وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ أي ما أعطيناكم في الدنيا من المال والخدم وهو متضمن للتوبيخ أي فشغلتم به عن الآخرة وَراءَ ظُهُورِكُمْ ما قدمتم منه شيئا لأنفسكم.
{ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ } “Size verdiğimiz şeyleri de bıraktınız”, yani dünyada size verdiğimiz mal ve hizmetçileri bırakıp gittiniz. Bu ifade bir kınama içermektedir; yani onlarla meşgul olup ahireti unuttunuz demektir. { وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “Arkanızda”, yani onlardan kendiniz için [ahirete] hiçbir şey takdim etmediniz.
أخرج عبد بن حميد وابن أبي حاتم عن الحسن قال: يؤتى بابن آدم يوم القيامة كأنه بذخ فيقول له ﵎: أين ما جمعت؟ فيقول: يا رب جمعته وتركته أوفر ما كان فيقول: أين ما قدمت لنفسك؟ فلا يراه قدم شيئا وتلا هذه الآية،
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kıyamet günü âdemoğlu, sanki bir kuzu/küçük koyun gibi [çaresizce] getirilir. Yüce Allah ona: 'Topladığın şeyler nerede?' buyurur. O da: 'Ey Rabbim, onları topladım ve olabildiğince bol bir halde bıraktım' der. Allah: 'Kendin için önceden gönderdiğin nerede?' buyurur; fakat onun hiçbir şey takdim etmediği görülür. Hasan sonra bu ayeti okudu.
والجملة قيل مستأنفة أو حال بتقدير قد وَما نَرى أي نبصر وهو- على ما نص عليه أبو البقاء- حكاية حال وبه يتعلق قوله تعالى: مَعَكُمْ وليس حالا من مفعول نَرى أعني قوله سبحانه: شُفَعاءَكُمُ ولا مفعول ثانيا، والرؤية علمية. وإضافة الشفعاء إلى ضمير المخاطبين باعتبار الزعم كما يفصح عنه وصفهم بقوله ﷿: الَّذِينَ زَعَمْتُمْ في الدنيا أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ أي شركاء الله تعالى في ربوبيتكم واستحقاق عبادتكم، والزعم هنا نص في الباطل وجاء استعماله في الحق كما تقدمت الإشارة إليه، ومن ذلك قوله:
Bu cümlenin müste'nefe (yeni bir başlangıç) olduğu veya takdiri 'kad' olan bir hal cümlesi olduğu söylenmiştir. { وَما نَرى } “Ve görmüyoruz”, yani görmüyoruz demektir; Ebu'l-Bekâ'nın açıkça belirttiğine göre bu bir hâl hikâyesidir. Yüce Allah'ın { مَعَكُمْ } “yanınızda” sözü de buna taalluk etmektedir; { نَرى } fiilinin mefulü olan { شُفَعاءَكُمُ } “şefaatçilerinizi” lafzından hal olmadığı gibi, ikinci meful de değildir. Buradaki rü'yet (görme) ilmidir (bilgi anlamındadır). Şefaatçilerin muhatapların zamirine izafe edilmesi iddia/zann itibarıyladır; nitekim Yüce Allah'ın onları { الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “iddia ettiğiniz” dünyada { أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } “onların sizin hakkınızda ortaklar olduğunu”, yani rabliğinizde ve ibadetinize müstahak olmada Allah Teâlâ'nın ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şeklinde nitelemesi bunu açıkça ortaya koymaktadır. Buradaki 'ze'm' (iddia), bâtılda [kullanıldığına dair] açıktır; nitekim daha önce işaret edildiği üzere hakta da kullanımı gelmiştir. Şu beyitteki kullanım da bundandır:
تقول هلكنا إن هلكت وإنما ... على الله أرزاق العباد كما زعم
Dersin ki: Helak olursan helak oluruz, oysa kulların rızkı iddia ettiği (söylediği) gibi ancak Allah'a aittir.
لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ بنصب- بين- وهي قراءة عاصم، والكسائي، وحفص عن عاصم، واختلف في تخريج ذلك فقيل: الكلام على إضمار الفاعل لدلالة ما قبل عليه أي تقطع الأمر أو الوصل بينكم، وقيل: إن الفاعل ضمير المصدر، وتعقبه أبو حيان بأنه غير صحيح لأن شرط إفادة الإسناد مفقودة فيه وهو تغاير الحكم والمحكوم عليه ولذلك لا يجوز قام ولا جلس وأنت تريد قام هو أي القيام وجلس هو أي الجلوس.
{ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağ kopmuştur”; 'beyne' kelimesinin nasbıyladır ki bu Âsım, Kisâî ve Âsım'dan Hafs'ın kıraatidir. Bunun nahiv tahlilinde ihtilaf edilmiştir: Önceki ifadenin delaleti sebebiyle fâilin gizli olduğu söylenmiştir; yani aranızdaki iş veya bağ kopmuştur demektir. Fâilin masdarın zamiri olduğu da söylenmiştir; ancak Ebû Hayyân buna itiraz ederek bunun sahih olmadığını, zira isnadın fayda sağlama şartı olan hüküm ile mahkûmun aleyh'in (üzerine hüküm verilenin) farklılığı şartının burada bulunmadığını belirtmiştir. Bundan dolayı sen 'kıyâm kalktı' ve 'cülûs oturdu' manasını kastederken [fâilsizce] 'kâme' ve 'celese' diyemezsin.
ورد بأنه سمع بدا بداء، وقد قدروا في قوله تعالى: ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ [يوسف:
Buna, 'bedâ bedâün' (bir fikir belirdi) ifadesinin işitilmiş olduğu ve Yüce Allah'ın { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ } ayetinde
٣٥] بدا البداء.
'bede'l-bedâü' takdirinde bulundukları söylenerek cevap verilmiştir.
