Binûn

En'âm Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[عبس: ٣] وأن في مصحف أبي رضي الله تعالى عنه «وما أدراك لعلها» والكلام على هذا قد تم قبل أَنَّها والمفعول الثاني ليشعركم محذوف. والجملة استئناف لتعليل الإنكار وتقديره أي شيء يعلمكم حالهم وما سيكون عند مجيء ذلك لعلها إذا جاءت لا يؤمنون فما لكم تتمنون مجيئها فإن تمنيه إنما يليق بما إذا كان إيمانهم بها متحقق الوقوع عند مجيئها لا مرجو العدم. ومن الناس من زعم أن أَنَّها إلخ جواب قسم محذوف بناء على أن أن في جواب القسم يجوز فتحها ولا يخفى بعده. وقرأ ابن كثير، وأبو عمرو، وأبو بكر عن عاصم، ويعقوب «إنها» بالكسر على الاستئناف حسبما سيق مع زيادة تحقيق لعدم إيمانهم. قال في الكشف: وهو على جواب سؤال مقدر على ما ذكره الشيخ ابن الحاجب كأنه قيل لم وبخوا؟ فقيل لأنها إذا جاءت لا يؤمنون. ولك أن تبنيه على قوله تعالى: وَما يُشْعِرُكُمْ أي بما يكون منهم فإنه إبراز في معرض المحتمل كأنه قد سئل عنه سؤال شاك ثم علل بأنها إذا جاءت جزما بالطرف المحالف وبيانا لكون الاستفهام غير جار على الحقيقة. وفيه إنكار لتصديق المؤمنين على وجه يتضمن إنكار صدق المشركين في المقسم عليه. وهذا نوع من السحر البياني لطيف المسلك انتهى.

[Abese: 3] ve Ubeyy radıyallâhu teâlâ anh'ın mushafında [bu ayetin] «وما أدراك لعلها» şeklinde olması da [bunu desteklemektedir]. Buna göre kelâm, { أَنَّها } kelimesinden önce tamamlanmıştır ve { يشعركم } fiilinin ikinci mef'ûlü mahzuftur. Cümle, inkârı gerekçelendiren bir istînâftır (yeni başlangıçtır). Takdiri de şöyledir: Onların hâlini ve o [ayet] geldiğinde ne olacağını size bildiren nedir ki? Belki de o geldiğinde iman etmeyeceklerdir. Öyleyse ne oluyor da onun gelmesini temenni ediyorsunuz? Çünkü onun temenni edilmesi, ancak geldiğinde onların iman etmesi kesinlikle gerçekleşecek bir durum olduğunda yakışık alır; [imanlarının] yokluğundan endişe edilen bir durumda değil. İnsanlardan bazıları da, yeminin cevabında gelen { أن } edatının fethalı okunmasının caiz olmasından hareketle, { أَنَّها } vb. kısmın mahzuf bir yeminin cevabı olduğunu iddia etmiştir; bunun uzaklığı ise gizli değildir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ya'kûb, onların iman etmeyeceklerini daha da tekit etmekle birlikte, akışa uygun olarak istînâf üzere [hemzenin] kesresiyle «إنها» şeklinde okumuşlardır. el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: "Bu, Şeyh İbnü'l-Hâcib'in zikrettiği üzere takdîrî bir sorunun cevabı kabilindendir; sanki 'Niçin kınandılar?' denilmiş de 'Çünkü o geldiğinde iman etmeyecekler' cevabı verilmiştir. Dilersen bunu Allah Teâlâ'nın: { وَما يُشْعِرُكُمْ } yani 'Onlardan ne sâdır olacağını [size bildiren nedir?]' kavline de dayandırabilirsin. Zira bu, sanki şüphe eden birinin sorusu gibi ihtimal kalıbında ortaya konmuş, sonra da yemin edilen tarafın kesinliğiyle ve istifhamın hakikat üzere cereyan etmediğini açıklamak maksadıyla, geldiğinde [iman etmeyecekleri] gerekçesiyle illetlendirilmiştir. Bunda müminlerin [müşrikleri] tasdik etmelerine yönelik bir inkâr vardır ki, bu da müşriklerin üzerine yemin ettikleri husustaki sadakatlerinin inkârını zımnen içermektedir. Bu ise ince bir üsluba sahip beyânî bir büyü (sihr-i beyân) türüdür." [Sözü] bitti.

وقرأ ابن عامر، وحمزة «لا تؤمنون» بالفوقانية. والخطاب حينئذ في الآية للمشركين بلا خلاف. وقرىء «وما يشعرهم أنها إذا جاءتهم لا يؤمنون» فمرجع الإنكار إقدام المشركين على الحلف المذكور مع جهلهم بحال قلوبهم عند مجيء ذلك وبكونها حينئذ كما هي الآن. وقرىء «وما يشعركم» بسكون خالص واختلاس. وضمير بِها على سائر القراءات راجع للآية لا للآيات لأن عدم إيمانهم عند مجيء ما اقترحوه أبلغ في الذم كما أن استعمال إذا مع الماضي دون أن مع المستقبل لزيادة التشنيع عليهم. وزعم بعضهم أن عوده للآيات أولى لقربه مع ما فيه من زيادة المبالغة في بعدهم عن الإيمان وبلوغهم في العناد غاية الإمكان وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ عطف على لا يُؤْمِنُونَ داخل معه في حكم وَما يُشْعِرُكُمْ مقيد بما قيد به أي وما يشعركم أنا نقلب أفئدتهم عن إدراك الحق.

İbn Âmir ve Hamza iki noktalı 'tâ' (hitap) ile «لا تؤمنون» şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde ayetteki hitap hilafsız müşrikleredir. Ayet «وما يشعرهم أنها إذا جاءتهم لا تؤمنون» şeklinde de okunmuştur; buna göre inkârın merciı, o [mucize] geldiğindeki kalplerinin hâlini ve o andaki durumunun da şimdiki gibi olacağını bilmedikleri hâlde müşriklerin mezkûr yemine cüret etmeleridir. Ayet, tam sükûn ve ihtilâs ile «وما يشعركم» şeklinde de okunmuştur. { بِها } zamiri diğer kıraatlere göre ayetlere değil, tekil ayete râcidir; çünkü teklif ettikleri şey geldiğinde iman etmemeleri yergi bakımından daha beliğdir. Nitekim muzâri ile birlikte { أن } yerine, mâzî ile birlikte { إذا } edatının kullanılması da onları daha fazla kınamak ve rezil etmek içindir. Bazıları ise zamirin { الآيات } kelimesine dönmesinin, yakınlığından ötürü ve onların imandan uzaklıkları ile inattaki son noktaya varmış olmalarında daha fazla mübalağa bulunmasından dolayı daha evlâ olduğunu iddia etmiştir. { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } kavli, { لا يُؤْمِنُونَ } kavline matuftur; onunla birlikte { وَما يُشْعِرُكُمْ } ifadesinin hükmüne dâhildir ve onun takyid edildiği şeyle kayıtlıdır. Yani: 'Bizim onların kalplerini hakkı idrak etmekten çevireceğimizi size bildiren nedir?' demektir.

فلا يدركونه وأبصارهم عن اجتلائه فلا يبصرونه. وهذا على ما قال الإمام تقريرا لما في الآية الأولى من أنهم لا يؤمنون.

Böylece onu idrak edemezler; gözlerini de onu açıkça görmekten [çeviririz], böylece onu göremezler. Bu, İmam'ın [Fahreddin er-Râzî'nin] dediğine göre, ilk ayette geçen onların iman etmeyecekleri hükmünün bir takriridir.

وذكر شيخ الإسلام أن هذا التقليب ليس مع توجه الأفئدة والأبصار إلى الحق واستعدادها له بل لكمال نبوها عنه وإعراضها بالكلية ولذلك أخر ذكره عن ذكر عدم إيمانهم إشعارا بأصالتهم في الكفر وحسما لتوهم أن عدم إيمانهم ناشىء من تقليبه تعالى مشاعرهم بطريق الإجبار. وتحقيقه على ما ذكره شيخ مشايخنا الكوراني أنه سبحانه حيث علم في الأزل سوء استعدادهم المخبوء في ماهياتهم أفاض عليهم ما يقتضيه وفعل بهم ما سألوه بلسان الاستعداد بعد أن رغبهم ورهبهم وأقام الحجة وأوضح المحجة ولله تعالى الحجة البالغة وما ظلمهم الله سبحانه ولكن كانوا هم الظالمين كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أي بما جاء من الآيات بالله تعالى. وقيل: بالقرآن. وقيل: بمحمد ﷺ وإن لم يجر لذلك ذكر. وقيل: بالتقليب وهو كما ترى.

Şeyhülislam zikretmiştir ki: Bu çevirme, kalplerin ve gözlerin hakka yönelmesi ve ona istidatlı olmasıyla birlikte değildir; bilakis haktan tamamen yüz çevirmesi ve büsbütün uzaklaşması sebebiyledir. İşte bu yüzden [kalpleri çevirme] zikri, onların küfürdeki kökleşmişliklerini bildirmek ve onların iman etmeyişlerinin Allah Teâlâ'nın duygularını cebren çevirmesinden kaynaklandığı vehmini ortadan kaldırmak için iman etmeyişlerinin zikrinden sonraya bırakılmıştır. Şeyhlerimizin şeyhi el-Kûrânî'nin zikrettiğine göre bunun tahkiki şöyledir: Allah Sübhânehû, onların mahiyetlerinde saklı bulunan kötü istidatlarını ezelde bildiği için onlara bunun gerektirdiğini akıtmış; onları teşvik edip korkuttuktan, delili ikame edip apaçık yolu gösterdikten sonra istidat lisanıyla talep ettikleri muameleyi onlara yapmıştır. Üstün delil Allah Teâlâ'nındır; Allah Sübhânehû onlara zulmetmedi, lâkin onlar bizzat kendilerine zulmediyorlardı. { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ } yani Allah Teâlâ tarafından gelen ayetlere [iman etmedikleri gibi]. Kur'an'a [iman etmedikleri gibi] de denilmiştir. Adı geçmemiş olsa bile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [iman etmedikleri gibi] de denilmiştir. Çevirmeye [iman etmedikleri gibi] de denilmiştir ki bu[nun zayıflığı] gördüğün gibidir.

أَوَّلَ مَرَّةٍ أي عند ورود الآيات السابقة. والكاف في موضع النعت لمصدر منصوب بلا يؤمنون وما مصدرية أي لا يؤمنون بل يكفرون كفرا كائنا ككفرهم أول مرة. وتوسيط تقليب الأفئدة والأبصار لأنه من متممات عدم إيمانهم. وقال أبو البقاء: إن الكاف نعت لمصدر محذوف أي تقليبا ككفرهم أي عقوبة مساوية لمعصيتهم أول مرة ولا يخفى ما فيه. والآية ظاهرة في أن الإيمان والكفر بقضاء الله تعالى وقدره.

{ أَوَّلَ مَرَّةٍ } yani önceki ayetler geldiğinde [iman etmedikleri gibi]. Kâf harfi, { لا يؤمنون } fiilinin mansub masdarına sıfat konumundadır; { ما } ise masdariyyedir. Yani: 'İman etmezler, bilakis ilk defaki küfürleri gibi bir küfürle inkâr ederler' demektir. Kalplerin ve gözlerin çevrilmesinin araya sokulması, bunun onların imansızlıklarını tamamlayan unsurlardan olması sebebiyledir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: Kâf harfi mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'İlk defaki isyanlarına denk bir ceza olmak üzere, onların küfrü gibi bir çevirişle [çeviririz]' demektir; bundaki durum ise gizli değildir. Ayet, iman ve küfrün Allah Teâlâ'nın kaza ve kaderiyle olduğu hususunda açıktır.

وأجاب الكعبي عنها بأن المراد من وَنُقَلِّبُ إلخ أنا لا نفعل بهم ما نفعله بالمؤمنين من الفوائد والألطاف من حيث أخرجوا أنفسهم عن هذا الحد بسبب كفرهم. والقاضي بأن المراد ونقلب أفئدتهم وأبصارهم في الآيات التي ظهرت فلا نجدهم يؤمنون بها آخرا كما لم يؤمنوا بها أولا. والجبائي بأن المراد ونقلب أفئدتهم وأبصارهم في جهنم

el-Kâ'bî buna şöyle cevap vermiştir: { وَنُقَلِّبُ } vb. ifadeden murad; küfürleri sebebiyle kendilerini bu sınırdan çıkardıkları için müminlere yaptığımız lütufları ve incelikleri onlara yapmayışımızdır. Kādî [Abdülcebbâr] ise muradın; onların kalplerini ve gözlerini ortaya çıkan ayetler üzerinde evirip çevirdiğimizde, ilk defasında iman etmedikleri gibi sonrasında da iman eder bulmayışımız olduğunu söylemiştir. el-Cübbâî ise muradın; onların kalplerini ve gözlerini cehennemde çevirmemiz olduğunu söylemiştir

على لهب النار وجمرها لنعذبهم كما لم يؤمنوا به أول مرة في الدنيا. والكل كسراب بقيعة يحسبه الظمآن ماء، وهكذا غالب كلام المعتزلة وَنَذَرُهُمْ أي ندعهم: فِي طُغْيانِهِمْ أي تجاوزهم الحد في العصيان يَعْمَهُونَ أي يترددون متحيرين وهذا عطف على «لا يؤمنون» مقيد بما قيد به أيضا مبين لما هو المراد بتقليب الأفئدة والأبصار معرب عن حقيقته بأنه ليس على ظاهره. والجار متعلق بما عنده. وجملة يَعْمَهُونَ في موضع الحال من الضمير المنصوب في نذرهم. وقرىء «يقلب. ويذر» على الغيبة والضمير لله ﷿. وقرأ الأعمش «وتقلّب» على البناء للمفعول وإسناده إلى أفئدتهم.

dünyada ilk defasında iman etmedikleri gibi onları azaplandırmak için ateşin alevleri ve korları üzerinde [çeviririz]. Bunların hepsi, susuzun su sandığı çöldeki bir serap gibidir; Mu'tezile'nin kelâmının çoğu böyledir. { وَنَذَرُهُمْ } yani onları bırakırız: { فِي طُغْيانِهِمْ } yani isyanda haddi aşmalarında, { يَعْمَهُونَ } yani şaşkınlık içinde bocalarken. Bu da { لا يؤمنون } kavline matuftur, yine onun kayıtlandığı şeyle kayıtlıdır; kalplerin ve gözlerin çevrilmesinden muradın ne olduğunu beyan eder ve bunun zâhirî anlamında olmadığını açıklığa kavuşturur. Câr ve mecrûr yanındaki kelimeye taalluk etmektedir. { يَعْمَهُونَ } cümlesi, { نذرهم } fiilindeki mansub zamirden hâl konumundadır. Gaib sigasıyla ve zamir Allah azze ve celle'ye ait olmak üzere «يقلب. ويذر» şeklinde de okunmuştur. A'meş ise meçhul bina ile ve faili kalplerine isnad ederek «وتقلّب» şeklinde okumuştur.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات: وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ قال الجنيد قدس سره: أي أخلصناهم وآويناهم لحضرتنا ودللناهم للاكتفاء بنا عما سوانا ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وهم أهل السابقة الذين سألوه سبحانه الهداية بلسان الاستعداد الأزلي وَلَوْ أَشْرَكُوا بالميل إلى السوي وهو شرك الكاملين كما أشار إليه سيدي عمر بن الفارض قدس سره بقوله:

Bu meyanda ayetlerin işârî yorumu kabîlinden: { وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Onları seçtik ve onları dosdoğru bir yola ilettik.” Cüneyd kuddise sirruh şöyle demiştir: Yani onları huzurumuz için ihlaslı kıldık ve bağrımıza bastık; bizim dışımızdakilerden yüz çevirip bizimle yetinmelerini sağladık. { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir.” Onlar, ezelî istidat diliyle Allah Sübhânehû'dan hidayet isteyen ehl-i sâbıkadır. { وَلَوْ أَشْرَكُوا } “Eğer ortak koşsalardı” yani mâsivâya meyletselerdi ki bu, kâmil kimselerin şirkidir; nitekim Seyyidim Ömer İbnü'l-Fârid kuddise sirruh şu sözüyle buna işaret etmiştir:

ولو خطرت لي في سواك إرادة ... على خاطري سهوا حكمت بردتي

Senden başkasına dair bir arzu hatırıma sehven bile gelseydi, irtidat ettiğime hükmederdim.

لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ لعظم ما أتوا به إن الشرك لظلم عظيم فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ وهم المحجوبون فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ وهم العارفون بالله ﷿ الذين هم خزائن حقائق الإيمان.

{ لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıkları ameller elbette boşa giderdi.” Zira getirdikleri cürüm pek büyüktür; şüphesiz şirk büyük bir zulümdür. { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } “Eğer şunlar onu inkâr ederse” ki onlar perdelenmiş olanlardır, { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır.” Bunlar da iman hakikatlerinin hazineleri olan Allah azze ve celle'yi tanıyan âriflerdir.

وفي الخبر «لا يزال طائفة من أمتي قائمين بأمر الله تعالى لا يضرهم من خذلهم حتى يأتي أمر الله سبحانه وهم على ذلك»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ümmetimden bir taife, Allah Teâlâ'nın emrini ayakta tutmaya devam edecektir; Allah Sübhânehû'nun emri gelinceye kadar onları terk edenler kendilerine zarar veremez ve onlar bu hâl üzere bulunurlar.»

أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ وهو آداب الشريعة والطريقة والحقيقة اقْتَدِهْ أمر له ﷺ أن يتصف بجميع ما تفرق فيهم من ذلك الهدى وكان ذلك- على ما قيل- في منازل الوسائط، ولما كحل عيون أسراره بكحل الربوبية جعله مستقلا بذاته مستقيما بحاله وأخرجه من حد الإرادة إلى حد المعرفة والاستقامة ولذا أمره ﵊ بإسقاط الوسائط كما يشير إليه قوله سبحانه: قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي [الأعراف:

{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ } “İşte onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir. Öyleyse sen de onların hidayetine” -ki o şeriat, tarikat ve hakikat edepleridir- { اقْتَدِهْ } “uy!” [Bu], onlarda dağınık olarak bulunan mezkûr hidayetin tamamıyla vasıflanması hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir emirdir. Denildiğine göre bu, vasıtalar makamında idi. Ne zaman ki onun sırlarının gözlerini rubûbiyyet sürmesiyle sürmeledi, onu bizzat kâim ve hâliyle müstakim kıldı; onu irade sınırından mârifet ve istikamet sınırına çıkardı. İşte bu yüzden Allah celle celâlühû, Allah Sübhânehû'nun şu kavlinin işaret ettiği üzere vasıtaları devreden çıkarmasını emretti: { قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } “De ki: Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım.” [el-A'râf:

٢٠٣] مع

203]. Bununla birlikte

قوله ﷺ: لو كان موسى حيا ما وسعه إلا اتباعي» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da vardır: «Eğer Mûsâ hayatta olsaydı, bana tâbi olmaktan başka bir şey yapamazdı.»

وقال بعض العارفين ليس في هذا توسيط الوسائط لأنه أمر بالاقتداء بهداهم لا بهم. ونظيره أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [النحل: ١٢٣] حيث لم يقل سبحانه أن اتبع إبراهيم وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أي ما عرفوه حق معرفته إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ أي لم يظهر من علمه وكلامه سبحانه على أحد شيئا وذلك لزعمهم البعد من عباده جل شأنه وعدم إمكان ظهور بعض صفاته على مظهر بشري ولو عرفوا لما أنكروا ولا اعتقدوا أنه لا مظهر لكمال علمه وحكمته إلا الإنسان الكامل بل لو ارتفع الحول عن العين لما رأوا الواحد اثنين وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ لما فيه من أسرار القرب والوصال والتشويق إلى الحسن والجمال بل منه تجلى الحق لخلقه لو يعلمون.

