Binûn

En'âm Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الاختصاص نحو قوله سبحانه: وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [البقرة: ٩٨] للدلالة على أن الينع أولى من الغض وله وجه وجيه وإن خفي على بعض الناظرين.

Yüce Allah'ın: { وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } [Bakara: 98] kavlinde olduğu gibi tahsis [tarzındadır]. Bu da olgunlaşmanın ham meyveden daha evla olduğuna delalet etmek içindir. Bazı bakan kimselere gizli kalsa da bunun tutarlı bir yönü vardır.

إِنَّ فِي ذلِكُمْ إشارة إلى ما أمروا بالنظر إليه. وما في اسم الإشارة من معنى البعد لما مر غير مرة لَآياتٍ عظيمة أو كثيرة دالة على وجود القادر الحكيم ووحدته لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ أي يطلبون الإيمان بالله تعالى- كما قال القاضي- أو مؤمنون بالفعل، وتخصيصهم بالذكر لأنهم الذين انتفعوا بذلك دون غيرهم- كما قيل- ووجه دلالة ما ذكر على وجود القادر الحكيم ووحدته أن حدوث هاتيك الأجناس المختلفة والأنواع المتشعبة من أصل واحد وانتقالها من حال إلى حال على نمط بديع لا بد أن يكون بإحداث صانع يعلم تفاصيلها ويرجح ما تقتضيه حكمته من الوجوه الممكنة على غيره ولا يعوقه ضد يعانده أو ند يعارضه، ثم إنه سبحانه بعد أن ذكر هذه النعم الجليلة الدالة على توحيده وبخ من أشرك به سبحانه ورد عليه بقوله عز شأنه: وَجَعَلُوا في اعتقادهم لِلَّهِ الذي شأنه ما فصل في تضاعيف هذه الآيات شُرَكاءَ في الألوهية أو الربوبية الْجِنَّ أي الملائكة حيث عبدوهم وقالوا: إنهم بنات الله سبحانه وتسميتهم جنا مجاز لاجتنانهم واستتارهم عن الأعين كالجن. وفي التعبير عنهم بذلك حط لشأنهم بالنسبة إلى مقام الإلهية.

{ إِنَّ فِي ذلِكُمْ } “Şüphesiz bunda...”, bakılması emredilen şeylere bir işarettir. İşaret ismindeki uzaklık anlamı daha önce defalarca geçtiği üzere [yücelik içindir]. { لَآياتٍ } “...kesin ayetler/deliller vardır”, Kâdir ve Hakîm olan [Allah]'ın varlığına ve birliğine delalet eden büyük veya pek çok deliller vardır; { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir toplum için”, yani Kâdî'nin dediği gibi Yüce Allah'a iman etmeyi arzulayan yahut fiilen iman etmiş olan bir topluluk için. Bunların zikredilerek tahsis edilmesi -söylendiği üzere- başkalarının değil yalnızca onların bundan faydalanmış olmalarındandır. Zikredilenlerin Kâdir ve Hakîm olan [Allah]'ın varlığına ve birliğine delalet etme yönü şudur: Bu farklı cinslerin ve tek bir asıldan dallanıp budaklanan türlerin meydana gelişi ve eşsiz bir nizam içinde bir hâlden diğer bir hâle geçişi; mutlaka bunların ayrıntılarını bilen, hikmetinin gerektirdiği mümkün durumları diğerlerine tercih eden, kendisine inatla karşı duracak bir zıddın veya muhalefet edecek bir dengin engelleyemediği bir Yaratıcının var etmesiyle olmak zorundadır. Sonra O Sübhân, tevhidini gösteren bu yüce nimetleri zikrettikten sonra, Kendisine şirk koşanları kınamış ve şânı yüce olan şu buyruğuyla onlara cevap vermiştir: { وَجَعَلُوا } “Kıldılar/Tuttular...”, kendi inançlarında tuttular; { لِلَّهِ } “Allah'a...”, şânı bu ayetlerin katmanlarında tafsilatıyla anlatılan [Allah'a]; { شُرَكاءَ } “ortaklar...”, ilahlıkta veya rablikte [ortaklar kıldılar;] { الْجِنَّ } “cinleri...”, yani meleklere ibadet edip onların 'Yüce Allah'ın kızları' olduğunu söyledikleri için melekleri [kıldılar]. Onların cin olarak isimlendirilmesi, cinler gibi gözlerden saklı ve örtülü olmaları sebebiyle mecazdır. Onlardan bu lafızla bahsedilmesinde, ilahlık makamına nispetle şanlarının küçümsenmesi [gayesi] vardır.

وروي هذا عن قتادة، والسدي، ويفهم من كلام بعضهم أن الجن تشمل الملائكة حقيقة. وقيل: المراد بهم الشياطين وروي عن الحسن ومعنى جعلهم شركاء أنهم أطاعوهم كما يطاع الله تعالى أو عبدوا الأوثان بتسويلهم وتحريضهم. ويروى عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الآية نزلت في الزنادقة الذين قالوا: إن الله تعالى خالق الناس، والدواب، والأنعام، والحيوان، وإبليس خالق السباع، والحيات، والعقارب والشرور. فالمراد من الجن إبليس وأتباعه الذين يفعلون الشرور ويلقون الوساوس الخبيثة إلى الأرواح البشرية، وهؤلاء المجوس القائلون بالنور والظلمة ولهم في هذا الباب أقوال تمجها الأسماع وتشمئز عنها النفوس.

Bu [görüş] Katâde ve Süddî'den rivayet edilmiştir. Bazılarının sözünden ise 'cin' kelimesinin hakikat olarak melekleri de kapsadığı anlaşılmaktadır. Onlarla kastedilenin şeytanlar olduğu da söylenmiş olup Hasen'den rivayet edilmiştir. Onları ortak kılmanın manası, Yüce Allah'a itaat edilir gibi onlara itaat etmeleri veya onların ayartması ve kışkırtmasıyla putlara tapmalarıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan ise ayetin şu zındıklar hakkında indiği rivayet edilmektedir: Onlar 'Yüce Allah insanları, binekleri, en'âmı ve hayvanları yarattı; İblis ise yırtıcı hayvanları, yılanları, akrepleri ve şerleri yarattı' demişlerdi. Dolayısıyla cinlerden kasıt İblis ve onun şerleri işleyen, insan ruhlarına habis vesveseler fısıldayan tâbileridir. Bunlar nûr ve zulmete inanan Mecûsîlerdir; onların bu konuda kulakların kabul etmeyeceği ve nefislerin tiksineceği sözleri vardır.

وادعى الإمام أن هذا أحسن الوجوه المذكورة في الآية، ومفعولا- جعل- قيل: لله، وشركاء، والْجِنَّ إما منصوب بمحذوف وقع جوابا عن سؤال كأنه قيل: من جعلوه شركاء؟ فقيل: الجن، أو منصوب على البدلية من شُرَكاءَ والمبدل منه ليس في حكم الساقط بالكلية وتقديم المفعول الثاني لأنه محز الإنكار ولأن المفعول الأول منكر يستحق التأخير. وقيل: هما شُرَكاءَ والْجِنَّ، وتقديم ثانيهما على الأول لاستعظام أن يتخذ لله سبحانه شريك ما كائنا ما كان، ولِلَّهِ متعلق بشركاء وتقديمه عليه للنكتة المذكورة أيضا على ما اختاره الزمخشري.

İmam [Râzî], bunun ayette zikredilen görüşlerin en güzeli olduğunu iddia etmiştir. 'Ce'ale' fiilinin iki mef'ûlüne gelince; bir görüşe göre 'lillâh' ve 'şürekâ''dır. { الْجِنَّ } ise sanki 'Kimi ortak kıldılar?' sorusuna bir cevap olarak takdir edilen mahzuf bir fiille mensuptur ve 'cinleri' denilmiştir; yahut { شُرَكاءَ } lafzından bedel olarak mensuptur, mübdelün minh ise tamamen düşmüş hükmünde değildir. İkinci mef'ûlün öne geçirilmesi inkârın odak noktası olduğu içindir ve birinci mef'ûl nekire olup sonraya bırakılmayı hak ettiği içindir. Bir görüşe göre ise iki mef'ûl { شُرَكاءَ } ve { الْجِنَّ } kelimeleridir; ikincisinin birinciye takdim edilmesi, ne olursa olsun Yüce Allah'a herhangi bir ortağın edinilmesini son derece çirkin bulmaktan ötürüdür. { لِلَّهِ } ise 'şürekâ'' kelimesine müteallıktır ve Zemahşerî'nin tercihine göre onun öne geçirilmesi de yine zikredilen nükte sebebiyledir.

وقرىء «الجن» بالرفع كأنه قيل: من هم؟ فقيل: الجن وبالجر على الإضافة التي هي للتبيين: وَخَلَقَهُمْ حال من فاعل جَعَلُوا بتقدير قد أو بدونه على اختلاف الرأيين مؤكدة لما في جعلهم ذلك من الشناعة والبطلان باعتبار علمهم بمضمونها أي وقد علموا أن الله تعالى خالقهم خاصة، وقيل: الضمير للجن أي والحال أنه تعالى خلق الجن فكيف يجعلون مخلوقه شريكا له. ورجح الأول بخلوه عن تشتت الضمائر ورجح الإمام الثاني بأن عود الضمير إلى أقرب المذكورات واجب، وبأنه إذا رجع الضمير إلى هذا الأقرب صار اللفظ الواحد دليلا قاطعا تاما كاملا في إبطال المذهب الباطل. وقرأ يحيى بن يعمر «وخلقهم» على صيغة المصدر عطفا على الْجِنَّ أي وما يخلقونه من الأصنام أو على شُرَكاءَ أي وجعلوا له اختلاقهم للقبائح حيث نسبوها إليه سبحانه وقالوا: الله أمرنا بها وَخَرَقُوا لَهُ أي افتعلوا وافتروا له سبحانه، قال الفراء: يقال: خلق الإفك واختلقه وخرقه واخترقه بمعنى.

'El-Cinnü' şeklinde merfû olarak da okunmuştur; sanki 'Onlar kimdir?' denilmiş de 'Cinlerdir' denilmiştir. Açıklama ifade eden izâfet ile mecrûr olarak da okunmuştur. { وَخَلَقَهُمْ } “hâlbuki O onları yaratmıştır”, iki farklı görüşe göre 'kad' takdiriyle veya takdirsiz olarak { جَعَلُوا } fiilinin fâilinden hâldir; bunun muhtevasını bilmeleri hasebiyle onların bu ortak koşmalarındaki çirkinliği ve bâtıllığı pekiştirir, yani 'Yüce Allah'ın özellikle kendilerini yarattığını bildikleri hâlde' [bunu yaptılar] demektir. Zamirin cinlere ait olduğu da söylenmiştir; yani 'Yüce Allah cinleri yarattığı hâlde, O'nun mahlûkunu O'na nasıl ortak kılarlar?'. Birinci görüş zamirlerin dağılmasından uzak olduğu için tercih edilmiştir. İmam [Râzî] ise ikinci görüşü; zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesinin vacip oluşuyla ve zamir bu en yakına döndüğünde tek bir lafzın, bâtıl mezhebi çürütmede kesin, tam ve kâmil bir delil hâline gelmesiyle tercih etmiştir. Yahyâ b. Ya'mer { الْجِنَّ } üzerine atıfla masdar kalıbında 've halkahüm' şeklinde okumuştur; yani 've onların yarattıkları/yonttukları putları [ortak kıldılar]'; yahut { شُرَكاءَ } üzerine atıftır, yani 'çirkin şeyleri Yüce Allah'a nispet edip 'Allah bize bunları emretti' diyerek O'na kendi uydurmalarını ortak kıldılar'. { وَخَرَقُوا لَهُ } “ve O'na uydurdular”, yani O Sübhân'a isnat edip iftira attılar. Ferrâ: 'İfki halketti, ihtilâk etti, haraketti ve ihtirâk etti' denilir ki hepsi aynı manadadır demiştir.

ونقل عن الحسن أنه سئل عن ذلك فقال: كلمة عربية كانت العرب تقولها كان الرجل إذا كذب كذبة في نادي القوم يقول له بعضهم: قد خرقها والله. وقال الراغب: أصل الخرق قطع الشيء على سبيل الفساد من غير تفكر ولا تدبر.

Hasen'den nakledildiğine göre kendisine bu husus sorulmuş, o da şöyle demiştir: 'Bu, Arapların söylediği Arapça bir kelimedir; bir adam bir topluluğun meclisinde bir yalan söylediğinde onlardan biri ona: Vallahi bunu uydurdu (harakahâ) derdi.' Râgıb şöyle demiştir: 'Hark kelimesinin aslı, bir şeyi düşünmeksizin ve tedebbür etmeksizin ifsat yoluyla kesip yarmaktır.'

ومنه قوله تعالى: أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها [الكهف: ٧١] وهو ضد الخلق فإنه فعل الشيء بتقدير ورفق والخرق بغير تقدير قال تعالى: وَخَرَقُوا لَهُ أي حكموا بذلك على سبيل الخرق وباعتبار القطع. وقرأ نافع «وخرّقوا» بتشديد الراء للتكثير. وقرأ ابن عمر وابن عباس رضي الله تعالى عنهم «وحرفوا» من التحريف أي وزوروا له بَنِينَ وَبَناتٍ فقالت اليهود. عزير ابن الله، وقالت النصارى: المسيح ابن الله، وقالت العرب: الملائكة بنات الله والله سبحانه منزه عما قالو بِغَيْرِ عِلْمٍ بحقيقته من خطأ أو صواب ولا فكر ولا روية فيه بل قالوه عن عمى وجهالة أو بغير علم بمرتبة ما قالوه وأنه من الشناعة بالمحل البعيد.

Yüce Allah'ın: { أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها } [Kehf: 71] kavli de bundandır. O, halkın (yaratmanın) zıddıdır; zira halk bir şeyi bir ölçü ve incelikle yapmaktır, hark ise ölçüsüzcedir. Yüce Allah: { وَخَرَقُوا لَهُ } buyurmuştur; yani uydurma yoluyla ve kesip biçme tarzında böyle hükmettiler. Nâfi', çokluk bildirmesi için ra harfinin şeddesiyle 've harrakû' şeklinde okumuştur. İbn Ömer ve İbn Abbâs radıyallâhu anhüm ise tahrif kökünden 've harrafû' şeklinde okumuşlardır; yani O'na yakıştırdılar; { بَنِينَ وَبَناتٍ } “oğullar ve kızlar...”. Yahudiler 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler; Hristiyanlar 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler; Araplar da 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' dediler. Yüce Allah ise onların söylediklerinden münezzehtir; { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bir bilgiye dayanmaksızın...”, yani doğru veya yanlış olduğuna dair hakikatini bilmeden, bu hususta hiçbir düşünce ve muhakeme olmaksızın, bilakis körü körüne ve cehaletle yahut söyledikleri sözün mertebesini ve onun son derece çirkin olduğunu bilmeksizin [bunu söylediler].

وأيّا ما كان فالجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من الواو أو نعت لمصدر مؤكد أي خرقوا ملتبسين بغير علم أو خرقا كائنا بغير علم والمقصود على الوجهين ذمهم بالجهل، وقيل: إن ذلك كناية عن نفي ما قالوا فإن ما لا أصل له لا يكون معلوما ولا يقام عليه دليل، ولا حاجة إليه إذ نفيه معلوم من جعله اختلاقا وافتراء ومن قوله ﷿:

Her ne olursa olsun car ve mecrûr, vâv zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır yahut tekid edici masdarın sıfatıdır; yani 'bilgisizliğe bürünmüş olarak uydurdular' yahut 'bilgisizce gerçekleşen bir uydurmayla uydurdular'. Her iki vecihte de maksat onları cehaletle yermektir. Bunun, söyledikleri şeyin nefyinden kinaye olduğu da söylenmiştir; çünkü aslı olmayan bir şey bilinemez ve ona delil getirilemez. Ancak buna ihtiyaç yoktur; zira onun nefyi, uydurma ve iftira kılınmasından ve Yüce Allah'ın şu buyruğundan zaten anlaşılmaktadır:

سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ من أن له جل شأنه شريكا أو ولدا، وقد تقدم الكلام في سبحانه وما يفيده من المبالغة في التنزيه، وتَعالى عطف على الفعل المضمر الناصب لسبحان.

{ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ } “O, onların nitelediklerinden münezzehtir ve yücedir”; şânı yüce olan [Allah]'ın bir ortağı veya çocuğu olduğuna dair [nitelemelerinden]. 'Sübhânehu' lafzı ve tenzih hususunda ifade ettiği mübalağa hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { وَتَعالى } ise 'sübhâne' lafzını nasbeden takdirî fiil üzerine matuftur.

وفرق الإمام بين التسبيح والتعالي بأن الأول راجع إلى أقوال المسبحين والثاني إلى صفاته تعالى الذاتية التي حصلت لذاته سبحانه لا لغيره والمراد بالبنين فيما تقدم ما فوق الواحد أو أن من يجوز الواحد يجوز الجمع.

İmam [Râzî], tesbih ile teâlî arasını şöyle ayırmıştır: Birincisi tesbih edenlerin sözlerine racidir; ikincisi ise başkasına değil bizzat O Sübhân'ın zâtına ait olan zâtî sıfatlarına racidir. Daha önce geçen 'oğullar' ile kastedilen, birden fazla olanlardır yahut biri caiz görenin çoğulu da caiz göreceğidir.

بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي مبدعهما وموجدهما بغير آلة ولا مادة ولا زمان ولا مكان قاله الراغب، وهو كما يطلق على المبدع يطلق على المبدع اسم مفعول، ومنه قيل: ركي بديع وكذلك البدع بكسر الباء يقال لهما.

{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir”, yani Râgıb'ın dediği gibi aletsiz, maddesiz, zamansız ve mekânsız olarak onları icat edip var edendir. Bu lafız fâil ismi olarak 'mübdi'' için kullanıldığı gibi mef'ûl ismi olarak 'mübde'' (yoktan var edilen) için de kullanılır; bu sebeple 'rakiyyün bedî'' (eşsiz kuyu) denilmiştir, aynı şekilde ba harfinin kesresiyle 'bıd'' kelimesi de her ikisi için kullanılır.

وقيل: هو من إضافة الصفة المشبهة إلى الفاعل للتخفيف بعد نصبه تشبيها لها باسم الفاعل كما هو المشهور أي بديع سماواته وأرضه من بدع إذا كان على نمط عجيب وشكل فائق وحسن رائق أو إلى الظرف كما في قولهم فلان ثبت الغدر أي ثبت في الغدر وهو بغين معجمة ودال وراء مهملتين المكان ذو الحجارة والشقوق ويقولون ذلك إذا كان الرجل ثبتا في قتال أو كلام. والمراد من بديع في السماوات والأرض أنه سبحانه عديم النظير فيهما.