وقال السفاقسي: إن من جعل الفاعل ضمير المصدر قال: المراد وقع التقطع والتغاير حاصل بهذا الاعتبار ولو سلم فالتقطع المعتبر مرجعا معرف بلام الجنس وتَقَطَّعَ منكر فكيف يقال اتحد الحكم والمحكوم عليه.
Sefâkusî şöyle demiştir: Fâili masdarın zamiri kılan kimse, 'kastedilen parçalanmanın meydana gelmesidir ve bu itibarla tegayür (farklılık) hasıl olmuştur; kabul edilse bile, merci olarak kabul edilen تقطع (parçalanma) cins lâmı ile marifedir, fiil olan تَقَطَّعَ ise nekredir, hüküm ile mahkûmun aleyh nasıl birleşmiş denilebilir?' demiştir.
ولا يخفى أن القول بالتأويل متعين على هذا التقدير لأنه إذا تقطع التقطع حصل الوصل وهو ضد المقصود وقيل: إن- بين- هو الفاعل وبقي على حاله منصوبا حملا له على أغلب أحواله وهو مذهب الأخفش، وقيل: إنه بني لإضافته إلى مبني، وقيل غير ذلك.
Bu takdire göre tevil görüşünün kaçınılmaz olduğu gizli değildir; çünkü parçalanmanın kendisi parçalanırsa (kesilirse) vuslat hasıl olur ki bu kastedilenin zıddıdır. 'Beyne' kelimesinin fâil olduğu ve hallerinin çoğuna hamledilerek mensub hali üzere kaldığı da söylenmiştir ki bu Ahfeş'in mezhebidir. Mebni bir kelimeye izafe edildiği için mebni kılındığı da söylenmiştir; bundan başka şeyler de ileri sürülmüştür.
واختار أبو حيان أن الكلام من باب التنازع سلط على ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ تقطع وضل عنكم فأعمل الثاني وهو ضَلَّ وأضمر في تَقَطَّعَ ضميره. والمراد بذلك الأصنام، والمعنى لقد تقطع بينكم ما كنتم تزعمون وضلوا عنكم كما قال تعالى: وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ [البقرة: ١٦٦] أي لم يبق اتصال بينكم وبين ما كنتم تزعمون أنهم شركاء فعبدتموهم.
Ebû Hayyân, kelamın tenâzu' bâbından olduğunu tercih etmiştir: { ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } ifadesi üzerine hem تقطع hem de ضل عنكم fiilleri musallat kılınmış, ikinci fiil olan { ضَلَّ } amel ettirilmiş ve { تَقَطَّعَ } fiilinde onun zamiri gizlenmiştir. Bununla kastedilen putlardır. Mana ise şöyledir: 'İddia ettiğiniz şeyler aranızda parçalanıp koptu ve sizden kaybolup gittiler.' Nitekim Yüce Allah: { وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “Aralarındaki bütün bağlar kopmuştur” [el-Bakara: 166] buyurmuştur; yani ortak olduklarını iddia edip kendilerine ibadet ettiğiniz şeylerle aranızda hiçbir bağ kalmadı demektir.
وقرأ باقي السبعة «بينكم» بالرفع على الفاعلية وهو من الأضداد كالقرء يستعمل في الوصل والفصل، والمراد به هنا الوصل أي تقطع وصلكم وتفرق جمعكم، وطعن ابن عطية في هذا بأنه لم يسمع من العرب أن البين بمعنى الوصل وإنما انتزع من هذه الآية. وأجيب بأنه معنى مجازي ولا يتوقف على السماع لأن- بين- يستعمل بين الشيئين
Yedi kıraat imamının geri kalanı 'beynüküm' kelimesini fâil olarak ref ile okumuştur. Bu kelime, 'kur'' kelimesi gibi ezdâddandır (zıt anlamlı kelimelerdendir); hem vuslat (bağ) hem de fasıl (ayrılık) anlamında kullanılır. Burada kastedilen vuslattır; yani bağınız koptu ve topluluğunuz dağıldı demektir. İbn Atıyye, Araplardan 'el-beyn' kelimesinin vuslat manasında işitilmediğini, bunun ancak bu ayetten çıkarıldığını söyleyerek bu görüşe itiraz etmiştir. Buna cevaben denilmiştir ki: Bu mecazi bir manadır ve işitmeye bağlı değildir; zira 'beyne' kelimesi iki şey arasında kullanılır,
المتلابسين نحو بيني وبينك رحم وصداقة وشركة فصار لذلك بمعنى الوصلة. على أنه لو قيل بأنه حقيقة في ذلك لم يبعد، فإن أبا عمرو، وأبا عبيدة، وابن جني، والزجاج، وغيرهم من أئمة اللغة نقلوه وكفى بهم سندا فيه، فكونه منتزعا من هذه الآية غير مسلم، وعليه فيكون مصدرا لا ظرفا. وقيل: إن- بين- هنا ظرف لكنه أسند إليه الفعل على سبيل الاتساع.
birbiriyle ilişkili olan iki şey arasında, mesela 'benimle senin aranda akrabalık, dostluk ve ortaklık vardır' denir ve bu sebeple bağ (vuslat) manasına gelmiştir. Kaldı ki bunda hakikat olduğu söylense bile uzak değildir; nitekim Ebû Amr, Ebû Ubeyde, İbn Cinnî, Zeccâc ve diğer dil imamları bunu nakletmişlerdir ve bu hususta onların dayanak olması yeterlidir. Dolayısıyla bunun bu ayetten çıkarılmış olduğu kabul edilemez. Buna göre 'beyn' zarf değil, masdardır. Burada 'beyn' kelimesinin zarf olduğu, ancak fiilin genelleme (ittisâ') yoluyla ona isnad edildiği de söylenmiştir.