Âriflerden bazıları şöyle demiştir: Bunda vasıtaların aracı kılınması yoktur; çünkü emredilen şey onlara değil, onların hidayetine uymaktır. Bunun benzeri: { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in dinine uy!” [en-Nahl: 123] ayetidir; zira Allah Sübhânehû 'İbrâhim'e uy' dememiştir. { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” yani O'nu hakkıyla tanıyamadılar; { إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde.” Yani Allah Sübhânehû'nun ilminden ve kelâmından hiç kimseye bir şey tecelli etmediğini söylediklerinde. Bu da kullarının Şânı Yüce olandan uzak olduğunu zannetmelerinden ve O'nun bazı sıfatlarının beşerî bir mazharda tecelli etmesinin imkânsız olduğunu düşünmelerinden ötürüdür. Şayet O'nu tanısalar inkâr etmezlerdi; O'nun ilminin ve hikmetinin kemâline İnsan-ı Kâmil'den başka bir mazhar olmadığını bilirlerdi. Hatta gözdeki şaşılık kalksaydı, biri iki görmezlerdi. { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır”; yakınlık ve vuslat sırlarını, hüsn ve cemâle teşviki içerdiği içindir. Bilakis bilselerdi, Hakk'ın yaratıklarına tecellisi bundandır.

مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ من التوراة والإنجيل لجمعه الظاهر والباطن على أتم وجه وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وهي القلب وَمَنْ حَوْلَها من القوى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً كمن ادعى الكمال والوصول إلى التوحيد والخلاص عن كثرة صفات النفس وزعم أنه بالله ﷿ وأنه من أهل الإرشاد وهو ليس كذلك أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ كمن سمى مفتريات وهمه وخياله ومخترعات عقله وفكره وحيا وفيضا من الروح القدسي فتنبأ لذلك وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ كمن تفرعن وادعى الألوهية وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ وهم هؤلاء الأصناف الثلاثة فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ الطبيعي وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ بقبض أرواحهم كالمتقاضي الملظ يقولون أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ تغليظا وتعنيفا عليهم الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ

{ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Önündekini tasdik edicidir”; Tevrat ve İncil'den olanı, zâhir ve bâtını en mükemmel şekilde cemettiği için [tasdik edendir]. { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } “Ve şehirlerin anasını uyarasın diye” ki o kalptir, { وَمَنْ حَوْلَها } “ve onun çevresindekileri de” yani kuvveleri. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” Kemâl, tevhide vuslat ve nefis sıfatlarının çokluğundan kurtuluş iddia eden, Allah azze ve celle ile olduğunu ve irşad ehlinden bulunduğunu öne süren fakat öyle olmayan kimse gibi; { أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı hâlde 'Bana vahyolundu' diyenden”; vehminin ve hayalinin uydurmalarını, aklının ve fikrinin icatlarını vahiy ve Rûhu'l-Kuds'ten bir feyiz olarak adlandırıp peygamberlik taslayan kimse gibi; { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden daha zalim kimdir?”; firavunlaşıp ilahlık iddia eden kimse gibi. { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ } “Bir görsen o zalimleri” yani bu üç sınıfı, { فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “ölümün baygınlıkları (ve şiddeti) içindeyken” -tabiî ölümün-, { وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } “ve melekler ellerini uzatmışken”; ısrarcı bir alacaklı gibi onların ruhlarını kabzetmek için uzatmışken: { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “'Çıkarın canlarınızı!' derler” onlara sertlik ve azarlama ile. { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “Bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız”

والصغار لوجود صفات نفوسكم وهيئاتها المظلمة وتكاثف حجب أنانيتكم وتفرعنكم وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى أي منفردين مجردين عن كل شيء بالاستغراق في عين جمع الذات كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ عند أخذ الميثاق.

ve zillet [azabıyla]; nefislerinizin sıfatları ve karanlık heyetleri bulunduğu, benliğinizin perdeleri kesifleştiği ve firavunlaştığınız için. { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” yani Zâtın cem aynında istiğrak sebebiyle her şeyden tecerrüt etmiş, tek başınıza [geldiniz]; { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “sizi ilk defa yarattığımız gibi” misakın alındığı andaki gibi.

إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ أي حبة القلب بنور الروح عن العلوم والمعارف وَالنَّوى أي نوى النفس بنور القلب عن الأخلاق والمكارم أو فالق حبة المحبة الأزلية في قلوب المحبين والصديقين ونوى شجر أنوار الأزل في فؤاد العارفين فتثمر بالأعمال الزكية والمقامات الشريفة والحالات الرفيعة يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ أي العالم به من الجاهل وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ أي الجاهل به من العالم أو يخرج حي القلب عن ميت النفس تارة باستيلاء نور الروح عليها ومخرج ميت النفس عن حي القلب أخرى بإقباله عليها واستيلاء الهوى وصفات النفس عليه فالِقُ الْإِصْباحِ أي مظهر أنوار صفاته على صفحات آفاق مخلوقاته أو شاق ظلمة الإصباح بنور الإصباح وذلك لأن بحر العدم كان مملوءا من الظلمة فشقه بأن أجرى فيه جدولا من نوره حتى بلغ السيل الربى وقال الإمام فالق ظلمة العدم بصباح التكوين والإيجاد وفالق ظلمة الجمادية بصباح الحياة والعقل والرشاد وفالق ظلمة الجهالة بصباح الإدراك وفالق ظلمة العالم الجسماني بتخليص النفس القدسية إلى فسحة عالم الأفلاك وفالق ظلمة الاشتغال بعالم الممكنات بصباح نور الاستغراق في معرفة مدبر المحدثات والمبدعات، وقال بعض العارفين المعنى فالق ظلمة صفات النفس عن القلب بإصباح نور شمس الروح وإشراقه عليها وجاعل الليل أي ليل الحيرة في الذات البحت سَكَناً تسكن إليه أرواح العاشقين كما قال قائلهم:

{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ } “Şüphesiz taneyi yaran Allah'tır” yani ilimler ve mârifetler için kalbin tanesini ruhun nuruyla yarandır; { وَالنَّوى } “ve çekirdeği [yaran]” yani ahlak ve erdemler için nefsin çekirdeğini kalbin nuruyla yarandır. Yahut muhiblerin ve sıddıkların kalplerinde ezelî muhabbet tanesini, âriflerin gönlünde ezel nurları ağacının çekirdeğini yarandır; böylece bunlar tertemiz ameller, şerefli makamlar ve yüce hâller meyve verir. { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” yani cahilden Kendisini bileni çıkarır, { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “ve diriden ölüyü çıkarandır” yani bilenden Kendisini bilmeyeni çıkarır. Yahut ruhun nurunun nefse galebe çalmasıyla bazen ölü nefisten diri kalbi çıkarır; nefsin kalbe yönelmesi, hevâ ve nefis sıfatlarının ona galebe çalmasıyla da diğer zaman diri kalpten ölü nefsi çıkarandır. { فالِقُ الْإِصْباحِ } “Sabahı yarıp aydınlığa kavuşturandır” yani sıfatlarının nurlarını mahlukatının ufuk sayfalarında izhar edendir; yahut sabahın nûruyla sabahın karanlığını yarandır. Zira yokluk denizi karanlıkla doluydu; onu, nurundan bir ırmak akıtarak yardı, nihayet sel tepelere ulaştı. İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: Yokluğun karanlığını var etme ve icat sabahıyla yarandır; cansızlık karanlığını hayat, akıl ve rüşd sabahıyla yarandır; cehalet karanlığını idrak sabahıyla yarandır; cismanî âlemin karanlığını, kudsî nefsi felekler âleminin genişliğine kurtarmakla yarandır; mümkinat âlemiyle meşguliyet karanlığını, yaratılmış ve icat edilmiş şeyleri çekip çevirenin mârifetinde istiğrak nurunun sabahıyla yarandır. Âriflerden bazıları ise şöyle demiştir: Mânâ; ruh güneşinin nûrunun sabahıyla ve onun üzerine parıldamasıyla nefis sıfatlarının karanlığını kalpten yarandır. Ve geceyi -yani sırf Zât'taki hayret gecesini- { سَكَناً } “bir sükûn kılmıştır”; âşıkların ruhları ona sükûnet bulur; nitekim şairleri şöyle demiştir:

زدني بفرط الحب فيك تحيرا ... وارحم حشا بلظى هواك تسعرا

Sana olan aşırı sevgiyle bendeki hayreti artır... Ve senin sevdânın aleviyle tutuşan gönle merhamet et!

أو جاعل ظلمة النفس سكن القلب يسكن إليها أحيانا للارتفاق والاسترواح أو سكنا تسكن فيه القوى البدنية وتستقر عن الاضطراب كما قيل وَالشَّمْسَ أي شمس تجلي الصفات وَالْقَمَرَ أي قمر تجلي الأفعال «حسبانا» أي على حساب الأحوال حيث يعتبر بهما أو شمس الروح وقمر القلب محسوبين في عداد الموجودات الباقية الشريفة معتدا بهما. أو علمي حساب الأوقات والأحوال وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ أي المرشدين أو بحوم الحواس لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وهو علم الآداب وَالْبَحْرِ وهو علم الحقائق أو المعنى لتهتدوا بها في ظلمات بر الأجساد إلى مصالح المعاش وبحر العلوم باكتسابها بها وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ أي أظهركم مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وهي النفس الكلية فَمُسْتَقَرٌّ في أرض البدن حال الظهور وَمُسْتَوْدَعٌ في عين جمع الذات وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً أي من سماء الروح ماء العلم فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ أي كل صنف من الأخلاق والفضائل فَأَخْرَجْنا مِنْهُ أي النبات خَضِراً زينة النفس وبهجة لها نُخْرِجُ مِنْهُ أي الخضر حَبًّا مُتَراكِباً أي أعمالا مترتبة شريفة ونيات صادقة يتقوى القلب بها وَمِنَ النَّخْلِ أي نخل العقل مِنْ طَلْعِها أي من ظهور تعلقها قِنْوانٌ معارف وحقائق دانِيَةٌ قريبة التناول لظهورها بنور الروح كأنها بديهية وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وهي أعناب الأحوال والأذواق ومنها تعتصر سلافة المحبة

Yahut nefsin karanlığını, kalbin faydalanmak ve nefeslenmek için zaman zaman sığındığı bir sükûn kılmıştır; ya da denildiği gibi bedensel kuvvetlerin içinde sükûn bulup çalkantıdan durulduğu bir sükûn kılmıştır. { وَالشَّمْسَ } “Güneşi de” yani sıfatların tecellisi güneşini, { وَالْقَمَرَ } “ve ayı da” yani fiillerin tecellisi ayını, «حسبانا» “birer hesap [ölçüsü yaptı]” yani ikisiyle ibret alındığı cihetle hâllerin hesabına göre [yaptı]; yahut ruh güneşi ve kalp ayını, hesaba katılan ve itibar edilen baki ve şerefli varlıklar sayısında kıldı. Yahut vakitlerin ve hâllerin iki hesap ilmi kıldı. { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ } “O, yıldızları sizin için var edendir” yani mürşidleri yahut duyu yıldızlarını, { لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ } “kararanın karanlıklarında onların vasıtasıyla yol bulasınız diye” ki o edepler ilmidir, { وَالْبَحْرِ } “ve denizin [karanlıklarında]” ki o hakikatler ilmidir. Yahut mânâ: Bedenler karasının karanlıklarında maişet maslahatlarına, ilimler denizinde ise onlar vasıtasıyla ilimleri kesbetmeye yol bulasınız diyedir. { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ } “O, sizi yaratıp inşa edendir” yani izhar edendir, { مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “tek bir nefisten” ki o Küllî Nefis'tir; { فَمُسْتَقَرٌّ } “artık bir kalış yeri vardır” zuhur hâlinde beden toprağında, { وَمُسْتَوْدَعٌ } “bir de emanet yeri vardır” Zâtın cem aynında. { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } “O, gökten su indirendir” yani ruh semasından ilim suyunu, { فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “onunla her şeyin bitkisini çıkardık” yani her çeşit ahlak ve fazileti, { فَأَخْرَجْنا مِنْهُ } “ondan çıkardık” yani o bitkiden, { خَضِراً } “bir yeşillik” nefsin süsü ve neşesi olan, { نُخْرِجُ مِنْهُ } “ondan çıkarırız” yani o yeşillikten, { حَبًّا مُتَراكِباً } “üst üste binmiş daneler” yani birbiri ardınca gelen şerefli ameller ve kalbin kendisiyle güç bulduğu sadık niyetler; { وَمِنَ النَّخْلِ } “hurma ağacından da” yani akıl hurmasından, { مِنْ طَلْعِها } “onun tomurcuğundan” yani taallukunun zuhurundan, { قِنْوانٌ } “salkımlar” mârifetler ve hakikatler, { دانِيَةٌ } “sarkmış, devşirilmesi kolay” ruhun nûruyla belirmesinden ötürü sanki apaçık ve bedîhî imiş gibi kolayca ulaşılan; { وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ } “ve üzüm bağları [çıkardık]” ki onlar hâllerin ve zevklerin üzümleridir ve muhabbet şarabı ondan sıkılır.

وفي سكرة منها ولو عمر ساعة ... ترى الدهر عبدا طائعا ولك الحكم

Ondan bir anlık bir sarhoşluk içinde dahi, zamanı boyun eğmiş bir köle, hükmü de kendinin görürsün.

وَالزَّيْتُونَ أي زيتون التفكر وَالرُّمَّانَ أي رمان الهمم الشريفة والعزائم النفيسة مُشْتَبِهاً كما في أفراد نوع واحد وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كنوعين وفردين منهما مثلا انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ أي راعوه بالمراقبة عند السلوك وبدء الحال وَيَنْعِهِ وهو كماله عند الوصول بالحضور وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ أي جن الوهم والخيال حيث أطاعوهم وانقادوا لهم وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا افتروا لَهُ بَنِينَ من العقول وَبَناتٍ من النفوس

{ وَالزَّيْتُونَ } “Zeytini” yani tefekkür zeytinini, { وَالرُّمَّانَ } “ve narı” yani şerefli himmetler ve kıymetli azimler narını [çıkardık], { مُشْتَبِهاً } “birbirine benzeyen” tek bir türün fertlerinde olduğu gibi, { وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “ve benzemeyen” meselâ onlardan iki tür ve iki fert gibi. { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } “Meyve verdiği zaman meyvesine bakın” yani sülûk ve hâlin başlangıcı esnasında onu murakabe ile gözetin, { وَيَنْعِهِ } “ve olgunlaşmasına da” ki o, huzur ile vuslata eriş anındaki kemâlidir. { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” yani vehim ve hayal cinlerini; zira onlara itaat edip boyun eğdiler; { وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا } “hâlbuki onları O yaratmıştır; ve uydurdular” iftira ettiler, { لَهُ بَنِينَ } “O'na oğullar” akıllardan, { وَبَناتٍ } “ve kızlar” nefislerden

يعتقدون أنها لتجردها مؤثرة مثله بِغَيْرِ عِلْمٍ منهم أنها أسماؤه وصفاته لا تؤثر إلا به جل شأنه سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ من تقيده بما قيدوه به جل شأنه لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ قال الشيخ الأكبر قدس سره في الباب الحادي والعشرين وأربعمائة: يعني من كل عين من أعين الوجوه وأعين القلوب فإن القلوب ما ترى إلا بالبصر وأعين الوجوه لا ترى إلا بالبصر فالبصر حيث كان به يقع الإدراك فيسمى البصر في العقل عين البصيرة ويسمى في الظاهر بصر العين والعين في الظاهر محل للبصر والبصيرة في الباطن محل للعين الذي هو بصر في عين الوجه فاختلف الاسم عليه وما اختلف هو في نفسه فكما لا تدركه العيون بأبصارها لا تدركه البصائر بأعينها،

bunların mücerret oluşları sebebiyle O'nun gibi müessir olduklarına inanarak; { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bir bilgiye dayanmaksızın” bunların O'nun isimleri ve sıfatları olduğunu ve ancak Şânı Yüce olan O'nunla tesir ettiğini bilmeksizin [yaptılar]. { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ } “O, onların nitelemelerinden münezzehtir ve yücedir”; Şânı Yüce olan Zâtını kayıtlandırdıkları kayıtlardan münezzehtir. { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez”. Şeyh-i Ekber kuddise sirruh 421. Bâb'da şöyle demiştir: Yani yüzlerin gözlerinden ve kalplerin gözlerinden hiçbir göz O'nu idrak edemez. Zira kalpler ancak basar (görme melekesi) ile görür, yüzlerin gözleri de ancak basar ile görür. Basar nerede olursa idrak onunla gerçekleşir. Akıldaki basara 'basiret gözü', zâhirde ise 'gözün basarı' denir. Zâhirdeki göz basar için bir mahaldir, bâtındaki basiret ise yüzün gözündeki basar olan göz için bir mahaldir. Böylece isim ona göre değişmiştir; yoksa onun bizzat kendisinde bir değişiklik yoktur. Dolayısıyla gözler basarlarıyla O'nu idrak edemediği gibi, basiretler de gözleriyle O'nu idrak edemez.

وورد في الخبر عن رسول الله ﷺ «إن الله تعالى احتجب عن العقول كما احتجب عن الأبصار وإن الملأ الأعلى يطلبونه كما تطلبونه أنتم»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir rivayette şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ, gözlerden perdelendiği gibi akıllardan da perdelenmiştir; ve melekler topluluğu (Mele-i A'lâ), tıpkı sizin O'nu aradığınız gibi O'nu aramaktadır.»