Bunun, meşhur olduğu üzere fâil ismine benzetilerek nasbedildikten sonra hafifletmek amacıyla sıfat-ı müşebbehenin fâiline izâfeti kabilinden olduğu da söylenmiştir; yani harika bir tarzda, üstün bir şekilde ve saf bir güzellikte olduğunda kullanılan 'bedu'a' fiilinden hareketle 'gökleri ve yeri eşsiz olan' demektir; yahut Arapların 'filânün sebtü'l-ğader' (falanca taşlı ve yarık arazide sebatkârdır) sözünde olduğu gibi zarfa izâfettir ki 'el-ğader', noktalı gayn, noktasız dâl ve râ iledir ve taşlı, yarıklarla dolu yer demektir; bunu bir adam savaşta veya sözde sebatkâr olduğunda söylerler. Göklerde ve yerde bedî' olmasından maksat, O Sübhân'ın o ikisinde benzerinin bulunmamasıdır.

ومعنى ذلك- على ما قال بعض المحققين- أن إبداعه لهما لا نظير له لأنهما أعظم المخلوقات الظاهرة فلا يرد أنه لا يلزم من نفي النظير فيهما نفيه مطلقا، ولا حاجة إلى تكلف أنه خارج مخرج الرد على المشركين بحسب زعمهم أنه لا موجود خارج عنهما. واختار غير واحد التفسير الأول، والمعنى عليه أنه تعالى مبدع لقطري العالم العلوي والسفلي بلا مادة فاعل على الإطلاق منزه عن الانفعال بالكلية، والوالد عنصر الولد منفعل بانتقال مادته عنه فكيف يمكن أن يكون له ولد؟.

Bazı muhakkiklerin dediğine göre bunun manası; o ikisini icat etmesinin benzersiz oluşudur, çünkü o ikisi görünen mahlûkatın en büyüğüdür. Dolayısıyla o ikisinde benzerinin nefyi mutlak olarak nefyini gerektirmez şeklinde bir itiraz gelmez. Müşriklerin bu ikisinin haricinde hiçbir varlığın bulunmadığı zannına göre onlara reddiye makamında çıktığı külfetine de gerek yoktur. Pek çok âlim birinci tefsiri tercih etmiştir. Buna göre mana; Yüce Allah'ın yüce ve aşağı âlemin iki kutbunu maddesiz olarak icat eden, mutlak anlamda fail olan ve her türlü etkilenmeden tamamen münezzeh bulunan zat olduğudur. Baba ise çocuğun maddesidir ve maddesinin kendisinden ayrılmasıyla etkilenir; hâl böyleyken O'nun nasıl çocuğu olabilir?

وقرىء «بديع» بالنصب على المدح والجر على أنه بدل من الاسم الجليل أو من الضمير المجرور في سُبْحانَهُ على رأي من يجوزه، وارتفاعه على القراءة المشهورة على ثلاثة أوجه- كما قال أبو البقاء-، الأول أنه خبر مبتدأ محذوف، الثاني أنه فاعل، تَعالى وإظهاره في موضع الإضمار لتعليل الحكم، وتوسيط الظرف بينه وبين الفعل للاهتمام ببيانه، والثالث أنه مبتدأ خبره قوله سبحانه: أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وهو على الأولين جملة مستقلة مسوقة كما قبلها لبيان استحالة ما نسبوه إليه تعالى وتقرير تنزيهه عنه جل شأنه. وقوله تعالى: وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ حال مؤكدة للاستحالة المذكورة ضرورة أن الولد لا يكون بلا والده أصلا وإن أمكن وجوده بلا والد أي من أين أو

'Bedî'u' kelimesi medih üzere mensup olarak; lafza-i celâlden veya bunu caiz görenlerin görüşüne göre { سُبْحانَهُ } lafzındaki mecrûr zamirden bedel olarak mecrûr olarak da okunmuştur. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi meşhur kıraate göre merfû oluşu üç vecih üzeredir: Birincisi, mahzuf bir mübtedanın haberidir. İkincisi, { تَعالى } fiilinin fâilidir; zamir yerinde açık isim olarak getirilmesi hükmü illetlendirmek içindir, zarfın onunla fiil arasına alınması ise beyanına verilen önem sebebiyledir. Üçüncüsü, mübtedadır ve haberi Yüce Allah'ın: { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } “O'nun nasıl çocuğu olabilir?” kavlidir. Bu lafız ilk iki veche göre, tıpkı öncesi gibi, O Yüce Zat'a isnat ettikleri şeyin imkânsızlığını açıklamak ve O Sübhân'ın bundan tenzihini pekiştirmek için sevk edilmiş bağımsız bir cümledir. Yüce Allah'ın: { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ } “hâlbuki O'nun bir eşi de yoktur” kavli, çocuğun babasız var olması mümkün olsa bile asla annesiz olamayacağı zaruretinden ötürü söz konusu imkânsızlığı pekiştiren bir hâldir; yani nereden veya

كيف يكون له ولد والحال أنه ليس له صاحبة يكون الولد منها. وقرأ إبراهيم النخعي «لم يكن» بتذكير الفعل وجاز ذلك مع أن المرفوع مؤنث للفصل كما في قوله:

kendisinden çocuk olacak bir eşi yokken nasıl çocuğu olabilir? İbrâhim en-Nehaî fiilin müzekker kılınmasıyla 'lem yekün' şeklinde okumuştur. Merfû ismin müennes olmasına rağmen araya fasıla girmesi sebebiyle bu caiz olmuştur; nitekim şu beyitte de böyledir:

لقد ولد الأخيطل أم سوء ... على قمع استها صلب وشام

El-Uhaytıl'ı kötü bir anne doğurdu... kıçının kabarıklığı üzerinde haç ve benler olan.

قال ابن جني: تؤنث الأفعال لتأنيث فاعلها لأنهما يجريان مجرى كلمة واحدة لعدم استغناء كل عن صاحبه فإذا فصل جاز تذكيره وهو في باب كان أسهل لأنك لو حذفتها استقل ما بعدها. قيل: إن اسم «يكن» ضميره تعالى.

İbn Cinnî şöyle demiştir: Fiiller, fâilleri müennes olduğu için müennes kılınır; çünkü her biri diğerinden müstağni olamadığı için tek bir kelime hükmündedirler. Araya fasıla girdiğinde ise müzekker kılınması caiz olur; bu da kâne babında daha kolaydır, çünkü onu hazfetsen sonrasındaki kısım bağımsız kalır. 'Yekün'ün isminin Yüce Allah'ın zamiri olduğu söylenmiştir.

والخبر هو الظرف وصاحِبَةٌ مرتفع به على الفاعلية لاعتماده على المبتدأ والظرف خبره مقدم وصاحِبَةٌ مبتدأ والجملة خبر يَكُونُ وعلى هذا يجوز أن يكون الاسم ضمير الشأن لصلاحية الجملة حينئذ لأن تكون مفسرة للضمير لا على الأول لأنه كما بين في موضعه لا يفسر إلا بجملة صريحة، والاعتراض بأنه إذا كان العمدة في المفسرة مؤنثا فالمقدر ضمير القصة لا الشأن فيعود السؤال ليس بوارد كعدم اللزوم وإن توهمه بعضهم. وقوله تعالى: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ استئناف لتحقيق ما ذكر من الاستحالة أو حال أخرى مقررة لها أي أن يكون له ولد والحال أنه خلق كل شيء من الموجودات التي من جملتها ما سموه ولدا فكيف يتصور أن يكون المخلوق ولدا لخالقه. ويفهم من التفسير الكبير أن من زعم أن لله تعالى شأنه ولدا إن أراد أنه سبحانه أحدثه على سبيل الإبداع من غير تقدم نطفة مثلا رد بأن خلقه للسماوات والأرض كذلك فيلزم كونهما ولدا له تعالى وهو باطل بالاتفاق، وإن أراد ما هو المعروف من الولادة في الحيوانات رد أولا بأنه لا صاحبة له وهي أمر لازم في المعروف. وثانيا بأن تحصيل الولد بذلك الطريق إنما يصح في حق من لا يكون قادرا على الخلق والإيجاد والتكوين دفعة واحدة أما من كان خالقا لكل الممكنات وكان قادرا على كل المحدثات فإذا أراد شيئا قال له كن فيكون فيمتنع منه إحداث شخص بطريق الولادة. وإن أراد مفهوما ثالثا فهو غير متصور وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ من شأنه أن يعلم كائنا ما كان مخلوقا أو غير مخلوق كما ينبىء عنه ترك الإضمار إلى الإظهار عَلِيمٌ مبالغ في العلم أزلا وأبدا حسبما يعرب عنه العدول إلى الجملة الاسمية، وحينئذ فلا يخلو إما أن يكون الولد قديما أو محدثا لا جائز أن يكون قديما لأن القديم يجب كونه واجب الوجود لذاته وما كان كذلك كان غنيا عن غيره فامتنع كونه ولدا للغير فتعين كونه حادثا، ولا شك أنه تعالى عالم بكل شيء فأما أن يعلم أن له في تحصيل الولد كمالا أو نفعا أو يعلم أنه ليس كذلك، فإن كان الأول فلا وقت يفرض إلا والداعي إلى إيجاد هذا الولد كان حاصلا قبله وهو يوجب كونه أزليا وهو محال وإن كان الثاني وجب أن لا يحدث البتة في وقت من الأوقات. وقرر الإمام عليه الرحمة الرد بهذه الجملة بوجه آخر أيضا، وبعضهم جعل هذه الجملة مع ما قبلها متضمنة لوجه واحد من أوجه الرد، والجملة إما حالية أو مستأنفة، واقتصر بعضهم على الثاني فقال: إنها استئناف مقرر لمضمون ما قبلها من الدلائل القاطعة ببطلان مقالتهم الشنعاء التي اجترءوا عليها بغير علم. والظاهر من هذا أن ما في الآية أدلة قطعية على بطلان ما زعمه المختلفون، وكلام الإمام حيث قال بعد تقرير الوجوه: لو أن الأولين والآخرين اجتمعوا على أن يذكروا في هذه المسألة كلاما يساويه أي ما دلت عليه الآية في القوة والكمال لعجزوا عنه. وادعى الشهاب أن ما يفهم من ذلك أدلة إقناعية، ولعل الأولى القول بأن البعض قطعي والبعض الآخر إقناعي فتدبر ذلِكُمُ إشارة إلى المنعوت بما ذكر من جلائل النعوت، وما فيه من معنى البعد لما مر مرارا. والخطاب للمشركين المعهودين بطريق الالتفات.

Haber ise zarftır ve { صاحِبَةٌ } mübtedaya dayandığı için fâil olarak onunla merfûdur; zarf öne geçmiş haber, { صاحِبَةٌ } mübtedadır ve bu cümle { يَكُونُ } fiilinin haberidir. Buna göre cümlenin o esnada zamiri tefsir etmeye elverişli olması sebebiyle ismin şân zamiri olması caizdir; ancak birinci görüşe göre caiz değildir, zira kendi yerinde açıklandığı üzere şân zamiri ancak sarih bir cümleyle tefsir edilir. Müfessire cümledeki asıl öge müennes olduğunda takdir edilenin şân değil kıssa zamiri olacağı, dolayısıyla sorunun tekrar döneceği şeklindeki itiraz, bazılarının vehmettiği gibi bir gereklilik bulunmadığından vârid değildir. Yüce Allah'ın: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “ve O her şeyi yaratmıştır” kavli, zikredilen imkânsızlığı pekiştirmek için bir istînâftır yahut onu teyit eden diğer bir hâldir; yani 'çocuk dedikleri şey de dâhil olmak üzere var olan her şeyi O yarattığı hâlde nasıl çocuğu olabilir? Yaratılanın kendi yaratıcısına çocuk olması nasıl tasavvur edilebilir?'. et-Tefsîrü'l-Kebîr'den anlaşıldığına göre, şânı yüce olan Allah'ın çocuğu olduğunu iddia eden kimse; şayet O Sübhân'ın onu mesela bir nutfe önceliği olmaksızın yoktan var etme yoluyla icat ettiğini kastediyorsa, gökleri ve yeri yaratmasının da bu şekilde olduğu, dolayısıyla o ikisinin de O'nun çocuğu olmasının gerekeceği ve bunun da ittifakla bâtıl olduğu söylenerek reddedilir. Şayet hayvanlarda bilinen doğumu kastediyorsa; öncelikle bilinen doğumda zorunlu bir unsur olan bir eşinin bulunmadığı söylenerek reddedilir. İkinci olarak; bu yolla çocuk elde etmek ancak yaratmaya, icat etmeye ve bir anda var etmeye gücü yetmeyen kimse hakkında geçerlidir. Bütün mümkünlerin yaratıcısı olan ve bütün sonradan olanlara gücü yeten, bir şeyi dilediğinde ona 'ol' deyince hemen oluveren Zât'a gelince; O'ndan doğum yoluyla bir şahsı var etmesi imkânsızdır. Şayet üçüncü bir mefhum kastediyorsa bu zaten tasavvur edilemez. { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ } “O her şeyi...”, zamir yerine açık ismin tercih edilmesinden anlaşıldığı üzere yaratılmış olsun yaratılmamış olsun bilinmesi şânından olan ne varsa her şeyi; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, isim cümlesine geçişin ifade ettiği üzere ezelde ve ebedde ilimde kemal derecesindedir. Bu durumda çocuk ya kadîm ya da hâdis olmak durumundadır; kadîm olması caiz değildir, çünkü kadîm olanın zâtı gereği vacibü'l-vücûd olması gerekir, böyle olan ise başkasından müstağnidir, dolayısıyla başkasının çocuğu olması imkânsızdır; öyleyse hâdis olması zorunludur. Şüphe yok ki Yüce Allah her şeyi bilendir; O ya çocuk edinmede Kendisi için bir kemal yahut fayda olduğunu bilmektedir ya da böyle olmadığını bilmektedir. Şayet birincisi ise, bu çocuğu var etmeye sevk eden etkenin ondan önce bulunmadığı hiçbir vakit farz edilemez; bu da onun ezelî olmasını gerektirir ki bu muhaldir. Şayet ikincisi ise hiçbir vakitte kesinlikle meydana gelmemesi gerekir. İmam [Râzî] -üzerine rahmet olsun- bu cümle ile reddiyeyi başka bir vecihle de ortaya koymuştur. Bazıları ise bu cümleyi öncesiyle birlikte ret vecihlerinden tek bir vechi kapsar kabul etmişlerdir. Bu cümle ya hâl ya da müste'nefedir. Bazıları ikincisiyle yetinerek şöyle demişlerdir: O, bilgisizce cüret ettikleri o çirkin sözlerinin bâtıllığına dair öncesinde geçen kesin delillerin muhtevasını teyit eden bir istînâftır. Bundan anlaşılan zahir mana; ayette geçenlerin, fırkaların iddialarının bâtıllığına dair kat'î deliller olduğudur. Nitekim İmam [Râzî] vecihleri ortaya koyduktan sonra şöyle demiştir: 'Şayet öncekiler ve sonrakiler bu meselede, ayetin delalet ettiği şeye güç ve kemal bakımından denk bir söz söylemek üzere toplansalardı bundan âciz kalırlardı.' Şihâb ise bundan anlaşılanların iknâî deliller olduğunu iddia etmiştir. Belki de en evlası bir kısmının kat'î, diğer kısmının ise iknâî olduğunu söylemektir, iyi düşün! { ذلِكُمُ } “İşte...”, zikredilen yüce sıfatlarla nitelenen zata bir işarettir. Ondaki uzaklık manası defalarca geçtiği [üzere tazim içindir]. Hitap, iltifat yoluyla bilinen müşrikleredir.

وذهب الطبرسي أنه لجميع الناس، وهو مبتدأ وقوله سبحانه: اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ أخبار أربعة مترادفة أي ذلك الموصوف بتلك الصفات العظيمة الشأن هو الله المستحق للعبادة خاصة مالك أمركم لا شريك له أصلا خالق كل شيء مما كان وسيكون، والمعتبر في عنوان الموضوع حسبما اقتضته الإشارة إنما هو خالقيته

Tabersî ise hitabın bütün insanlara olduğu görüşüne gitmiştir. O mübtedadır; Yüce Allah'ın: { اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Rabbiniz olan Allah'tır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, her şeyin yaratıcısıdır” kavli ise birbiri ardınca gelen dört haberdir; yani 'O büyük sıfatlarla nitelenen zat; yalnızca Kendisi ibadete layık olan, işlerinizin mâliki bulunan, kesinlikle hiçbir ortağı olmayan, olmuş ve olacak her şeyin yaratıcısı bulunan Allah'tır'. İşaretin gerektirdiği üzere mevzûnun unvanında muteber olan ise O Sübhân'ın sadece

سبحانه لما كان فقط كما ينبىء عنه صيغة الماضي، وجوز أن يكون الاسم الجليل بدلا من اسم الإشارة ورَبُّكُمْ صفته وما بعده خبر، وأن يكون الاسم الجليل هو الخبر وما بعده إبدال منه، وأن يكون بدلا والبواقي أخبار، وأن يقدر لكل خبر من الأخبار الثلاثة مبتدأ، وأن يجعل الكل بمنزلة اسم واحد، وأن يكون خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ بدلا من الضمير، وجوز غير ذلك. وقوله تعالى: فَاعْبُدُوهُ مسبب عن مضمون الجملة فإن من جمع هذه الصفات كما هو المستحق للعبادة خاصة، وادعى بعضهم أن العبادة المأمور بها في نهاية الخضوع وهي لا تتأتى مع التشريك فلذا استغني عن أن يقال: فلا تعبدوا إلا إياه، ويفهم منه أن مجرد مفهوم العبادة يفيد الاختصاص، ولا يأباه دعوى إفادة تقديم المفعول في إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الفاتحة: ٥] إياه (١) لأن إفادة الحصر بوجهين لا مانع منها كما في فَلِلَّهِ الْحَمْدُ [الجاثية: ٣٦] ونحوه، وإنما قال سبحانه هنا: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وفي سورة المؤمن ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ [غافر: ٦٢] فقدم سبحانه هنا لا إِلهَ إِلَّا هُوَ على خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وعكس هناك قال بعض المحققين لأن هذه الآية جاءت بعد قوله تعالى جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ إلخ فلما قال جل شأنه. ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ أتى بعده بما يدفع الشركة فقال عز قائلا: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ ثم خالق كل شيء وتلك جاءت بعد قوله سبحانه: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ [غافر: ٥٧] فكان الكلام على تثبيت خلق الناس وتقريره لا على نفي الشريك عنه جل شأنه كما كان في الآية الأولى فكان تقديم خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ هناك أولى والله تعالى أعلم بأسرار كلامه. وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ عطف على الجملة السابقة أي وهو مع تلك الصفات الجليلة الشأن متولي جميع الأمور الدنيوية والأخروية، ويلزم من ذلك أن لا يوكل أمر إلى غيره ممن لا يتولى.

geçmiş fiil kalıbının bildirdiği gibi olmuş şeylerin yaratıcısı olmasıdır. Lafza-i celâlin işaret isminden bedel, { رَبُّكُمْ } lafzının onun sıfatı ve sonrasının haber olması da caiz görülmüştür; lafza-i celâlin haber olup sonrasının ondan bedel olması da, onun bedel olup diğerlerinin haber olması da, bu üç haberin her biri için bir mübteda takdir edilmesi de, hepsinin tek bir isim makamında kılınması da, { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin zamirden bedel olması da ve bundan başkası da caiz görülmüştür. Yüce Allah'ın: { فَاعْبُدُوهُ } “O'na kulluk edin” kavli cümlenin muhtevasından kaynaklanan bir neticedir; zira bu sıfatları kendisinde toplayan zat, yalnızca Kendisi ibadete müstahak olandır. Bazıları emredilen ibadetin boyun eğmenin son noktası olduğunu, bunun da ortak koşmakla bağdaşmayacağını, bu yüzden 'O'ndan başkasına ibadet etmeyin' denilmesine ihtiyaç duyulmadığını iddia etmişlerdir; bundan ibadetin sırf mefhumunun tahsis ifade ettiği anlaşılmaktadır. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } [Fâtiha: 5] ayetinde mef'ûlün takdiminin hasr bildirdiği iddiası buna engel değildir (1); zira { فَلِلَّهِ الْحَمْدُ } [Câsiye: 36] ve benzerlerinde olduğu gibi hasrın iki vecihle ifade edilmesine bir mâni yoktur. Yüce Allah burada: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ } buyurmuş, Mü'min suresinde ise: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } [Gâfir: 62] buyurmuştur. Burada { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } ifadesini { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin önüne geçirmiş, orada ise aksini yapmıştır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Çünkü bu ayet Yüce Allah'ın: 'Allah'a ortaklar kıldılar...' kavlinden sonra gelmiştir. Şânı yüce olan [Allah]: 'İşte Rabbiniz olan Allah...' buyurunca ardından şirk koşmayı defeden ifadeyi getirerek: 'O'ndan başka ilah yoktur' buyurmuş, sonra da 'her şeyin yaratıcısıdır' demiştir. O ayet ise O Sübhân'ın: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } [Gâfir: 57] kavlinden sonra gelmiştir; dolayısıyla söz, birinci ayette olduğu gibi O Sübhân'dan ortağı nefyetmek üzerine değil, insanların yaratılışını tespit ve takrir etmek üzerine kuruluydu. Bu sebeple orada { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin takdimi daha evla olmuştur. Allah Teâlâ kelâmının sırlarını en iyi bilendir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “O, her şeye vekildir”, önceki cümleye matuftur; yani O, bu yüce sıfatlarıyla birlikte dünyevî ve uhrevî bütün işlerin yöneticisidir. Bundan da hiçbir işin yönetici olmayan başkasına havale edilmemesi gerektiği neticesi çıkar.