وقرأ عبد الله «لقد تقطع ما بينكم» وما فيه موصوفة أو موصولة وَضَلَّ عَنْكُمْ ضاع وبطل ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أنها شفعاؤكم أو أنها شركاء لله تعالى فيكم أو أن لا بعث ولا جزاء.
Abdullah [b. Mes'ûd] ise { لقد تقطع ما بينكم } şeklinde okumuştur; buradaki 'mâ' mevsûfe veya mevsûledir. { وَضَلَّ عَنْكُمْ } “ve sizden kaybolup gitti”, yani zayi olup bâtıl oldu, { ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “iddia ettiğiniz şeyler”; onların şefaatçileriniz olduğunu veya sizin hakkınızda Allah Teâlâ'nın ortakları olduğunu yahut yeniden dirilme ve ceza/mükâfat olmadığını zannettiğiniz şeyler.
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى شروع في تقرير بعض أفاعيله تعالى العجيبة الدالة على كمال علمه تعالى وقدرته ولطيف صنعه وحكمته إثر تقرير أدلة التوحيد، وفي ذلك تنبيه على أن المقصود من جميع المباحث العقلية والنقلية وكل المطالب الحكمية إنما هو معرفة الله تعالى بذاته وصفاته وأفعاله سبحانه. والفالق الموجد والمبدع كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والضحاك، والحب معلوم، والنوى جمع نواة التمر كما في القاموس وغيره يؤنث ويذكر ويجمع على أنواء ونوى بضم النون وكسرها. وفسره الإمام بالشيء الموجود في داخل الثمرة بالمثلثة أعم من التمر بالمثناة وغيره، والمشهور أن النوى إذا أطلق فالمراد منه ما في القاموس وإذا أريد غيره قيد فيقال: نوى الخوخ ونوى الإجاص ونحو ذلك. وأصل الفلق الشق. وكان إطلاق الفالق على الموجد باعتبار أن العقل يتصور من العدم ظلمة متصلة لا انفراج فيها ولا انفلاق فمتى أوجد الشيء تخيل الذهن أنه شق ذلك العدم وفلقه وأخرج ذلك المبدع منه، وعن الحسن، وقتادة، والسدي أن المعنى شاق الحبة اليابسة ومخرج النبات منها وشاق النواة ومخرج النخل والشجر منها وعليه أكثر المفسرين ولعله الأولى.
{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yaran Allah'tır”; tevhid delillerinin pekiştirilmesinin ardından, Yüce Allah'ın kemâl-i ilmine, kudretine, latif sanatına ve hikmetine delalet eden harikulade fiillerinden bir kısmını açıklamaya başlamaktadır. Bunda, bütün aklî ve naklî bahislerin ve tüm hikmetî taleplerin gayesinin ancak zâtı, sıfatları ve fiilleriyle Yüce Allah'ı tanımak olduğuna bir dikkat çekme vardır. 'Fâlık', İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ve Dahhâk'tan rivayet edildiği üzere var eden ve icat edendir. 'Habb' (tane) malumdur. 'Nevâ' ise el-Kâmûs ve diğer eserlerde geçtiği üzere hurma çekirdeğinin (nevât) çoğuludur; müzekker ve müennes olarak kullanılır, çoğulu envâ' ile nûn harfinin dammesi ve kesresiyle nüvâ ve nivâ şeklinde gelir. İmam [Râzî] bunu, hurma ve diğerlerini kapsayacak şekilde meyvenin içinde bulunan şey olarak tefsir etmiştir. Meşhur olan şudur ki 'nevâ' mutlak olarak kullanıldığında Kâmûs'taki mana kastedilir; başkası kastedildiğinde ise 'şeftali çekirdeği', 'erik çekirdeği' gibi kayıtlanır. Felk kelimesinin aslı yarmaktır. 'Fâlık' isminin mûcid (varedici) anlamında kullanılması şu itibarladır: Akıl, yokluktan (ademden) bitişik, hiçbir aralığı ve yarığı olmayan bir karanlık tasavvur eder; Allah bir şeyi var ettiği zaman zihin, O'nun o yokluğu yarıp parçaladığını ve o icat edilen şeyi oradan çıkardığını tahayyül eder. Hasan, Katâde ve Süddî'den gelen rivayete göre mana: Kuru taneyi yarıp ondan bitkiyi çıkaran, çekirdeği yarıp ondan hurma ve ağaçları çıkarandır. Müfessirlerin çoğunun benimsediği görüş budur ve evlâ olan da muhtemelen budur.
وفي ذلك دلالة على كمال القدرة لما فيه من العجائب التي تصدح أطيارها على أفنان الحكم وتطفح أنهارها في رياض الكرم. وعن مجاهد وأبي مالك أن المراد بالفلق الشق الذي بالحبوب وبالنوى أي أنه سبحانه خالقهما كذلك كما في قولك: ضيق فم الركية ووسع أسفلها، وضعف بأنه لا دلالة على كمال القدرة كما في سابقه.
Bunda tam bir kudret delili vardır; çünkü içinde hikmet kuşlarının dallarında şakıdığı, cömertlik bahçelerinde nehirlerinin taştığı acayiplikler bulunmaktadır. Mücâhid ve Ebû Mâlik'ten gelen rivayete göre ise 'felk' ile kastedilen, tanelerde ve çekirdeklerde bulunan yarıktır; yani Allah onları bu şekilde yaratmıştır; tıpkı 'kuyunun ağzını dar, dibini geniş yaptı' denilmesi gibi. Ancak bu görüş, öncekinde olduğu gibi kudretin kemaline delalet etmediği gerekçesiyle zayıf bulunmuştur.
يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ أي يخرج ما ينمو من الحيوان والنبات والشجر مما لا ينمو من النطفة، والحب، والنوى، والجملة مستأنفة مبينة لما قبلها على ما عليه الأكثر ولذلك ترك العطف وقيل: خبر ثان ولم يعطف للإيذان باستقلاله في الدلالة على عظمة الله تعالى: وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ كالنطفة وأخويها مِنَ الْحَيِّ كالحيوان وأخويه، وهذا عند بعض عطف على فالِقُ لا على يُخْرِجُ الْحَيَّ إلخ لأنه كما علمت بيان لما قبله وهذا لا يصلح للبيان وإن صح عطف الاسم المشتق على الفعل وعكسه.
{ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır”, yani nutfe, tane ve çekirdek gibi büyümeyen şeylerden hayvan, nebat ve ağaç gibi büyüyen şeyleri çıkarır. Çoğunluğun görüşüne göre bu cümle, önceki kısmı açıklayan müste'nefe bir cümledir; bu yüzden atıf terk edilmiştir. İkinci bir haber olduğu da söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın azametine delalet etmede müstakil olduğunu bildirmek için atfedilmemiştir. { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ } “Ölüyü de çıkarandır”, nutfe ve iki benzeri gibi, { مِنَ الْحَيِّ } “diriden”, hayvan ve iki benzeri gibi. Bazılarına göre bu, { يُخْرِجُ الْحَيَّ } cümlesine değil { فالِقُ } lafzına matuftur; zira bildiğin gibi o kendisinden öncekini açıklamaktadır ve türemiş ismin fiile veya aksine atfı sahih olsa bile bu, açıklama olmaya uygun değildir.
واختار ابن المنير كونه معطوفا على يُخْرِجُ قال: وقد وردا جميعا بصيغة المضارع كثيرا وهو دليل على أنهما توأمان مقترنان وهو يبعد القطع، فالوجه والله تعالى أعلم أن يقال: كان الأصل أن يؤتى بصيغة اسم الفاعل أسوة أمثاله في الآية إلا أنه عدل عن ذلك إلى المضارع في هذا الوصف وحده إرادة لتصور إخراج الحي من الميت واستحضاره في ذهن السامع وذلك إنما يتأتى بالمضارع دون اسم الفاعل والماضي أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً [الحج: ٦٣] كيف عدل فيه عن الماضي المطابق لأنزل لذلك، وقوله:
İbnü'l-Müneyyir ise bunun { يُخْرِجُ } fiiline matuf olmasını tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Her ikisi de çoğu yerde muzari sığasıyla gelmiştir; bu da onların birbirine bağlı ikizler olduğuna delildir ve bu durum irtibatın kesilmesini uzak kılar. Doğru olan yaklaşım -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- şöyle demektir: Ayetteki benzerleri gibi asıl olan ism-i fâil sığasıyla getirilmesi idi; ancak dirinin ölüden çıkarılmasını tasvir etmek ve bunu dinleyicinin zihninde canlandırmak maksadıyla bu vasıfta tek başına muzariye dönülmüştür. Bu ise ism-i fâil ve mazi ile değil, ancak muzari ile mümkündür. Nitekim { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً } “Görmedin mi Allah gökten su indirdi de yer yemyeşil oluveriyor” [el-Hac: 63] ayetinde aynı sebeple 'enzele'ye uygun olan maziden nasıl dönüldüğünü gör.' Şairin şu sözü de böyledir:
بأني قد لقيت الغول يسعى ... بسهب كالصحيفة صحصحان
Benim gulyabani ile karşılaştığımı, sahife gibi dümdüz ve geniş bir çölde koşup dururken,
فآخذه وأضربه فخرت ... صريعا لليدين وللجران
Onu tutup vurduğumu ve onun iki eli ve boynu üzerine yere serildiğini.
فإنه عدل فيه إلى المضارع إرادة لتصوير شجاعته واستحضارها لذهن السامع إلى ما لا يحصى كثرة، وهو إنما ينتحي فيما تكون العناية فيه أقوى، ولا شك أن إخراج الحي من الميت أظهر في القدرة من عكسه وهو أيضا أول الحالين والنظر أول ما يبدأ فيه ثم القسم الآخر ثان عنه فكان الأول جديرا بالتصوير والتأكيد في النفس ولذلك هو مقدم أبدا على القسم الآخر في الذكر حسب ترتبهما في الواقع، وسهل عطف الاسم على الفعل وحسنه أن اسم الفاعل في معنى المضارع وكل منهما يقدر بالآخر فلا جناح في عطفه عليه.
Zira şair burada cesaretini tasvir etmek ve bunu dinleyicinin zihninde canlandırmak için sayılamayacak kadar çok örnekte olduğu gibi muzariye dönmüştür. Bu durum ancak ihtimamın daha güçlü olduğu yerlerde hedeflenir. Şüphe yok ki diriyi ölüden çıkarmak kudret açısından aksinden daha belirgindir; ayrıca o iki halin ilkidir ve tefekkür ilk önce onunla başlar, diğer kısım ise ondan sonradır. Bu sebeple birinci kısım tasvir edilmeye ve nefiste pekiştirilmeye daha layıktı; işte bu yüzden vakıadaki tertiplerine uygun olarak zikirde daima diğer kısmın önüne geçirilmiştir. İsmin fiile atfedilmesini kolaylaştıran ve güzelleştiren husus ise ism-i fâilin muzari manasında olmasıdır; her biri diğeriyle takdir edilebilir, dolayısıyla onun üzerine atfedilmesinde bir beis yoktur.