فاشتركنا في الطلب مع الملأ الأعلى واختلفنا في الكيفية فمنا من يطلبه بفكره والملأ الأعلى له العقل وما له الفكر، ومنا من يطلبه به وليس في الملأ الأعلى من يطلبه به لأن الكامل منا هو على الصورة الإلهية التي خلقه الله تعالى عليها فلهذا يصح ممن هذه صفته أن يطلب الله تعالى به ومن طلبه به وصل إليه فإنه لم يصل إليه غيره وأن الكامل منا له نافلة تزيد على فرائضه إذا تقرب العبد بها إلى ربه أحبه فإذا أحبه كان سمعه وبصره فإذا كان الحق بصر مثل هذا العبد رآه وأدركه ببصره لأن بصره الحق فما أدركه إلا به لا بنفسه وما ثم ملك يتقرب إلى الله تعالى بنافلة بل هم في الفرائض وفرائضهم قد استغرقت أنفاسهم فلا نفل عندهم فليس لهم مقام ينتج أن يكون الحق بصرهم حتى يدركوه به فهم عبيد اضطرار ونحن عبيد اضطرار من فرائضنا وعبيد اختيار من نوافلنا إلى آخر ما قال، وهو صريح في أن بعض الأبصار تدركه لكن من حيثية رفع الغيرية. وقال في الباب الرابع عشر وأربعمائة بعد أن أنشد:

Böylece Mele-i A'lâ ile aramada ortak olduk, keyfiyette ise ayrıldık: Bizden kimisi O'nu fikriyle arar; Mele-i A'lâ'nın ise aklı vardır, fikri yoktur. Bizden kimisi de O'nu O'nunla arar; Mele-i A'lâ içinde ise O'nu O'nunla arayan yoktur. Çünkü bizden kâmil olan insan, Allah Teâlâ'nın kendisini yarattığı ilahî suret üzeredir. İşte bu sıfatta olan bir kimsenin Allah Teâlâ'yı O'nunla araması sahih olur ve O'nu O'nunla arayan kimse O'na ulaşır; zira O'na başkası ulaşamamıştır. Bizden kâmil olanın farzlarına ek olarak nafilesi vardır; kul nafile ile Rabbine yakınlaştığında Rabbi onu sever. Onu sevince de onun işitmesi ve görmesi olur. Hak Teâlâ böyle bir kulun görmesi olunca, kul O'nu görür ve O'nun görmesiyle O'nu idrak eder; çünkü onun görmesi Hak'tır. Dolayısıyla O'nu bizzat kendisiyle değil, ancak O'nunla idrak etmiştir. Allah Teâlâ'ya nafile ile yaklaşan hiçbir melek yoktur; bilakis onlar farzlar içindedirler ve farzları onların nefeslerini tamamen kaplamıştır; onların nafilesi yoktur. Dolayısıyla Hak Teâlâ'nın onların görmesi olmasını ve bu sayede O'nu idrak etmelerini netice verecek bir makamları yoktur. Onlar ızdırâr (zorunluluk) kullarıdır; biz ise farzlarımız cihetiyle ızdırâr kulları, nafilelerimiz cihetiyle ihtiyar (seçim) kullarıyız... -dediklerinin sonuna kadar-. Bu, bazı gözlerin O'nu idrak ettiğine, lâkin bunun gayriliğin kalkması haysiyetiyle olduğuna dair sarihtir. 414. Bâb'da şu beyitleri okuduktan sonra şöyle demiştir:

من رأى الحق كفاحا علنا ... إنما أبصره خلف حجاب

Hakk'ı apaçık, alenen gören kimse, O'nu ancak bir perdenin ardından görmüştür.

وهو لا يعرفه وهو به ... إن هذا لهو الأمر العجاب

O'nu tanımaz, hâlbuki O'nunladır; şüphesiz bu pek şaşılacak bir iştir!

كل راء لا يرى غير الذي ... هو فيه من نعيم وعذاب

Her gören, içinde bulunduğu nimet ve azaptan başkasını görmez.

صورة الرائي تجلت عنده ... وهو عين الراء بل عين الحجاب

Görenin sureti kendi nezdinde tecelli etmiştir; o, görenin ta kendisidir, bilakis perdenin ta kendisidir.

فإذا رآه سبحانه الرائي كفاحا فما يراه إلا حتى يكون الحق ﷻ بصره فيكون هو الرائي نفسه ببصره في صورة عبده فأعطته الصورة المكافحة إذا كانت الحاملة للبصر ولجميع القوى إلخ. وقال في الباب الحادي وأربعمائة بعد أن أنشد:

Gören kimse O'nu apaçık gördüğünde, ancak Hak celle celâlühû onun görmesi oluncaya kadar O'nu görür. Böylece O, kulunun suretinde kendi görmesiyle bizzat Kendisini gören olur. Görmeyi ve bütün kuvvetleri taşıyan olduğu takdirde, apaçık müşahedeyi veren bu surettir... ilh. 401. Bâb'da da şu beyitleri okuduktan sonra şöyle demiştir:

قد استوى الميت والحي ... في كونهم ما عندهم شيء

Ölü ile diri eşit oldu, yanlarında hiçbir şeyin bulunmayışında.

مني فلا نور ولا ظلمة ... فيهم ولا ظل ولا في

Benden ötürüdür bu; onlarda ne bir nur ne bir karanlık, ne bir gölge ne de bir aydınlık vardır.

رؤيتهم لي معدومة ... فنشرهم في كونهم طي

Onların beni görmeleri madumdur; varlıklarındaki yayılışları dürülmüştür.

وفهمهم إن كان معناهم ... عنه إذا حققته غي

Onların mânâları O'ndan ibaret olsa da anlayışları, tahkik ettiğinde bir sapıklıktan ibarettir.

إن كل مرئي لا يرى الرائي إذا رآه منه إلا قدر منزلته ورتبته فما رآى إلا نفسه ولولا ذلك ما تفاضلت الرؤية في الرائين إذ لو كان هو المرئي ما اختلفوا لكن لما كان هو سبحانه مجلي رؤيتهم أنفسهم لذلك وصفوه بأنه جل شأنه يتجلى ولكن شغل الرائي برؤية نفسه في مجلي الحق حجبه عن رؤية الحق فلو لم تبد للرائي صورته أو صورة كون من الأكوان ربما كان يراه فما حجبنا عنه إلا رؤية نفوسنا فيه فلو زلنا عنا ما رأيناه لأنه ما كان يبقى بزوالنا من يراه وإن نحن لم نزل فما نرى إلا نفوسنا فيه وصورنا وقدرنا ومنزلتنا فعلى كل حال ما رأيناه وقد نتوسع فنقول: قد رأيناه ونصدق كما أنه لو قلنا رأينا الإنسان صدقنا في أن نقول: رأينا من مضي من الناس ومن بقي ومن في زماننا من كونهم

Görülen her şeyde, gören kimse O'nu gördüğünde O'ndan ancak kendi menzilesi ve rütbesi kadarını görür; dolayısıyla kendi nefsinden başkasını görmemiştir. Eğer böyle olmasaydı görenlerin görmesinde üstünlük ve farklılık olmazdı. Çünkü şayet bizzat görülen O olsaydı ihtilaf etmezlerdi. Lâkin Allah Sübhânehû onların kendilerini görmelerinin tecelligâhı olduğu için, Şânı Yüce olanın tecelli ettiğini vasfetmişlerdir. Fakat görenin, Hakk'ın tecelligâhında kendi nefsini görmeyle meşgul olması onu Hakk'ı görmekten perdelemiştir. Eğer görene kendi sureti yahut varlıklardan bir varlığın sureti görünmeseydi belki O'nu görürdü. Bizi O'ndan perdeleyen şey, ancak O'nda nefislerimizi görmemizdir. Şayet biz bizden yok olsaydık O'nu göremezdik; çünkü bizim yok olmamızla O'nu görecek kimse kalmazdı. Eğer biz yok olmamışsak, O'nda ancak nefislerimizi, suretlerimizi, kadrımızı ve menzilemizi görürüz. O hâlde her hâlükârda O'nu görmüş değiliz. Bazen mecazen 'O'nu gördük' deriz ve doğru söyleriz; tıpkı 'İnsanı gördük' dediğimizde, insanların her birinin şahsiyeti cihetinden değil de insan olmaları

إنسانا لا من حيث شخصية كل إنسان ولما كان العالم أجمعه وآحاده على صورة حق ورأينا الحق فقد رأينا وصدقنا وإذا نظرنا في عين التمييز في عين عين لم نصدق إلى آخر ما قال. وفي ذلك تحقيق نفيس لهذا المطلب، ومنه يعلم ما في قول بعضهم لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ لغاية ظهوره سبحانه وَهُوَ اللَّطِيفُ إذ لا ألطف كما قال الشيخ الأكبر قدس سره من هوية تكون عين بصر العبد الْخَبِيرُ أي العليم خبرة أنه بصر العبد وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ [البروج: ٢٠] . ولَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [الشورى: ١١] وعن الجنيد قدس سره للطيف من نور قلبك بالهدى وربب جسمك بالغذاء وجعل لك الولاية بالبلوى. ويحرسك وأنت في لظى. ويدخلك جنة المأوى.

bakımından geçmiş olanları, kalanları ve zamanımızdakileri 'gördük' dememizin doğru olması gibi. Bütün âlem ve onun fertleri Hakk'ın bir sureti üzere olduğunda ve biz de Hakk'ı gördüğümüzde, görmüş oluruz ve doğru söylemiş oluruz; bizzat temyiz gözüyle her bir varlığın zatına baktığımızda ise doğru söylemiş olmayız... -sözünün sonuna kadar-. Bunda bu meseleye dair nefis bir tahkik vardır. Bazılarının: Allah Sübhânehû'nun zuhûrunun kemâlinden ötürü { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” sözündeki incelik de buradan anlaşılır. { وَهُوَ اللَّطِيفُ } “O, Latîf'tir”; zira Şeyh-i Ekber kuddise sirruh'un dediği gibi, kulun gözünün ta kendisi olan bir hüviyetten daha latîfi yoktur; { الْخَبِيرُ } “Habîr'dir” yani kulun görmesi olduğunu bihakkın bilendir. { وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ } “Allah ise onları arkalarından kuşatmıştır.” [el-Burûc: 20]. { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” [eş-Şûrâ: 11]. Cüneyd kuddise sirruh'tan şöyle nakledilmiştir: Latîf; kalbini hidayetle nurlandıran, cismini gıda ile besleyip büyüten, bela ile sana velayet veren, sen cehennem alevleri içindeyken seni koruyan ve seni Me'vâ cennetine koyandır.

وقال غيره: اللطيف إن دعوته لباك وإن قصدته أواك، وإن أحببته أدناك وإن أطعته كافأك. وإن أغضبته عافاك وإن أعرضت عنه دعاك. وإن أقبلت إليه هداك وإن عصيته راعاك. وهو كلام ما ألطفه قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وهي صور تجليات صفاته. وقال بعض العارفين: إنها كلماته التي تجلى منها لذوي الحقائق وبرزت من تحت سرادقاتها أنوار نعوته الأزلية فَمَنْ أَبْصَرَ واهتدى فَلِنَفْسِهِ ذلك الإبصار أي أن ثمرته تعود إليه وَمَنْ عَمِيَ واحتجب عن الهدى فَعَلَيْها عماه واحتجابه وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ بل الله تعالى حفيظ عليكم لأنكم وسائر شؤونكم به موجودون وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ قال ابن عطاء أي حقيقة البيان وهو الوقوف معه حيث ما وقف والجري معه حيث ما جرى لا يتقدم بغلبته ولا يتخلف عنه لعجزه، وقال آخر: المعنى لقوم يعرفون قدري ويفهمون خطابي لا من لا يعرف مكان خطابي ومرادي من كلامي اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ قيل: وهو إشارة إلى وحي خاص به ﷺ لا يتحمله غيره أو إشارة إلى الوحي بالتوحيد ولذا وصف سبحانه نفسه بقوله: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ ثم قال جل شأنه وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ المحجوبين بالكثرة عن الوحدة وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا بل شاء سبحانه إشراكهم لأنه المعلوم له جل شأنه أزلا دون إيمانهم ولا يشاء إلا ما يعلمه دون ما لا يعلمه من النفي الصرف وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بل أرشدوهم إلى الحق بالتي هي أحسن فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ بأن يسبوكم وأنتم أعظم مظاهره كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ إذ هو الذي طلبوه منا بألسنة استعدادهم الأزلي من شأننا أن لا نرد طالبا وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها أي أنهم طلبوا خوارق العادات وأعرضوا عن الحجج البينات لاحتجابهم بالحس والمحسوس قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ فيأتي بها حسبما تقتضيه الحكمة وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ لسبق الشقاء عليهم وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ لاقتضاء استعدادهم ذلك كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ حين أعرضوا عن الحجج البينات أو في الأزل وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ الذي هو لهم بمقتضى استعدادهم يَعْمَهُونَ يترددون متحيرين لا يدرون وجه الرشاد وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الرعد: ٣٣] تم طبع الجزء السابع من تفسير روح المعاني للعلامة الألوسي بحول الله وقوته ويتلوه إن شاء الله تعالى الجزء الثامن منه وأول قوله تعالى وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا الآية

Bir başkası da şöyle demiştir: "Latîf olan O'dur ki O'na dua edersen sana icabet eder, O'na yönelirsen seni barındırır, O'nu seversen seni [Zâtına] yaklaştırır, O'na itaat edersen seni mükâfatlandırır. O'nu öfkelendirirsen sana afiyet verir, O'ndan yüz çevirirsen seni [kendine] davet eder. O'na yönelirsen seni doğru yola iletir, O'na isyan edersen seni gözetip korur." Ne kadar latîf ve ince bir sözdür! { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir” ifadesi, O'nun sıfatlarının tecelli suretleridir. Âriflerden biri şöyle demiştir: "Bunlar, hakikat ehline kendilerinden tecelli ettiği ve çadırlarının altından ezelî sıfatlarının nurlarının parladığı kelimeleridir." { فَمَنْ أَبْصَرَ } “Artık kim [bu basiretlerle] görür” ve hidayete ererse { فَلِنَفْسِهِ } “kendi lehinedir”; yani bu görmenin semeresi kendisine döner. { وَمَنْ عَمِيَ } “Kim de körleşir” ve hidayetten perdelenirse { فَعَلَيْها } “kendi aleyhinedir”; körlüğü ve perdelenmesi kendi aleyhine sonuç doğurur. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi de değilim”; bilakis Allah Teâlâ sizin üzerinizde bir koruyucu/bekçidir, zira sizler ve bütün halleriniz O'nunla mevcuttur. { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte Biz ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz” { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir kavim için...” İbn Atâ şöyle demiştir: "Yani beyanın hakikati; [vahiy] nerede durduysa onunla birlikte durmak, nereye aktıysa onunla birlikte akmaktır; kişi kendi baskınlığıyla onun önüne geçmez, acziyeti sebebiyle de ondan geri kalmaz." Bir başkası ise şöyle demiştir: "Bunun anlamı, benim kadrü kıymetimi bilen ve hitabımı anlayan bir topluluk içindir; yoksa hitabımın yerini ve kelamımdan muradımı bilmeyen kimse için değildir." { اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy!” Bu ifadenin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olan ve başkasının yüklenemeyeceği özel bir vahye işaret ettiği veya tevhide dair vahye işaret ettiği söylenmiştir. Nitekim Allah Sübhânehû Zâtını { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” sözüyle tavsif etmiş, ardından da Şânı Yüce olan şöyle buyurmuştur: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “ve müşriklerden yüz çevir!” Yani çokluk sebebiyle vahdetten perdelenmiş olanlardan [yüz çevir]. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا } “Şayet Allah dileseydi, şirk koşmazlardı.” Bilakis Allah Sübhânehû onların şirk koşmasını dilemiştir; zira Şânı Yüce olanın ezelde bildiği husus onların imanı değil, şirkiydi. O da sırf yokluk olan ve bilmediği şeyi değil, ancak bildiği şeyi diler. { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin!” Bilakis onları en güzel olan yolla hakka yönlendirin; { فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Yoksa onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a söverler”; yani sizleri söverler ki sizler O'nun en büyük mazharlarısınız. { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “İşte böylece her ümmete yaptıklarını süslü gösterdik.” Çünkü bu, onların ezelî istidat dilleriyle bizden talep ettikleri şeydir; bizim şânımızdan olan ise hiçbir talep edeni geri çevirmemektir. { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine [istedikleri] bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarmış.” Yani onlar duyu ve duyulur olanla perdelendikleri için açık delillerden yüz çevirip harikulade olaylar talep ettiler. { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır'”; hikmetin gerektirdiği şekilde onları getirir. { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ } “Onlara o mucize geldiğinde de inanmayacaklarını size bildiren nedir?” Zira haklarındaki bedbahtlık hükmü önceden geçmiştir. { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } “Biz onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz”; istidatları bunu gerektirdiği için; { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “tıpkı ilk defasında ona inanmadıkları gibi”; açık delillerden yüz çevirdikleri vakitte yahut ezelde [inanmadıkları gibi]. { وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } “Ve onları kendi azgınlıkları içinde bırakırız”; istidatlarının gereği olarak kendilerine ait olan azgınlıkları içinde; { يَعْمَهُونَ } “bocalayıp dururlar”; şaşkınca gidip gelirler, doğru yolun nerede olduğunu bilemezler. [Nitekim Allah şöyle buyurmuştur:] { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek hiçbir kimse yoktur.” [er-Ra‘d 13/33]. Allâme Âlûsî'nin Rûhu'l-Meânî tefsirinin yedinci cildinin tab'ı, Allah'ın havl ve kuvvetiyle tamamlanmıştır. Bunu -inşâallâhu teâlâ- eserin sekizinci cildi ve { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا } ayet-i kerimesinin başı takip edecektir.

روح المعاني الجزء الثامن

Rûhu'l-Meânî Sekizinci Cilt

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Bismillâhirrahmânirrahîm

وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ تصريح بما أشعر به قوله ﷿: وَما يُشْعِرُكُمْ إلخ من الحكمة الداعية إلى ترك الإجابة إلى ما اقترحوا وبيان لكذبهم في إيمانهم على أبلغ وجه وآكده أي ولو أنا لم نقتصر على ما اقترحوه هاهنا بل نزلنا إليهم الملائكة كما سألوه بقولهم: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ [الفرقان: ٢١] وقولهم: لَوْ ما تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ [الحجر: ٧] وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى بأن أحييناهم وشهدوا بحقية الإيمان حسبما اقترحوه بقولهم: فَأْتُوا بِآبائِنا [الدخان: ٣٦] وَحَشَرْنا أي جمعنا وسوقنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا أي مقابلة ومعاينة حتى يواجهوهم كما روي عن ابن عباس وقتادة، وهو على هذا مصدر كما قاله غير واحد وإلى ذلك ذهب ابن زيد، وعنه: يقال لقيت فلانا قبلا ومقابلة وقبلا وقبلا وقبيلا كله بمعنى واحد وهو المواجهة. ونقل الراغب أنه جمع قابل بمعنى مقابل لحواسهم، وقيل: هو جمع قبيل بمعنى كفيل كرغيف ورغف وقضيب وقضب فهو من قولك: قبلت الرجل وتقبلت به إذا تكفلت به، ومنه القبالة لكتاب العهد والصك. وروي ذلك عن الفراء. وعن مجاهد تفسيره بالجماعة على أنه جمع قبيلة كما قال الراغب. ونقل تفسيره بالكفيل وبالجماعة وكذا بالمعاينة والمقابلة في قوله تعالى: أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا [الإسراء: ٩٢] أي لو أحضرنا لديهم كل شيء تتأتى منهم (١) الكفالة والشهادة بحقية الإيمان لا فرادى بل بطريق المعية أو لو حشرنا عليهم كل شيء جماعات في موقف واحد ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا أي ما صح ولا استقام لهم الإيمان، وانتصاب قُبُلًا على هذه الأقوال على أنه حال من «كل» وساغ ذلك على القول بجمعيته لأن كلا يجوز مراعاة معناه ومراعاة لفظه كما نص عليه النحاة واستشهدوا له بقول عنترة:

{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik”; Allah azze ve celle'nin: { وَما يُشْعِرُكُمْ } vb. kavlinin hissettirdiği, teklif ettikleri şeylere icabet etmeyi terk etmeye sevk eden hikmetin açık bir ifadesi ve iman edeceklerine dair iddialarındaki yalanlarının en beliğ ve en tekitli şekilde beyanıdır. Yani: Eğer biz burada onların teklif ettikleri şeylerle yetinmeyip, bilakis onların: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ } “Bize melekler indirilseydi ya!” [el-Furkān: 21] ve { لَوْ ما تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ } “Bize melekleri getirsene!” [el-Hicr: 7] sözleriyle istedikleri gibi melekleri onlara indirseydik; { وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى } “ve ölüler onlarla konuşsaydı” onları diriltmemiz suretiyle ve onların: { فَأْتُوا بِآبائِنا } “Babalarımızı getirin!” [ed-Duhân: 36] sözleriyle teklif ettikleri üzere imanın hak olduğuna şahitlik etselerdi; { وَحَشَرْنا } “ve toplasaydık” yani sevk edip bir araya getirseydik, { عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “karşılarına her şeyi karşı karşıya” yani İbn Abbas ve Katâde'den rivayet edildiği üzere yüz yüze ve bizzat görerek, göz göze gelecekleri şekilde [toplasaydık]. Birden fazla âlimin söylediği üzere bu takdirde [kelime] masdardır; İbn Zeyd de bu görüşe meyletmiştir. Ondan nakledildiğine göre: 'Falanla قبلا, مقابلة, قبلا, قبلا ve قبيلا şeklinde karşılaştım' denir ki hepsi aynı mânâdadır ve yüz yüze gelmektir. Râgıb, bunun duyularının karşısında olan mânâsında 'kābil'in çoğulu olduğunu nakletmiştir. 'Reğîf-ruğuf' ve 'kadîb-kudub' gibi 'kefîl' mânâsında 'kabîl'in çoğulu olduğu da söylenmiştir. Bu da bir kimseye kefil olduğunda kullanılan 'قبلت الرجل وتقبلت به' sözündendir; ahit ve senet yazısına 'kabâle' denmesi de bu köktendir. Bu görüş Ferrâ'dan rivayet edilmiştir. Mücâhid'den ise, Râgıb'in belirttiği gibi, 'kabîle'nin çoğulu olmak üzere cemaat mânâsıyla tefsiri nakledilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah'ı ve melekleri kefil (veya karşı karşıya) getirmedikçe” [el-İsrâ: 92] kavlinde de kefil, cemaat, bizzat görme ve yüz yüze gelme mânâlarıyla tefsir edildiği nakledilmiştir. Yani: Şayet imanın hakkaniyetine kefil olmaları ve şahitlik etmeleri mümkün olan her şeyi tek tek değil de hep birlikte yanlarında hazır etseydik yahut her şeyi tek bir durakta cemaatler hâlinde karşılarına toplasaydık; { ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “yine de inanacak değillerdi” yani onlar için iman sahih ve müstakim olmazdı. Bu görüşlere göre { قُبُلًا } kelimesinin nasbı, { كل } kelimesinden hâl olması sebebiyledir. Bunun çoğul olduğu görüşüne göre caiz olması, 'küll' kelimesinin hem mânâsının hem de lâfzının gözetilmesinin caiz oluşundandır; nitekim nahivciler bunu açıkça belirtmiş ve Antere'nin şu sözünü buna delil getirmişlerdir:

جادت عليه كل عين ثرة ... فتركن كل حديقة كالدرهم

Bol sulu her pınar üzerine cömertçe aktı... ve her bahçeyi dirhem gibi [pırıl pırıl ve yuvarlak] bıraktılar.