وجوز أن تكون هذه الجملة في موضع الحال وقيدا للعبادة ويؤول المعنى إلى أنه سبحانه مع ما تقدم متولي أموركم فكلوها إليه وتوسلوا بعبادته إلى إنجاح مأربكم، وفسر بعضهم الوكيل بالرقيب أي أنه تعالى رقيب على أعمالكم فيجازيكم عليها. واستدل أصحابنا بعموم خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ على أنه تعالى هو الخالق لأعمال العباد.

Bu cümlenin hâl konumunda ve ibadetin kaydı olması da caiz görülmüştür; mana şöyle olur: O Sübhân önceden geçenlerle birlikte işlerinizin yöneticisidir, öyleyse işlerinizi O'na havale edin ve O'na ibadet ederek maksatlarınıza ulaşmaya vesile arayın. Bazıları vekîli 'rakîb' (gözetleyici) ile tefsir etmişlerdir; yani Yüce Allah amellerinizi gözetleyendir ve bunlara göre size karşılığını verecektir. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin umumiliğini kulların amellerini yaratanın da Yüce Allah olduğuna delil getirmişlerdir.

والمعتزلة قالوا: عندنا هنا أشياء تخرج أعمال العباد من البين. أحدها تعقيب ذلك العموم بقوله سبحانه:

Mutezile ise şöyle demiştir: Bizim nezdimizde burada kulların amellerini bunun arasından çıkaran hususlar vardır. Birincisi, bu umumun ardından O Sübhân'ın şu buyruğunun gelmesidir:

فَاعْبُدُوهُ فإنه لو دخلت أعمال العباد هناك لصار تقدير الآية إنا خلقنا أعمالكم فافعلوها بأعيانها مرة أخرى وفساده ظاهر. ثانيها أن خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ذكر في معرض المدح والثناء ولا تمدح بخلق الزنا واللواطة والسرقة والكفر مثلا.

{ فَاعْبُدُوهُ } “O'na kulluk edin”. Zira şayet kulların amelleri oraya dâhil olsaydı ayetin takdiri 'Biz sizin amellerinizi yarattık, siz de onları aynısıyla bir daha yapın' şeklinde olurdu ki bunun fesadı açıktır. İkincisi, { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin medih ve sena makamında zikredilmiş olmasıdır; oysa zina, lutilik, hırsızlık ve küfrü yaratmakla medih olmaz.

ثالثها أنه تعالى قال بعد: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وهو تصريح بكون العبد مستقلا بالفعل والترك وأنه لا مانع له. رابعها أن هذه الآية أتى بها بعد وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ والمراد منه على ما روي عن الحبر الرد على المجوس في إثبات الهين فيجب أن يكون خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ محمولا على إبطال ذلك وهو إنما يكون إذا قلنا: إنه تعالى هو الخالق لما في هذا العالم من السباع والآلام ونحوها وإذا حمل على ذلك لم تدخل أعمال العباد ولا يخفى ما في ذلك من النظر ومثله استدلالهم بالآية على نفي الصفات وكون القرآن مخلوقا فتدبر لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ جمع بصر يطلق كما قال الراغب على الجارحة الناظرة وعلى القوة التي فيها وعلى البصيرة. وهي قوة القلب المدركة وإدراك الشيء عبارة عن الوصول إلى غايته والإحاطة به، وأكثر المتكلمين على حمل البصر هنا على الجارحة من حيث إنها محل القوة. وقيل: هو إشارة إلى ذلك وإلى الأوهام والافهام كما

Üçüncüsü, Yüce Allah'ın daha sonra şöyle buyurmasıdır: { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir”. Bu da kulun yapmada ve terk etmede müstakil olduğuna ve onun için hiçbir engel bulunmadığına dair açık bir ifadedir. Dördüncüsü, bu ayetin { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } kavlinden sonra getirilmiş olmasıdır; bundan maksat ise İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre iki ilah kabul eden Mecûsîlere reddiyedir. Dolayısıyla { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin bunu iptale hamledilmesi vaciptir. Bu da ancak Yüce Allah'ın bu âlemdeki yırtıcı hayvanların, acıların ve benzerlerinin yaratıcısı olduğunu söylediğimiz takdirde gerçekleşir; buna hamledildiğinde ise kulların amelleri dâhil olmaz. Bundaki tutarsızlık ise gizli değildir; tıpkı onların sıfatların nefyi ve Kur'an'ın mahlûk oluşu hususunda bu ayeti delil getirmeleri gibidir, iyi düşün! { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez”. 'Ebsâr', basar kelimesinin çoğuludur; Râgıb'ın dediği gibi bakan göze, onda bulunan görme kuvvetine ve kalbin idrak eden kuvveti olan basirete ıtlak olunur. Bir şeyin idraki ise onun nihayetine ulaşmak ve onu kuşatmaktan ibarettir. Kelamcıların çoğu buradaki basarı kuvvetin mahalli olması hasebiyle göze hamletmişlerdir. Bunun göze, vehimlere ve anlayışlara işaret olduğu da söylenmiştir; nitekim

قال أمير

Emîr [şöyle] demiştir:

المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه التوحيد أن لا تتوهمه وقال أيضا: كل ما أدركته فهو غيره.

Emîri Ali kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle demiştir: 'Tevhid, O'nu vehmetmemendir.' Yine şöyle demiştir: 'İdrak ettiğin her şey O'nun gayrısıdır.'

ونقل الراغب عن بعضهم أنه حمل ذلك على البصيرة، وذكر أنه قد نبه به على ما روي عن أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه في قوله: يا من غاية معرفته القصور عن معرفته إذا كان معرفته تعالى أن تعرف الأشياء فتعلم أنه ليس بمثل لشيء منها بل هو موجد كل ما أدركته. واستدل المعتزلة بهذه الآية على أنه تعالى لا يرى.

Râgıb bazılarından bunu basirete hamlettiklerini nakletmiş ve bununla Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen şu söze dikkat çekildiğini zikretmiştir: 'Ey O'nu tanımanın son noktası O'nu tanımaktan âciz kalmak olan Zat!' Zira Yüce Allah'ı bilmek, eşyayı bilip O'nun bunlardan hiçbirine benzemediğini, bilakis idrak ettiğin her şeyin var edicisi olduğunu bilmektir. Mutezile bu ayeti Yüce Allah'ın görülemeyeceğine delil getirmiştir.

وتقرير ذلك على ما في المواقف وشرحها أن الإدراك المضاف إلى الأبصار إنما هو الرؤية ولا فرق بين أدركته ببصري ورأيته إلا في اللفظ أو هما متلازمان لا يصح نفي أحدهما مع إثبات الآخر فلا يجوز رأيته وما أدركته ببصري ولا عكسه، فالآية نفت أن تراه الأبصار وذلك يتناول جميع الأبصار بواسطة اللام الجنسية في مقام المبالغة في جميع الأوقات. لأن قولك فلان تدركه الأبصار لا يفيد عموم الأوقات فلا بد أن يفيده ما يقابله فلا يراه شيء من الأبصار لا في الدنيا ولا في الآخرة لما ذكر ولأنه تعالى تمدح بكونه لا يرى حيث ذكره في أثناء المدائح وما كان من الصفات عدمه مدحا كان وجوده نقصا يجب تنزيه الله تعالى عنه فظهر أنه يمتنع رؤيته سبحانه، وإنما قيل: من الصفات احترازا عن الأفعال كالعفو والانتقام فإن الأول تفضل والثاني عدل وكلاهما كمال انتهى. وحاصله أن المراد بالإدراك الرؤية المطلقة لا الرؤية على وجه الإحاطة، وأن لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ سالبة كلية دائمة وهذا أقوى أدلتهم النقلية في هذا المطلب كما ذكره شيخ مشايخنا الكوراني قدس سره. والجواب عنه من وجوه، الأول أن الإدراك ليس هو الرؤية المطلقة وإن اختاره- على ما نقله الآمدي أبو الحسن الأشعري وإنما هو الرؤية على نعت الإحاطة بجوانب المرئي كما فسره ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بها في أحد تفسيريه، ففي الدر المنثور وأخرج ابن جرير عن ابن عباس «لا تدركه الأبصار» لا يحيط بصر أحد بالله تعالى انتهى. وإليه ذهب الكثير من أئمة اللغة وغيرهم. والرؤية المكيفة بكيفية الإحاطة- أخص مطلقا من الرؤية المطلقة ولا يلزم من نفي الأخص نفي الأعم، فظهر صحة أن يقال: رأيته وما أدركه بصري أي ما أحاط به من جوانبه وإن لم يصح عكسه. الثاني أن لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ كما يحتمل أن يلاحظ فيه أولا دخول النفي ثم ورود اللام فتكون سالبة كلية على طرز قوله تعالى: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ [غافر: ٣١] فيكون لعموم السلب كذلك يحتمل أن يعتبر فيه العموم أولا ثم ورود النفي عليه فتكون سالبة جزئية نحو ما قام العبيد كلهم ولم آخذ الدراهم كلها فتكون لسلب العموم وكل ما احتمل سلب العموم لم يكن نصا في عموم السلب وإن كان عموم السلب في مثل هذا هو الأكثر وكل ما كان كذلك لم يبق فيه حجة على امتناع الرؤية مطلقا وهو ظاهر، وهذا إذا كان أل في الْأَبْصارُ للاستغراق فإن كان للجنس كان لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ سالبة مهملة وهي في قوة الجزئية فيكون المعنى لا تدركه بعض الأبصار وهو متفق عليه. الثالث أنا لو سلمنا أن الإدراك هو الرؤية المطلقة وأن أل للاستغراق وأن الكلام لعموم السلب لكن لا نسلم عمومه في الأحوال والأوقات أي لا نسلم أنها دائمة لجواز أن يكون المراد نفي الرؤية في الدنيا كما يروى تقييده بذلك عن الحسن وغيره.

Bunun el-Mevâkıf ve şerhindeki takriri şöyledir: Gözlere izâfe edilen idrak ancak rü'yettir (görmektir); 'O'nu gözümle idrak ettim' ile 'O'nu gördüm' arasında lafız dışında hiçbir fark yoktur yahut bu ikisi birbirinden ayrılmaz iki kavramdır, birinin nefyi ile diğerinin ispatı sahih olmaz; dolayısıyla 'O'nu gördüm ama gözümle idrak etmedim' veya tersi caiz değildir. Ayet gözlerin O'nu görmesini nefyetmiştir; bu da mübalağa makamındaki cins lamı vasıtasıyla bütün zamanlardaki bütün gözleri kapsar. Çünkü senin 'Falancayı gözler idrak eder' sözün bütün zamanları kapsamaz; dolayısıyla onun zıddının bunu ifade etmesi gerekir. Zikredilen sebeplerden ötürü ve ayrıca Yüce Allah medihler esnasında zikrederek görülmemekle Kendisini övdüğü için hiçbir göz O'nu ne dünyada ne de ahirette göremez. Sıfatlardan yokluğu medih olanın varlığı noksanlıktır ve Yüce Allah'ı bundan tenzih etmek vaciptir; böylece O Sübhân'ın görülmesinin imkânsız olduğu ortaya çıkmıştır. 'Sıfatlardan' denilmesi affetmek ve intikam almak gibi fiillerden sakınmak içindir; zira birincisi lütuf, ikincisi adalettir ve her ikisi de kemaldir, [ifade] bitti. Bunun özeti şudur: İdrakten kasıt ihata yoluyla görmek değil mutlak görmektir; { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } ifadesi sâlibe-i külliye-i dâimedir (sürekli genel olumsuzluktur) ve hocalarımızın hocası el-Kûrânî'nin -sırrı mukaddes olsun- zikrettiği gibi bu meselede onların en güçlü naklî delili budur. Buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi, İdrak Âmidî'nin naklettiğine göre Ebü'l-Hasen el-Eş'arî tercih etmiş olsa bile mutlak rü'yet değildir; bilakis İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın iki tefsirinden birinde tefsir ettiği üzere görülenin sınırlarını ihata etme vasfıyla görmektir. Nitekim ed-Dürrü'l-Mensûr'da İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği zikredilir: '{ لا تدركه الأبصار } Hiçbir kimsenin gözü Yüce Allah'ı ihata edemez', bitti. Dil âlimlerinin ve diğerlerinin pek çoğu bu görüşe gitmiştir. İhata keyfiyetiyle kayıtlı rü'yet, mutlak rü'yetten mutlak olarak daha hastır; ehassın (özelin) nefyi eammın (genelin) nefyini gerektirmez. Böylece 'O'nu gördüm fakat gözüm O'nu idrak etmedi/çevrelemedi' yani 'O'nu her tarafından kuşatmadı' denilmesinin sahih olduğu, tersinin ise sahih olmadığı ortaya çıkmıştır. İkincisi, { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } ifadesinde; önce olumsuzluğun dâhil olup sonra lamın geldiğinin mülahaza edilmesi ve böylece Yüce Allah'ın: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ } [Gâfir: 31] kavli tarzında sâlibe-i külliye olup umumun selbine (genel olumsuzluğa) delalet etmesi muhtemel olduğu gibi; önce umumun kabul edilip sonra olumsuzluğun onun üzerine gelmesi ve böylece 'Kölelerin hepsi ayağa kalkmadı' yahut 'Dirhemlerin hepsini almadım' sözlerinde olduğu gibi sâlibe-i cüz'iyye olup selb-i umuma (bütünün olumsuzluğuna) delalet etmesi de muhtemeldir. Selb-i umum ihtimali taşıyan hiçbir ifade, böylesi durumlarda umum-ı selb daha yaygın olsa bile umum-ı selb hususunda nass olmaz. Böyle olan her ifadede ise rü'yetin mutlak olarak imkânsızlığına delil kalmaz; bu da açıktır. Bu durum { الْأَبْصارُ } kelimesindeki el-takısı istiğrak için olduğu takdirdedir; şayet cins içinse { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } ifadesi sâlibe-i mühmele olur ki bu da cüz'iyye kuvvetindedir, mana da 'Gözlerin bir kısmı O'nu idrak edemez' şeklinde olur ve bu ittifakla kabul edilmiştir. Üçüncüsü, İdrakin mutlak rü'yet olduğunu, el-takısının istiğrak için bulunduğunu ve sözün umum-ı selb ifade ettiğini kabul etsek bile, durumlarda ve vakitlerde bunun umumiliğini kabul etmeyiz; yani dâime olduğunu kabul etmeyiz. Zira Hasen ve başkalarından bu kayıtla rivayet edildiği üzere maksadın dünyada görmeyi nefyetmek olması caizdir.

ويدل عليه ما

Buna şu rivayet delalet etmektedir:

أخرجه الحكيم الترمذي في نوادر الأصول وأبو نعيم في الحلية عن ابن عباس قال: «تلا رسول الله ﷺ هذه الآية رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ [الأعراف: ١٤٣] فقال: قال الله تعالى: يا موسى إنه لا يراني حي إلا مات ولا يابس إلا تدهده ولا رطب إلا تفرق وإنما يراني أهل الجنة الذين لا تموت أعينهم ولا تبلى أجسادهم»

Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de ve Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ: { رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } [A'râf: 143] ayetini okudu ve buyurdu ki: Yüce Allah: 'Ey Mûsâ! Hiçbir diri Beni göremez ki ölmesin, hiçbir kuru Beni göremez ki ufalanmasın, hiçbir yaş Beni göremez ki parçalanmasın! Beni ancak gözleri ölmeyen ve bedenleri çürümeyen cennet ehli görür' buyurdu.»

