdiri bir fiilin mef'ûlüün bihi olması da caiz görülmüştür, yani 'o günü hatırla' [demektir]. Mansub zamir, haşredilecek olan insan ve cin topluluklarına (sekaleyn) aittir; kâfirlere ait olduğu da söylenmiştir. Âsım'dan Hafs ve Ya'kûb'dan Ravh 'yahşuruhum' şeklinde yâ ile okumuş, diğer kıraat imamları ise meselenin dehşetini ifade etmek üzere iltifat yoluyla azamet nûnu ile 'nahşuruhum' şeklinde okumuşlardır.

وقوله سبحانه: امَعْشَرَ الْجِنِ

Allah Teâlâ'nın: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ } “Ey cin topluluğu!” buyruğu,

على إضمار القول، والمعشر الجماعة أمرهم واحد، وقال الطبرسي:

sözün (kavl) takdir edilmesi esasına dayanır. 'Ma'şer', durumları bir olan topluluktur. Tabersî şöyle demiştir:

الجماعة التامة من القوم التي تشتمل على أصناف الطوائف ومنه العشرة لأنها تمام العقد، والمراد بالجن أو بمعشرهم على ما قيل الشياطين، وذكر بعض الفضلاء أن الجن يقال على وجهين، أحدهما للروحانيين المستترين عن الحواس كلها فيدخل فيهم الملائكة والشياطين، وثانيهما للروحانيين مما عدا الملائكة، وقال آخرون: إن الروحانيين ثلاثة:

Çeşitli zümreleri ve sınıfları içine alan eksiksiz insan topluluğudur; sayının kemali olduğu için on sayısına da 'aşere' denilmesi bundandır. Cinden yahut cin topluluğundan maksat, denildiğine göre şeytanlardır. Bazı faziletli âlimler cinnin iki şekilde kullanıldığını zikretmiştir: Birincisi, bütün duyulardan gizlenen ruhanî varlıklar için kullanılır ki buna melekler ve şeytanlar da dahil olur. İkincisi ise melekler dışındaki ruhanî varlıklar için kullanılır. Başkaları ise ruhanî varlıkların üç kısım olduğunu söylemiştir:

أخيار وهم الملائكة وأشرار وهم الشياطين. وأوساط فيهم أخيار وأشرار، وأيا ما كان فالمقصود بالنداء الأشرار الذين يغوون الناس فإنهم أهل للخطاب بقوله سبحانه: قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ أي أكثرتم من إغوائهم وإضلالهم كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ومجاهد، والزجاج، فالكلام على حذف مضاف أو منهم بأن جعلتموهم أتباعكم فحشروا معكم كما يقال: استكثر الأمير من الجنود وهذا بطريق التوبيخ والتقريع.

Hayırlılar ki onlar meleklerdir; şerliler ki onlar şeytanlardır; ve içlerinde hayırlılar da şerliler de bulunan orta gruptur. Her ne olursa olsun hitaptan maksat insanları azdıran şerlilerdir; zira Allah Teâlâ'nın: { قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “İnsanlardan pek çoğunu yoldan çıkardınız” hitabına muhatap olanlar onlardır. Yani İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Mücâhid ve Zeccâc'ın belirttiği üzere onları azdırmayı ve saptırmayı çoğalttınız demektir; bu durumda söz muzafın hazfi üzeredir. Yahut 'komutan askerlerini çoğalttı' denildiği gibi onları kendinize tabi kılıp sizinle birlikte haşrolunmalarını sağladınız demektir. Bu hitap azarlama ve kınama yoluyladır.

قيل: وإنما ذكر المعشر في جانب الجن دون جانب الانس لما أن الإغواء كثيرا ما يقتضي التظاهر والتعاون، وفي المعشر نوع إيماء إليه ولا كذلك الغوى وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ أي الذين أطاعوهم واتبعوهم مِنَ الْإِنْسِ أي الذين هم من الإنس أو كائنين منهم، فمن إما لبيان الجنس أو متعلقة بمحذوف وقع حالا من أولياء رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ أي انتفع الإنس بالجن حيث دلوهم على الشهوات وما يتوصل به إليها والجن بالإنس حيث اتخذوهم قادة ورؤساء واتبعوا أمرهم فأدخلوا عليهم السرور بذلك.