إذ قال تركن دون تركت فلا حاجة إلى ما قيل: إن ذلك باعتبار لازمه وهو الكل المجموعي: وقرأ نافع وابن عامر «قبلا» بكسر القاف وفتح الباء وهو مصدر بمعنى مقابلة ومشاهدة، ونصبه على الحال كما قال الفراء، والزجاج، وكثير، وعن المبرد أنه بمعنى جهة وناحية فانتصابه على الظرفية كقولهم: لي قبل فلان كذا. وقرىء «قبلا» بضم فسكون. وما كانُوا إلخ جواب لو وهو إذا كان منفيا لا تدخله اللام خلافا لمن وهم فقدرها.

Zira 'tereket' yerine 'terekne' demiştir; dolayısıyla bunun lâzımı olan 'küll-i mecmûî' (bütünün toplamı) itibarıyladır denilmesine ihtiyaç yoktur. Nâfi ve İbn Âmir kāfın kesresi ve bâ'nın fethiyle «قبلا» şeklinde okumuşlardır; bu, yüz yüze gelmek ve müşahede etmek mânâsında bir masdardır ve Ferrâ, Zeccâc ve pek çok âlimin dediği gibi hâl olarak mansubdur. Müberred'den ise bunun yön ve taraf mânâsında olduğu, dolayısıyla 'Filanın yanında/nezdinde şu kadar alacağım var' (lî kıbele fulânin kezâ) sözlerinde olduğu gibi zarfiyet üzere mansub olduğu nakledilmiştir. Kāfın zammesi ve bâ'nın sükûnuyla «قبلا» şeklinde de okunmuştur. { ما كانُوا } vb. cümle { لو } edatının cevabıdır; menfî olduğunda, vehme kapılıp takdir edenin aksine, başına lâm harfi dâhil olmaz.

وعلل هذا الحكم بسوء استعدادهم الثابت أزلا في علم الله تعالى المتعلق بالأشياء حسبما هي عليه في نفس

Bu hüküm, Allah Teâlâ'nın eşyaya hakikatte olduğu haliyle taalluk eden ilminde ezelden beri sabit olan istidatlarının kötülüğü ile illetlendirilmiştir.

الأمر وعلله البعض لسبق القضاء عليهم بالكفر. واعترض عليه بعض الأفاضل بأن فيه تعليل الحوادث بالتقدير الأزلي ولا يخفى فساده، وعلله ببطلان استعدادهم وتبدل فطرتهم القابلة بسوء اختيارهم، وتبعه في ذلك شيخ الإسلام وعلله بتماديهم في العصيان وغلوهم وتمردهم في الطغيان معترضا على ما ذكر بأنه من الأحكام المترتبة على التمادي المذكور حسبما ينبىء عنه قوله تعالى: وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ وتعقب ذلك الشهاب قائلا: إنه ليس بشيء لأن ما ذكر على مذهب الأشعري القائل بأنه لا تأثير لاختيار العبد وإن قارن الفعل عنده، ولا يلزم الجبر كما يتوهم على ما حققه أهل الأصول. ولا خفاء في كون القضاء الأزلي سببا لوقوع الحوادث ولا فساد فيه، وأما سوء اختيار العبد فسبب للقضاء الأزلي، وتحقيقه كما قيل: إن سوء الاختيار وإن كان كافيا في عدم وقوع الإيمان لكنه لا قطع فيه لجواز أن يحسن الاختيار بصرفه إلى الإيمان بدل صرفه إلى الكفر فكان سوء اختياره فيما لا يزال سببا للقضاء بكفره في الأزل فبعد القضاء يكون الواقع منه الكفر حتما كما قال سبحانه وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها [السجدة: ١٣] انتهى. وأنا أقول وإن أنكر على أرباب الفضول: إن المعلل بسوء الاستعداد هو السالك مسلك السداد، وتحقيق ذلك أنه قد حقق كثير من الراسخين وأهل الكشف الكاملين أن ماهيات الممكنات المعلومة لله تعالى أزلا معدومات متميزة في نفسها تمييزا ذاتيا غير مجعول لما حقق من توقف العلم بها على ذلك التميز وإنما المجعول صورها الوجودية الحادثة وأن لها استعدادات ذاتية غير مجعولة تختلف اقتضاءاتها، فمنها ما يقتضي اختيار الإيمان والطاعة. ومنها ما يقتضي اختيار الكفر والمعصية والعلم الإلهي متعلق بها كاشف لها على ما هي عليه في أنفسها من اختلاف استعداداتها التي هي من مفاتح الغيب التي لا يعلمها إلا هو واختلاف مقتضيات تلك الاستعدادات فإذا تعلق العلم الإلهي بها على ما هي عليه مما يقتضيه استعدادها من اختيار أحد الطرفين الممكنين أعني الإيمان والطاعة أو الكفر والمعصية تعلقت الإرادة الإلهية بهذا الذي اختاره العبد حال عدمه بمقتضى استعداده تفضلا ورحمة لا وجوبا لغناه الذاتي عن العالمين المصحح لصرف اختيار العبد إلى الطرف الآخر الممكن بالذات إن شاء فيصير مراد العباد بعد تعلق الإرادة الإلهية مراد الله تعالى، ومن هذا ظهر أن اختيارهم الأزلي بمقتضى استعدادهم متبوع للعلم المتبوع للإرادة مراعاة للحكمة تفضلا وإن اختيارهم فيما لا يزال تابع للإرادة الأزلية المتعلقة باختيارهم لما اختاروه فهم مجبورون فيما لا يزال في عين اختيارهم أي مساقون إلى أن يفعلوا ما يصدر عنهم باختيارهم لا بالإكراه والجبر. ومنه يتضح معنى

Bazıları ise bunu, haklarında küfür ile kaza geçmiş olmasıyla illetlendirmiştir. Bazı faziletli âlimler buna itiraz ederek bunda hâdiselerin ezelî takdir ile illetlendirilmesi bulunduğunu ve bunun bozukluğunun gizli olmadığını belirtmiş; [bu hükmü] onların kötü tercihleri sebebiyle istidatlarının bozulması ve kabul edici fıtratlarının değişmesiyle illetlendirmiştir. Şeyhülislam da bu konuda ona uymuş ve Allah Teâlâ'nın: { وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } kavlinin haber verdiği üzere bunun mezkûr haddi aşmaya terettüp eden hükümlerden olduğuna itiraz ederek, bunu isyanda ısrar etmeleri, taşkınlıkta aşırı gidip serkeşlik etmeleriyle illetlendirmiştir. Şihâb ise buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Bu bir şey değildir; zira zikredilen husus, amelin kendi nezdinde fiile mukarin olmasına rağmen kulun ihtiyarının tesiri olmadığını söyleyen Eş'arî'nin mezhebine göredir ve usûl ehlinin tahkik ettiği üzere bundan vehmedildiği gibi cebr lâzım gelmez. Ezelî kazanın hâdiselerin meydana gelmesine sebep olmasında bir kapalılık yoktur ve bunda bir bozukluk bulunmamaktadır. Kulun kötü tercihi ise ezelî kaza için bir sebeptir. Denildiği üzere bunun tahkiki şöyledir: Kötü tercih, imanın meydana gelmeyişinde her ne kadar yeterli olsa da, tercihin küfre sarf edilmek yerine imana sarf edilerek güzelleştirilmesi caiz olduğundan bunda kesinlik yoktur. Dolayısıyla gelecekteki kötü tercihi, ezelde küfrüyle hükmolunmasına sebep olmuştur; kazadan sonra ise Allah Sübhânehû'nun: { وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها } “Eğer dileseydik elbette herkese hidayetini verirdik” [es-Secde: 13] buyurduğu gibi, ondan sâdır olan şey kaçınılmaz olarak küfür olur. [Şihâb'ın sözü] bitti. Ben ise fuzulî kimseler bana itiraz etse de derim ki: Kötü istidat ile illetlendiren kimse, dosdoğru yolu tutan kimsedir. Bunun tahkiki şudur: İlimde derinleşmiş âlimlerin (râsihûn) ve kâmil keşif ehlinin birçoğu tahkik etmiştir ki; Allah Teâlâ'nın ezelde malumu olan mümkinatın mahiyetleri, bizzat kendilerinde zâtî ve gayr-i me'cûl (yaratılmamış) bir temyize sahip madumlardır. Zira onlara dair ilmin bu temyize bağlı olduğu tahkik edilmiştir; yaratılmış olan ise ancak onların sonradan olan varlıksal suretleridir. Onların gerektirdikleri şeyler farklı olan zâtî ve gayr-i me'cûl istidatları vardır: Kimi imanı ve itaati seçmeyi gerektirir, kimi de küfrü ve isyanı seçmeyi gerektirir. İlahî ilim, ancak Kendisinin bildiği gaybın anahtarlarından olan istidatlarının farklılığı ve bu istidatların gereklerinin farklılığı cihetiyle, kendilerinde ne iseler öylece açığa çıkarıcı olarak onlara taalluk etmiştir. İlahî ilim, istidatlarının gerektirdiği şekilde iki mümkün taraftan birini -yani imanı ve itaati yahut küfrü ve isyanı- seçmelerine göre mahiyetlere taalluk edince; ilahî irade, kulun dilerse bizzat mümkün olan diğer tarafa ihtiyarını sarf etmesini sahih kılan âlemlerden zâtî zenginliği sebebiyle bir zorunlulukla değil, bir lütuf ve rahmet olarak adem (yokluk) hâlinde istidadının gereğiyle seçtiği bu şeye taalluk etmiştir. Böylece kulların muradı, ilahî iradenin taallukundan sonra Allah Teâlâ'nın muradı hâline gelir. Buradan anlaşıldı ki: İstidatlarının gereği olan ezelî tercihleri, bir lütuf olarak hikmetin gözetilmesi cihetiyle iradenin tâbi olduğu ilme metbûdur (öncedir); gelecekteki tercihleri ise neyi seçmişlerse onu tercih etmelerine taalluk eden ezelî iradeye tâbidir. Dolayısıyla onlar gelecekte bizzat tercihlerinin içinde mecburdurlar; yani kendilerinden sâdır olan şeyleri ikrah ve zorlamayla değil, kendi tercihleriyle yapmaya sevk edilmişlerdir. Buradan Müminlerin Emîri Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in şu

قول أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه: إن الله تعالى لم يعص مغلوبا ولم يطع مكرها ولم يملك تفويضا

sözünün mânâsı açığa kavuşmaktadır: «Şüphesiz Allah Teâlâ'ya mağlup olunarak isyan edilmedi, O'na zorlanarak itaat edilmedi ve mülkü başkasına tefviz ederek terk etmedi.»

ولم يكونوا مجبورين في اختيارهم الأزلي لأنه سابق الرتبة على العلم السابق على تعلق الإرادة والجبر تابع للإرادة التابع للعلم التابع للمعلوم الذي هو هنا اختيارهم الأزلي فيمتنع أن يكون تابعا لما هو متأخر عنه بمراتب فمن وجد خيرا فليحمد الله تعالى لأنه سبحانه متفضل بإيجاد ما اختاروه لا يجب عليه مراعاة الحكمة ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه لأن إرادته جل شأنه لم تتعلق بما صدر منهم من الأفعال إلا لكونهم اختاروها أزلا بمقتضى استعدادهم فاختارها تعالى مراعاة للحكمة تفضلا، والعباد كاسبون بالله تعالى إذ لا كسب إلا بقوة ولا قوة إلا بالله العلي العظيم، والله تعالى خالق أعمالهم بهم لأنه سبحانه أخبر بأنه خالق أعمالهم مع نسبة العمل إليهم المتبادر منها صدورها منهم باختيارهم وذلك يقتضي أن المخلوق لله تعالى بالعبد عين مكسوب العبد بالله تعالى، ولا منافاة بين كون الأعمال مخلوقة لله تعالى وبين كونها مكسوبة لهم بقدرتهم واختيارهم، وما شاع عن الأشعري من أنه لا تأثير لقدرة العبد أصلا وإنما هي مقارنة للفعل وهو بمحض قدرة الله تعالى فمما لا يكاد يقبل عند المحققين المحقين، وقدرة العبد عندهم مؤثرة بإذن الله تعالى لا استقلالا كما يزعمه المعتزلة ولا غير مؤثّرة كما نسب إلى الأشعري ولا هي منفية بالكلية. كما يقوله الجبرية، وهذا بحث مفروغ منه وقد أشرنا إليه في أوائل التفسير، وليس غرضنا هنا سوى

Onlar ezelî tercihlerinde mecbur da değillerdi; çünkü bu tercih, iradenin taallukundan önce olan ilimden de mertebece öncedir. Cebr ise iradeye tâbidir; irade ilme tâbidir; ilim de burada onların ezelî tercihleri olan maluma tâbidir. Dolayısıyla kendisinden mertebelerce sonra olan bir şeye tâbi olması imkânsızdır. O hâlde kim bir hayır bulursa Allah Teâlâ'ya hamdetsin; çünkü Allah Sübhânehû, hikmeti gözetmek Kendisine vacip olmadığı hâlde onların seçtikleri şeyi var etmekle lütufta bulunmuştur. Kim de bundan başkasını bulursa yalnızca kendini kınasın; zira Şânı Yüce olanın iradesi, onların ezelde istidatlarının gereği olarak seçmiş olmalarından ötürü ancak kendilerinden sâdır olan fiillere taalluk etmiştir, Allah Teâlâ da bir lütuf olarak hikmeti gözeterek onu seçmiştir. Kullar Allah Teâlâ ile kâsiptirler (kazanandırlar); zira kuvvet olmaksızın kesb olmaz, kuvvet ise ancak Yüce ve Azîm olan Allah iledir. Allah Teâlâ amellerin kendilerinden ihtiyarî olarak sâdır olduğuna delalet eden ameli onlara isnat etmekle birlikte onların amellerinin yaratıcısı olduğunu haber verdiğine göre, onların amellerini onlar vasıtasıyla yaratandır. Bu da kul vasıtasıyla Allah Teâlâ tarafından yaratılan şeyin, kulun Allah Teâlâ ile kazandığı şeyin ta kendisi olmasını gerektirir. Amellerin Allah Teâlâ'nın mahluku olması ile kulların kudret ve ihtiyarlarıyla kazandıkları şeyler olması arasında hiçbir çelişki yoktur. Eş'arî'den yaygın olarak nakledilen, kulun kudretinin hiçbir tesiri olmadığı, ancak fiile mukarin olduğu ve fiilin sırf Allah Teâlâ'nın kudretiyle meydana geldiği görüşü hakikati tahkik edenler katında pek kabul görmez. Onlara göre kulun kudreti, Mu'tezile'nin iddia ettiği gibi müstakil olarak değil, Eş'arî'ye nispet edildiği gibi tesirsiz de değil, Cebriyye'nin dediği gibi tamamen yok sayılmış da değil, Allah Teâlâ'nın izniyle müessirdir. Bu, etraflıca incelenip bitirilmiş bir konudur ve tefsirin başlarında buna işaret etmiştik. Buradaki gayemiz sadece

تحقيق أن عدم إيمان الكفار إنما هو لسوء استعدادهم الأزلي الغير المجعول المتبوع للعلم المتبوع للإرادة ليعلم منه ما في كلام الشهاب وغيره وقد حصل ذلك بتوفيقه تعالى عند من تأمل وأنصف.

kâfirlerin iman etmeyişlerinin, iradenin tâbi olduğu ilme metbû olan, yaratılmamış ezelî kötü istidatlarından kaynaklandığını tahkik etmektir; tâ ki Şihâb'ın ve başkalarının kelâmındaki durum bundan anlaşılsın. İnsaf ile düşünüp tefekkür eden kimse nezdinde Allah'ın tevfikiyle bu hâsıl olmuştur.

إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ استثناء من أعم الأحوال فإن لوحظ أن جميع أحوالهم شاملة لحال تعلق المشيئة بهم فهو متصل وإن لم يلاحظ لأن حال المشيئة ليس من أحوالهم كان منقطعا أي لكن إن شاء الله تعالى آمنوا واستبعده أبو حيان، وقيل: هو استثناء من أعم الأزمان وهو خلاف الظاهر، والالتفات إلى الاسم الجليل لتربية المهابة وإدخال الروعة أي ما كانوا ليؤمنوا بعد اجتماع ما ذكر من الأمور الموجبة للإيمان في حال من الأحوال إلا في حال مشيئته تعالى إيمانهم، والمراد بيان استحالة وقوع إيمانهم بناء على استحالة وقوع المشيئة كما يدل عليه السباق واللحاق وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ استثناء من مضمون الشرطية بعد ورود الاستثناء، وضمير الجمع للمسلمين أو للمقسمين، والمعنى أن حالهم كما شرح ولكن أكثر المسلمين يجهلون عدم إيمانهم عند مجيء الآيات لجهلهم عدم مشيئته تعالى لإيمانهم فيتمنون مجيئها طمعا فيما لا يكون أو ولكن المشركين يجهلون عدم إيمانهم عند مجيء الآيات لجهلهم عدم مشيئته تعالى لإيمانهم حينئذ فيقسمون بالله تعالى جهد أيمانهم على ما لا يكاد يوجد أصلا. فالجملة على الأول- كما قال بعض المحققين- مقررة لمضمون قوله تعالى: وَما يُشْعِرُكُمْ إلخ على القراءة المشهورة، وعلى الثاني بيان لمنشأ خطأ المقسمين ومناط أقسامهم على تلك القراءة أيضا وتقرير له على قراءة «لا تؤمنون» بالفوقانية، وكذا على قراءة «وما يشعرهم أنها إذا جاءت لا يؤمنون» واستدل أهل السنة بالآية على أن الله تعالى يشاء من الكافر كفره وقرر ذلك بأنه سبحانه لما ذكر أنهم لا يؤمنون إلا أن يشاء الله تعالى إيمانهم دل على أنه جل شأنه ما شاء ايمانهم بل كفرهم.

{ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe” kavli en genel hâllerden istisnadır; şayet bütün hâllerinin meşîetin onlara taalluk etmesi hâlini de kapsadığı mülahaza edilirse muttasıldır; şayet meşîet hâli onların hâllerinden olmadığı için mülahaza edilmezse munkatıdır; yani: 'Lâkin Allah Teâlâ dilerse iman ederler' demektir ki Ebû Hayyân bunu uzak görmüştür. Bunun en genel zamanlardan istisna olduğu da söylenmiştir ki bu zâhire aykırıdır. Heybeti artırmak ve kalbe haşyet vermek için lafza-i celâle iltifat yapılmıştır. Yani: İmanı gerektiren mezkûr hususlar bir araya geldikten sonra, Allah Teâlâ'nın onların imanını dilemesi hâli müstesna, hiçbir hâlde iman edecek değillerdir. Murad olan, siyak ve sibakın da delalet ettiği üzere, meşîetin vukuunun imkânsızlığına binaen imanlarının vukuunun imkânsızlığını beyandır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” kavli, istisnanın gelişinden sonra şart cümlesinin mazmunundan bir istisnadır; çoğul zamiri müslümanlara yahut yemin edenlere râcidir. Mânâ: Hâl açıklandığı gibidir; fakat müslümanların çoğu, Allah Teâlâ'nın onların imanını dilemediğini bilmediklerinden ötürü ayetler geldiğinde onların iman etmeyeceğini bilmezler de olmayacak bir şeye tamah ederek onun gelmesini temenni ederler. Yahut müşrikler, Allah Teâlâ'nın o vakitte iman etmelerini dilemeyeceğini bilmediklerinden ötürü ayetler geldiğinde iman etmeyeceklerini bilmezler de neredeyse hiç var olmayacak bir şey üzerine var güçleriyle Allah'a yemin ederler. Birinci ihtimale göre cümle -bazı muhakkiklerin dediği gibi- meşhur kıraate göre Allah Teâlâ'nın: { وَما يُشْعِرُكُمْ } vb. kavlinin mazmununu pekiştirmektedir; ikinci ihtimale göre ise yine mezkûr kıraate göre yemin edenlerin hatasının kaynağını ve yeminlerinin dayanağını beyan etmekte, iki noktalı 'tâ' ile «لا تؤمنون» kıraatine göre ve «وما يشعرهم أنها إذا جاءت لا يؤمنون» kıraatine göre de onu pekiştirmektedir. Ehl-i Sünnet, Allah Teâlâ'nın kâfirden küfrünü dilediğine bu ayetle istidlal etmiştir. Bu da şöyle açıklanmıştır: Allah Sübhânehû, Allah Teâlâ'nın onların imanını dilemesi müstesna, onların iman etmeyeceklerini zikredince; bu durum, Şânı Yüce olanın onların imanını değil küfrünü dilediğine delalet etmiştir.

وأجاب عنه المعتزلة بأن المراد إلا أن يشاء مشيئة قسر وإكراه، وعدم إيمانهم يستلزم عدم المشيئة القسرية وهي لا تستلزم عدم المشيئة مطلقا. واستدل بها الجبائي على حدوث مشيئته تعالى وإلا يلزم قدم ما دل الحس على حدوثه.

Mu'tezile buna şöyle cevap vermiştir: Murad; cebir ve ikrah meşîetiyle dilemesidir. Onların iman etmeyişi icbarî meşîetin yokluğunu gerektirir; bu ise mutlak olarak meşîetin yokluğunu gerektirmez. Cübbâî bu ayetle Allah Teâlâ'nın meşîetinin hâdis olduğuna istidlal etmiştir; aksi takdirde hissin sonradan meydana geldiğine delalet ettiği şeyin kadîm olması lâzım gelir [demiştir].

وأهل السنة تفصوا عن ذلك بدعوى أن تعلقها بإحداث ذلك المحدث في الحال إضافة حادثة فتأمل جميع ذلك:

Ehl-i Sünnet ise meşîetin o hâdis varlığı şu anda var etmeye taallukunun hâdis bir izâfet (bağıntı) olduğu iddiasıyla bundan kurtulmuştur; bütün bunları etraflıca tefekkür et!

وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا كلام مبتدأ مسوق لتسلية رسول الله ﷺ عما يشاهده من عداوة قريش وما بنوا عليها من الأقاويل والأفاعيل، وذلك إشارة إلى ما يفهم مما تقدم، والكاف في موضع نصب على أنه نعت لمصدر مؤكد لما بعده، والتقديم للقصر المفيد للمبالغة، وعَدُوًّا بمعنى أعداء كما في قوله:

{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “Böylece her peygambere bir düşman kıldık” [ifadesi], Resûlullah’ı sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş’in sergilediği düşmanlık ile bu düşmanlık üzerine bina ettikleri söz ve fiillerden ötürü teselli etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır (mübtedâdır). «ذلك» (böylece), önceki ifadelerden anlaşılan duruma bir işarettir. «Kâf» harfi ise, sonrasını tekit eden bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; öne alınması mübalağa ifade eden bir kasr (tahsis) içindir. «عَدُوًّا» (düşman) kelimesi, şu beyitte olduğu gibi "düşmanlar" anlamındadır:

إذا أنا لم أنفع صديقي بوده ... فإن عدوي لم يضرهم بغضي

"Eğer ben dostuma sevgisiyle fayda sağlayamayacaksam... Şüphesiz düşmanlarıma da kinim zarar vermez."

أي مثل ذلك الجعل في حقك حيث جعلنا لك أعداء أيضا دونك ولا يؤمنون ويبغونك الغوائل ويجهدون في إبطال أمرك جعلنا لكل نبي تقدمك فعلوا معهم نحو ما فعل معك أعداؤك لا جعلا أنقص منه.

Yani: Senin hakkında [gerçekleşen] bu kılma gibi -ki sana da senin gibi olmayan, inanmayan, sana tuzaklar kuran ve davânı boşa çıkarmaya var güçleriyle çalışan düşmanlar kıldık- senden önceki her peygambere de [düşmanlar] kıldık; düşmanlarının sana yaptıklarının benzerini onlar da peygamberlerine yaptılar; bundan daha aşağı bir kılma değil.

وجعله الإمام على هذا الوجه عطفا على معنى ما تقدم من الكلام، ولعله ليس المراد منه العطف الاصطلاحي، وجوز أن يكون مرتبطا بقوله سبحانه: وكَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ أي كما فعلنا ذلك جعلنا لكل نبي عدوا وفيه بعد.

İmam [Râzî], bu vecheye göre onu önceki sözün anlamına matuf kılmıştır; muhtemelen bundan kastı terim anlamındaki atıf değildir. Onun, Allah Sübhânehu'nun: { وَكَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “İşte böylece her ümmete kendi amellerini süsledik” kavline bağlı olması da caiz görülmüştür; yani "Bunu yaptığımız gibi, her peygambere de bir düşman kıldık" demektir, fakat bunda bir uzaklık vardır.

وأيا ما كان فالآية ظاهرة فيما ذهب إليه أهل السنة من أنه تعالى خالق الشر كما أنه خالق الخير، وحملها على أن المراد بها وكما خلينا بينك وبين أعدائك كذلك فعلنا بمن قبلك من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وأعدائهم لم نمنعهم من العداوة لما فيه من الامتحان الذي هو سبب ظهور الثبات والصبر وكثرة الثواب والأجر خلاف الظاهر. ومثله قول أبي بكر الأصم إن هذا الجعل بطريق التسبب حيث أرسل سبحانه الأنبياء ﵈ وخصهم بالمعجزات فحسدهم من حسدهم وصار ذلك سببا للعداوة القوية، ونظير ذلك قول المتنبي:

Her ne olursa olsun ayet, Ehl-i Sünnet’in benimsediği; Allah Teâlâ’nın hayrın yaratıcısı olduğu gibi şerrin de yaratıcısı olduğu görüşüne açıkça delalet etmektedir. Ayetin, "Seni düşmanlarınla baş başa bıraktığımız gibi, senden önceki peygamberlere de aleyhimüssalâtü vesselâm ve düşmanlarına öyle yaptık; sebat ve sabrın ortaya çıkmasına, sevap ve ecrin çoğalmasına sebep olan imtihan hikmetinden ötürü onları düşmanlıktan alıkoymadık" anlamına hamledilmesi ise zahire aykırıdır. Ebû Bekir el-Esam'ın, bu kılmanın sebep olma yoluyla olduğu, zira Allah Sübhânehu'nun peygamberleri aleyhimüsselâm gönderip onları mucizelerle tahsis ettiği, haset edenlerin de onlara haset ettiği ve bunun güçlü bir düşmanlığa sebep olduğu şeklindeki sözü de böyledir. Mütenebbî'nin şu sözü bunun benzeridir:

فأنت الذي صيرتهم حسدا وقيل: المراد كما أمرناك بعداوة قومك من المشركين كذلك أمرنا من قبلك من الأنبياء بمعاداة نحو أولئك أو كما أخبرناك بعداوة المشركين وحكمنا بذلك أخبرنا الأنبياء بعداوة أعدائهم وحكمنا بذلك والكل ليس بشيء، وهكذا غالب تأويلات المعتزلة.

"Onları hasetçi kılan sensin." Denildi ki: Murad; "Müşriklerden olan kavmine düşmanlık etmeni sana emrettiğimiz gibi, senden önceki peygamberlere de benzerlerine düşmanlık etmelerini öylece emrettik" veya "Müşriklerin düşmanlığını sana bildirip buna hükmettiğimiz gibi, peygamberlere de düşmanlarının düşmanlığını bildirip buna hükmettik" demektir. Bunların hiçbiri bir değer taşımaz; nitekim Mu'tezile'nin tevillerinin çoğu böyledir.

شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ أي مردة النوعين كما روي عن الحسن، وقتادة، ومجاهد على أن الإضافة يعني من البيانية وقيل: هي إضافة الصفة للموصوف والأصل الإنس والجن الشياطين، وقيل: هي بمعنى اللام أي الشياطين للإنس والجن. وفي تفسير الكلبي عن ابن عباس ما يؤيده فإنه

{ شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “İnsan ve cin şeytanlarını”; yani Hasan, Katâde ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere her iki türün azgınlarını [kıldık]. İzafet beyâniyedir (açıklama bildirir). İzafetin sıfatın mevsufa izafeti olduğu ve aslının "şeytanlaşmış insan ve cinler" olduğu da söylenmiştir. İzafetin lâm (aitlik) anlamında olduğu, yani "insanların ve cinlerin şeytanları" demek olduğu da söylenmiştir. Kelbî'nin tefsirinde İbn Abbas'tan nakledilen şu rivayet de bunu desteklemektedir:

روي عنه أنه قال: إن إبليس عليه اللعنة جعل جنده فريقين فبعث فريقا منهم إلى الإنس وفريقا آخر إلى الجن.

Ondan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: İblis -üzerine lanet olsun- ordusunu iki fırkaya ayırdı; bir fırkayı insanlara, diğer bir fırkayı da cinlere gönderdi.

وفي رواية أخرى عنه أن الجن هم الجان وليسوا بشياطين الشياطين ولد إبليس وهم لا يموتون إلا معه والجن يموتون ومنهم المؤمن والكافر، وهو نصب على البدلية من عَدُوًّا والجعل متعد إلى واحد أو إلى اثنين وهو أول مفعوليه قدم عليه الثاني مسارعة إلى بيان العداوة، واللام على التقديرين متعلقة بالجعل أو بمحذوف وقع حالا من عَدُوًّا قدم عليه لنكارته، وجوز أن يكون متعلقا به وقدم عليه للاهتمام، وأن يكون نصب شَياطِينَ بفعل مقدر.

Ondan gelen başka bir rivayette ise şöyledir: Cinler 'cân'dır, şeytan değildirler. Şeytanlar ise İblis'in çocuklarıdır ve sadece onunla beraber ölürler; cinler ise ölürler, onların içinde mümin de vardır kâfir de. Bu kelime { عَدُوًّا } kelimesinden bedel olarak mansubdur; "ce'ale" fiili ise tek mef'ûle veya iki mef'ûle geçişlidir. İkinci mef'ûlü durumunda olup düşmanlığı beyan etmede acele davranmak maksadıyla ikinci mef'ûl öne geçirilmiştir. Her iki takdire göre lâm harf-i cerri ya "ce'ale" fiiline ya da { عَدُوًّا } kelimesinin nekire olması sebebiyle önüne geçmiş mahzuf bir hâle taalluk etmektedir. İhtimamdan dolayı öne geçirilmiş olarak ona taalluk etmesi ve { شَياطِينَ } kelimesinin takdirî bir fiille mansub olması da caiz görülmüştür.

وقوله سبحانه: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ كلام مستأنف مسوق لبيان أحكام عداوتهم أو حال من شياطين أو صفة لعدو، وجمع الضمير باعتبار المعنى كما في البيت السابق، وأصل الوحي- كما قال الراغب- الإشارة السريعة ولتضمن السرعة قيل أمر وحي، وذلك يكون بالكلام على سبيل الرمز والتعريض، وقد يكون بصوت مجرد عن التركيب وبإشارة بعض الجوارح وبالكتابة أيضا، والمعنى هنا يلقي ويوسوس شياطين الجن إلى شياطين الإنس أو بعض كل من الفريقين إلى الآخر زُخْرُفَ الْقَوْلِ أي المزوق من الكلام الباطل منه. وأصل الزخرف الزينة المزوقة، ومنه قيل للذهب: زخرف، وقال بعضهم: أصل معنى الزخرف الذهب، ولما كان حسنا في الأعين قيل لكل زينة زخرفة، وقد يخص بالباطل غُرُوراً مفعول له أي ليغروهم، أو مصدر في موقع الحال أي غارين، أو مصدر لفعل مقدر هو حال من فاعل يُوحِي أي يغرون غرورا، وفسر الزمخشري الغرور بالخداع والأخذ على غرة، ونسب للراغب أنه قال:

Allah Sübhânehu'nun: { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Onların bazısı bazısına fısıldar” kavli, düşmanlıklarının hükümlerini beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır (istînâftır); yahut { شَياطِينَ } kelimesinden hâl veya { عَدُوًّا } kelimesine sıfattır. Zamirin çoğul kılınması, geçen beyitte olduğu gibi mana itibarıyladır. Râgıb'ın belirttiği üzere vahyin aslı hızlı işarettir; hız ihtiva ettiğinden ötürü 'seri iş'e (emrun vahiyyün) denilmiştir. Bu da remiz ve ima yoluyla konuşmakla olur; bazen terkipsiz yalın bir sesle, bazen bazı azaların işaretiyle ve bazen de yazı ile olur. Buradaki mana: Cin şeytanları insan şeytanlarına veya her iki gruptan bazısı diğerine { زُخْرُفَ الْقَوْلِ } “yaldızlı sözleri”, yani süslü ve bâtıl sözleri fısıldar ve telkin eder. Zuhruf kelimesinin aslı, yaldızlanmış süstür. Bundan dolayı altına 'zuhruf' denmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Zuhrufun asıl manası altındır; gözlere güzel göründüğü için her süse زخرفة (zuhruf) denilmiştir; bazen de bâtıl şeylere has kılınır. { غُرُوراً } “aldatmak için” [ifadesi] mef'ûlün leh'tir; yani onları aldatsınlar diye [fısıldarlar]. Yahut hâl konumunda bir mastardır; yani "aldatıcılar olarak" demektir. Yahut { يُوحِي } fiilinin fâilinden hâl olan takdirî bir fiilin mastarıdır; yani "aldattıkça aldatırlar" demektir. Zemahşerî 'el-gurûr'u kandırmak ve gafil avlamak şeklinde tefsir etmiştir. Râgıb'a ise şöyle dediği nispet edilmiştir:

يقال غره غرورا كأنما طواه على غره- بكسر الغين المعجمة وتشديد الراء- وهو طيه الأول.

"Onu birincil katlaması üzere -noktalı gaynın kesresi ve râ'nın şeddesiyle 'gırr'i üzere- katlamışçasına aldattı denildiğinde 'ġarrahû ġurûran' denir."

وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ رجوع كما قيل إلى بيان الشؤون الجارية بينه ﵊ وبين قومه المفهومة من حكاية ما جرى بين الأنبياء ﵈ وبين أممهم كما ينبىء عنه الالتفات، والتعرض لوصف الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ المعربة عن كمال اللطف في التسلية، والضمير المنصوب في فَعَلُوهُ عائد إلى عداوتهم له ﷺ وإيحاء بعضهم إلى بعض مزخرفات الأقاويل الباطلة المتعلقة بأمره ﵊ باعتبار انفهام ذلك مما تقدم وأمر الإفراد سهل، وقيل: إنه عائد إلى ما ذكر من معاداة الأنبياء ﵈، وإيحاء الزخرف أعم من أن تكون في أمره ﷺ وأمور إخوانه الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وفيه أن قوله تعالى: فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ كالصريح في أن المراد بهم الكفرة المعاصرون له ﵊، وقيل: هو عائد إلى الإيحاء أو الزخرف أو الغرور، وفي أخذ ذلك عاما أو خاصا احتمالان لا يخفى الأولى منهما، ومفعول المشيئة محذوف أي عدم ما ذكر ولا إشكال في جعل العدم الخاص متعلق المشيئة، وقدره بعضهم إيمانهم.

{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ } “Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” [ifadesi], denildiği gibi, iltifattan anlaşıldığı üzere peygamberler aleyhimüsselâm ile ümmetleri arasında geçenlerin hikâye edilmesinden anlaşılan, kendisi aleyhisselâm ile kavmi arasında cereyan eden durumların beyanına bir dönüştür. Tesellideki kemâl-i lütfu ifade eden Resûlullah'ın aleyhisselâm zamirine izafetle birlikte rubûbiyet vasfının zikredilmesi de bundandır. { فَعَلُوهُ } fiilindeki mansub zamir; önceki ifadelerden anlaşılması hasebiyle, onların Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlıklarına ve onun aleyhisselâm davasıyla ilgili süslü bâtıl sözleri birbirlerine fısıldamalarına râcidir; tekil kılınması kolaydır. Bir görüşe göre peygamberlere aleyhimüsselâm düşmanlık yapılmasına râcidir; süslü sözlerin fısıldanması ise hem onun sallallâhu aleyhi ve sellem hem de peygamber kardeşlerinin aleyhimüssalâtü vesselâm meselelerinde olmasından daha geneldir. Ancak buna karşı, Allah Teâlâ'nın: { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Artık onları da iftiralarını da bırak” kavlinin, kastedilenlerin onunla aleyhisselâm çağdaş olan kâfirler olduğu hususunda nass gibi açık olduğu söylenmiştir. Zamirin vahye, zuhrufa veya gurûra râci olduğu da söylenmiştir. Bunun genel ya da özel kabul edilmesinde iki ihtimal vardır ve hangisinin daha evla olduğu gizli değildir. Meşîetin (dilemenin) mef'ûlü mahzuftur; yani zikredilenlerin olmamasıdır; özel ademin (yokluğun) meşîete taalluk kılınmasında bir müşkil yoktur. Bazıları bunu onların imanı olarak takdir etmiştir.