قولهم:

Onların:

بل هي دائمة لأن قولك: فلان تدركه الأبصار لا يفيد عموم الأوقات فلا بد أن يفيده ما يقابله، قلنا: هذا لا يتم إلا إذا وجب أن يكون التقابل من الله تعالى تدركه الأبصار ولا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ تقابل تناقض ولا موجب لذلك لا عقليا ولا لغويا ولا شرعيا: أما الأول فلأنا إذا وجدنا قضية موجبة مطلقة جاز أن يقابلها سالبة دائمة مطلقة وأن يقابلها سالبة

'Bilakis o dâimedir; çünkü senin: Falancayı gözler idrak eder sözün bütün vakitleri kapsamaz, öyleyse onun zıddının bunu ifade etmesi gerekir' şeklindeki sözlerine gelince; deriz ki: Bu ancak 'Gözler Allah Teâlâ'yı idrak eder' ile { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } arasındaki karşıtlığın tenakuz karşıtlığı olması vacip olduğu takdirde tamam olur; oysa buna ne aklî, ne lüğavî, ne de şer'î hiçbir gerekçe yoktur. Birincisine gelince; zira biz mutlak bir mûcebe (olumlu) önerme bulduğumuzda, onun karşısında mutlak bir sâlibe-i dâimenin bulunması caiz olduğu gibi,

دائمة ولا تتعين الدائمة الصادقة إلا إذا كانت المطلقة كاذبة قطعا لكن كذب المطلقة هاهنا أول البحث وعين المتنازع فيه فلا يجوز أن يبنى كون لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ دائمة على كذب هذه المطلقة أعني الله تعالى يدركه الأبصار مرادا بها أبصار المؤمنين في الجنة والموقف لأنه مصادرة على المطلوب المستلزم للدور، وأما الثاني فلأن الجملة ثبوتية كانت أو منفية تستعمل بحسب المقامات تارة في الإطلاق وتارة في الدوام وليس يجب في اللغة أنا إذا وجدنا جملة مثبتة استعملت في مقام ما في معنى الإطلاق أن تكون الجملة المقابلة لها مستعملة في معنى الدوام البتة بل يختلف باختلاف المقامات وقصد المستعملين لها وهو ظاهر جدا، وأما الثالث فلأن المطلقة المذكورة بالمعنى السابق عين المتنازع فيه بيننا وبين المعتزلة شرعا فنحن نقول: إنها صادقة شرعا ونحتج عليها بالعقل والنقل من الكتاب والسنة، وكل ما كان كذلك لزم أن لا يكون لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ دائمة دفعا للتناقض فتكون إما مطلقة عامة أو وقتية مطلقة، وعلى التقديرين لا تناقض لانتفاء اتحاد الزمان فيصدق الله تعالى تدركه الأبصار أي أبصار المؤمنين يوم القيامة مثلا أو وقت تجليه في نوره الذي لا يذهب بالأبصار الله تعالى لا تدركه الأبصار أي في الدنيا بالقيد الذي أشير إليه سابقا أو وقت تجليه بنوره الذي يذهب بالأبصار وهو النور الشعشعاني المشار إليه

dâime bir sâlibenin bulunması da caizdir. Doğru olan dâime ise ancak mutlak olanın kesinlikle yalan olması durumunda belirlenir. Fakat mutlak olanın buradaki yalanlığı bahsin başı ve ihtilafın ta kendisidir; dolayısıyla { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } ifadesinin dâime oluşunu, bu mutlak olanın -yani cennette ve mahşerde müminlerin gözleri kastedilerek 'Allah Teâlâ'yı gözler idrak eder' önermesinin- yalanlığı üzerine bina etmek caiz değildir, çünkü bu devri gerektiren bir müsâdere ale'l-matlûbtur (iddianın kendisini delil yapmaktır). İkincisine gelince; zira cümle ister olumlu ister olumsuz olsun makamlara göre bazen ıtlak (mutlaklık) bazen de devam anlamında kullanılır. Dilde, bir makamda ıtlak manasında kullanılmış olumlu bir cümle bulduğumuzda, onun karşısındaki cümlenin kesinlikle devam manasında kullanılmış olması vacip değildir; bilakis makamların ve onu kullananların maksatlarının farklılığına göre değişir ki bu gayet açıktır. Üçüncüsüne gelince; zira önceki manasıyla zikredilen mutlak önerme, şer'an bizimle Mutezile arasındaki ihtilafın ta kendisidir. Biz onun şer'an doğru olduğunu söyler, Kitap ve Sünnet'ten akıl ve nakille buna delil getiririz. Böyle olan her durumda tenakuzu defetmek için { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } ifadesinin dâime olmaması gerekir; dolayısıyla ya mutlaka-i âmme ya da vaktiyye-i mutlaka olur. Her iki takdirde de zamanın birliği ortadan kalktığı için tenakuz olmaz. Böylece 'Mesela kıyamet gününde veya gözleri kör etmeyen nuruyla tecelli ettiği vakitte gözler -yani müminlerin gözleri- Allah Teâlâ'yı idrak eder' önermesi ile 'Daha önce işaret edilen kayıtla dünyada veya gözleri kör eden nuruyla tecelli ettiği vakitte gözler Allah Teâlâ'yı idrak edemez' önermesi doğru olur ki bu, işaret edilen göz alıcı nurdur;

في الحديث الوارد في صحيح مسلم وغيره «لأحرقت سبحات وجهه ما انتهى إليه بصره» .

Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde geçen şu hadiste belirtildiği gibi: «Yüzünün nurları, basarının ulaştığı yeri yakıp kavururdu».

وإلى هذا التقييد يشير ثاني تفسيري ابن عباس المتقدم أولهما.

İbn Abbâs'ın ilki daha önce geçen iki tefsirinden ikincisi de bu kayıtlandırmaya işaret etmektedir.

فقد روي أنه قال: «رأى محمد ﷺ ربه فقال له عكرمة: أليس الله تعالى يقول: لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ فقال:

Nitekim onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Muhammed ﷺ Rabbini gördü. İkrime ona: Allah Teâlâ: { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } buyurmuyor mu? deyince o şöyle dedi:

لا أم لك ذاك نوره الذي هو نوره إذا تجلى بنوره لا يدركه شيء» الحديث.

Anasız kalasıca! O, Kendi nuru olan nurdur; O Kendi nuruyla tecelli ettiğinde hiçbir şey O'nu idrak edemez» hadis[i].

وبإثبات هذين النورين يجمع بين جوابيه ﵊ لأبي ذر حيث سأله هل رأيت ربك؟ فقال في أحد جوابيه

Bu iki nurun ispatıyla, Ebû Zer'in kendisine 'Rabbini gördün mü?' diye sorduğunda aleyhisselâmın verdiği iki cevap cem edilmiş olur; zira cevaplarından birinde:

«نور أنى أراه»

«Bir nur, O'nu nasıl görebilirim!» buyurmuş,

وفي الجواب

diğer cevapta ise:

«رأيت نورا»

«Bir nur gördüm» buyurmuştur.

فيقال: النور الذي نفى رؤيته في الاستفهام الإنكاري المدلول عليه بأنى هو نوره أعني النور الذي يذهب بالأبصار ولا يقوم له بصر، والنور الذي أثبت رؤيته هو النور الذي لا يذهب بالأبصار.

Böylece denilir ki: 'Ennâ' (nasıl) lafzının delalet ettiği inkârî istifhamda görmesini nefyettiği nur, O'nun Kendi nurudur; yani gözleri kör eden ve karşısında hiçbir gözün duramayacağı nurdur. Görmesini ispat ettiği nur ise gözleri kör etmeyen nurdur.

وكذا يمكن حمل قول عائشة رضي الله تعالى عنهما من زعم أن محمدا ﷺ رأى ربه سبحانه فقد أعظم على الله ﷿ الفرية، واستشهادها لذلك بهذه الآية على هذا بأن يقال: أرادت من زعم أن محمدا ﵊ رأى ربه سبحانه في نوره الذي هو نوره الذي يذهب بالأبصار فقد أعظم على الله ﷿ الفرية ويكون الاستشهاد بالآية على ما روي عن ابن عباس من ثاني تفسيريه، وحينئذ لا يتم للمعتزلة دعوى كون لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ دائمة إلا إذا كانت هذه المطلقة كاذبة شرعا وهو عين المتنازع فيه كما عرفت فلم يبق لهم على دعوى الدوام دليل أصلا.

Aynı şekilde Âişe radıyallâhu anhâ'nın 'Kim Muhammed ﷺ'in Rabbini gördüğünü iddia ederse Allah'a büyük iftira etmiş olur' sözü ve buna bu ayeti delil getirmesi de şu şekilde buna hamledilebilir: O, 'Kim Muhammed aleyhisselâm'ın Rabbini O'nun Kendi nuru olan ve gözleri kör eden nurunda gördüğünü iddia ederse Allah'a büyük iftira etmiş olur' demek istemiştir ve ayeti delil getirmesi İbn Abbâs'tan rivayet edilen ikinci tefsire göre olur. Bu durumda Mutezile'nin { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } ifadesinin dâime olduğu iddiası, ancak bu mutlak önermenin şer'an yalan olması hâlinde tamam olur ki bildiğin üzere bu da ihtilafın ta kendisidir; dolayısıyla onların devam iddiasına dair ellerinde hiçbir delil kalmamıştır.

وقد يقال أيضا: المراد نفي الرؤية وقت عدم إذن الله تعالى للأبصار بالإدراك، والدليل على صحة إرادة هذا القيد هو أن إرادة الأبصار فعل من أفعال العبيد وكسب من كسبهم وقد ثبت بغير ما دليل أن العباد لا يقدرون على شيء ما من المقدورات إلا بإذن الله تعالى ومشيئته وتمكينه فلا تدركه الأبصار إلا بإذنه وهو المطلوب.

Şöyle de denilebilir: Kastedilen, Yüce Allah'ın gözlere idrak için izin vermediği vakitte görmeyi nefyetmektir. Bu kaydın kastedilmesinin doğruluğuna delil şudur: Gözlerin [bir şeyi] dilemesi kulların fiillerinden ve onların kesblerindendir. Kulların takdir edilmiş hiçbir şeye ancak Yüce Allah'ın izni, meşîeti ve imkân vermesiyle güç yetirebilecekleri pek çok delille sabittir; dolayısıyla gözler O'nu ancak O'nun izniyle idrak edebilir ve matlûb olan da budur.

ويؤيد هذا البيان ويشيد أركانه أن لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وقع بعد قوله سبحانه: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ. ووجه التأييد أن الله تعالى أخبر بأنه على كل شيء وكيل أي متول لأموره، ومعلوم أن الأبصار من الأشياء وأن إدراكها من أمورها فهو ﷾ متوليها ومتصرف فيها على حسب مشيئته فيفيض عليها الإدراك ويأذن لها إذا شاء كيف شاء وعلى الحد الذي شاء ويقبض عنها الإدراك قبضا كليا أو جزئيا في أي وقت شاء كيف شاء، ولا يخفى على هذا أنه غاية التمدح بالعزة والقهر والغلبة فإن من هو على كل شيء وكيل إذا لم تدركه الأبصار إلا بإذنه مع كونه يدرك الأبصار ولا تخفى عليه خافية كان ذلك غاية في عزته وقهره وكونه غالبا على أمره.

Bu açıklamayı destekleyen ve rükünlerini sağlamlaştıran husus, { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } ifadesinin O Sübhân'ın: { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } kavlinden sonra gelmiş olmasıdır. Destekleme yönü şudur: Yüce Allah her şeye vekil olduğunu, yani her şeyin işlerini yöneten olduğunu haber vermiştir. Bilinmektedir ki gözler de şeylerden biridir ve onların idraki de onların işlerindendir. Dolayısıyla O azze ve celle onların yöneticisidir ve meşîetine göre onlar üzerinde tasarruf sahibidir; dilediği vakitte dilediği şekilde ve dilediği sınırda idraki onların üzerine akıtır ve onlara izin verir, dilediği vakitte ve dilediği şekilde idraki onlardan küllî veya cüz'î olarak çekip alır. Buna göre bunun izzet, kahır ve galebe ile övünmenin son noktası olduğu gizli değildir; zira her şeye vekil olan Zât, Kendisi gözleri idrak edip Kendisine hiçbir gizli şey saklı kalmazken gözler O'nu ancak O'nun izniyle idrak edebiliyorsa bu, O'nun izzetinde, kahrında ve işine galip oluşunda son noktadır.

وذهب بعض المحققين أن الآية لم تسق للتمدح وإنما سيقت للتخويف بأنه سبحانه رقيب من حيث لا يرى فليحذر، وهو ظاهر على التفسير الثاني للوكيل. الرابع من الوجوه يجوز أن يكون المراد لا تدركه الأبصار على الوجه المعتاد في رؤية المحسوسات المشروطة بالشروط التسعة العادية على ما يشير إليه آخر الآية، ومعلوم أن نفي الخاص لا يستلزم نفي العام فلا يلزم على هذا من الآية نفي الرؤية مطلقا. الخامس ما قيل: إنا لو سلمنا للخصم ما أراد نقول:

Bazı muhakkikler ayetin övgü için değil, bilakis O Sübhân'ın görülmediği cihetten gözetleyici olduğunu bildirip korkutmak ve sakındırmak için sevk edildiği görüşüne gitmişlerdir ki bu da vekîlin ikinci tefsirine göre açıktır. Dördüncü vecih: Kastedilenin, ayetin sonunun da işaret ettiği üzere mutad dokuz şarta bağlı olan hissedilenlerin görülmesindeki alışılagelmiş tarzda gözlerin O'nu idrak edememesi olması caizdir. Bilinmektedir ki has olanın nefyi âm olanın nefyini gerektirmez; dolayısıyla buna göre ayetten rü'yetin mutlak olarak nefyi gerekmez. Beşinci vecih: Şayet hasmın istediğini kabul etsek bile deriz ki:

إن الآية إنما تدل على أن الأبصار لا تدركه ونحن نقول به وندعي أن ذوي الأبصار يدركونه، والاعتراض بأنه كما أن الأبصار لا تدركه فكذلك لا يدركه غيرها فلا فائدة للتخصيص مدفوع بأنه إنما يلزم انتفاء الفائدة أن لو انحصرت في نفي حكم المنطوق على المسكوت وهو غير مسلم ولعله كان بخصوص سؤال سائل عنه دون غيره أو لمعنى آخر.

Ayet ancak gözlerin O'nu idrak edemeyeceğine delalet eder; biz de bunu söyler ve göz sahiplerinin O'nu idrak edeceğini iddia ederiz. 'Gözler O'nu idrak edemediği gibi başkası da O'nu idrak edemez, öyleyse tahsisin bir faydası yoktur' şeklindeki itiraz ise şöyle savuşturulur: Faydanın yokluğu ancak mantûkun hükmünün meskût olandan nefyedilmesine münhasır olduğu takdirde gerekir ki bu kabul edilmez; belki de bir soranın başkası hakkında değil de özellikle onun hakkında soru sormasından yahut başka bir manadan ötürüdür.

السادس أنا سلمنا أن المراد لا يدركه المبصرون بأبصارهم لكنه لا يفيد المطلوب أيضا لجواز حصول إدراك الله تعالى بحاسة سادسة مغايرة لهذه الحواس كما يدعيه ضرار بن عمرو الكوفي، فقد نقل عنه أنه كان يقول: إن الله تعالى لا يرى بالعين وإنما يرى بحاسة سادسة يخلقها سبحانه له يوم القيامة، واحتج عليه بهذه الآية فقال: إنها دلت على تخصيص نفي إدراك الله تعالى بالبصر وتخصيص الحكم بالشيء يدل على أن الحال في غيره بخلافه فوجب أن يكون إدراك الله تعالى بغير البصر جائزا في الجملة، ولما ثبت أن سائر الحواس الموجودة الآن لا يصلح لذلك ثبت أنه تعالى يخلق يوم القيامة حاسة سادسة بها تحصل رؤية الله تعالى وإدراكه اه.

Altıncı vecih: Kastedilenin gören kimselerin gözleriyle O'nu idrak edememesi olduğunu kabul ettik; fakat bu da istenen neticeyi vermez, zira Dırâr b. Amr el-Kûfî'nin iddia ettiği gibi Allah Teâlâ'nın idrakinin bu duyulardan farklı altıncı bir duyu ile gerçekleşmesi caizdir. Nitekim onun şöyle dediği nakledilmiştir: 'Allah Teâlâ gözle görülmez, ancak kıyamet gününde Sübhân'ın onun için yaratacağı altıncı bir duyu ile görülür.' O bu ayeti buna delil getirerek şöyle demiştir: Ayet Allah Teâlâ'nın idrakinin nefyini basara tahsis etmeye delalet etmiştir; hükmün bir şeye tahsis edilmesi ise başkasındaki durumun bunun aksine olduğuna delalet eder. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın basar dışındaki bir şeyle idraki genel olarak caiz olmak zorundadır. Şu an mevcut olan diğer duyuların buna elverişli olmadığı sabit olduğuna göre, Yüce Allah'ın kıyamet gününde kendisiyle Allah Teâlâ'nın görülmesi ve idrakinin hâsıl olacağı altıncı bir duyu yaratacağı sabit olmuştur, [sözü] bitti.

ومن الناس من استدل بالآية على أن الاطلاع على كنه ذات الله تعالى ممتنع بناء على أن الأبصار جمع بصر بمعنى البصيرة وقرره كما قرر المعتزلة استدلالهم على امتناع الرؤية. وفيه ما فيه. نعم احتمال حمل البصر على البصيرة مما يوهن استدلال المعتزلة كما لا يخفى، ولهم في هذا المطلب أدلة أخرى نقلية سيأتي إن شاء الله تعالى الكلام على بعضها، وعقلية قد عقلها القوم في معاطن البطلان. ولعل النوبة تفضي إلى تسريح يعملات الأقلام في رياض تحقيق ذلك إن شاء الله تعالى الملك العلام فمنه التوفيق لإدراك أبصار الافهام مخفيات الأسرار وفلق صباح الحق بسواطع الأنوار وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ أي يراها على وجه الإحاطة أو يحيط بها علما أو علما ورؤية كما قيل، وذكر الآمدي أن البصريين من المعتزلة ذهبوا إلى أن إدراك الله تعالى بمعنى الرؤية وأن البغداديين منهم ذهبوا إلى أنها بمعنى العلم لا بمعنى الرؤية، والمراد بالأبصار هنا على ما قرره بعض المحققين النور الذي تدرك به المبصرات فإنه لا يدركه مدرك بخلاف جرم العين فإنه يرى. ولعل هذا هو السر في الإظهار في مقام الإضمار، وجوز أن يقال المراد أن كل عين لا ترى نفسها: وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ فيدرك سبحانه ما لا يدركه الأبصار، فالجملة سيقت لوصفه تعالى بما يتضمن تعليل قوله سبحانه: وَهُوَ إلخ.