وقال الإمام في وجه ذلك الاختلاف: إن لفظ الفعل يدل على أن الفاعل معتن بالفعل في كل حين وأوان، وأما لفظ الاسم فإنه لا يفيد التجدد والاعتناء به ساعة فساعة، ويرشد إلى هذا ما ذكره الشيخ عبد القاهر في دلائل الإعجاز من أن قوله سبحانه: هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ [فاطر: ٣] قد ذكر فيه الرزق بلفظ الفعل لأنه يفيد أنه تعالى يرزقهم حالا فحالا وساعة فساعة، وقوله عز شأنه وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ [الكهف: ١٨] قد ذكر فيه الاسم ليفيد البقاء على تلك الحالة، وإذا ثبت ذلك يقال: لما كان الحي أشرف من الميت وجب أن يكون الاعتناء بإخراج الحي من الميت أكثر من الاعتناء بإخراج الميت من الحي، فلذا وقع التعبير عن القسم الأول بصيغة الفعل وعن الثاني بصيغة الاسم تنبيها على أن الاعتناء بإيجاد الحي من الميت أكثر وأكمل من الاعتناء بإيجاد الميت من الحي. ثم العطف لاشتمال الكلام به على زيادة لا يضر بكون الجملة بيانا لما تقدم كما لا يضر شمول الحي والميت في الجملة المعطوف عليها للحيوان والنبات فيه.
İmam [Râzî] bu farklılığın veçhi hakkında şöyle demiştir: Fiil lafzı, fâilin her an ve zamanda o fiile ihtimam gösterdiğine delalet eder. İsim lafzı ise yenilenmeye ve anbean ona ihtimam gösterilmesine delalet etmez. Şeyh Abdülkâhir'in Delâilü'l-İ'câz'da zikrettiği şu husus buna işaret eder: Yüce Allah'ın { هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ } [Fâtır: 3] ayetinde rızık fiil lafzıyla zikredilmiştir; zira bu, Allah Teâlâ'nın onları halden hale ve anbean rızıklandırdığını ifade eder. Şânı yüce olanın { وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ } [el-Kehf: 18] ayetinde ise o hal üzere kalıcılığı ifade etmesi için isim zikredilmiştir. Bu sabit olunca şöyle denir: Diri ölüden daha şerefli olduğu için diriyi ölüden çıkarmaya gösterilen ihtimamın, ölüyü diriden çıkarmaya gösterilen ihtimamdan daha fazla olması gerekmiştir. Bu sebeple birinci kısım fiil sığasıyla, ikinci kısım ise isim sığasıyla ifade edilmiş; böylece ölüden diriyi var etmeye gösterilen ihtimamın, diriden ölüyü var etmeye gösterilen ihtimamdan daha çok ve daha mükemmel olduğuna dikkat çekilmiştir. Sonra sözün bir ziyadelik içermesi sebebiyle yapılan atıf, cümlenin öncekine beyan olmasına zarar vermediği gibi, üzerine atfedilen cümledeki diri ve ölünün hayvan ve bitkiyi kapsayıcı olması da buna zarar vermez.
وأيّا ما كان فلا بد من القول بعموم المجاز أو الجمع بين المجاز والحقيقة على مذهب من يرى صحته إن قلنا: إن الحي حقيقة فيمن يكون موصوفا بالحياة وهي صفة توجب صحة الإدراك والقدرة والميت حقيقة فيمن فارقته تلك الصفة أو نحو ذلك. وإن إطلاقه على نحو النبات والشجر الغض والحب والنوى مجاز. وبهذا يشعر كلام الإمام فإنه جعل ما نقل عن الزجاج أن المعنى يخرج النبات الغض الطري من الحب اليابس ويخرج الحب اليابس من النبات الحي النامي من الوجوه المجازية كالمروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من أن المعنى يخرج المؤمن من الكافر والكافر من المؤمن ذلِكُمُ القادر العظيم الشأن الساطع البرهان هو اللَّهَ الذات الواجب الوجود المستحق للعبادة وحده فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فكيف تصرفون عن عبادته وتشركون به من لا يقدر على شيء لا سبيل إلى ذلك أصلا. وتمسك الصاحب ابن عباد بهذا على أن فعل العبد ليس مخلوقا لله تعالى لأنه سبحانه لو خلق فيه الإفك لم يلق به عز شأنه أن يقول: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ وقد قدمنا الجواب على ذلك على أتم وجه فتذكر فالِقُ الْإِصْباحِ خبر لمبتدأ محذوف أي هو فالق أو خبر آخر لأن. والْإِصْباحِ بكسر الهمزة مصدر سمي به الصبح، قال امرؤ القيس:
Her ne olursa olsun, şayet dirinin idrak ve kudretin sıhhatini gerektiren bir sıfat olan hayat ile vasıflanan kimse hakkında hakikat; ölünün ise o sıfattan ayrılan kimse hakkında hakikat olduğunu ve bitki, taze ağaç, tane ve çekirdek gibi şeyler için kullanılmasının mecaz olduğunu söylersek, mecazın umumunu veya bunu caiz görenlerin mezhebine göre hakikat ile mecazın arasını cem etmeyi kabul etmek kaçınılmazdır. İmam'ın sözü de bunu hissettirmektedir; nitekim o, Zeccâc'dan nakledilen 'kuru taneden taze ve yeşil bitkiyi çıkarır, diri ve büyüyen bitkiden de kuru taneyi çıkarır' manasını, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen 'kâfirden mümini, müminden kâfiri çıkarır' manası gibi mecazi vecihlerden saymıştır. { ذلِكُمُ } “İşte bu”, şânı yüce, bürhanı apaçık olan o kâdir zât, { اللَّهُ } “Allah'tır”, varlığı zorunlu olan ve yalnızca kendisi ibadete layık olan Zât'tır. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorsunuz?”, O'na ibadetten nasıl çevriliyor ve hiçbir şeye gücü yetmeyen şeyleri O'na ortak koşuyorsunuz? Buna asla bir yol yoktur. Sâhib İbn Abbâd, kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmadığına dair bu ayeti delil getirmiştir; zira Yüce Allah kulda yalanı/sapmayı yaratsaydı, şânı yüce olanın { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } buyurması yakışık almazdı. Biz buna en mükemmel şekilde cevabımızı önceden vermiştik, hatırla. { فالِقُ الْإِصْباحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır”; mahzûf bir mübtedanın haberidir, yani 'O yarıp çıkarandır' demektir, yahut 'inne'nin diğer bir haberidir. Hemzenin kesresiyle { الْإِصْباحِ }, sabahın ismi kılınmış bir masdardır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
ألا أيها الليل الطويل ألا أنجلي ... بصبح وما الإصباح منك بأمثل
Ey uzun gece, aydınlan sabahla; gerçi sabah da senden daha hayırlı değildir.