واعترض بأن القاعدة المستمرة أن مفعول المشيئة عند وقوعها شرطا يكون مضمون الجزاء كما في علم المعاني وهو هنا ما فَعَلُوهُ وتعقب بأنه هاهنا المشيئة فيما تقدم متعلقا بشيء وهو الإيمان كما أشير إليه ثم ذكر في

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Meânî ilminde geçtiği üzere, şart olarak geldiğinde meşîetin mef'ûlünün ceza cümlesinin mazmunu olması sürekli bir kuraldır; bu da burada { ما فَعَلُوهُ } (bunu yapmamaları) ifadesidir. Buna karşı da şöyle cevap verilmiştir: Burada daha önce işaret edildiği üzere meşîet bir şeye, yani imana taalluk etmiştir; ardından şart

حيز الشرط بدون متعلق فالظاهر أنه يجوز أن يقدر متعلقه مضمون الجزاء وأن يقدر ما علق به فعل المشيئة سابقا، ولا بأس بمراعاة كل من الأمرين بحسب ما يقتضيه الحال. والمذكور في المعاني إنما هو فيما لم يتكرر فيه فعل المشيئة ولم يكن قرينة غير الجزاء فليعرف ذلك فإنه بديع، والأولى عندي اعتبار مضمون الجزاء مطلقا، وإنما قال سبحانه هنا وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ وفيما يأتي وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما فَعَلُوهُ [الأنعام: ١٣٧] فغاير بين الاسمين في المحلين لما ذكر بعضهم وهو أن ما قبل هذه الآية من عداوتهم له ﵊ كسائر الأنبياء عليهم الصلاة والسلام التي لو شاء منعهم عنها فلا يصلون إلى المضرة أصلا يقتضي ذكره جل شأنه بهذا العنوان إشارة إلى أنه مربيه ﷺ في كنف حمايته وإنما لم يفعل سبحانه ذلك لأمر اقتضته حكمته، وأما الآية الأخرى فذكر قبلها إشراكهم فناسب ذكره عز اسمه بعنوان الألوهية التي تقتضي عدم الاشتراك فكأنه قيل هاهنا: إذا كان ما فعلوه من أحكام عداوتك من فنون المفاسد بمشيئة ربك جل شأنه الذي لم تزل في كنف حمايته وظل تربيته فاتركهم وافتراءهم أو وما يفترونه من أنواع المكائد ولا تبال به فإن لهم في ذلك عقوبات شديدة ولك عواقب حميدة لابتناء مشيئته سبحانه على الحكم البالغة البتة.

makamında müteallakı olmaksızın zikredilmiştir. Dolayısıyla zahir olan, müteallakının cezanın mazmunu olarak takdir edilmesinin de, daha önce meşîet fiilinin bağlandığı şey olarak takdir edilmesinin de caiz olmasıdır. Durumun gerektirdiğine göre her iki hususun gözetilmesinde bir beis yoktur. Meânî ilminde zikredilen kural ise, meşîet fiilinin tekrarlanmadığı ve ceza dışında bir karinenin bulunmadığı yerler içindir; bu bilinsin, zira latif bir nükte barındırır. Bana göre evla olan ise mutlak olarak cezanın mazmununun itibar edilmesidir. Allah Sübhânehu burada: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ } “Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” buyururken, ileride gelecek ayette ise: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما فَعَلُوهُ } “Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı” [En'âm: 137] buyurarak iki yerde iki isim arasında farklılık gözetmiştir. Bazılarının belirttiği üzere bunun sebebi şudur: Bu ayetten önceki kısım, diğer peygamberlerde aleyhimüssalâtü vesselâm olduğu gibi, dileseydi onları bundan menedip asla zarar veremeyecekleri halde onların Hz. Peygamber'e aleyhisselâm düşmanlık etmeleridir; bu da Şânı Yüce olanın bu unvanla zikredilmesini gerektirir ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem terbiyecisi ve koruyucu himayesinde olduğuna işaret etsin; Sübhânehu bunu yapmamışsa ancak hikmetinin gerektirdiği bir iş içindir. Diğer ayette ise öncesinde onların şirk koşmaları zikredilmiştir; dolayısıyla şirki nefyetmeyi gerektiren ulûhiyet unvanıyla zikredilmesi uygun düşmüştür. Sanki burada şöyle denilmiştir: Düşmanlığının hükümleri kabilinden işledikleri türlü türlü fesatlar, koruyucu himayesi ve terbiye edici gölgesinde daima bulunduğun Rabbinin -şânı yücedir- meşîetiyle olduğuna göre, onları ve iftiralarını yahut uydurdukları türlü hileleri bırak ve bunlara aldırış etme; zira bunda onlar için şiddetli cezalar, senin için ise övgüye değer güzel akıbetler vardır; çünkü Sübhânehu'nun meşîeti kesinlikle üstün hikmetlere dayanmaktadır.

وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أي إلى زخرف القول، وقيل: الضمير للوحي أو للغرور أو للعداوة لأنها بمعنى التعادي، والواو للعطف وما بعدها عطف على غُرُوراً بناء على أنه مفعول له فيكون علة أخرى للإيحاء وما في البين اعتراض، وإنما لم ينصب لفقد شرط النصب إذ الغرور فعل الموحي وصغو الأفئدة فعل الموحى إليه. وهو على الوجهين الأخيرين علة لفعل محذوف يدور عليه المقام أي وليكون ذلك جعلنا ما جعلنا. وأصل الصغو- كما قال الراغب- الميل يقال:

{ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ } “Ve ona meyletsin diye”; yani süslü söze [meyletsin diye]. Zamirin vahye, gurûra veya düşmanlaşma manasında olduğundan ötürü adâvete (düşmanlığa) râci olduğu da söylenmiştir. Vâv atıf içindir ve sonrası, mef'ûlün leh olması esasına göre { غُرُوراً } kelimesine matuftur; böylece fısıldamanın başka bir illeti olur, aradaki ifade ise itiraziyyedir (ara cümledir). Mansub olmaması ise nasb şartının bulunmamasından ötürüdür; zira aldatma fısıldayanın fiili iken, kalplerin meyletmesi fısıldanılanın fiilidir. Son iki vecheye göre ise makamın etrafında döndüğü mahzuf bir fiilin illetidir; yani "Böyle olsun diye yaptığımızı yaptık" demektir. Râgıb'ın belirttiği üzere sağv (صغو) kelimesinin aslı meyildir; nitekim şöyle denir:

صغت الشمس والنجوم صغوا مالت للغروب وصغت الإناء وأصغيته وأصغيت إلى فلان ملت بسمعي نحوه، وحكي صغوت إليه أصغو وأصغي صغوا وصغيا، وقيل: صغيت أصغي وأصغيت أصغي. وفي القاموس صغا يصغو ويصغي صغوا وصغى يصغي صغا وصغيا مال. وذكر بعض الفضلاء أن هذا الفعل مما جاء واويا ويائيا فقيل: يصغو ويصغي صغوا وصغى يصغي صغا وصغيا مال. وذكر بعض الفضلاء أن هذا الفعل مما جاء واويا ويائيا فقيل: يصغو ويصغي ويقال: في مصدره صغيا بالفتح والكسر. وزاد الفراء صغيا وصغوا بالياء والواو مشددتين، ويقال: إن أصغى مثله.

Güneş ve yıldızlar batmaya meylettiğinde «صغت الشمس والنجوم صغوا», kabı eğdiğimde «صغت الإناء وأصغيته» ve kulak verip birine meylettiğimde «أصغيت إلى فلان» denir. Ayrıca «صغوت إليه أصغو وأصغي صغوا وصغيا» şeklinde rivayet edilmiş, «صغيت أصغي وأصغيت أصغي» da denilmiştir. el-Kāmûs'ta ise şöyle geçer: «صغا يصغو ويصغي صغوا وصغى يصغي صغا وصغيا» meyletti demektir. Bazı faziletli âlimler bu fiilin hem vâvî hem de yâî olarak geldiğini zikretmişlerdir; nitekim «يصغو ويصغي» denir, mastarında da fetha ve kesre ile «صغيا» denir. Ferrâ ise yâ ve vâv harflerinin şeddesiyle «صغيا وصغوا» şekillerini eklemiştir; «أصغى» fiilinin de bunun gibi olduğu söylenmiştir.

والمراد هنا ولتميل إليه أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أي على الوجه الواجب. وخص عدم إيمانهم بها دون ما عداها من الأمور التي يجب الإيمان بها وهم بها كافرون- قال مولانا شيخ الإسلام- إشعارا بما هو المدار في صغو أفئدتهم إلى ما يلقى إليهم فإن لذات الآخرة محفوفة في هذه النشأة بالمكاره وآلامها مزينة بالشهوات فالذين لا يؤمنون بها وبأحوال ما فيها لا يدرون أن وراء تلك المكاره لذات ودون هذه الشهوات آلاما وإنما ينظرون ما بدا لهم في الدنيا بادي الرأي فهم مضطرون إلى حب الشهوات التي من جملتها مزخرفات الأقاويل ومموهات الأباطيل، وأما المؤمنون بها فحيث كانوا واقفين على حقيقة الحال ناظرين إلى عواقب الأمور لم يتصور منهم الميل إلى تلك المزخرفات لعلمهم ببطلانها ووخامة عاقبتها اه. والآية حجة على المعتزلة في وجه. وأجاب الكعبي بأن الكلام للعاقبة وليست للتعليل بوجه وهو خلاف الظاهر. وقال غيره: إنها لام القسم كسرت لما لم يؤكد الفعل بالنون، واعترض بأن النون حذفت ولام القسم باقية على فتحهها كقوله:

Buradaki mana: { أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inanmayanların kalpleri” [ona] meyletsin diye; yani gerektiği şekilde [inanmayanların]. İnanılması farz olup da onların inkâr ettiği diğer hususlar arasından sadece ahirete inanmayışlarının tahsis edilmesi -Şeyhülislam efendimiz demiştir ki- kendilerine telkin edilen şeylere kalplerinin meyletmesindeki asıl sebebe dikkat çekmek içindir. Çünkü ahiretin lezzetleri bu dünya hayatında hoşa gitmeyen şeylerle (mekârih) çevrilidir, azapları ise şehvetlerle süslenmiştir. Dolayısıyla ahirete ve oradaki durumlara inanmayanlar, bu zorlukların ardında lezzetler, bu şehvetlerin ardında ise azaplar olduğunu bilmezler; onlar sadece dünyada ilk bakışta kendilerine görünen şeylere bakarlar. Bu yüzden süslü sözler ve yaldızlı bâtılların da dahil olduğu şehvetleri sevmeye mecbur kalırlar. Ahirete inananlar ise, işin hakikatine vâkıf oldukları ve işlerin akıbetlerine baktıkları için, bâtıl olduğunu ve kötü akıbetini bildiklerinden ötürü o süslü sözlere meyletmeleri düşünülemez. (Alıntı bitti). Bu ayet bir yönden Mu'tezile'ye karşı bir delildir. Kâ'bî buna, sözün akıbet bildirdiği (lâm-ı âkıbet olduğu) ve hiçbir şekilde illet bildirmediği şeklinde cevap vermiştir; bu ise zahire aykırıdır. Başkası ise şöyle demiştir: Bu, kasem lâmıdır (lâm-ı kasem); fiil nûn ile tekit edilmediği için kesrelenmiştir. Buna da nûn hazfedilse bile kasem lâmının şu beyitte olduğu gibi fethalı kaldığı söylenerek itiraz edilmiştir:

لئن تك قد ضاقت علي بيوتكم ... ليعلم ربي أن بيتي واسع

"Eğer evleriniz bana dar gelmişse... Rabbim kesinlikle bilir ki benim evim geniştir."

بفتح لام ليعلم، نعم حكي عن بعض العرب كسر لام جواب القسم الداخلة على المضارع كقوله:

«ليعلم» kelimesinin lâmının fethasıyla. Evet, bazı Araplardan muzarinin başına gelen kasem cevabındaki lâmın şu beyitte olduğu gibi kesrelendiği nakledilmiştir:

لتغني عني ذا أنائك أجمعا

"Kabındaki suyun tamamını bana ikram edesin diye."

وهو غير مجمع عليه أيضا فإن أناسا أنكروا ورود ذلك، وجعلوا اللام في البيت للتعليل والجواب محذوف أي لتشربن لتغني عني. واستشهد الأخفش بالبيت على إجابة القسم بلام كي.

Bu da üzerinde icma edilmiş bir husus değildir; nitekim bazıları bunun gelişini inkâr etmiş ve beyitteki lâmı ta'lil için kılmış, cevabı ise mahzuf saymışlardır; yani: "Bana ikram edesin diye mutlaka içeceksin" demektir. Ahfeş bu beyitle, yeminin cevabının lâm-ı key ile verilmesine istidlal etmiştir.

وقال الرضي: لا يجوز عند البصريين في جواب القسم الاكتفاء بلام الجواب عن نون التوكيد إلا في الضرورة.

Radî şöyle demiştir: Basralılara göre yemin cevabında tekit nûnu yerine sadece cevap lâmı ile yetinmek zaruret hali dışında caiz değildir.

وعن الجبائي أن اللام هنا لام الأمر، والمراد منه التهديد أو التخلية واستعمال الأمر في ذلك كثير.

Cübbâî'den nakledildiğine göre buradaki lâm emir lâmıdır; murad ise tehdit veya kendi haline bırakmadır (tahliye). Emrin bu anlamlarda kullanılması çoktur.

واعترض بأنها لو كانت لام الأمر لحذف حرف العلة. وأجيب بأن حرف العلة قد يثبت في مثله كما خرج عليه قراءة أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ (١) إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ (٢) فليكن هذا كذلك. ويؤيد أنها لام الأمر أنه قرىء بحذف حرف العلة.

Buna, emir lâmı olsaydı illet harfinin düşmesi gerekirdi diye itiraz edilmiştir. Şöyle cevap verilmiştir: İllet harfi böylesi yerlerde sabit kalabilir; nitekim «أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ» (١) ve «إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ» (٢) kıraatleri buna göre açıklanmıştır; bu da onun gibi olsun. İllet harfinin hazfiyle kıraat edilmiş olması da bunun emir lâmı olduğunu desteklemektedir.

وقرأ الحسن بتسكين اللام في هذا وفي الفعلين بعده. فدعوى أن ضعف كونها للأمر أظهر من ضعف الوجهين الأولين غير ظاهرة. واستدل أصحابنا بإسناد الصغو إلى الأفئدة على أن البنية ليست شرطا للحياة فالحي عندهم هو الجزء الذي قامت به الحياة، والعالم هو الجزء الذي قام به العلم، وقالت المعتزلة: الحي والعالم هو الجملة لا ذلك الجزء، والإسناد هنا مجازي وَلِيَرْضَوْهُ لأنفسهم بعد ما مالت إليه أفئدتهم وَلِيَقْتَرِفُوا أي ليكتسبوا، قال الراغب: أصل القرف والاقتراف قشر اللحاء عن الشجرة والجليدة عن الجرح وما يؤخذ منه قرف، واستعير الاقتراف للاكتساب حسنى أو سوأى وفي الإساءة أكثر استعمالا، ولهذا يقال: الاعتراف يزيل الاقتراف، ويقال: قرفت فلانا بكذا إذا عبته به واتهمته وقد حمل على ذلك ما هنا وفيه بعد. ومثله ما نقل عن الزجاج أن المعنى فيه وليختلقوا وليكذبوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ أي الذي هم مقترفون من القبائح التي لا يليق ذكرها. وجوز أن تكون ما موصوفة، والعائد محذوف أيضا. وأن تكون مصدرية فلا حاجة إلى تقدير عائد.

Hasan [el-Basrî], bunda ve sonrasındaki iki fiilde lâmı sükun ile okumuştur. Dolayısıyla onun emir için olmasının zayıflığının ilk iki vechenin zayıflığından daha belirgin olduğu iddiası tutarlı değildir. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), meyletmenin kalplere isnat edilmesinden hareketle, [canlı] bünyenin hayat için şart olmadığına istidlal etmişlerdir; zira onlara göre diri olan (hayy), hayatın kendisiyle kaim olduğu cüzdür; bilen (âlim) de ilmin kendisiyle kaim olduğu cüzdür. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Diri ve bilen olan o cüz değil, bütünün kendisidir (cümledir); buradaki isnat ise mecazidir. { وَلِيَرْضَوْهُ } “Ve onu benimsesinler/ondan razı olsunlar”; kalpleri ona meylettikten sonra kendileri için [ondan hoşnut olsunlar]. { وَلِيَقْتَرِفُوا } “ve kazansınlar diye”; yani irtikâp edip kazansınlar. Râgıb demiştir ki: Karf (قرف) ve iktirâfın (اقتراف) aslı ağaçtan kabuğu, yaradan kabuk bağlamış deriyi soymaktır; bundan alınan şeye de karf denir. İktirâf, iyi veya kötü şeyi kazanmak manasında istiare yoluyla kullanılmıştır; kötülükte kullanımı ise daha yaygındır. Bundan dolayı "İtiraf, iktirâfı (günah işlemeyi) giderir" denilir. Birini kınayıp itham ettiğinde «قرفت فلانا بكذا» denir; buradaki mana da buna hamledilmiştir ancak bunda bir uzaklık vardır. Zeccâc'dan nakledilen, buradaki mananın "uydursunlar ve yalan söylesinler" olduğu şeklindeki görüş de böyledir. { ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ } “kazanacakları şeyleri”; yani zikredilmesi uygun olmayan çirkinliklerden kazanacakları şeyleri [kazansınlar]. «ما» edatının mevsûfe olması ve âid zamirin de mahzuf olması caiz görülmüştür. Masdariyye olması da caizdir, bu durumda bir âid zamir takdirine gerek kalmaz.

أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً كلام مستأنف على إرادة القول. والهمزة للإنكار والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي قل لهم يا محمد: أأميل إلى زخارف الشياطين أو أعدل عن الطريق المستقيم فأطلب حكما غير الله تعالى يحكم بيني وبينكم ويفصل المحق منا من المبطل.

{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?” [ifadesi], söz takdiri (kavl iradesi) üzere müstakil bir kelamdır. Hemze inkâr içindir; fâ ise makamın gerektirdiği takdirî bir ifadeye atıf içindir; yani: Onlara de ki ey Muhammed: Ben şeytanların yaldızlarına mı meyledeyim, yoksa dosdoğru yoldan sapıp da benimle sizin aranızda hüküm verecek ve haklı olanımızı bâtıl olandan ayıracak Allah Teâlâ'dan başka bir hakem mi arayayım?

وقيل: إن مشركي قريش قالوا لرسول الله ﷺ: اجعل بيننا وبينك حكما من أحبار اليهود أو من أساقفة النصارى ليخبرنا عنك بما في كتابهم من أمرك فنزلت.

Denildi ki: Kureyş müşrikleri Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bizimle senin arana Yahudi hahamlarından veya Hristiyan piskoposlarından bir hakem koy da kendi kitaplarında senin durumuna dair bulunanları bize bildirsin" dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.