İnsanlardan bazıları, 'ebsâr'ın basiret manasında basarın çoğulu olduğu esasına dayanarak Allah Teâlâ'nın zâtının künhüne muttali olmanın imkânsızlığına bu ayeti delil getirmiş ve bunu Mutezile'nin rü'yetin imkânsızlığına delil getirmesini takrir ettiği gibi takrir etmiştir. Bunda ise eleştirilecek noktalar vardır. Evet, basarın basirete hamledilmesi ihtimali gizli olmadığı üzere Mutezile'nin istidlâlini zayıflatan hususlardandır. Onların bu meselede Allah Teâlâ dilerse bir kısmı hakkında açıklama gelecek olan başka naklî delilleri ve topluluğun bâtıl çukurlarına bağladığı aklî delilleri vardır. Belki de nöbet, her şeyi bilen Yüce Hükümran olan Allah'ın izniyle kalemlerin hızlı develerini bunu tahkik bahçelerinde serbest bırakmaya vardırır; zira anlayış gözlerinin gizli sırları idrak etmesi ve hak sabahının parlak nurlarla yarması için muvaffakiyet ancak O'ndandır. { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder”, yani onları kuşatıcı bir şekilde görür yahut söylendiği üzere onları ilimle veya hem ilim hem rü'yetle kuşatır. Âmidî, Mutezile'nin Basralılarının Allah Teâlâ'nın idrakini rü'yet manasına, Bağdatlılarının ise rü'yet manasına değil ilim manasına aldıklarını zikretmiştir. Bazı muhakkiklerin takririne göre buradaki gözlerden maksat, görülen şeylerin kendisiyle idrak edildiği nurdur; zira göz küresinin aksine onu hiçbir idrak edici idrak edemez, oysa göz küresi görülür. Zamir yerinde açık ismin getirilmesindeki sır belki de budur. Kastedilenin her gözün kendisini görememesi olduğu söylenmesi de caiz görülmüştür. { وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “O, Latîf'tir, Habîr'dir”; dolayısıyla O Sübhân gözlerin idrak edemediği şeyleri idrak eder. Bu cümle O Sübhân'ın: { وَهُوَ } ilh. kavlinin illetini içerecek şekilde O'nu nitelemek üzere sevk edilmiştir.

وجوز غير واحد أن يكون ما ذكر من باب اللف فإن اللطيف يناسب كونه غير مدرك بالفتح والخبير يناسب كونه تعالى مدركا بالكسر. واللطيف مستعار من مقابل الكثيف لما لا يدرك بالحاسة من الشيء الخفي.

Pek çok âlim zikredilenin leff [ü neşr] kabilinden olmasını da caiz görmüştür; zira 'Latîf' fetha ile 'gayr-i müdrek' (idrak olunamaz) olmasına, 'Habîr' ise kesre ile Yüce Zâtının 'müdrik' (idrak eden) olmasına uygundur. 'Latîf' ise kesifin zıddından istiare edilmiş olup duyu ile idrak edilemeyen gizli şey için kullanılır.

ويفهم من ظاهر كلام البهائي- كما قال الشهاب- أنه لا استعارة في ذلك حيث قال في شرح أسماء الله تعالى الحسنى: اللطيف الذي يعامل عباده باللطف وألطافه جل شأنه لا تتناهى ظواهرها وبواطنها في الأولى والأخرى وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها [إبراهيم: ٣٤، النحل: ١٨] وقيل: اللطيف العليم بالغوامض والدقائق من المعاني والحقائق ولذا يقال للحاذق في صنعته لطيف.

Şihâb'ın da belirttiği gibi, Bahâî'nin sözünün zahirinden bunda bir istiare olmadığı anlaşılmaktadır; zira o, Allah Teâlâ'nın Esmâ-i Hüsnâ'sının şerhinde şöyle demiştir: "Latîf, kullarına lütufla muamele edendir; O'nun şânı yüce olan lütuflarının açığı ve gizlisi dünyada da ahirette de nihayete ermez: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız onu sayıp bitiremezsiniz” [İbrâhîm: 34, en-Nahl: 18]." Bir görüşe göre de Latîf; manaların ve hakikatlerin kapalı ve ince noktalarını hakkıyla bilendir. Bu sebeple sanatında mahir olan kimseye de latîf denir.

ويحتمل أن يكون من اللطافة المقابلة للكثافة وهو وإن كان في ظاهر الاستعمال من أوصاف الجسم لكن اللطافة المطلقة لا توجد في الجسم لأن الجسمية يلزمها الكثافة وإنما لطافتها بالإضافة، فاللطافة المطلقة لا يبعد أن

[Latîf kelimesinin], kesafetin (yoğunluk/madde) zıddı olan letafetten olması da muhtemeldir. Bu, her ne kadar kullanımın zahirinde cismin sıfatlarından olsa da mutlak letafet cisimde bulunmaz; çünkü cisim olmak kesafeti gerektirir ve cismin letafeti ancak izafidir (görecelidir). Dolayısıyla mutlak letafetin...

يوصف بها النور المطلق الذي يجل عن إدراك البصائر فضلا عن الأبصار ويعز عن شعور الأسرار فضلا عن الأفكار ويتعالى عن مشابهة الصور والأمثال وينزه عن حلول الألوان والأشكال، فإن كمال اللطافة إنما يكون لمن هذا شأنه ووصف الغير بها لا يكون على الإطلاق بل بالقياس إلى ما هو دونه في اللطافة ويوصف إليه بالكثافة انتهى. والمرجح أن إطلاق اللطيف بمعنى مقابل الكثيف على ما ينساق إلى الذهن على الله تعالى ليس بحقيقة أصلا كما لا يخفى.

...gözler bir yana, basiretlerin idrakinden yüce olan; fikirler bir yana, sırların hissetmesinden münezzeh bulunan; suret ve emsallere benzemekten âlî olan ve renkler ile şekillerin hulûl etmesinden tenzih edilen Mutlak Nur'a sıfat kılınması uzak bir ihtimal değildir. Zira kemal derecesindeki letafet ancak şânı bu olan zâta mahsustur; başkasının bununla nitelenmesi ise mutlak anlamda olmayıp letafette kendisinden daha aşağıda bulunan ve kendisine nispetle kesif olarak nitelenen varlıklara kıyasladır, [sözü] bitti. Tercih edilen görüşe göre ise zihne ilk gelen anlamıyla kesifin zıddı manasındaki 'Latîf' lafzının Allah Teâlâ'ya ıtlak edilmesi -gizli olmadığı üzere- asla hakiki değildir.

قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ استئناف وارد على لسان الرسول ﷺ فقل مقدرة كما قاله بعض المحققين.

{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir” [ayeti], Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem lisanından varit olmuş bir isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır); nitekim bazı muhakkiklerin belirttiği üzere burada bir [“De ki:” emri] takdir edilmiştir.

والبصائر جمع بصيرة وهي للقلب كالبصر للعين، والمراد بها الآيات الواردة هاهنا أو جميع الآيات ويدخل ما ذكر دخولا أوليا، ومِنْ لابتداء الغاية مجازا وهي متعلقة بجاء أو بمحذوف وقع صفة لبصائر، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير المخاطبين لإظهار كمال اللطف بهم أي قد جاءكم من جهة مالككم ومبلغكم إلى كمالكم اللائق بكم من الوحي الناطق بالحق والصواب ما هو كالبصائر للقلوب أو قد جاءكم بصائر كائنة من ربكم فَمَنْ أَبْصَرَ أي الحق بتلك البصائر وآمن به فَلِنَفْسِهِ أي فلنفسه أبصر كما نقل عن الكلبي وتبعه الزمخشري أو فإبصاره لنفسه كما اختاره أبو حيان لما ستعلم قريبا إن شاء الله تعالى.

'Besâir', kalbe nispetle gözdeki görme duyusu (basar) gibi olan 'basîret' kelimesinin çoğuludur. Bundan maksat burada zikredilen ayetler yahut ayetlerin tamamıdır; zikredilenler ise buraya öncelikle dâhildir. { مِنْ } edatı mecazen gaye başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir ve { جاءَ } fiiline yahut 'besâir' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Muhatapların zamirine izafe edilerek Rablik (rubûbiyyet) unvanının zikredilmesi, onlara olan lütfun kemalini göstermek içindir; yani: Size malikinizden ve sizi layık olduğunuz kemale ulaştırandan, kalpler için basiret mesabesinde olan, hakkı ve doğruyu bildiren vahy gelmiştir; yahut Rabbinizden kaynaklanan basiretler size gelmiştir. { فَمَنْ أَبْصَرَ } “Artık kim görürse”, yani kim bu basiretlerle hakkı görür ve ona iman ederse, { فَلِنَفْسِهِ } “kendi lehinedir”, yani Kelbî'den nakledilen ve Zemahşerî'nin de tâbi olduğu üzere kendi lehine görmüş olur yahut inşâallahu teâlâ yakında öğreneceğin üzere Ebû Hayyân'ın tercih ettiği gibi onun görmesi kendi lehinedir.

والمراد على القولين أن نفع ذلك يعود إليه وَمَنْ عَمِيَ أي ومن لم يبصر الحق بعد ما ظهر له بتلك البصائر ظهورا بينا وضل عنه، وإنما عبر عنه بالعمى تنفيرا عنه فَعَلَيْها عمى أو فعماه عليها أي وبال ذلك عليها، وهما قولان لمن تقدم. وذكر أبو حيان أن تقدير المصدر أولى لوجهين: أحدهما أن المحذوف يكون مفردا لا جملة ويكون الجار والمجرور عمدة لا فضلة. والثاني أنه لو كان المقدر فعلا لم تدخل الفاء سواء كانت «من» شرطية أو موصولة لامتناعها في الماضي. وتعقب بأن تقدير الفعل يترجح لتقدم فعل ملفوظ به وكان أقوى في الدلالة، وأيضا أن في تقديره تقديم المعمول المؤذن بالاختصاص، وأيضا ما ذكر في الوجه الثاني غير لازم لأنه لم يقدر الفعل موليا لفاء الجواب بل قدر معمول الفعل الماضي مقدما ولا بد فيه من الفاء فلو قلت: من أكرم زيدا فلنفسه أكرمه لم يكن بد من الفاء. نعم لم يعهد تعدية عَمِيَ بعلى وهو لازم التقدير السابق في الجملة الثانية وكأنه لذلك عدل عنه بعضهم بعد أن وافق في الأول إلى قوله: فعليها وباله وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ وإنما أنا منذر والله تعالى هو الذي يحفظ أعمالكم ويجازيكم عليها: وَكَذلِكَ أي مثل ذلك التصريف البديع نُصَرِّفُ الْآياتِ الدالة على المعاني الرائقة الكاشفة عن الحقائق الفائقة لا تصريفا أدنى منه.

Her iki görüşe göre de murad, bunun faydasının kendisine döneceğidir. { وَمَنْ عَمِيَ } “Kim de kör olursa”, yani kim bu basiretlerle hak kendisine apaçık zahir olduktan sonra onu görmez ve ondan saparsa -ki nefret ettirmek maksadıyla bu durum körlükle ifade edilmiştir-, { فَعَلَيْها } “kendi aleyhinedir”; [yani] körlük yahut onun körlüğü kendi aleyhinedir, yani bunun vebali kendisinedir; bu iki görüş daha önce geçen zatlara aittir. Ebû Hayyân masdar takdirinin iki yönden daha evla olduğunu zikretmiştir: Birincisi, mahzuf olan öge cümle değil müfred olur; câr ve mecrûr da fazlalık (fadla) değil temel öge (umde) olur. İkincisi, eğer takdir edilen bir fiil olsaydı, 'men' ister şart ister mevsûl olsun, mâzî fiilde ceza fa'sının gelmesi caiz olmadığından 'fa' dâhil olmazdı. Buna karşılık, telaffuz edilmiş bir fiil önceden geçtiği ve delalet açısından daha kuvvetli olduğu için fiil takdirinin tercih edileceği söylenerek itiraz edilmiştir; ayrıca fiil takdirinde ihtisas (özgüleme) bildiren mamulün öne geçmesi de söz konusudur. Yine ikinci vecihte zikredilen husus da zorunlu değildir; zira fiil ceza fa'sının hemen ardına takdir edilmemiş, bilakis mâzî fiilin mamulü öne geçmiş olarak takdir edilmiştir ve bu durumda fa'nın gelmesi zorunludur. Nitekim "Kim Zeyd'e ikram ederse ancak kendisi için ikram etmiştir" (men ekrame Zeyden fe li-nefsihî ekramehû) desen, fa'nın gelmesi kaçınılmazdır. Evet, 'amiye' (kör oldu) fiilinin 'alâ' ile geçişli kılındığı bilinmemektedir; oysa ikinci cümlede önceki takdir bunu gerektirmektedir. Sanki bu sebeple bazısı ilk cümlede muvafakat ettikten sonra burada "fe-aleyhâ vebâlühü" (vebali onun aleyhinedir) sözüne meyletmiştir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim”; ben ancak bir uyarıcıyım; amellerinizi koruyan ve bunlara karşılık ceza ve mükâfat veren ise Allah Teâlâ'dır. { وَكَذلِكَ } “İşte böylece”, yani böylesine eşsiz bir açıklama ile, { نُصَرِّفُ الْآياتِ } “Biz ayetleri çeşitli şekillerde açıklarız”; öyle ayetler ki latîf manalara delalet eden ve üstün hakikatleri keşfeden ayetlerdir, bundan daha aşağı bir açıklama tarzıyla değil.

وقيل: المراد كما صرفنا الآيات قبل نصرف هذه الآيات. وقد تقدم لك ما هو الحري بالقبول. وأصل التصريف- كما قال علي بن عيسى- إجراء المعنى الدائر في المعاني المتعاقبة من الصرف وهو نقل الشيء من حال إلى حال.

Bir görüşe göre kastedilen: Daha önce ayetleri açıkladığımız gibi bu ayetleri de açıklarız, demektir. Kabule layık olan görüş ise daha önce sana geçmişti. Ali b. Îsâ'nın dediği gibi tasrîfin aslı, peş peşe gelen manalar içinde dönüp duran bir mananın cereyan ettirilmesidir; bu da bir şeyi bir halden başka bir hale nakletmek olan sarf kökünden gelir.

وقال الراغب التصريف كالصرف إلا في التكثير وأكثر ما يقال في صرف الشيء من حال إلى حال وأمر إلى أمر.

Râgıb şöyle demiştir: Tasrîf, çokluk bildirmesi hariç sarf gibidir; çoğunlukla da bir şeyi bir halden diğer bir hale ve bir durumdan diğer bir duruma çevirmek hakkında kullanılır.

وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ علة لفعل قد حذف تعويلا على دلالة السياق عليه أي وليقولوا درست نفعل ما نفعل من التصريف المذكور. وبعضهم قدر الفعل ماضيا والأمر في ذلك سهل، واللام لام العاقبة.

{ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “ve 'Sen ders almışsın' desinler diye” ifadesi, bağlamın delaletine güvenilerek hazfedilmiş bir fiilin illetidir; yani: "Sen ders almışsın" desinler diye Biz zikredilen açıklamadan yaptığımızı yaparız. Bazıları bu fiili mâzî olarak takdir etmiştir; bu husustaki durum ise kolaydır. [Buradaki] lâm akıbet lâmıdır (lâmü'l-âkıbe).

وجوز أن تكون للتعليل على الحقيقة لأن نزول الآيات لإضلال الأشقياء وهداية السعداء قال تعالى: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً [البقرة: ٢٦] . والواو اعتراضية. وقيل: هي عاطفة على علة محذوفة واللام متعلقة بنصرف أي مثل ذلك التصريف نصرف الآيات لتلزمهم الحجة وليقولوا إلخ. وهو أولى من تقدير لينكروا وليقولوا إلخ. وقيل:

Hakiki manada ta'lîl (gerekçe bildirme) için olması da caiz görülmüştür; çünkü ayetlerin inişi bedbahtları saptırmak ve bahtiyarları hidayete erdirmek içindir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “O'nunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir” [el-Bakara: 26]. Vâv ise i'tirâziyyedir (ara cümlesi bağlacıdır). Bir görüşe göre de mahzuf bir illete atfedilmiştir ve lâm { نُصَرِّفُ } fiiline mütealliktir; yani: Hüccet onların aleyhine kesinleşsin ve "Sen ders almışsın" ilh. desinler diye ayetleri işte böyle türlü türlü açıklarız. Bu, "inkâr etsinler ve desinler diye" ilh. şeklinde takdir etmekten daha evladır. Bir görüşe göre de:

اللام لام الأمر، وينصره القراءة بسكون اللام كأنه قيل: وكذلك نصرف الآيات وليقولوا هم ما يقولون فإنهم لا

Lâm emir lâmıdır. Lâmın sükûnu ile yapılan kıraat de bunu destekler; sanki şöyle denilmiştir: İşte böyle ayetleri açıklarız; onlar da ne diyeceklerse desinler, zira onlara...

احتفال بهم ولا اعتداد بقولهم، وهو أمر معناه الوعيد والتهديد وعدم الاكتراث. ورده في الدر المصون بأن ما بعده يأباه فإن الام فيه نص في أنها لام كي، وتسكين اللام في القراءة الشاذة لا دليل فيه لاحتمال أن يكون للتخفيف.

...itibar edilmez ve sözlerine de değer verilmez. Bu, manası tehdit, korkutma ve aldırmazlık olan bir emirdir. ed-Dürrü'l-Masûn'da buna karşı çıkılarak sonrasının bunu reddettiği belirtilmiştir; zira oradaki lâm, ta'lîl lâmı (lâm-ı key) olduğuna dair sarihtir; şâz kıraatteki lâmın sakin kılınmasında ise hafifletme (tahfîf) için olma ihtimalinden dolayı bir delil yoktur.

ومعنى دَرَسْتَ قرأت وتعلمت، وأصله- على ما قال الأصمعي- من قولهم: درس الطعام يدرسه دراسا إذا داسه كأن التالي يدوس الكلام فيخف على لسانه.

{ دَرَسْتَ } lafzının manası: "Okudun ve öğrendin" demektir. Asmaî'nin dediğine göre bunun aslı, kişinin ekin harmanlayıp dövmesi anlamındaki *Derese't-taâme yedrusuhû dirâsen* (دَرَسَ الطَّعَامَ يَدْرُسُهُ دِرَاسًا) sözünden gelir; sanki okuyan kimse sözü çiğneyip döver de söz diline hafif gelir.

وقال أبو الهيثم: يقال درست الكتاب أي ذللته بكثرة القراءة حتى خف حفظه من قولهم: درست الثوب أدرسه درسا فهو مدروس ودريس أي أخلقته، ومنه قيل للثوب الخلق: دريس لأنه قد لان، والدرسة الرياضة ومنه درست السورة حتى حفظتها. وهذا كما قال الواحدي قريب مما قاله الأصمعي أو هو نفسه لأن المعنى يعود فيه إلى التذليل والتليين. وقال الراغب: يقال درس الدار أي بقي أثره وبقاء الأثر يقتضي انمحاءه في نفسه فلذلك فسر الدروس بالانمحاء، وكذا درس الكتاب ودرست العلم تناولت أثره بالحفظ، ولما كان تناول ذلك بمداومة القراءة عبر عن إدامة القراءة بالدرس وهو بعيد عما تقدم كما لا يخفى. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «دارست» بالألف وفتح التاء وهي قراءة ابن عباس، ومجاهد، أي دارست يا محمد غيرك ممن يعلم الأخبار الماضية وذكرته، وأرادوا بذلك نحو ما أرادوا بقولهم إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ [النحل: ١٠٣] . قال الإمام ويقوي هذه القراءة قوله تعالى حكاية عنهم: إِنْ هَذا إِلَّا إِفْكٌ افْتَراهُ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ [الفرقان: ٤] وقرأ ابن عامر، ويعقوب، وسهل «درست» بفتح السين وسكون التاء، ورويت عن عبد الله بن الزبير، وأبيّ، وابن مسعود، والحسن رضي الله تعالى عنهم.