وقرأ الحسن بالفتح على أنه جمع صبح كقفل وأقفال. وأنشد قوله:
Hasan [el-Basrî], kufl ve akfâl gibi 'subh' kelimesinin çoğulu olarak fetha ile (el-Asbâh) okumuştur. Şu beyti inşâd etmiştir:
أفني رياحا وبني رياح ... تناسخ الإمساء والإصباح
Riyâh'ı ve Riyâh'ın oğullarını yok etti akşamların ve sabahların birbirini kovalaması.
بالكسر والفتح مصدرين وجمعي مسى وصبح والفالق الخالق على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقتادة، والضحاك، وقال غير واحد: الشاق. واستشكل بأن الظاهر أن الظلمة هي التي تفلق عن الصبح. وأجيب بأن الصبح صبحان، صادق وهو المنتشر ضوءه معترضا بالأفق. وكاذب وهو ما يبدو مستطيلا وأعلاه أضوأ من باقيه
Kesre ve fetha ile; masdar ve mesâ ile subh'un çoğulları olarak. Fâlık, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, Katâde ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre yaratıcıdır; birden fazla âlim ise 'yarıp çıkaran' demiştir. Buna karşı, sabahı yaranın karanlık olduğu açıktır diye müşkilat çıkarılmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Sabah iki türlüdür: Sadık sabah; ışığı ufka enlemesine yayılan sabahtır. Kâzib sabah; dikey olarak uzanan, üst tarafı geri kalanından daha aydınlık olan
وتعقبه ظلمة. وعلى الأول يراد فلقه عن بياض النهار أو يقال: في الكلام مضاف مقدر أي فالق ظلمة الإصباح بالإصباح. وذلك لأن الأفق من الجانب الغربي والجنوبي مملوء من الظلمة والنور إنما ظهر في الجانب الشرقي فكأن الأفق كان بحرا مملوءا من الظلمة فشق سبحانه ذلك البحر المظلم بأن أجرى جدولا من النور فيه. وعلى الثاني فإيراد أنه سبحانه فالقه عن ظلمة آخر الليل وشاقه منه. وما ذكر من تقسيم الصبح إلى صادق وكاذب مما يشهد له العيان ولا يمتري فيه اثنان إلا أن في سبب ذلك كلاما لأهل الهيئة حاصله أن الصبح وكذا الشفق استنارة في كرة البخار لتقارب الشمس من أفق المشرق وتباعدها عن أفق المغرب.
ve ardından karanlık gelen sabahtır. Birinciye göre, onun gündüzün beyazlığından yarılması kastedilir veya sözde takdiri bir muzâf vardır denilir; yani 'sabah aydınlığıyla sabahın karanlığını yarıp açandır' demektir. Çünkü ufkun batı ve güney tarafı karanlıkla doludur, nur ise ancak doğu tarafında belirmiştir; sanki ufuk karanlıkla dolu bir deniz idi de Yüce Allah o karanlık denizi içine bir nur deresi akıtarak yardı. İkinciye göre ise, Yüce Allah'ın onu gecenin sonunun karanlığından yarıp çıkardığı ve ondan ayırdığı kastedilir. Sabahın sadık ve kâzib şeklinde taksim edilmesi gözle müşahede edilen ve iki kişinin hakkında şüphe etmeyeceği bir husustur; ancak bunun sebebi hakkında heyet (astronomi) ehlinin sözleri vardır; özeti şudur: Sabah ve aynı şekilde şafak, güneşin doğu ufkuna yaklaşması ve batı ufkundan uzaklaşması sebebiyle buhar küresinde meydana gelen aydınlanmadır.
وقد تحقق أن كرة البخار عبارة عن هواء متكائف بما فيه من الأجزاء الأرضية والمائية المتصاعدة من كرتيهما بتسخين الشمس وغيرها إياها وأن شكل ذلك الهواء شكل كرة محيطة بالأرض على مركزها وسطح مواز لسطحها المتساوي غاية ارتفاعها عن مركز الأرض في جميع النواحي المستلزم لكرويتها وأنها مختلفة القوام لأن ما كان منها أقرب إلى الأرض فهو أكثف مما بعد لأن الألطف يتصاعد ويتباعد أكثر من الأكثف ولكن لا يبلغ في التكاثف إلى حيث يحجب ما وراءه. وأن هذه الكرة تنتهي إلى حد لا تتجاوزه وهو من سطح الأرض أحد وخمسون ميلا تقريبا وأن للأرض ظلا على هيئة مخروط قاعدته دائرة عليها تكاد تكون عظيمة وهي مواجهة للشمس ورأسه في مقابلها. وتنقسم الأرض بهذه القاعدة إلى قسمين. أحدهما أكبر مستضيء مواجه للشمس والآخر مظلم مقابل لها. ويتحرك الضياء والظلمة على سطح الأرض في يوم بليلته دورة واحدة كعلمين متقابلين أحدهما أبيض والآخر أسود. وأن شعاع الشمس محيط بمخروط الظل من جميع جوانبه ومنبث في جميع الأفلاك سوى مقدار يسير من فلك القمر وفلك عطارد وقع في مخروط ظل الأرض لكن الأفلاك لكونها مشعة في الغاية ينفذ فيها الشعاع ولا ينعكس عنها فلذلك لا نراها مضيئة. وكذا الهواء الصافي المحيط بكرة البخار لا يقبل ضوءا.