وإسناد الابتغاء المنكر لنفسه الشريفة ﷺ لا إلى المشركين كما في قوله سبحانه: أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ [آل عمران: ٨٣] مع أنهم الباغون لإظهار كمال النصفة أو لمراعاة قولهم اجعل بيننا وبينك حكما، و «غير» مفعول أَبْتَغِي وحَكَماً حال منه، وقيل: تمييز لما في «غير» من الإبهام كقولهم: إن لنا إبلا غيرها، وقيل: مفعول له، وأولى المفعول همزة الاستفهام دون الفعل لأن الإنكار إنما هو في ابتغاء غير الله تعالى حكما لا في مطلق الابتغاء فكان أولى بالتقديم وأهم، وقيل: تقديمه للتخصيص. وحمل على أن المراد تخصيص الإنكار لا إنكار التخصيص، وقيل: في تقديمه إيماء إلى وجوب تخصيصه تعالى بالابتغاء والرضى بكونه حكما.

İnkâr edilen arama (ibtiğâ) eyleminin, arayanlar kendileri olduğu halde -Allah Sübhânehu'nun: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” [Âl-i İmrân: 83] kavlinde olduğu gibi- müşriklere değil de Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şerefli nefsine isnat edilmesi, tam bir insaf göstermek yahut onların "bizimle senin arana bir hakem koy" sözlerini gözetmek içindir. «غَيْرَ» kelimesi «أَبْتَغِي» fiilinin mef'ûlü, «حَكَماً» ise ondan hâldir. «غَيْرَ» kelimesindeki kapalılıktan ötürü temyiz olduğu da söylenmiştir; nitekim "Bizim ondan başka develerimiz var" sözündeki gibidir. Mef'ûlün leh olduğu da söylenmiştir. İstifham hemzesinin fiilden önce mef'ûle bitişmesi, inkârın mutlak aramada değil, Allah Teâlâ'dan başkasını hakem olarak aramada olmasındandır; bu sebeple öne alınmaya daha layık ve daha mühim olmuştur. Öne alınmasının tahsis için olduğu da söylenmiştir; bu da tahsisin inkârı değil, inkârın tahsisi manasına hamledilmiştir. Öne alınmasında, sadece Allah Teâlâ'yı hakem aramanın ve O'nun hakemliğine razı olmanın gerekliliğine bir ima olduğu da söylenmiştir.

وجوز أن يكون «غير» حالا من حَكَماً وحكما مفعول أَبْتَغِي والتقديم لكونه مصب الإنكار، والحكم يقال للواحد والجمع كما قال الراغب، وصرح هو وغيره بأنه أبلغ من الحاكم لا مساو له كما نقل الواحدي عن أهل اللغة، وعلل بأنه صفة مشبهة تفيد ثبوت معناها ولذا لا يوصف به إلا العادل أو من تكرر منه الحكم.

«Ğayr» (غير) kelimesinin «hakemen» (حَكَماً) lafzından hâl, «hakemen»in de «ebteğî» (أَبْتَغِي) fiilinin mef'ûlü (nesnesi) olması da caiz görülmüştür. Öne alınması ise inkârın odak noktası olmasından ötürüdür. Râgıb'ın belirttiği gibi hakem (حَكَم) kelimesi tekil için de çoğul için de kullanılır. O ve başkaları, Vâhidî'nin lügat ehlinden naklettiği gibi onun 'hâkim' lafzına eşit olmadığını, bilakis ondan daha beliğ olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. Bu durum, onun anlamının sabit olduğunu ifade eden bir sıfat-ı müşebbehe olmasıyla gerekçelendirilmiştir. Bundan dolayıdır ki ancak adil olan yahut kendisinden hüküm verme fiili tekerrür eden kimse bu sıfatla nitelenir.

وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ جملة حالية مؤكدة للإنكار، ونسبة الإنزال إليه خاصة مع أن مقتضى المقام إظهار تساوي نسبته إلى المتحاكمين لاستمالتهم نحو المنزل واستنزالهم إلى قبول حكمه بإيهام قوة نسبته إليهم وقيل: لأن ذلك أوفق بصدر الآية بناء على أن المراد بها الإنكار عليهم وإن عبر بما عبر إظهارا للنصفة، ونظير ذلك قوله تعالى: وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [يس: ٢٢] .

{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ } “Oysa size Kitap'ı indiren O'dur” [ifadesi], inkârı pekiştiren bir hâl cümlesidir. Makamın gereği muhakeme olanların her ikisine de nispetin eşitliğini göstermek olduğu halde indirme nispetinin özellikle onlara (size) kılınması; indirilen kitaba karşı onları ısındırmak ve nispetin onlara kuvvetli olduğu vehmini vererek onun hükmünü kabule indirmek içindir. Bir görüşe göre ise ayetin baş tarafına daha uygun olduğu içindir; çünkü insaf göstermek adına öyle ifade edilmiş olsa da murad müşrikleri inkârdır. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun benzeridir: { وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Beni yaratana ne diye kulluk etmeyeyim? Oysa siz O'na döndürüleceksiniz” [Yâsîn: 22].

ومعنى الآية عند بعض المحققين أغيره تعالى أبتغي حكما والحال أنه هو الذي أنزل إليكم الكتاب وأنتم أمة أمية لا تدرون ما تأتون وما تدرون القرآن الناطق بالحق والصواب الحقيق بأن يخص به اسم الكتاب.

Bazı muhakkiklere göre ayetin manası şöyledir: Siz ne getirdiğinizi ve ne bildiğinizi bilmeyen ümmi bir topluluk olduğunuz halde, hak ve doğruyu söyleyen ve 'Kitap' ismine layık olan Kur'an'ı size indiren O iken, O'ndan başkasını mı hakem arayacağım?

مُفَصَّلًا أي مبينا فيه الحق والباطل والحلال والحرام وغير ذلك من الأحكام بحيث لم يبق في أمر الدين شيء من التخليط والإبهام فأي حاجة بعد ذلك إلى الحكم، ثم قال: وهذا كما ترى صريح في أن القرآن الكريم كاف في أمر الدين مغن عن غيره ببيانه وتفصيله وأما أن يكون لإعجازه دخل في ذلك كما قيل فلا انتهى.

{ مُفَصَّلًا } “Ayrıntılı olarak açıklanmış”; yani içinde hak ile bâtıl, helal ile haram ve diğer hükümler din konusunda hiçbir karışıklık ve kapalılık kalmayacak şekilde açıklanmış olarak [indirmiştir]; öyleyse bundan sonra hakeme ne hacet? Sonra [o muhakkik] şöyle dedi: "Gördüğün gibi bu, Kur'ân-ı Kerîm'in din hususunda kâfi olduğuna, beyanı ve tafsilatıyla başkasına ihtiyaç bırakmadığına açıktır. Ancak söylendiği gibi onun mucize oluşunun bunda bir dahli olması meselesine gelince, bu böyle değildir." (Alıntı bitti).

ولا يخفى أن ملاحظة الإعجاز أمر مطلوب على تقدير كون الآية مرتبطة معنى بقوله سبحانه: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ الآية، وبيان ذلك على ما ذكره الإمام أنه ﷾ لما حكى عن الكفار أنهم أقسموا بالله جهد أيمانهم لئن أتتهم آية ليؤمنن بها أجاب عنه جل شأنه بأنه لا فائدة في إظهار تلك الآيات لأنه تعالى لو أظهرها لبقوا مصرين على كفرهم، ثم إنه تعالى بين في هذه الآية أن الدليل الدال على نبوته ﵊ قد حصل وكمل فكان ما يطلبونه طلبا للزيادة وذلك مما لا يجب الالتفات إليه، ثم نبه على حصول الدليل من هذه الآية بوجهين، الأول أنه تعالى أنزل إليه الكتاب المفصل المبين المشتمل على العلوم الكثيرة والفصاحة الكاملة وقد عجز الخلق عن معارضته فيكون ظهور هذا المعجز دليلا على أنه تعالى قد حكم بنبوته، فمعنى الآية قل يا محمد: إنكم تتحكمون في طلب سائر المعجزات فهل يجوز في العقل أن يطلب غير الله سبحانه حكما؟ فإن كل أحد يقول: إن ذلك غير جائز ثم قل:

Ayetin, Allah Sübhânehu'nun: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ettiler” ayetiyle manaca bağlantılı kabul edilmesi durumunda, i'câzın (mucizeliğin) gözetilmesinin aranan bir husus olduğu gizli değildir. Bunun İmam [Râzî]'nin zikrettiği açıklaması şöyledir: Allah Azze ve Celle kâfirlerin kendilerine bir ayet (mucize) gelirse kesinlikle inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiklerini hikâye edince, Şânı Yüce olan buna, o ayetlerin gösterilmesinde bir fayda olmadığı, çünkü Allah Teâlâ onları gösterse bile onların küfürlerinde ısrar etmeye devam edecekleri cevabını vermiştir. Sonra Allah Teâlâ bu ayette, onun aleyhisselâm peygamberliğine delalet eden delilin hâsıl ve kâmil olduğunu, onların istediklerinin ise fazlalık talebi olup dönüp bakılması gerekmeyen bir şey olduğunu beyan etmiştir. Ardından bu ayette delilin hâsıl olduğuna iki yönden dikkat çekmiştir: Birincisi; Allah Teâlâ'nın ona çok ilimleri ve tam fesahati ihtiva eden, yaratılmışların benzerini getirmekten âciz kaldığı ayrıntılı ve açıklayıcı Kitap'ı indirmiş olmasıdır; dolayısıyla bu mucizenin ortaya çıkması, Allah Teâlâ'nın onun peygamberliğine hükmettiğine bir delil olur. Ayetin manası şu olur: De ki ey Muhammed: Siz diğer mucizeleri istemekte keyfî davranıyorsunuz; peki akıl, Allah Sübhânehu'dan başkasının hakem aranmasını caiz görür mü? Şüphesiz herkes bunun caiz olmadığını söyler; sonra de ki:

إنه تعالى حكم بصحة نبوتي حيث خصني بمثل هذا الكتاب المفصل الكامل البالغ إلى حد الإعجاز. الثاني اشتمال التوراة والإنجيل على الآيات الدالة على أنه ﷺ رسول حق وعلى أن القرآن كتاب حق من عند الله تعالى وهذا هو المراد من الآية بعد انتهى. ووجه بعضهم مدخلية الإعجاز بأنه لا يتم الإلزام إلا بالعلم بكون المنزل من عند الله تعالى وهو يتوقف على الإعجاز بحيث يستغني عن آية أخرى دالة على صدق دعواه ﵊ أنه من عند الله تعالى لكن قال: إن في دلالة النظم الكريم على ذلك خفاء إلا أن يقال: الجملة الاسمية الحالية تفيده لما فيها من الدلالة على ثبوته وتقرره في نفسه أو يجعل الكتاب بمعنى المعهود إعجازه، وذكر أن هذا من عدم تدبر الآية إذ المعنى لا أبتغي حكما في شأني وشأن غيري إلا الله سبحانه الذي نزل الكتاب لذلك، وهو إنما يحكم له ﷺ بصدق مدعاه بالإعجاز، فإنهم لما طعنوا في نبوته ﵊ وأقسموا إن جاءتهم آية آمنوا بين سبحانه أنهم مطبوع على قلوبهم وأمره أن يوبخهم وينكر عليهم بقوله تعالى: أَفَغَيْرَ اللَّهِ إلخ أي أأزيغ عن الطريق السوي فأخص غيره بالحكم وهو الذي أنزل هذا الكتاب المعجز الذي أفحكم وألزمكم الحجة فكفى به سبحانه حاكما بيني وبينكم بإنزال هذا الكتاب المفصل بالآيات البينات من التوحيد والنبوة وغيرهما الذي أعجزكم عن آخركم، ويؤول هذا إلى أنه ﷺ أجابهم بالقول بالموجب لأنهم طعنوا في معجزاته فكبتهم على أحسن وجه وضم إليه علم أهل الكتاب، وعلى هذا فكونه معجزا مأخوذ من كونه مغنيا عما عداه في شأنه وشأن غيره على ما أشير إليه، وهذا له نوع قرب مما ذكره الإمام وما أشار إليه من ارتباط الآية معنى بما تقدم من قوله تعالى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ إلخ لا يخلو عن حسن إلا أن

Beni mucize derecesine ulaşan böyle ayrıntılı ve kâmil bir Kitap ile tahsis etmekle Allah Teâlâ peygamberliğimin doğruluğuna hükmetmiştir. İkincisi; Tevrat ve İncil'in, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hak bir elçi olduğuna ve Kur'an'ın da Allah Teâlâ katından hak bir kitap olduğuna delalet eden ayetleri ihtiva etmesidir; sonraki ayetten murad da budur. (Alıntı bitti). Bazıları mucizeliğin dahline şöyle bir izah getirmişlerdir: İlzâm (susturma), ancak indirilenin Allah Teâlâ katından olduğunun bilinmesiyle tamam olur; bu da onun aleyhisselâm Allah katından olduğu yönündeki davasının doğruluğuna delalet eden başka bir ayete ihtiyaç bırakmayacak şekilde mucize olmasına bağlıdır. Fakat o kimse şöyle demiştir: Kerîm nazmın buna delaletinde bir kapalılık vardır; meğerki hâl bildiren isim cümlesinin, kendisinde bulunan sübût ve bizatihi yerleşiklik delaletinden ötürü bunu ifade ettiği söylensin yahut Kitap ile mucizeliği bilinen kastedilsin. Ve bunun, ayeti tefekkür etmemekten kaynaklandığını zikretmiştir; zira mana şöyledir: Kendi meselemde ve başkasının meselesinde, bu maksatla Kitap'ı indiren Allah Sübhânehu'dan başka bir hakem aramam; O da onun sallallâhu aleyhi ve sellem davasındaki doğruluğuna ancak i'câz ile hükmeder. Çünkü onlar onun aleyhisselâm peygamberliğine dil uzatıp kendilerine bir ayet geldiğinde inanacaklarına yemin edince, Allah Sübhânehu onların kalplerinin mühürlendiğini beyan etmiş ve Allah Teâlâ'nın: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ } vb. kavliyle onları azarlayıp kınamasını emretmiştir; yani: Dosdoğru yoldan sapıp da O'ndan başkasını mı hakem tayin edeyim? Oysa sizi susturan ve aleyhinize hüccet ikame eden bu mucize Kitap'ı indiren O'dur; tevhid, nübüvvet ve diğer konulardaki apaçık ayetlerle tafsil edilmiş, hepinizi âciz bırakan bu Kitap'ı indirmesiyle benimle sizin aranızda hâkim olarak Sübhânehu yeter! Bu da Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem onlara 'kavl bi'l-mûceb' (iddialarını kendi lehlerine değil aleyhlerine çevirme) yoluyla cevap vermesine varır; çünkü onlar mucizelerine dil uzatmışlardı, o da onları en güzel şekilde susturdu ve buna Ehl-i Kitap'ın ilmini de ekledi. Buna göre onun mucize olması, işaret edildiği üzere kendi meselesinde ve başkasının meselesinde diğer şeylere ihtiyaç bırakmamasından alınmıştır. Bunun İmam [Râzî]'nin zikrettiğine bir tür yakınlığı vardır; ayetin manaca daha önce geçen: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } vb. kavline bağlı olduğuna yaptığı işaret de güzellikten uzak değildir. Ancak şu var ki:

دعوى خفاء دلالة النظم الكريم على الإعجاز مما لا خفاء في صحتها عندي، ولم يظهر مما ذكر ما يزيل ذلك الخفاء، وكون سوق الآية دليلا على ملاحظة ذلك غير بعيد عن المأخذ الذي سمعته فتدبر. ومن الناس من قال: يحتمل أن يراد بالكتاب التوراة أي إنه تعالى حكم بيني وبينكم بما أنزل فيه مفصلا حيث أخبركم بنبوتي وفصل فيه علاماتي وهو كما ترى، والحق ما تقدم.

Kerîm nazmın i'câza delaletindeki kapalılık iddiası, bana göre sıhhatinde şüphe olmayan bir husustur; zikredilenlerden de bu kapalılığı giderecek bir şey ortaya çıkmamıştır. Ayetin sevk edilişinin bunu gözetmeye delil olması ise işittiğin dayanaktan uzak değildir; öyleyse tefekkür et! İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Kitap ile Tevrat'ın kastedilmiş olması muhtemeldir; yani: Peygamberliğimi size haber vererek ve alametlerimi onda tafsilatıyla açıklayarak onda indirdiği ayrıntılı hükümlerle Allah Teâlâ benimle sizin aranızda hükmetmiştir. Bu ise gördüğün gibidir; hak olan ise daha önce geçendir.

وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ كلام مستأنف غير داخل تحت القول المقدر مسوق من جهته تعالى لتحقيق حقية الكتاب الذي نيط بإنزاله أمر الحكمية وتقرير كونه منزلا من عنده ﷿، وليس المراد منه الاستدلال على ثبوت نبوته ﷺ كما يلوح من كلام الإمام، والمراد بالكتاب التوراة والإنجيل، والتعبير عنهما بذلك للإيماء إلى ما بينهما وبين القرآن من المجانسة المقتضية للاشتراك في الحقية والنزول من عنده تعالى مع ما فيه من الإيجاز، والمراد بالموصول إما علماء اليهود والنصارى وإما الفريقان مطلقا والعلماء داخلون دخولا أوليا، والإيتاء على الأول التفهيم بالفعل وعلى الثاني أعم منه ومن التفهيم بالقوة، وإيراد الطائفتين بعنوان إيتاء الكتاب للإيذان بأنهم علموا ما علموا من جهة كتابهم، وقيل: المراد بالموصول مؤمنو أهل الكتاب.

{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } “Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun Rabbin tarafından hak ile indirilmiş olduğunu bilirler” [ifadesi], takdirî sözün altına girmeyen, indirilmesine hakemlik işi bağlanan Kitap'ın hak olduğunu tahkik etmek ve onun Allah Azze ve Celle katından indirilmiş olduğunu pekiştirmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş müstakil bir kelamdır (istînâftır). İmam [Râzî]'nin sözünden sezildiği gibi bundan murad onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinin sübûtuna istidlal etmek değildir. 'Kitap'tan murad Tevrat ve İncil'dir; ikisinden bu şekilde bahsedilmesi, ihtiva ettiği vecizlik ile beraber aralarındaki ve Kur'an arasındaki hak oluşta ve Allah Teâlâ katından indirilmişlikte ortaklığı gerektiren türdeşliğe (mücânesete) ima içindir. İsmi mevsulden murad ya Yahudi ve Hristiyan âlimleridir ya da mutlak olarak her iki fırkadır; âlimler ise öncelikli olarak dahildir. Verme (îtâ) eylemi birinci ihtimale göre bilfiil anlatıp kavratmak, ikinci ihtimale göre ise hem bunu hem de bilkuvve kavratmayı kapsayan daha genel bir durumdur. İki fırkanın Kitap verilmesi unvanıyla zikredilmesi, bildiklerini kendi kitapları vasıtasıyla bildiklerini bildirmek içindir. İsmi mevsulden muradın Ehl-i Kitap'ın müminleri olduğu da söylenmiştir.

وعن عطاء أن المراد بالكتاب القرآن وبالموصول كبراء الصحابة وأهل بدر رضي الله تعالى عنهم أجمعين، ولا يخفى أنه أبعد من الثريا. والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ لتشريفه ﷺ مع الإيذان بأن نزوله من آثار الربوبية. ومِنْ لابتداء الغاية مجازا وهي متعلقة بمنزل، والباء للملابسة وهي متعلقة بمحذوف وقع حالا من الضمير المستكن في مُنَزَّلٌ أي متلبسا بالحق. وقرأ غالب السبعة «منزل» بالتخفيف من الإنزال.