Ebu'l-Heysem şöyle demiştir: Eskittiğim anlamına gelen *Derestü's-sevbe edrusuhû dersen fe-hüve medrûsun ve derîsün* (دَرَسْتُ الثَّوْبَ أَدْرُسُهُ دَرْسًا فَهُوَ مَدْرُوسٌ وَدَرِيسٌ) sözünden mülhem olarak; *Derestü'l-kitâbe* (دَرَسْتُ الْكِتَابَ) yani "Çok okumak suretiyle onu ezberlenmesi kolaylaşacak dereceye kadar ram ettim (kolaylaştırdım)" denir. Buradan hareketle yıpranmış elbiseye yumuşadığı için 'derîs' denilmiştir. 'Dürse' ise alıştırma yapmak demektir; nitekim *Derestü's-sûrate hattâ hafiztuhâ* (دَرَسْتُ السُّورَةَ حَتَّى حَفِظْتُهَا) "Sureyi ezberleyene kadar tekrarladım" denir. Vâhidî'nin dediği gibi bu, Asmaî'nin söylediğine yakındır yahut aynısıdır; zira mana bunda da ram etmeye ve yumuşatmaya dayanmaktadır. Râgıb ise şöyle demiştir: *Derese'd-dâru* (دَرَسَ الدَّارُ) denir, yani izi kaldı demektir; izin kalması ise kendi içinde silinip gitmesini gerektirir; bu yüzden 'dürûs' silinip gitmekle tefsir edilmiştir. *Derese'l-kitâbe* ve *Derestü'l-ilme* ise "Ezberlemek suretiyle onun izini aldım" demektir. Bu izi almak da sürekli okumakla olduğu için, sürekli okumaktan 'ders' diye ifade edilmiştir. Ancak bu, gizli olmadığı üzere önceki görüşlerden uzaktır. İbn Kesîr ve Ebû Amr, elif ile ve tâ harfinin fethasıyla «دارست» (Dâraste) şeklinde okumuşlardır ki bu İbn Abbâs ve Mücâhid'in de kıraatidir; yani: Ey Muhammed! Sen geçmiş haberleri bilen başkasıyla karşılıklı ders yaptın (müdârese ettin) ve bunu müzakere ettin, demektir. Müşrikler bununla: { إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } “Ona ancak bir insan öğretiyor” [en-Nahl: 103] sözlerindekine benzer bir şeyi kastetmişlerdir. İmam [Râzî] şöyle der: Onlardan hikâye edilen şu ayet de bu kıraati güçlendirmektedir: { إِنْ هَذا إِلَّا إِفْكٌ افْتَراهُ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ } “Bu, onun uydurduğu bir yalandan başka bir şey değildir; bu hususta başka bir topluluk da ona yardım etmiştir” [el-Furkân: 4]. İbn Âmir, Ya'kûb ve Sehl ise sîn harfinin fethası ve tâ harfinin sükûnu ile «درست» (Dereset) şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Abdullah b. ez-Zübeyr, Übeyy, İbn Mes'ûd ve Hasan'dan -radıyallâhu teâlâ anhüm- da rivayet edilmiştir.

والمعنى قدمت هذه الآيات وعفت وهو كقولهم: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الأنعام: ٢٥، وغيرها] . وقرىء «درست» بضم الراء مبالغة في درست لأن فعل المضموم للطبائع والغرائز أي اشتد دروسها، و «درّست» على البناء للمفعول بمعنى قرئت أو عفيت وقد صح مجيء عفا متعديا كمجيئه لازما، و «دارست» بتاء التأنيث أيضا. والضمير إما لليهود لاشتهارهم بالدراسة أي دارست اليهود محمدا ﷺ وإما للآيات وهو في الحقيقة لأهلها أي دارست أهل الآيات وحملتها محمدا ﵊ وهم أهل الكتاب، و «دورست» على مجهول فاعل. و «درست» بالبناء للمفعول والإسناد إلى تاء الخطاب مع التشديد، ونسبت إلى ابن زيد. و «ادارست» مشددا معلوما ونسبت إلى ابن عباس، وفي رواية أخرى عن أبي «درس» على إسناده إلى ضمير النبي ﷺ أو الكتاب إن كان بمعنى انمحى ونحوه و «درسن» بنون الإناث مخففا ومشددا. و «دارسات» بمعنى قديمات أو ذات درس أو دروس كعيشة راضية [القارعة: ٧] وارتفاعه على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هي دارسات وَلِنُبَيِّنَهُ عطف على لِيَقُولُوا واللام فيه للتعليل المفسر ببيان ما يدل على المصلحة المترتبة على الفعل عند الكثير من أهل السنة. ولا ريب في أن التبيين مصلحة مرتبة على التصريف. والخلاف في أن أفعال الله تعالى هل تعلل بالأغراض مشهور وقد أشرنا إليه فيما تقدم. والضمير للآيات باعتبار التأويل بالكتاب أو للقرآن وإن لم يذكر لكونه معلوما أو لمصدر نُصَرِّفُ كما قيل أو نبين أي ولنفعلن التبيين لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ فإنهم المنتفعون به وهو الوجه في تخصيصهم بالذكر. وهم- على ما روي عن ابن عباس- أولياؤه الذين هداهم إلى سبيل الرشاد. ووصفهم بالعلم للإيذان بغاية جهل غيرهم وخلوهم عن العلم بالمرة اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ أي دم على ما أنت عليه من التدين بما أوحي إليك من الشرائع والأحكام التي عمدتها التوحيد. والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ من إظهار اللطف به ﷺ ما لا يخفى والجار والمجرور يجوز أن يكون متعلقا بأوحي. وأن يكون حالا من ضمير المفعول المرفوع فيه.

Manası: Bu ayetler eskidi ve silinip gitti, demektir; bu da onların: { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masallarıdır” [el-En'âm: 25 ve diğerleri] sözleri gibidir. 'Dereset' kıraatinde mübalağa bildirmek üzere râ harfinin zammesiyle «درست» (Deruset) şeklinde de okunmuştur; zira aynü'l-fiili zammeli olan fiil vezni fıtrat ve seciyeler içindir, yani onların eskimesi şiddetlendi demektir. Meçhul sîgasıyla «درّست» (Dürriset) şeklinde de okunmuştur ki "okundu" yahut "silindi" manasındadır; nitekim 'afâ' fiilinin lâzım olarak geldiği gibi müteaddî olarak gelmesi de sahihtir. Yine müenneslik tâ'sı ile «دارست» (Dâraset) şeklinde de okunmuştur. Zamir ya ders yapmalarıyla meşhur oldukları için Yahudilere racidir, yani: "Yahudiler Muhammed ile sallallâhu aleyhi ve sellem karşılıklı ders yaptılar" demektir; yahut ayetlere racidir ki bu da hakikatte onun ehline raci olup: "Ayetlerin ehli ve hamilleri olan Ehl-i Kitap Muhammed ile aleyhisselâm karşılıklı ders yaptılar" demektir. 'Fâale' vezninin meçhulü olarak «دورست» (Dûriset) şeklinde de okunmuştur. Şedde ve muhatap tâ'sına isnatla meçhul olarak «درّست» (Dürriste) şeklinde okunmuş ve bu İbn Zeyd'e nispet edilmiştir. Şeddeli ve malûm olarak «ادارست» (İddâraste) şeklinde okunmuş ve İbn Abbâs'a nispet edilmiştir. Übeyy'den gelen diğer bir rivayette ise şayet silindi ve benzeri manasında ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine yahut Kitab'a isnatla «درس» (Derese) şeklinde; şeddesiz ve şeddeli olarak müennes nunu ile «درسن» (Deresne / Dürrisne) şeklinde; eskimiş yahut *îşetin râdıyeh* [el-Kâria: 7] terkibinde olduğu gibi ders veya dürûs sahibi anlamında «دارسات» (Dârisât) şeklinde okunmuştur; merfû olması ise mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir, yani: "Onlar eskimiş şeylerdir" (hiye dârisât) demektir. { وَلِنُبَيِّنَهُ } “ve onu açıklayalım diye” ifadesi { لِيَقُولُوا } kavline matuftur; buradaki lâm, Ehl-i Sünnet'in çoğuna göre fiile terettüp eden maslahatı gösteren bir ta'lîl içindir. Açıklamanın (tebyîn), tasrîfe terettüp eden bir maslahat olduğunda ise şüphe yoktur. Allah Teâlâ'nın fiillerinin bir gayeyle ta'lîl edilip edilmeyeceği hususundaki ihtilaf meşhurdur ve daha önce buna işaret etmiştik. Zamir, kitap olarak tevil edilmesi hasebiyle ayetlere yahut bilindiği için zikredilmemiş olsa da Kur'an'a yahut söylendiği üzere { نُصَرِّفُ } fiilinin masdarına yahut "nübeyyin" fiiline aittir; yani açıklamayı mutlaka yapacağız. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için”; zira ondan faydalananlar onlardır; zikirde onların tahsis edilmesinin gerekçesi de budur. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bunlar, Allah'ın kendilerini rüşt yoluna hidayet ettiği veli kullarıdır. Bunların ilim ile nitelenmesi, başkalarının nihai derecede cahil olduğunu ve ilimden büsbütün yoksun bulunduğunu bildirmek içindir. { اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy”, yani temeli tevhid olan ve sana vahyedilen şeriatlara ve hükümlere bağlanma konusundaki mevcut tutumuna devam et. Aleyhisselâm'ın zamirine izafe edilerek Rablik vasfının zikredilmesinde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik lütfun izharı gizli değildir. Câr ve mecrûrun { أُوحِيَ } fiiline müteallik olması caiz olduğu gibi, onda merfû olan mef'ûlün zamirinden hal olması da caizdir.

وأن يكون حالا من مرجعه.

Ve onun merciinden hal olması da caizdir.

وقوله سبحانه: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ يحتمل أن يكون اعتراضا بين المعطوف والمعطوف عليه أكد به إيجاب الاتباع لا سيما في أمر التوحيد. وجوز أبو البقاء وغيره أن يكون حالا مؤكدة مِنْ رَبِّكَ أي منفردا في الألوهية وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ أي لا تعتد بأقاويلهم الباطلة التي من جملتها ما حكي عنهم آنفا ولا تبال بها ولا تلتفت إلى أذاهم وعلى هذا فلا نسخ في الآية. وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها منسوخة بآية السيف فيكون الإعراض محمولا على ما يعم الكف عنهم وَلَوْ شاءَ اللَّهُ عدم إشراكهم ما أَشْرَكُوا وهذا دليل لأهل السنة على أنه تعالى لا يريد إيمان الكافر لكن لا بمعنى أنه تعالى يمنعه عنه مع توجهه إليه بل بمعنى أنه تعالى لا يريده منه لسوء اختياره الناشئ من سوء استعداده. والجملة اعتراض مؤكد للإعراض. وكذا قوله تعالى: وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً أي رقيبا مهيمنا من قبلنا تحفظ عليهم أعمالهم. وكذا قوله سبحانه: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ من جهتهم تقوم بأمرهم وتدبر مصالحهم وقيل: المراد ما جعلناك عليهم حفيظا تصونهم عما يضرهم وما أنت عليهم بوكيل تجلب لهم ما ينفعهم. وعَلَيْهِمْ في الموضعين متعلق بما بعده قدم عليه للاهتمام به أو لرعاية الفواصل وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي لا تشتموهم ولا تذكروهم بالقبيح، والمراد من الموصول إما المشركون على معنى لا تسبوهم من حيث عبادتهم لآلهتهم كإن تقولوا تبا لكم ولما تعبدونه مثلا أو آلهتهم فالآية صريحة في النهي عن سبها. والعائد حينئذ مقدر أي الذين تدعونهم.

Sübhânehu [ve Teâlâ]'nın: { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavlinin, matuf ile matufun aleyh arasında -özellikle tevhid konusunda- tâbi olmanın gerekliliğini pekiştiren bir i'tirâz (ara cümle) olması muhtemeldir. Ebu'l-Bekâ ve başkaları ise bunun { مِنْ رَبِّكَ } ifadesinden müekkid bir hal olmasını caiz görmüşlerdir; yani uluhiyette tek olduğu halde demektir. { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir”; yani az önce kendilerinden nakledilenlerin de dâhil olduğu bâtıl lakırdılarına değer verme, onlara aldırma ve verdikleri eziyetlere iltifat etme. Bu takdire göre ayette nesh yoktur. İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- onun kılıç ayetiyle mensuh olduğu da rivayet edilmiştir; bu durumda yüz çevirme, onlara dokunmamayı da kapsayan genel bir anlama hamledilir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } onların şirk koşmamasını dileseydi, { ما أَشْرَكُوا } “şirk koşmazlardı”. Bu, Allah Teâlâ'nın kâfirin imanını murad etmediğine dair Ehl-i Sünnet için bir delildir; ancak bu, kâfir imana yöneldiği halde Allah Teâlâ'nın onu menettiği manasında değil, bilakis kötü istidadından neşet eden kötü tercihi sebebiyle Allah Teâlâ'nın ondan bunu murad etmediği manasındadır. Bu cümle yüz çevirmeyi pekiştiren bir i'tirâzdır (ara cümledir). Keza Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Seni onların üzerine bir bekçi kılmadık” kavli de böyledir; yani Bizim tarafımızdan onların amellerini zapt eden bir gözetleyici kılmadık. Keza O Sübhân'ın: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin” kavli de böyledir; yani onların tarafından işlerini üstlenen ve maslahatlarını yöneten bir vekil değilsin. Bir görüşe göre kastedilen: Onlara zarar veren şeylerden kendilerini koruman için seni üzerlerine bekçi kılmadık, kendilerine fayda verecek şeyleri celbetmen için de üzerlerine vekil değilsin, demektir. Her iki yerdeki { عَلَيْهِمْ } car ve mecruru kendisinden sonrakine mütealliktir; ona ihtimam göstermek yahut fasılaları gözetmek maksadıyla öne alınmıştır. { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına sövmeyin”; yani onlara küfretmeyin ve onları çirkin sözlerle anmayın. İsm-i mevsûlden maksat ya putlarına tapmaları hasebiyle müşriklerdir -mesela "Yazıklar olsun size de taptıklarınıza da!" demeniz gibi- yahut putlarıdır; zira ayet putlara sövmeyi nehyetme hususunda sarihtir. Bu takdirde aid zamiri mahzuftur; yani "kendilerine dua/ibadet ettiğiniz varlıklar" demektir.

والتعبير عنها بالذين مبني على زعمهم أنها من أهل العلم أو على تغليب العقلاء منها كالملائكة والمسيح وعزير عليهم الصلاة والسلام. وقيل: إن سب الآلهة سب لهم كما يقال ضرب الدابة صفع لراكبها فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً تجاوزا عن الحق إلى الباطل، ونصبه على أنه حال مؤكدة. وجوز أبو البقاء أن يكون على أنه مفعول له، وأن يكون على المصدرية من غير لفظ الفعل، وفَيَسُبُّوا منصوب على جواب النهي. وقيل: مجزوم على العطف كقولهم: لا تمددها فتشققها.

Putlardan { الَّذِينَ } lafzıyla bahsedilmesi, onların ilim/akıl ehlinden olduğuna dair müşriklerin zannına yahut melekler, Mesih ve Üzeyir -aleyhimüssalâtü vesselâm- gibi akıl sahibi varlıkların tağlîbine dayanır. Bir görüşe göre ilahlara sövmek onlara sövmek demektir; nitekim biniti dövmenin biniciyi tokatlamak sayıldığı söylenir. { فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً } “Yoksa onlar da haddi aşarak Allah'a söverler”, yani haktan batıla tecavüz ederek söverler; [advân kelimesinin] mansub olması tekit edici bir hal olmasındandır. Ebu'l-Bekâ ise bunun mef'ûlün leh olmasını yahut fiilin lafzından olmayan bir masdar olmasını caiz görmüştür. { فَيَسُبُّوا } fiili ise nehyin cevabı olarak mansubdur. Bir görüşe göre: "İpi germe ki koparmayasın" (lâ temdüdhe fe-teşukkaha) sözlerinde olduğu gibi atıf yoluyla meczumdur.

ومعنى سبهم لله ﷿ إفضاء كلامهم إليه كشتمهم له ﷺ ولمن يأمره، وقد فسر بِغَيْرِ عِلْمٍ بذلك أي فيسبوا الله تعالى بغير علم أنهم يسبونه وإلا فالقوم كانوا يقرون بالله تعالى وعظمته وأن آلهتهم إنما عبدوها لتكون شفعاء لهم عنده سبحانه فكيف يسبونه؟ ويحتمل أن يراد سبهم له عز اسمه صريحا ولا إشكال بناء على أن الغضب والغيظ قد يحملهم على ذلك ألا ترى أن المسلم قد تحمله شدة غيظه على التكلم بالكفر.

Onların Allah'a azze ve celle sövmelerinin manası, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona emreden zâta küfretmeleri gibi sözlerinin neticede O'na varmasıdır. Nitekim { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilmeksizin” ifadesi de bu şekilde tefsir edilmiştir; yani Allah Teâlâ'ya sövdüklerini bilmeksizin O'na söverler. Aksi takdirde kavim Allah Teâlâ'yı, O'nun azametini ve putlarına ancak O Sübhân'ın katında kendilerine şefaatçi olsunlar diye taptıklarını ikrar etmekteydiler; öyleyse O'na nasıl söveceklerdi? O'nun şânı yüce olan ismine açıkça sövmelerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; öfke ve gayzın onları buna sevk edebileceği esasına göre burada bir müşkillik yoktur. Görmez misin ki bir Müslümanı bile öfkesinin şiddeti küfür sözü söylemeye sevk edebilmektedir.

ومما شاهدناه أن بعض جهلة العوام أكثر الرافضة سب الشيخين رضي الله تعالى عنهما عنده فغاظه ذلك جدا فسب عليا كرم الله تعالى وجهه فسئل عن ذلك فقال: ما أردت إلا إغاظتهم ولم أر شيئا يغيظهم مثل ذلك فاستتيب عن هذا الجهل العظيم، وقال الراغب: إن سبهم لله تعالى ليس أنهم يسبونه جل شأنه صريحا ولكن يخوضون في ذكره تعالى ويتمادون في ذلك بالمجادلة ويزدادون في وصفه سبحانه بما ينزه تقدس اسمه عنه، وقد يجعل الإصرار على الكفر والعناد سبا وهو سب فعلي، قال الشاعر:

Bizzat şahit olduğumuz durumlardan biri şudur: Avamın cahillerinden birinin yanında Râfızîler Şeyhayn'a (Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer) -radıyallâhu teâlâ anhümâ- çokça sövmüşler, bu durum adamı son derece öfkelendirmiş, o da Ali'ye -kerremallâhu teâlâ vecheh- sövmüştür. Bunun sebebi sorulunca: "Ben ancak onları öfkelendirmek istedim ve onları bunun gibi öfkelendirecek bir şey görmedim" demiştir; bunun üzerine bu büyük cehaletinden ötürü tevbeye davet edilmiştir. Râgıb şöyle demiştir: Onların Allah Teâlâ'ya sövmeleri, O'nun şânı yüce zâtına açıkça sövmeleri demek değildir; bilakis Allah Teâlâ'yı anma hususunda haddi aşıp bâtıla dalmaları, tartışmada ileri gitmeleri ve O Sübhân'ı ismi mukaddes zâtının münezzeh olduğu vasıflarla nitelemeyi artırmalarıdır. Küfürde ve inatta ısrar etmek de sövme sayılabilir ki bu fiilî bir sövmedir. Şair şöyle demiştir:

وما كان ذنب بني مالك ... بأن سب منهم غلام فسب

Mâlik oğullarının ne suçu vardı ki... İçlerinden bir gence sövüldü de o da [karşılık verip] sövdü.