Tahakkuk etmiştir ki buhar küresi, güneş ve diğerlerinin ısıtmasıyla kendi kürelerinden yükselen yeryüzü ve su parçacıkları sebebiyle yoğunlaşmış havadan ibarettir; bu havanın şekli, kendi merkezi üzerinde yeryüzünü kuşatan ve yeryüzünün yüzeyine paralel olan bir küre şeklindedir ki bu kürenin yerin merkezinden olan nihai yüksekliği her yönde eşittir ve bu durum onun küreselliğini gerektirir; onun kıvamı farklıdır, zira yere daha yakın olan kısım uzak olandan daha kesiftir (yoğundur), çünkü daha latif olan daha çok yükselir ve uzaklaşır, ancak arkasını perdeleyecek derecede bir kesafete ulaşmaz. Bu küre aşamayacağı bir sınıra kadar varır ki bu da yeryüzünden yaklaşık elli bir mildir; yeryüzünün, tabanı onun üzerinde neredeyse büyük bir daire olan, güneşe bakan ve tepesi onun karşısında bulunan bir koni (mahrût) şeklinde gölgesi vardır. Yeryüzü bu tabanla iki kısma ayrılır: Biri güneşe bakan daha büyük ve aydınlık kısım, diğeri ise onun karşısındaki karanlık kısımdır. Işık ve karanlık yeryüzü üzerinde bir gece ve gündüzde biri beyaz diğeri siyah karşılıklı iki sancak gibi tam bir devir yapar. Güneş ışığı gölge konisini her yönden kuşatır ve yeryüzünün gölge konisine düşen ay feleği ile utarid feleğinin az bir miktarı müstesna bütün feleklere yayılır; lakin felekler son derece şeffaf/parlak oldukları için ışık onların içinden geçer ve onlardan yansımaz, bu yüzden onları aydınlık görmeyiz. Aynı şekilde buhar küresini kuşatan saf hava da ışığı kabul etmez.
وأما كرة البخار فهي مختلفة القوام لأن ما قرب منها إلى الأرض أكثف مما بعد والأكثف أقبل للاستضاءة فالكثيف الخشن باختلاط الهيئات الكثيرة من سطح مخروط الظل قابل للضوء وأن النهار مدة كون ذلك المخروط تحت الأفق والليل مدة كونه فوقه. وحيث تحقق كل ذلك يقال: إذا ازداد قرب الشمس من شرقي الأفق ازداد ميل المخروط إلى غربيه ولا يزال كذلك حتى يرى الشعاع المحيط به وأول ما يرى هو الأقرب إلى موضع الناظر وهو خط يخرج من بصره في سطح دائرة سمتية تمر بمركز الشمس عمودا على الخط المماس للشمس والأرض وهو الذي في سطح الفصل المشترك بين الشعاع والظل فيرى الضوء أولا مرتفعا عن الأفق عند موقع العمود مستطيلا كخط مستقيم وما بينه وبين الأفق يرى مظلما لبعده وإن كان مستنيرا في الواقع ولكثافة الهواء عند الأفق مدخل في ذلك أيضا وهو الصبح الكاذب، ثم إذا قربت من الأفق الشرقي رئي الضوء معترضا منبسطا يزداد لحظة فلحظة وينمحي الأول بهذا الضياء القوي كما ينمحي ضياء المشاعل والكواكب في ضوء الشمس فيخيل أن الأول قد عدم وهو الصبح الصادق.
Buhar küresine gelince; onun kıvamı farklıdır, zira yere yakın olan kısım uzak olandan daha kesiftir ve daha kesif olan ışığı kabule daha elverişlidir; gölge konisinin yüzeyinden birçok hallerin karışmasıyla kesif ve pürüzlü olan kısım ışığı kabul eder; gündüz o koninin ufkun altında kaldığı müddet, gece ise ufkun üstünde kaldığı müddettir. Bütün bunlar tahakkuk edince şöyle denir: Güneş doğu ufkuna yaklaştıkça koninin batıya meyli artar ve onu kuşatan ışık görülünceye kadar bu durum devam eder. İlk görülen şey ise bakanın yerine en yakın olandır ki bu, onun gözünden güneş ile yerin merkezinden geçen dikey daire yüzeyinde, güneşe ve yere teğet olan doğruya dik olarak çıkan bir çizgidir; bu çizgi ışık ile gölge arasındaki ortak arakesit yüzeyindedir. Böylece ışık ilk önce ufuktan dikmenin bulunduğu yerde bir doğru çizgi gibi dikey olarak yüksekte görülür; onunla ufuk arasındaki yer ise uzakta olduğu için karanlık görülür, her ne kadar gerçekte aydınlanmış olsa da ufuktaki havanın kesafetinin de bunda tesiri vardır; işte bu fecr-i kâzibdir. Sonra güneş doğu ufkuna yaklaşınca ışık enlemesine yayılmış olarak görülür, anbean artar ve meşalelerin ile yıldızların ışığının güneş ışığında silindiği gibi birinci ışık bu güçlü ışıkla silinir, böylece birincisinin yok olduğu zannedilir; işte bu fecr-i sâdıktır.
وتوضيح ما ذكر على ما في التذكرة وشرح سيد المحققين أنه يتوهم لبيان ذلك سطح يمر بمركز الشمس والأرض وبسهم المخروط ومركز قاعدته فيحدث مثلث حاد الزوايا قاعدته على الأفق وضلعاه على سطح المخروط.
Zikredilen hususun Tezkire ve Seyyidü'l-Muhakkikîn'in şerhindeki açıklaması şöyledir: Bunu açıklamak için güneş ve yerin merkezinden, koninin ekseninden ve tabanının merkezinden geçen bir düzlem farz edilir; böylece tabanı ufuk üzerinde, iki kenarı ise koni yüzeyinde olan dar açılı bir üçgen meydana gelir.