Atâ'dan rivayet edildiğine göre Kitap'tan murad Kur'an, ismi mevsulden murad ise sahabenin büyükleri ve Bedir ehlidir -Allah Teâlâ hepsinden razı olsun-; bunun Süreyyâ yıldızından daha uzak olduğu gizli değildir. Resûlullah’ın aleyhisselâm zamirine izafetle birlikte rubûbiyet unvanının zikredilmesi; onun sallallâhu aleyhi ve sellem şerefini yüceltmek ve onun inişinin rubûbiyetin eserlerinden olduğunu bildirmek içindir. «مِنْ» edatı mecazi olarak gaye başlangıcı (iptidâ-i gaye) içindir ve «مُنَزَّلٌ» kelimesine taalluk eder; «بِ» harfi mülâbese içindir ve «مُنَزَّلٌ» kelimesindeki gizli zamirden hâl olan mahzuf bir ifadeye taalluk eder; yani "hakka bürünmüş olarak" demektir. Yedi kıraat imamının çoğu, «inzâl» kökünden hafifletme ile (şeddesiz) «مُنْزَلٌ» şeklinde okumuştur.

والفرق بين أنزل ونزل قد أشرنا إليه فيما مر وأن الأول دفعي والثاني تدريجي وأنه أكثري، والقراءة بهما تدل على قطع النظر عن الفرق، وليس إشارة إلى المغنين باعتبار إنزاله إلى السماء الدنيا ثم إنزاله إلى الأرض لأن إنزاله دفعة إلى السماء على ما قيل لا يعلمه أهل الكتاب.

«Enzele» (أنزل) ile «nezzele» (نزّل) arasındaki farka daha önce işaret etmiştik; birincisi bir defada, ikincisi ise peyderpey indirmektir ve bu ekserî bir durumdur. Her iki kıraatle okunması, bu farktan sarf-ı nazar edildiğine delalet eder; yoksa dünya semasına indirilmesi ve sonra yeryüzüne indirilmesi hasebiyle iki indirilişe işaret değildir, zira denildiğine göre semaya bir defada indirilmesini Ehl-i Kitap bilmez.

فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ أي المترددين في أنهم يعملون ذلك لما لا يشاهد منهم آثار العلم وأحكام المعرفة، فالفاء لترتيب النهي على الاخبار بعلم أهل الكتاب أو في أنه منزل من ربك بالحق فليس المراد حقيقة النهي له ﷺ عن الامتراء في ذلك بل تهييجه وتحريضه ﵊ كقوله سبحانه. وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الأنعام: ١٤، يونس: ١٠٥، القصص: ٨٧] ويحتمل أن يكون الخطاب في الحقيقة للأمة على طريق التعريض وإن كان له ﵊ صورة، وأن يكون لكل أحد ممن يتصور منه الامتراء بناء على ما تقرر أن أصل الخطاب أن يكون مع معين وقد يترك لغيره كما في قوله سبحانه: وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ [السجدة: ١٢] والفاء على هذه الأوجه لترتيب النهي على نفس علمهم بحال القرآن.

{ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!”; yani onların üzerinde ilmin eserleri ve marifetin hükümleri görülmediğinden ötürü onların bunu bildiklerinde şüphe edenlerden [olma]. Buna göre fâ harfi, nehyin Ehl-i Kitap'ın bilgisinin haber verilmesi üzerine terettüp etmesi içindir; yahut onun Rabbin tarafından hak ile indirildiğinde [şüpheye düşenlerden olma demektir]. Buradaki murad hakikatte onun sallallâhu aleyhi ve sellem bundan şüphe etmesinin yasaklanması değil, Allah Sübhânehu'nun: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve sakın müşriklerden olma!” [En'âm: 14, Yûnus: 105, Kasas: 87] kavlinde olduğu gibi onu aleyhisselâm teşvik ve sevk etmektir. Hitabın, görünüşte ona aleyhisselâm olsa da ta'riz yoluyla hakikatte ümmete olması da muhtemeldir; yine yerleşik kural gereğince hitabın aslının belirli bir kimseye yöneltilip bazen Allah Sübhânehu'nun: { وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ } “Günahkârları bir görsen...” [Secde: 12] kavlinde olduğu gibi başkasına bırakılabileceği esasına dayanarak kendisinden şüphe tasavvur edilebilecek herkese olması da muhtemeldir. Bu vechilelere göre fâ harfi, nehyin bizzat onların Kur'an'ın durumunu bilmeleri üzerine terettüp etmesi içindir.

وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ شروع في بيان كمال القرآن من حيث ذاته إثر بيان كماله من حيث إضافته إليه ﷿ بكونه منزلا منه سبحانه بالحق وتحقيق ذلك بعلم أهل الكتابين به، وتمام الشيء- كما قال الراغب- انتهاؤه إلى حد لا يحتاج إلى شيء خارج عنه. والمراد بالكلمة الكلام وأريد به- كما قال قتادة وغيره- القرآن، وإطلاقها عليه إما من باب المجاز المرسل أو الاستعارة وعلاقتها تأبى أن تطلق الكلمة على الجملة غير المفيدة وعلاقته لا لكن لم يوجد في كلامهم ذلك الإطلاق، واختير هذا التعبير لما فيه من اللطافة التي لا تخفى على من دقق النظر. وقال البعض لما أن الكلمة هي الأصل في الاتصاف بالصدق والعدل وبها تظهر الآثار من الحكم. وعن أبي مسلم أن المراد بالكلمة دين الله تعالى كما في قوله سبحانه: وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا [التوبة: ٤٠] .

{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin kelimesi tamamlanmıştır” [ifadesi], Kur'an'ın Sübhânehu katından hak olarak indirilmiş olması ve bunun iki kitap ehlinin bilgisiyle tahkik edilmesi yoluyla Allah Azze ve Celle'ye izafeti cihetiyle kemalinin beyanının hemen ardından, bizzat zatı cihetiyle kemalinin beyanına giriştir. Râgıb'ın belirttiği üzere bir şeyin tamamlanması, kendi dışındaki hiçbir şeye ihtiyaç duymayacak bir sınıra ulaşmasıdır. 'Kelime'den murad kelamdır; Katâde ve başkalarının dediği gibi bundan murad Kur'an'dır. Kur'an'a 'kelime' denilmesi ya mecâz-ı mürsel ya da istiare kabilindendir; onun alakası kelimenin fayda vermeyen cümleye ıtlak olunmasını engeller; [diğerinin] alakası engellemez fakat Arapların kelamında böyle bir ıtlak bulunmamıştır. Bu ifade, dikkatle bakan kimseden gizli kalmayacak letafetinden ötürü seçilmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Çünkü doğruluk ve adaletle vasıflanmada asıl olan kelimedir ve hikmetlerden kaynaklanan eserler onunla ortaya çıkar. Ebû Müslim'den nakledildiğine göre kelimeden murad, Allah Sübhânehu'nun: { وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } “Allah'ın kelimesi ise en yüce olandır” [Tevbe: 40] kavlinde olduğu gibi Allah Teâlâ'nın dinidir.

وقيل: المراد بها حجته ﷿ على خلقه والأول هو الظاهر وقرأ بالتوحيد عاصم، وحمزة، وعلي، وخلف، وسهل، ويعقوب، وقرأ الباقون «كلمات ربك» : صِدْقاً وَعَدْلًا مصدران نصبا على الحال من رَبِّكَ أو من كَلِمَةُ كما ذهب إليه أبو علي الفارسي. وجوز أبو البقاء نصبهما على التمييز وعلى العلة والصدق في الأخبار والمواعيد منها في المشهور والعدل في الأقضية والأحكام لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ استئناف مبين لفضلها على غيرها إثر بيان فضلها في نفسها. وقال بعض المحققين: إنه سبحانه لما أخبر بتمام كلمته وكان التمام يعقبه النقص غالبا كما قيل:

Kelimeden muradın Allah Azze ve Celle'nin mahlukatı üzerindeki hücceti olduğu da söylenmiştir; birincisi ise zahir olandır. Âsım, Hamza, Ali (Kisâî), Halef, Sehl ve Ya'kūb tekil olarak [kelimetü], diğerleri ise «كلمات ربك» (kelimâtü rabbike) şeklinde çoğul okumuşlardır. { صِدْقاً وَعَدْلًا } “Doğruluk ve adalet bakımından” [kelimeleri], Ebû Ali el-Fârisî'nin gittiği görüşe göre { رَبِّكَ } veya { كَلِمَةُ } kelimelerinden hâl olarak mansub iki mastardır. Ebü'l-Bekâ bunların temyiz ve mef'ûlün leh olarak nasbını da caiz görmüştür. Meşhur olan görüşe göre haberlerde ve vadlerde doğruluk, hükümlerde ve kazalarda adalettir. { لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey/kimse yoktur” [ifadesi], kelimelerin bizatihi faziletinin beyanının ardından başkalarına olan üstünlüğünü beyan eden yeni bir kelamdır (istînâftır). Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Allah Sübhânehu kelimesinin tamamlandığını haber verince ve tamamlanmayı da şu beyitte dendiği gibi çoğunlukla noksanlık takip ettiğinden ötürü:

إذا تم أمر بدا نقصه ... توقع زوالا إذا قيل تم

"Bir iş tamamlandığında noksanlığı baş gösterir... 'Tamamlandı' denildiğinde yok olmayı bekle!"

ذكر هذا احتراسا وبيانا لأن تمامها ليس كتمام غيرها. وجوز أن يكون حالا من فاعل تَمَّتْ على أن الظاهر مغن عن الضمير الرابط. قال أبو البقاء: ولا يجوز أن يكون حالا من ربك لئلا يفصل بين الحال وصاحبها بأجنبي وهو صِدْقاً وَعَدْلًا إلا أن يجعلا حالين منه أيضا. والمعنى لا أحد يبدل شيئا من كلماته بما هو أصدق وأعدل منه ولا بما هو مثله فكيف يتصور ابتغاء حكم غيره تعالى. والمراد بالأصدق الأبين والأظهر صدقا فلا يراد أن الصدق لا يقبل الزيادة والنقص لأن النسبة إن طابقت الواقع فصدق وإلا فكذب.

Bunu bir ihtiraz (yanlış anlamayı önleme) ve O'nun kelimesinin tamamlanmasının başkalarının tamamlanması gibi olmadığını beyan etmek üzere zikretmiştir. Zahir ismin rabıt zamirin yerine geçtiği kabul edilerek { تَمَّتْ } fiilinin fâilinden hâl olması da caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ demiştir ki: Hâl ile sâhibi arasına { صِدْقاً وَعَدْلًا } şeklinde ecnebi bir lafızla fasıla girmemesi için «Rabbike» lafzından hâl olması caiz değildir; meğerki o ikisi de ondan hâl kılınmış olsun. Mana şöyledir: Hiç kimse O'nun kelimelerinden hiçbir şeyi O'ndan daha doğru ve daha adil olanıyla yahut O'nun dengi olanla değiştiremez; öyleyse O'ndan başkasının hakem aranması nasıl tasavvur edilebilir? 'Daha doğru'dan kasıt, doğruluğu daha açık ve daha belirgin olandır; yoksa doğruluğun artma ve eksilmeyi kabul etmesi kastedilmez; zira isnat vakıaya uygunsa doğrudur, değilse yalandır.

وذكر الكرماني

el-Kirmânî zikretmiştir:

في حديث «أصدق الحديث» إلخ

«Sözün en doğrusu» vb. hadiste

أنه جعل الحديث كمتكلم فوصف به كما يقال زيد أصدق من غيره والمتكلم يقبل الزيادة والنقص في ذلك، وقيل: المعنى لا يقدر أحد أن يحرفها شائعا كما فعل بالتوراة فيكون هذا ضمانا منه سبحانه بالحفظ كقوله جل وعلا: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الحجر: ٩] أو لا نبي ولا كتاب بعدها يبدلها وينسخ أحكامها. وعيسى ﵇ يعمل بعد النزول بها لا ينسخ شيئا كما حقق في محله.

Sözün mütekellim gibi kabul edilip onunla vasıflandığını, nitekim "Zeyd başkasından daha doğrudur" denildiğini, mütekellimin ise bu konuda artma ve eksilmeyi kabul ettiğini belirtmiştir. Bir görüşe göre mana şöyledir: Tevrat'ta yapıldığı gibi yaygın bir şekilde hiç kimse onu tahrif etmeye güç yetiremez; dolayısıyla bu, Allah Cel ve Alâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik ve muhakkak onun koruyucuları da biziz” [Hicr: 9] kavlinde olduğu gibi O'nun tarafından bir koruma teminatı olur; yahut O'ndan sonra kelimelerini değiştirecek ve hükümlerini neshedecek hiçbir peygamber ve kitap yoktur. İsa aleyhisselâm da nüzulünden sonra yerinde tahkik edildiği üzere onunla amel edecek, hiçbir şeyi neshetmeyecektir.

وقيل: المراد أن أحكام الله تعالى لا تقبل التبدل والزوال لأنها أزلية والأزلي لا يزول. وزعم الإمام أن الآية على هذا أحد الأصول القوية في إثبات الجبر، لأنه تعالى لما حكم على زيد بالسعادة وعلى عمرو بالشقاوة ثم قال: لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ يلزم امتناع أن ينقلب السعيد شقيا والشقي سعيدا فالسعيد من سعد في بطن أمه والشقي من شقي في بطن أمه وأنا أقول: لا يخفى أن الشقي في العلم لا يكون سعيدا والسعيد فيه لا يكون شقيا أصلا لأن العلم لا يتعلق إلا بما المعلوم عليه في نفسه وحكمه سبحانه تابع لذلك العلم. وكذا إيجاده الأشياء على طبق ذلك العلم. ولا يتصور هناك جبر بوجه من الوجوه لأنه عز شأنه لم يفض على القوابل إلا ما طلبته منه جل وعلا بلسان استعدادها كما يشير إليه قوله سبحانه: أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ [طه: ٥٠] نعم يتصور الجبر لو طلبت القوابل شيئا وأفاض عليها عز شأنه ضده والله سبحانه أجل وأعلى من ذلك وَهُوَ السَّمِيعُ لكل ما يتعلق به السميع الْعَلِيمُ بكل ما يمكن أن يعلم فيدخل في ذلك أقوال المتحاكمين وأحوالهم الظاهرة والباطنة دخولا أوليا.

Denildi ki: Murad, Allah Teâlâ'nın hükümlerinin değişme ve zeval bulmayı kabul etmeyeceğidir; çünkü onlar ezelîdir ve ezelî olan zeval bulmaz. İmam [Râzî], bu vecheye göre ayetin cebir görüşünü ispattaki güçlü asıllardan biri olduğunu iddia etmiştir; zira Allah Teâlâ Zeyd hakkında saadete, Amr hakkında ise şekavete hükmedip ardından: { لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek yoktur” buyurunca, saîd olanın şakîye, şakî olanın saîde dönüşmesinin imkânsızlığı lazım gelir; nitekim saîd, annesinin karnında iken saîd olandır; şakî de annesinin karnında iken şakî olandır. Ben ise derim ki: İlimde şakî olanın saîd olmayacağı, saîd olanın da asla şakî olmayacağı gizli değildir; çünkü ilim ancak malûmun bizatihi kendisi üzere olduğu duruma taalluk eder; Sübhânehu'nun hükmü de o ilme tâbidir. Eşyayı var etmesi de o ilme uygundur. Dolayısıyla burada hiçbir şekilde cebir tasavvur edilemez; çünkü Şânı Yüce olan, kabiliyet sahiplerine ancak onların istidat diliyle kendisinden talep ettiklerini feyzetmiştir; nitekim Allah Sübhânehu'nun: { أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } “Her şeye yaratılışını verdi” [Tâhâ: 50] kavli de buna işaret eder. Evet, şayet kabiliyet sahipleri bir şey isteseydi de Şânı Yüce olan onların üzerine onun zıddını feyzetseydi cebir tasavvur edilirdi; Allah Sübhânehu ise bundan çok yüce ve münezzehtir. { وَهُوَ السَّمِيعُ } “Ve O, hakkıyla işitendir”; işitme sıfatının taalluk ettiği her şeyi hakkıyla işitendir; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; bilinmesi mümkün olan her şeyi hakkıyla bilendir. Muhakeme olanların sözleri, zahirî ve bâtınî halleri de buna öncelikli olarak dahildir.

ثم إنه تعالى- على ما ذكر الإمام- لما أجاب عن شبهات الكفار وبين بالدليل صحة النبوة أرشد إلى أنه بعد زوال الشبهة وظهور الحجة لا ينبغي أن يلتفت العاقل إلى كلمات الجهال فقال سبحانه: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وقال شيخ الإسلام: إنه لما تحقق اختصاصه تعالى بالحكمية لاستقلاله بما يوجب ذلك من إنزال الكتاب الفاصل بين الحق والباطل وتمام صدق كلامه وكمال عدله في أحكامه وامتناع وجود من يبدل شيئا منها واستبداده سبحانه بالإحاطة التامة بجميع المسموعات والمعلومات عقب ذلك ببيان أن الكفرة متصفون

Sonra Allah Teâlâ -İmam [Râzî]'nin belirttiğine göre- kâfirlerin şüphelerine cevap verip delille nübüvvetin sıhhatini beyan edince, şüphenin zevali ve hüccetin ortaya çıkmasından sonra akıl sahibinin cahillerin sözlerine iltifat etmemesi gerektiğine irşad ederek şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar”. Şeyhülislam ise şöyle demiştir: Hak ile bâtılı ayıran Kitap'ı indirmesi, kelamının doğruluğunun ve hükümlerindeki adaletin tamlığı, bunlardan hiçbir şeyi değiştirecek birinin bulunmasının imkânsızlığı ve işitilen ile bilinen her şeyi Sübhânehu'nun tam bir ihata ile kuşatması gibi hakem olmayı gerektiren vasıflarla müstakil olması sebebiyle hakemliğin Allah Teâlâ'ya has olduğu kesinleşince; bunun ardından kâfirlerin,

بنقائض تلك الكمالات من النقائض التي هي الضلال والإضلال واتباع الظنون الفاسدة الناشئ من الجهل والكذب على الله تعالى إبانة لكمال مباينة حالهم لما يرمونه وتحذيرا عن الركون إليهم والعمل بآرائهم فقال سبحانه ما قال.

bu kemalatın zıtlarıyla vasıflanmış olduklarını beyan etti. Bu zıtlar da cehaletten kaynaklanan sapıklık, saptırma, bozuk zanlara uyma ve Allah Teâlâ'ya yalan iftira etmektir. Bu, onların halinin arzuladıkları şeyle tam bir tezat içinde olduğunu açıklamak ve onlara meyletmekten ve görüşleriyle amel etmekten sakındırmak içindir; böylece Allah Sübhânehu buyuracağını buyurmuştur.

ويحتمل أن يكون هذا من باب الإرشاد إلى اتباع القرآن والتمسك به بعد بيان كماله على أكمل وجه خطاب له ﷺ ولأمته.

Bunun, Kur'an'ın kemali en mükemmel şekilde beyan edildikten sonra ona uymaya ve ona sarılmaya bir irşad kabilinden olması da muhtemeldir; hem ona sallallâhu aleyhi ve sellem hem de ümmetine bir hitaptır.