بأبيض ذي شطب قاطع ... يقد العظام ويبري العصب

Kemikleri yaran, sinirleri kesip atan, oluklu ve keskin beyaz bir kılıçla [karşılık verdi].

ونبه به على ما قال الآخر:

Bununla diğer [şairin] şu sözüne dikkat çekmiştir:

ونشتم بالأفعال لا بالتكلم

Biz sözle değil, fiillerle söveriz (hakaret ederiz).

وقيل: المراد بسب الله تعالى سب الرسول ﷺ ونظير ذلك من وجه قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الفتح: ١٠] الآية. وقرأ يعقوب «عدوا» يقال: عدا فلان يعدو عدوا وعدوا وعدوانا.

Bir görüşe göre Allah Teâlâ'ya sövmekten maksat, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem sövmektir. Bunun bir yönden benzeri Allah Teâlâ'nın şu ayetidir: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar” [el-Feth: 10]. Ya'kûb «عدوا» (udüvven) şeklinde okumuştur. *Adâ fülânün ya'dû advân ve udüvven ve udvânen* (فلان haddi aştı) denir.

أخرج ابن أبي حاتم عن السدي قال: لما حضر أبا طالب الموت قالت قريش: انطلقوا فلندخل على هذا الرجل فلنأمره أن ينهى عنا ابن أخيه فإنا نستحي أن نقتله بعد موته فتقول العرب: كان يمنعه فلما مات قتلوه فانطلق أبو سفيان، وأبو جهل، والنضر بن الحارث، وأمية وأبي ابنا خلف، وعقبة بن أبي معيط، وعمرو بن العاص، والأسود بن البحتري إلى أبي طالب فقالوا أنت كبيرنا وسيدنا وإن محمدا قد آذانا وآذى آلهتنا فنحب أن تدعوه فتنهاه عن ذكر آلهتنا ولندعنه وإلهه فدعاه فجاء النبي ﷺ فقال له أبو طالب: هؤلاء قومك وبنو عمك فقال رسول الله ﷺ: ماذا تريدون؟ قالوا: نريد أن تدعنا وآلهتنا وندعك وإلهك فقال أبو طالب: قد أنصفك قومك فاقبل منهم فقال رسول الله ﷺ: أرأيتكم إن أعطيتكم هذا هل أنتم معطي كلمة إن تكلمتم بها ملكتم العرب ودانت لكم بها العجم. قال أبو جهل: نعم لنعطينكها وأبيك وعشر أمثالها فما هي؟ قال قولوا لا إله إلا الله فأبوا واشمأزوا فقال أبو طالب: قل غيرها يا ابن أخي فإن قومك قد فزعوا منها فقال ﷺ:

İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Tâlib'e ölüm yaklaştığında Kureyş: "Yürüyün, şu adamın yanına girelim de ona kardeşinin oğlunu bizden el çekmeye menetmesini emredelim. Zira onun vefatından sonra [Muhammed'i] öldürmekten hayâ ederiz; yoksa Araplar: 'Ebû Tâlib onu koruyordu, o ölünce öldürdüler' derler" dediler. Bunun üzerine Ebû Süfyân, Ebû Cehil, Nadr b. el-Hâris, Ümeyye ve Übeyy b. Halef kardeşler, Ukbe b. Ebî Muayt, Amr b. el-Âs ve Esved b. el-Bahterî, Ebû Tâlib'in yanına gittiler ve: "Sen bizim büyüğümüz ve efendimizsin; Muhammed ise bize ve ilahlarımıza eziyet etti. Onu çağırıp ilahlarımızı anmaktan men etmeni istiyoruz; biz de onu ilahıyla baş başa bırakalım" dediler. Ebû Tâlib onu çağırdı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. Ebû Tâlib ona: "Bunlar senin kavmin ve amcanın oğullarıdır" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ne istiyorsunuz?" buyurdu. Onlar: "Bizi ilahlarımızla baş başa bırakmanı, bizim de seni ilahınla baş başa bırakmamızı istiyoruz" dediler. Ebû Tâlib: "Kavmin sana insaflı davrandı, tekliflerini kabul et" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Peki, ben size bunu verirsem; söylediğiniz takdirde Araplara hükmedeceğiniz ve Acemlerin size boyun eğeceği tek bir kelimeyi bana verir misiniz?" buyurdu. Ebû Cehil: "Evet, babana yemin olsun ki sana onu da veririz, onun on katını da! Nedir o?" dedi. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Lâ ilâhe illallâh deyin" buyurdu. Onlar bundan kaçındılar ve nefretle yüz çevirdiler. Ebû Tâlib: "Ey kardeşimin oğlu, bundan başkasını söyle; zira kavmin bundan ürktü" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise şöyle buyurdu:

يا عم ما أنا بالذي أقول غيرها ولو أتوني بالشمس فوضعوها في يدي ما قلت غيرها فقالوا: لتكفن عن شتمك آلهتنا أو لنشتمنك ولنشتمن من يأمرك فأنزل الله تعالى هذه الآية.

"Ey amca! Güneşi getirip elime koysalar bile ben bundan başkasını söyleyecek değilim, bundan başkasını asla söylemem!" Bunun üzerine müşrikler: "İlahlarımıza sövmekten ya vazgeçersin yahut sana da sana bunu emredene de mutlaka söveriz!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وأخرج ابن جرير، وابن المنذر، وابن مردويه عن ابن عباس أنه قال: قالوا يا محمد لتنتهين عن سبك آلهتنا أو لنهجون ربك فنهاهم الله تعالى أن يسبوا أوثانهم، وفي رواية عنه أنهم قالوا ذلك عند نزول قوله تعالى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الأنبياء: ٩٨] نزلت وَلا تَسُبُّوا إلخ،

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müşrikler: "Ey Muhammed! Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin yahut biz de senin Rabbini hicvederiz!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ [müminleri] onların putlarına sövmekten nehyetti. İbn Abbâs'tan gelen bir diğer rivayette ise müşrikler bunu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [el-Enbiyâ: 98] kavli indiğinde söylemişler ve bunun üzerine: { وَلا تَسُبُّوا } ilh. ayeti inmiştir.

واستشكل ذلك بأن وصف آلهتهم بأنها حصب جهنم وبأنها لا تضر ولا تنفع سب لها فكيف نهى عنه بما هنا. وأجيب بأنهم إذا قصدوا بالتلاوة سبهم وغيظهم يستقيم النهي عنها ولا بدع في ذلك كما ينهى عن التلاوة في المواضع المكروهة.

Bu rivayete, putların cehennem yakıtı olduklarıyla ve zarar da fayda da veremeyecekleriyle nitelenmesinin onlara bir sövme olduğu, dolayısıyla buradaki ayetle bunun nasıl nehyedildiği öne sürülerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Eğer tilavet ile onları sövmek ve öfkelendirmek kastedilmişse, bundan nehyedilmek yerindedir; nitekim mekruh yerlerde tilavetin nehyedilmesinde olduğu gibi bunda da şaşılacak bir durum yoktur.

وقال في الكشف: المعنى على هذه الرواية لا يقع السب منكم بناء على ما ورد في الآية فيصير سبا لسبهم.

el-Keşşâf hâşiyesi el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Bu rivayete göre mana şöyledir: Ayette geçen ifadeye dayanarak sizden bir sövme sadır olmasın ki bu onların sövmesine bir sebep teşkil etmesin.

وقيل: ما في الآية لا يعد سبا لأنه ذكر المساوي لمجرد التحقير والإهانة وما فيها إنما ورد للاستدلال على عدم صلوحها للألوهية والمعبودية وفيه تأمل، وقريب منه ما قيل إن النهي في الحقيقة إنما هو عن العدول عن الدعوة إلى السب كأنه قيل: لا تخرجوا من دعوة الكفار ومحاجتهم إلى أن تسبوا ما يعبدونه من دون الله تعالى فإن ذلك ليس من الحجاج في شيء ويجر إلى سب الله ﷿. واستدل بالآية على أن الطاعة إذا أدت إلى معصية راجحة وجب تركها فإن ما يؤدي إلى الشر شر وهذا بخلاف الطاعة في موضع فيه معصية لا يمكن دفعها وكثيرا ما يشتبهان، ولذا لم يحضر ابن سيرين جنازة اجتمع فيها الرجال والنساء وخالفه الحسن قائلا: لو تركنا الطاعة لأجل المعصية لأسرع ذلك في ديننا للفرق بينهما.

Bir görüşe göre ayetteki ifade sövme sayılmaz; zira sövme, kötülükleri sırf tahkir ve tezlil amacıyla zikretmektir; ayetteki ifade ise ancak putların uluhiyete ve mabud olmaya elverişli olmadığına istidlâl etmek üzere varit olmuştur; bunda ise etraflıca düşünülmesi gereken bir yön vardır. Buna yakın bir diğer görüş de şudur: Nehiy hakikatte tebliğden sövmeye sapmaktan nehyetmektir; sanki şöyle denilmiştir: Kâfirleri davet etmekten ve onlarla delillerle mücadele etmekten çıkıp da Allah Teâlâ'dan başka taptıklarına sövmeye kalkışmayın; zira bu hiçbir şekilde delil getirme kabilinden değildir ve Allah'a azze ve celle sövülmesine yol açar. Bu ayetten, bir taat daha ağır basan bir masiyete yol açtığında o taati terk etmenin vacip olduğuna delil getirilmiştir; zira şerre götüren şey de şerdir. Bu ise defedilmesi mümkün olmayan bir masiyetin bulunduğu mekândaki taatten farklıdır; oysa bu iki durum çoğu zaman birbirine karıştırılır. Bu sebeple İbn Sîrîn kadınlarla erkeklerin bir arada bulunduğu bir cenazeye katılmamış; Hasan [el-Basrî] ise aradaki farktan ötürü: "Şayet masiyet sebebiyle taati terk etseydik, bu dinimize pek çabuk zarar verirdi" diyerek ona muhalefet etmiştir.

ونقل الشهاب عن المقدسي في الرمز أن الصحيح عند فقهائنا أنه لا يترك ما يطلب لمقارنة بدعة كترك إجابة دعوة لما فيها من الملاهي وصلاة جنازة لنائحة فإن قدر على المنع منع وإلا صبر، وهذا إذا لم يقتد به وإلا لا يقعد لأن فيه شين الدين. وما روي عن أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أنه ابتلي به كان قبل صيرورته إماما يقتدى به. ونقل عن أبي منصور أنه قال: كيف نهانا الله تعالى عن سب من يستحق السب لئلا يسب من لا يستحقه وقد أمرنا بقتالهم وإذا قاتلناهم قتلونا وقتل المؤمن بغير حق منكر، وكذا أمر النبي ﷺ بالتبليغ والتلاوة عليهم وإن كانوا يكذبونه، وأنه أجاب بأن سب الآلهة مباح غير مفروض وقتالهم فرض. وكذا التبليغ وما كان مباحا ينهى عما يتولد منه ويحدث وما كان فرضا لا ينهى عما يتولد منه وعلى هذا يقع الفرق لأبي حنيفة رضي الله تعالى عنه فيمن قطع يد قاطع قصاصا فمات

Şihâb, er-Remz adlı eserde Makdisî'den nakletmiştir ki fukahamıza göre sahih olan; içinde çalgı/eğlence aletleri bulunduğu için davete icabeti yahut ağıt yakan kadın bulunduğu için cenaze namazını terk etmek gibi, bir bidatle yan yana bulunması sebebiyle talep edilen bir amelin terk edilmeyeceğidir. Şayet engellemeye gücü yetiyorsa engeller, yetmiyorsa sabreder. Bu durum, kendisine uyulan (önder) bir kimse olmadığı takdirdedir; aksi halde orada oturmaz, zira bunda dine leke sürmek vardır. Ebû Hanîfe'den -radıyallâhu teâlâ anh- bu duruma maruz kaldığına dair rivayet edilen husus ise kendisine uyulan bir imam olmadan önceki devresine aittir. Ebû Mansûr'dan şöyle dediği nakledilmiştir: Nasıl olur da hak etmeyene sövülmesin diye Allah Teâlâ bizi sövülmeyi hak edene sövmekten nehyetmiştir? Oysa bize onlarla savaşmayı emretmiştir; biz onlarla savaştığımızda onlar da bizi öldürürler ve müminin haksız yere öldürülmesi ise münker bir fiildir. Keza Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisini yalanlasalar dahi onlara tebliğde bulunmak ve [Kur'an] okumakla emrolunmuştur. Ebû Mansûr buna şöyle cevap vermiştir: İlahlarına sövmek farz olmayıp mubahtır; onlarla savaşmak ise farzdır. Tebliğ de böyledir. Mubah olan şeyin kendisinden doğacak ve meydana gelecek neticeler nehyedilir; farz olan şeyin kendisinden doğacak neticeler ise nehyedilmez. İşte Ebû Hanîfe'nin -radıyallâhu teâlâ anh- kısas olarak bir hırsızın elini kesip de adam bu sebeple öldüğü takdirde...

منه فإنه يضمن الدية لأن استيفاء حقه مباح فأخذ المتولد منه، والإمام إذا قطع يد السارق فمات لا يضمن لأنه فرض عليه فلم يؤخذ بالمتولد منه اه. ومن هنا لا تحمل الطاعة فيما تقدم على إطلاقها كَذلِكَ أي مثل ذلك التزيين القوي زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ من الأمم عَمَلَهُمْ من الخير والشر بإحداث ما يمكنهم منه ويحملهم عليه توفيقا أو تخذيلا، وجوز أن يراد بكل أمة أمم الكفر إذ الكلام فيهم وبعملهم شرهم وفسادهم، والمشبه به تزيين سب الله تعالى شأنه لهم، واستدل بالآية على أنه تعالى هو الذي زين للكافر الكفر كما زين للمؤمن الإيمان.

...diyet ödemesini tazmin etmesi (diyet borçlusu olması) hususundaki fark da buna dayanır; zira hakkını tahsil etmesi mubahtır, bu sebeple ondan doğan neticeden sorumlu tutulmuştur; devlet başkanı ise hırsızın elini kestiğinde hırsız ölürse tazmin etmez, çünkü bu ona farzdır ve bundan doğan neticeden sorumlu tutulmaz, [sözü] bitti. Buradan hareketle daha önce geçen taat mutlak anlamına hamledilmez. { كَذلِكَ } “İşte böylece”, yani böylesine kuvvetli bir süsleme ile, { زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ } “Biz her ümmete süsledik”, ümmetlerden her birine tevfik veya hızlan (yardımsız bırakma) suretiyle kendilerini buna muktedir kılan ve sevk eden şeyleri yaratarak, hayır ve şerden ibaret olan { عَمَلَهُمْ } “kendi amellerini [süslü gösterdik]”. Söz konusu edilenler onlar olduğu için 'her ümmet'ten küfür ümmetlerinin, 'amelleri'nden de şer ve fesatlarının kastedilmiş olması caiz görülmüştür. Kendisine benzetilen (müşebbehün bih) ise Allah'a -şânı yücedir- sövmelerinin onlara süslü gösterilmesidir. Müminin imanı süslü gösterildiği gibi kâfirin küfrünün de bizzat Allah Teâlâ tarafından süslü gösterildiğine bu ayet delil getirilmiştir.

وأنكر ذلك المعتزلة وزين لهم الشيطان أعمالهم فتأولوا الآية بما لا يخفى ضعفه ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مالك أمرهم مَرْجِعُهُمْ أي رجوعهم ومصيرهم بالبعث بعد الموت فَيُنَبِّئُهُمْ من غير تأخير بِما كانُوا يَعْمَلُونَ في الدنيا على الاستمرار من خير أو شر، وذلك بالثواب على الأول والعقاب على الثاني، فالجملة للوعد والوعيد. وفسر بعضهم ما بالسيئات المزينة لهم وقال: إن هذا وعيد بالجزاء والعذاب كقول الرجل لمن يتوعده سأخبرك بما فعلت وَأَقْسَمُوا أي المشركون بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ أي جاهدين فيها. فجهد مصدر في موضع الحال.

Mutezile bunu inkâr etmiş, şeytan da amellerini kendilerine süslemiş, böylece ayeti zayıflığı gizli olmayan bir şekilde tevil etmişlerdir. { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ } “Sonra Rablerinedir”, işlerinin malikinedir { مَرْجِعُهُمْ } “dönüşleri”; yani öldükten sonra diriltilmek suretiyle dönüş ve varışları O'nadır. { فَيُنَبِّئُهُمْ } “Artık O kendilerine haber verecektir”, gecikmeksizin haber verecektir, { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları şeyleri”, dünyada devamlı surette işledikleri hayır veya şer amelleri; bu da birincisine mükâfat, ikincisine ceza vermek suretiyle olur. Dolayısıyla bu cümle vaad ve vaîd (müjde ve tehdit) içindir. Bazıları 'mâ' lafzını kendilerine süslü gösterilen kötülüklerle tefsir etmiş ve şöyle demiştir: Bu, bir kimsenin tehdit ettiği şahsa "Yaptıklarını sana haber vereceğim!" demesi gibi ceza ve azap bildiren bir tehdittir. { وَأَقْسَمُوا } “Yemin ettiler”, yani müşrikler, { بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “var güçleriyle Allah'a [yemin ettiler]”, yani yeminlerinde son derece gayret sarf ederek. 'Cehd' kelimesi hal makamında bir masdardır.

وجوز أن يكون منصوبا بنزع الخافض أي أقسموا بجهد أيمانهم أي أوكدها وهو بفتح الجيم وضمها في الأصل بمعنى الطاقة والمشقة، وقيل: بالفتح المشقة وبالضم الوسع، وقيل: ما يجهد الإنسان، والمعنى هنا على ما قال الراغب: إنهم حلفوا واجتهدوا في الحلف أن يأتوا به على أبلغ ما في وسعهم لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ من مقترحاتهم أو من جنس الآيات. ورجحه بعض المحققين بأنه الأنسب بحالهم في المكابرة والعناد وترامي أمرهم في العتو والفساد حيث كانوا لا يعدون ما يشاهدونه من المعجزات القاهرة من جنس الآيات فاقترحوا غيرها لَيُؤْمِنُنَّ بِها وما كان مرمى غرضهم إلا التحكم على رسول الله ﷺ في طلب المعجزة وعدم الاعتداد بما شاهدوا منه ﵊ من البينات. والباء صلة الإيمان، والمراد من الإيمان بها التصديق بالنبي ﷺ. وجعلها للسببية على معنى ليؤمنن بك بسببها خلاف الظاهر.