Denildi ki: 'Ma'şer' kelimesinin insan tarafında değil de cin tarafında zikredilmesi, azdırmanın çoğunlukla yardımlaşma ve dayanışmayı gerektirmesi sebebiyledir; 'ma'şer' lafzında da buna bir tür işaret vardır; sapmak ise böyle değildir. { وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ } “Onların dostları dedi ki”; yani onlara itaat edip uyanlar, { مِنَ الْإِنْسِ } “insanlardan [olan]”; yani insan cinsinden olanlar yahut onlardan bulunanlar. 'Min' edatı ya cins beyanı içindir ya da 'evliyâ' kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. { رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ } “'Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık'”; yani insanlar cinlerin kendilerine şehvetleri ve onlara ulaştıracak yolları göstermesiyle onlardan faydalandı; cinler de insanların kendilerini lider ve reis edinip emirlerine uymaları ve böylece onlara sevinç vermeleriyle insanlardan faydalandı.

وعن الحسن، وابن جريج، والزجاج، وغيرهم أن استمتاع الإنس بهم أنهم كانوا إذا سافر أحدهم وخاف الجن قال: أعوذ بسيد هذا الوادي. واستمتاعهم بالإنس اعترافهم بأنهم قادرون على إعاذتهم وإجارتهم.

Hasan, İbn Cüreyc, Zeccâc ve başkalarından nakledildiğine göre insanların onlardan faydalanması; içlerinden biri yolculuk yapıp cinden korktuğunda 'Bu vadinin efendisine sığınırım' demesidir. Cinlerin insanlardan faydalanması ise insanların cinlerin kendilerini korumaya ve himaye etmeye muktedir olduklarını itiraf etmeleridir.

وعن محمد بن كعب أن المراد باستمتاع بعضهم ببعض طاعة بعضهم بعضا وموافقته له. وقال البلخي: يحتمل أن يكون الاستمتاع مقصورا على الإنس فيكون الإنس قد استمتع بعضهم ببعض الجن دون الجن.

Muhammed b. Ka'b'dan nakledildiğine göre bazılarının bazılarından faydalanmasından murat, bir kısmının diğerine itaat etmesi ve ona uymasıdır. Belhî şöyle demiştir: Faydalanmanın sadece insanlara hasredilmesi de muhtemeldir; bu takdirde insanların bir kısmı cinlerden faydalanmış olur, cinler ise insanlardan faydalanmamış olur.

وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا وهو يوم القيامة على ما قاله غير واحد، وعن الحسن، والسدي، وابن جريج أنه الموت والأول أولى، وإنما قال الأولياء ما قالوا اعترافا بما فعلوا من طاعة الشياطين واتباع الهوى وتكذيب البعث وإظهار للندامة عليها وتحسرا على حالهم واستسلاما لربهم وإلا ففائدة الخبر ولازمها مما لا تحقق له.

{ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا } “Ve bizim için belirlediğin ecelimize ulaştık”; birden fazla âlimin belirttiğine göre bu kıyamet günüdür. Hasan, Süddî ve İbn Cüreyc'den ise bunun ölüm olduğu rivayet edilmiştir; birinci görüş daha evladır. Dostların böyle söylemesi; şeytanlara itaat etmek, hevalarına uymak ve dirilişi yalanlamak suretiyle işlediklerini itiraf etmek, bunlardan dolayı pişmanlıklarını göstermek, hallerine hayıflanmak ve Rablerine teslim olmak içindir; aksi takdirde salt haber vermenin ve onun gereğinin bir hakikati yoktur.

قيل: ولعل الاقتصار على حكاية كلام الضالين للإيذان بأن المضلين قد أفحموا بالمرة فلم يقدروا على التكلم أصلا.

Denildi ki: Yalnızca sapanların sözünün aktarılmasıyla yetinilmesi, saptıranların tamamen susturulduklarını ve hiçbir şekilde konuşmaya güç yetiremediklerini bildirmek içindir.

وقرىء «آجالنا» بالجمع والَّذِي بالتذكير والإفراد، قال أبو علي: هو جنس أو وقع الذي موقع التي.

Kelime çoğul olarak 'âcâlenâ' şeklinde, { الَّذِي } ise müzekker ve müfred olarak okunmuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: O cinstir yahut 'ellezî', 'elletî' yerine geçmiştir.