Harf-i cerrin hazfiyle (nez'u'l-hâfız) mansub olması da caiz görülmüştür; yani yeminlerinin en kuvvetlisiyle yemin ettiler demektir. Cîm harfinin fethası ve zammesiyle bu kelime asılda güç ve meşakkat manasındadır. Fetha ile meşakkat, zamme ile güç/takat olduğu da söylenmiştir; insanın gücünü tüketen şey olduğu da söylenmiştir. Râgıb'ın belirttiğine göre buradaki mana şöyledir: Onlar yemin ettiler ve yeminlerinde güçlerinin yettiği en beliğ şekilde yemini yerine getirmeye var güçleriyle gayret sarf ettiler ki: { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse”, kendi teklif ettikleri yahut ayet cinsinden olan bir mucize gelirse... Bazı muhakkikler, bunun onların kibir ve inattaki durumlarına, azgınlık ve fesattaki aşırılıklarına en uygun vecih olduğunu söyleyerek bunu tercih etmişlerdir; zira onlar bizzat müşahede ettikleri ezici mucizeleri ayet cinsinden saymıyor, bu yüzden başka mucizeler teklif ediyorlardı: { لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “ona mutlaka inanacaklarına dair”. Oysa onların asıl maksat ve hedefleri, mucize talep etme hususunda Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem keyfî dayatmalarda bulunmaktan ve ondan aleyhisselâm müşahede ettikleri apaçık delillere itibar etmemekten başka bir şey değildi. Bâ harfi imanın sılasıdır; ona inanmaktan maksat ise Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmektir. Bâ harfini "onun sebebiyle sana mutlaka inanacaklar" manasında sebebiyye kılmak ise zahire aykırıdır.

قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ أي كلها فيدخل ما اقترحوه فيها دخولا أوليا عِنْدَ اللَّهِ أي أمرها في حكمه وقضائه خاصة يتصرف فيها حسب مشيئته المبنية على الحكم البالغة لا تتعلق بها قدرة أحد ولا مشيئته استقلالا ولا اشتراكا بوجه من الوجوه حتى يمكنني أن أتصدى لإنزالها بالاستدعاء وهذا كما ترى سد لباب الاقتراح.

{ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ } “De ki: Ayetler (mucizeler) ancak”, yani onların hepsi; dolayısıyla teklif ettikleri de buraya öncelikle dâhildir, { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah'ın katındadır”; yani onların tasarrufu özellikle O'nun hükmünde ve kazasındadır; O, kusursuz hikmetlere dayanan meşietine göre onlar üzerinde tasarrufta bulunur. Hiçbir kimsenin kudreti yahut meşieti hiçbir vecihle ne müstakil olarak ne de ortaklaşa onlara taalluk eder ki ben talep etmek suretiyle onların indirilmesini üstlenebileyim. Gördüğün gibi bu, mucize teklif etme kapısını kapatmaktır.

وقيل: إن المعنى إنما الآيات عند الله لا عندي فكيف أجيبكم إليها أو آتيكم بها أو المعنى هو القادر عليها لا أنا حتى آتيكم بها. واعترض ذلك شيخ الإسلام بعد أن اختار ما قدمناه بأنه لا مناسبة له بالمقام كيف لا وليس مقترحهم مجيئها بغير قدرة الله تعالى فتدبر.

Bir görüşe göre mana şöyledir: Ayetler ancak Allah'ın katındadır, benim yanımda değil; öyleyse talebinize nasıl icabet edeyim yahut onları size nasıl getireyim? Yahut mana: Onlara kādir olan O'dur, ben değilim ki onları size getireyim, şeklindedir. Şeyhülislâm daha önce sunduğumuz görüşü tercih ettikten sonra buna itiraz ederek bu mananın makama münasip olmadığını söylemiştir; nasıl münasip olsun ki, onların teklifi mucizenin Allah Teâlâ'nın kudretinden başkasıyla gelmesi değildir; iyi düşün!

روي أن قريشا اقترحوا بعض آيات فقال رسول الله ﷺ: فإن فعلت بعض ما تقولون أتصدقونني فقالوا: نعم وأقسموا لئن فعلته لنؤمنن جميعا فسأل المسلمون رسول الله ﷺ أن ينزلها طمعا في إيمانهم فهم ﵊ بالدعاء فنزلت.

Rivayet edildiğine göre Kureyş bazı mucizeler teklif etti; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Peki, söylediklerinizin bir kısmını yaparsam beni tasdik eder misiniz?" buyurdu. Onlar: "Evet" dediler ve şayet bunu yaparsa hep birlikte mutlaka iman edeceklerine yemin ettiler. Bunun üzerine Müslümanlar onların iman etmelerini arzulayarak Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bu mucizeleri indirmesini istediler. Peygamber aleyhisselâm da dua etmeye niyetlendi; bunun üzerine [bu ayet] indi.

وأخرج ابن جرير عن محمد القرظي قال: كلم رسول الله ﷺ قريشا فقالوا: يا محمد تخبرنا أن موسى ﵇ كان معه عصا يضرب بها الحجر وأن عيسى ﵇ كان يحيي الموتى وأن ثمود كانت لهم ناقة فائتنا ببعض تلك الآيات حتى نصدقك فقال رسول الله ﷺ: أي شيء تحبون أن آتيكم به؟

İbn Cerîr Muhammed el-Kurazî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş ile konuştu. Onlar: "Ey Muhammed! Sen bize Mûsâ'nın aleyhisselâm yanında taşa vurduğu bir asâsının olduğunu, Îsâ'nın aleyhisselâm ölüleri dirilttiğini, Semûd kavminin de bir devesi olduğunu haber veriyorsun. Öyleyse seni tasdik etmemiz için bize o mucizelerden bir kısmını getir" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Size ne getirmemi istersiniz?" buyurdu.

قالوا: تحول لنا الصفا ذهبا قال: فإن فعلت تصدقوني؟ قالوا: نعم والله لئن فعلت لنتبعنك أجمعين فقام رسول الله ﵊ يدعو فجاءه جبريل ﵇ فقال: إن شئت أصبح الصفا ذهبا فإن لم يصدقوا عند ذلك لنعذبنهم وإن شئت فاتركهم حتى يتوب تائبهم فقال ﷺ: اتركهم حتى يتوب تائبهم فأنزل الله تعالى هذه الآية إلى يَجْهَلُونَ.

Onlar: "Safâ tepesini bizim için altına dönüştürürsün" dediler. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Peki bunu yaparsam beni tasdik eder misiniz?" buyurdu. Onlar: "Evet, Allah'a yemin olsun ki bunu yaparsan hepimiz sana mutlaka tâbi oluruz" dediler. Bunun üzerine Resûlullah aleyhisselâm dua etmek üzere kalktı; Cibrîl aleyhisselâm gelerek şöyle dedi: "Dilersen Safâ tepesi altın olur; fakat bundan sonra da tasdik etmezlerse kendilerine mutlaka azap ederiz. Dilersen de içlerinden tevbe edecek olan tevbe edinceye kadar onları bırak." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İçlerinden tevbe edecek olan tevbe edinceye kadar onları bırak" buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti { يَجْهَلُونَ } kavline kadar indirdi.

وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ كلام مستأنف غير داخل تحت الأمر مسوق من جهته تعالى لبيان الحكمة فيما أشعر به الجواب السابق من عدم مجيء الآيات خوطب به المؤمنون- كما قال الفراء وغيره- إما خاصة بطريق التلوين لما كانوا راغبين في نزولها طمعا في إسلامهم، وإما معه ﵊ بطريق التعميم لما روي مما يدل على رغبته ﵊ في ذلك أيضا كالهم بالدعاء، وفيه بيان لأن أيمانهم فاجرة وإيمانهم في زوايا العدم وإن أجيبوا إلى ما سألوه.

{ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ } “Onun geldiğinde de iman etmeyeceklerini size bildiren nedir?” [ifadesi], emir kapsamına girmeyen yeni bir sözdür (isti'nâf); önceki cevabın hissettirdiği 'mucizelerin gelmeyeceği' hususundaki hikmeti açıklamak üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiştir. Ferrâ ve başkalarının belirttiği gibi bununla -onların Müslüman olmalarını arzulayarak mucizenin inmesini istedikleri için- hitap tarzını değiştirme (telvîn) yoluyla ya sırf müminlere hitap edilmiştir yahut dua etmeye niyetlenmesi gibi onun da aleyhisselâm bunu arzuladığına delalet eden rivayetler sebebiyle Peygamber aleyhisselâm ile birlikte teşmil (genelleme) yoluyla hitap edilmiştir. Bunda, istedikleri şey kendilerine verilse dahi onların yeminlerinin günahkârca bir yalan olduğuna ve imanlarının ise yokluk köşelerinde kaldığına (asla gerçekleşmeyeceğine) dair bir açıklama vardır.

وجوز بعضهم دخوله تحت الأمر. ولا وجه له إلا أن يقدر قل للكافرين: إنما الآيات عند الله وللمؤمنين وما يشعركم إلخ وهو تكلف لا داعي إليه. وعن مجاهد أن الخطاب للمشركين. وهو داخل تحت الأمر وفيه التفات وأَنَّها إلخ عنده إخبار ابتدائي كما يدل عليه ما رواه عنه ابن أبي حاتم وأبو الشيخ وما استفهامية إنكارية- على ما قاله غير واحد- لا نافية لما يلزم عليه من بقاء الفعل بلا فاعل، وجعله ضمير الله تعالى تكلف أو غير مستقيم إلا على بعد، واستشكل بأن المشركين لما اقترحوا آية وكان المؤمنون يتمنون نزولها طمعا في إسلامهم كان في ظنهم إيمانهم على تقدير النزول، فإذا أريد الإنكار عليهم فالمناسب إنكار الإيمان لا عدمه كأنهم قالوا: ربنا أنزل للمشركين آية فإنه لو نزلت يؤمنون، وحينئذ يقال في الإنكار: ما يدريكم أنها إذا جاءت يؤمنون.

Bazıları bunun emir kapsamına girmesini caiz görmüştür. Ancak kâfirlere "Ayetler ancak Allah'ın katındadır", müminlere de "Onun geldiğinde... size bildiren nedir?" de, şeklinde takdir edilmedikçe bunun bir izahı yoktur; bu ise gereksiz bir tekellüftür. Mücâhid'den hitabın müşriklere yönelik olduğu rivayet edilmiştir. Bu takdirde emir kapsamına girer ve onda iltifat sanatı bulunur; { أَنَّها } ilh. kısmı ise İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğinin delalet ettiği üzere onun nezdinde müstakil bir haberdir (ihbâr-ı ibtidâî). { ما } lafzı pek çok âlimin belirttiği üzere inkârî istifhamdır; nefy için değildir, zira nefy olması durumunda fiilin fâilsiz kalması gerekir. Fâilin Allah Teâlâ'nın zamiri kılınması ise tekellüflüdür yahut ancak uzak bir ihtimalle müstakim olur. Müşrikler bir mucize teklif ettiklerinde ve müminler de onların Müslüman olmalarını arzulayarak inmesini temenni ettiklerinde, zihinlerindeki zan mucizenin inmesi halinde iman edecekleri yönündeydi; dolayısıyla şayet onlara inkârda bulunulmak (kınanmak) isteniyorsa münasip olan imansızlığı değil imanı inkâr etmektir; sanki onlar: "Rabbimiz! Müşriklere bir ayet indir, zira inerse iman ederler" demişler, bu durumda inkâr olarak da: "Ayet geldiğinde iman edeceklerini size bildiren nedir?" denilmesi gerekirdi, denilerek buna itiraz edilmiştir.

ويتضح هذا بمثال، وذلك أنه إذا قال لك القائل: أكرم فلانا فإنه يكافئك وكنت تعلم منه عدم المكافأة فإنك إذا أنكرت على المشير بإكرامه قلت: وما يدريك أني إذا أكرمته يكافئني فأنكرت عليه إثبات المكافأة وأنت تعلم نفيها فإن قال لك: لا تكرمه فإنه لا يكافئك وأنت تعلم منه المكافأة وأردت الإنكار على المشير بحرمانه قلت: وما يدريك أنه لا يكافئني فأنكرت عليه عدم المكافأة وأنت تعلم ثبوتها.

Bu bir misalle açıklığa kavuşur: Şöyle ki, biri sana: "Falana ikram et, zira o sana karşılığını verir" dediğinde sen onun karşılık vermeyeceğini biliyorsan, ona ikram etmeyi tavsiye edene inkârda bulunarak: "Ona ikram ettiğimde bana karşılık vereceğini sana bildiren nedir?" dersin; böylece sen karşılık vermenin yokluğunu bildiğin halde ona karşılık vermenin varlığını inkâr etmiş olursun. Şayet o sana: "Ona ikram etme, zira o sana karşılık vermez" derse ve sen onun karşılık vereceğini biliyorsan, onu mahrum bırakmayı tavsiye edene inkârda bulunmak istediğinde: "Bana karşılık vermeyeceğini sana bildiren nedir?" dersin; böylece sen karşılık vermenin varlığını bildiğin halde ona karşılık vermenin yokluğunu inkâr etmiş olursun.

والآية كما لا يخفى من قبيل المثال الأول فكان الظاهر حيث ظنوا ايمانهم ورغبوا فيه وعلم الله تعالى عدم وقوعه منهم ولو نزل عليهم الملائكة وكلمهم الموتى أن يقال: وما يشعركم أنهم إذا جاءت يؤمنون. وأجاب عنه بعضهم بأن هذا الاستفهام في معنى النفي وهو إخبار عنهم بعدم العلم لا إنكار عليهم، والمعنى أن الآيات عند الله تعالى ينزلها بحسب المصلحة، وقد علم سبحانه أنهم لا يؤمنون ولا تنجع فيهم الآيات وأنتم لا تدرون ما في الواقع وفي علم الله تعالى وهو أنهم لا يؤمنون فلذلك تتوقعون إيمانهم، والحاصل أن الاستفهام للإنكار وله معنيان لم ولا فإن كان بمعنى لم يقال ما يشعركم أنها إذا جاءت يؤمنون بدون لا على معنى لم قلتم إنها إذا جاءت يؤمنون وتوقعتم ذلك؟

Gizli olmadığı üzere bu ayet birinci misal kabilindendir; dolayısıyla müminler onların iman edeceklerini zannedip bunu arzuladıklarında ve Allah Teâlâ da melekler üzerlerine inse ve ölüler kendileriyle konuşsa bile onlardan imanın vuku bulmayacağını bildiğinde, zahir olanın: "Ayet geldiğinde onların iman edeceklerini size bildiren nedir?" şeklinde söylenmesi gerekirdi. Bazıları buna şöyle cevap vermiştir: Bu istifham nefy manasındadır; onlara yönelik bir inkâr (azarlama) değil, onların bilgisiz olduklarını haber vermektir. Mana şudur: Ayetler Allah Teâlâ'nın katındadır, onları maslahata göre indirir; O Sübhân onların iman etmeyeceklerini ve ayetlerin kendilerine fayda vermeyeceğini bilmiştir; siz ise vâkıada olanı ve Allah Teâlâ'nın ilmindeki durumu -yani onların iman etmeyeceğini- bilmiyorsunuz, işte bu yüzden onların iman etmesini bekliyorsunuz. Hâsılı istifham inkâr içindir ve iki manası vardır: "Niçin?" (lime) ve "Değil" (lâ). Şayet "Niçin?" manasında olursa, "lâ" olmaksızın "Onun geldiğinde iman edeceklerini size bildiren nedir?" denir ki manası: "Ayet geldiğinde iman edeceklerini niçin söylediniz ve bunu niçin beklediniz?" şeklinde olur.

وإن كان بمعنى لا يقال ما يشعركم أنها إذا جاءت لا يؤمنون بإثبات لا على معنى لا تعلمون أنهم لا يؤمنون فلذا توقعتم إيمانهم ورغبتم في نزول آية لهم، وهذا الثاني هو المراد ويرجع إلى إقامة عذر المؤمنين في طلبهم ذلك ورغبتهم فيه.

Şayet "Değil" manasında olursa, "lâ" harfinin sübûtuyla "Onun geldiğinde iman etmeyeceklerini bilmiyorsunuz" manasında "Ayet geldiğinde iman etmeyeceklerini size bildiren nedir?" denir; yani siz onların iman etmeyeceğini bilmiyorsunuz, bundan ötürü onların imanını beklediniz ve onlar için bir ayetin inmesini arzuladınız, demektir. Murad olan da bu ikinci manadır ve bu, müminlerin bunu talep etmelerinde ve arzulamalarında mazeretlerini ortaya koymaya dayanmaktadır.

وأجاب آخرون بأن لا زائدة كما في قوله تعالى: ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ [الأعراف: ١٢] وحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ [الأنبياء: ٩٥] فإنه أريد تسجد ويرجعون بدون لا. وعن الخليل أن أن بمعنى لعل كما في قولهم ائت السوق أنك تشتري لحما وقول امرئ القيس:

Diğer bazı âlimler ise { لا } harfinin zâid olduğu cevabını vermişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } “Sana secde etmemeni emreden nedir? (Secde etmekten seni alıkoyan nedir?)” [el-A'râf: 12] ve { وحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ } “Helak ettiğimiz bir belde halkının [bize] dönmemesi haramdır (imkânsızdır)” [el-Enbiyâ: 95] kavillerinde olduğu gibi; buralarda { لا } olmaksızın secde etmek ve dönmek murad edilmiştir. Halîl'den ise { أَنَّ } edatının; "Çarşıya git, belki et alırsın" (i'ti's-sûka enneke teşterî lahmen) sözlerinde ve İmruülkays'ın şu beytinde olduğu gibi { لَعَلَّ } (umulur ki / belki) manasında olduğu nakledilmiştir:

عرجوا على الطلل المحيل لأننا ... نبكي الديار كما بكى ابن خذام

Yıllanıp harap olmuş kalıntıların başında durup eğleşin; umulur ki biz de İbn Hızâm'ın ağladığı gibi yurtlara ağlarız.

وقول الآخر:

Diğer [şairin] şu sözü de böyledir:

هل أنتم عائجون بنا لأنا ... نرى العرصات أو أثر الخيام

Bizimle birlikte durup eğleşir misiniz; umulur ki o avluları yahut çadırların izlerini görürüz!

ويؤيده أن يشعركم ويدريكم بمعنى. وكثيرا ما تأتي لعل بعد فعل الدراية نحو وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى

{ يشعركم } ile { يدريكم } fiillerinin aynı manada olması da bunu desteklemektedir. Nitekim { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى } “Ne bilirsin, belki de o arınacak!” ayetinde olduğu gibi 'dirâyet' fiilinden sonra { لعل } edatı pek çok yerde gelmektedir.