أما حدوث المثلث فلما تقرر أنه إذا مر سطح مستو بسهم المخروط ومركز قاعدته أحدث فيه مثلثا. وأما حدة الزوايا فلأن رأس المخروط في نصف الليل يكون على دائرة نصف النهار فوق الأرض. وحينئذ إما أن يكون المخروط قائما على سطح الأفق. وذلك إذا كانت الشمس على سمت القدم أو مائلا إلى الشمال أو الجنوب مع تساوي بعده عن جهة المشرق والمغرب. وذلك إذا لم تكن الشمس على سمت القدم.
Üçgenin meydana gelmesine gelince; zira düz bir yüzey koninin ekseninden ve tabanının merkezinden geçtiğinde onda bir üçgen oluşturacağı sabittir. Açıların dar olmasına gelince; zira koninin tepesi gece yarısında yeryüzünün üzerindeki meridyen dairesi üzerinde bulunur. Bu durumda koni ya ufuk yüzeyine diktir -ki bu güneş ayak ucu doğrultusunda olduğundadır- ya da doğu ve batı yönüne olan uzaklığı eşit olmakla birlikte kuzeye veya güneye meyillidir -ki bu da güneş ayak ucu doğrultusunda olmadığındadır-.
وأيّا ما كان فذلك السطح المفروض ممتد فيما بين الخافقين أما على التقدير الأول فظاهر. وأما على التقدير الثاني فلتساوي بعد رأس المخروط عن جانبي المشرق والمغرب فيكون زاويتا قاعدة المثلث حادتين لوجوب تساويهما وامتناع وقوع قائمتين أو منفرجتين في مثلث. وإذا مال رأس المخروط عن نصف النهار المغرب فوق الأرض بسبب انتقال الشمس عنه إلى جانب المشرق تحت الأرض تضايقت الزاوية الشرقية من ذلك المثلث فتصير أحد مما كانت واتسعت الزاوية الغربية حتى تصير منفرجة لكن المقصود لا يختلف. ولا شك أن الأقرب من الضلع الذي يلي الشمس إلى الناظر يكون موقع العمود الخارج من النظر الواقع على ذلك الضلع لا موضع اتصال الضلع بالأفق، وذلك أنه إذا خرج من البصر إلى الضلع الشرقي عمود فلا يمكن أن يقع على موضع اتصال هذا الضلع بالأفق وإلا انطبقت القائمة على بعض الحادة ولا أن يقع تحت الأفق بأن يقطع العمود قاعدة المثلث ويصل إلى الضلع المذكور بعد إخراجه تحته وإلا لزم في المثلث الحادث تحت الأفق من القدر المخرج من بعض القاعدة وبعض العمود قائمة ومنفرجة ولا أن يقع في جهة رأس المثلث على موضع اتصال أحد ضلعيه بالآخر ولا خارجا عنه في تلك الجهة لما ذكرنا بعينه فوجب أن يقع داخل المثلث فيما بين طرفي الضلع الشرقي وقد تبين أن موضع أقرب إلى الناظر من موضع اتصاله بالأفق. ولا شك في أن ما وقع من هذا الضلع فيما كثف من كرة البخار يكون مستنيرا بتمامه حال قرب الشمس من أفق المشرق إلا أن ما كان أقرب منه إلى الناظر يكون أصدق رؤية. وهو موقع العمود. ومن هنا يتحقق الصادق والكاذب. انتهى كلامهم.
Her ne olursa olsun, o farz edilen yüzey iki ufuk arasında uzanır. Birinci takdire göre bu açıktır. İkinci takdire göre ise koninin tepesinin doğu ve batı taraflarına olan uzaklığının eşitliğinden dolayıdır; binaenaleyh üçgenin tabanının iki açısı, birbirine eşit olmasının gerekliliği ve bir üçgende iki dik veya iki geniş açının bulunmasının imkansızlığı sebebiyle dar açıdır. Koninin tepesi, güneşin yerin altında doğu tarafına intikali sebebiyle yeryüzünün üstündeki batı meridyeninden meylettiğinde, o üçgenin doğu açısı daralır ve eskisinden daha dar hale gelir; batı açısı ise genişleyerek geniş açı olur, fakat maksat değişmez. Şüphe yok ki güneşe yakın olan kenarın bakana en yakın kısmı, o kenar üzerine bakıştan çıkan dikmenin düştüğü yerdir; kenarın ufukla birleştiği yer değildir. Şöyle ki: Gözden doğu kenarına bir dikme çıktığında, bunun o kenarın ufukla birleştiği yere düşmesi mümkün değildir, aksi takdirde dik açı dar açının bir kısmı ile çakışır; dikmenin üçgenin tabanını kesip onun altına uzatıldıktan sonra mezkûr kenara ulaşması suretiyle ufkun altına düşmesi de mümkün değildir, aksi takdirde ufkun altında tabanın bir kısmından ve dikmenin bir kısmından meydana gelen üçgende hem dik açı hem de geniş açı bulunması lazım gelir; yine aynı sebeplerden ötürü üçgenin tepe noktasında kenarlarından birinin diğeriyle birleştiği yere veya o yönde üçgenin dışına düşmesi de mümkün değildir. Bu sebeple dikmenin üçgenin içinde, doğu kenarının iki ucu arasına düşmesi vacip olmuştur; nitekim bu yerin bakana, ufukla birleştiği yerden daha yakın olduğu açıklığa kavuşmuştur. Şüphe yoktur ki bu kenarın buhar küresinin kesif kısmına rastlayan bölümü, güneşin doğu ufkuna yakınlığı halinde tamamen aydınlanmış olur; ancak bakana daha yakın olan kısmın görülmesi daha kesindir ki bu da dikmenin düştüğü yerdir. İşte buradan sadık ve kâzib [fecr] tahakkuk eder. Onların sözü burada bitti.
والإمام الرازي أنكر كون الصبح الكاذب من أثر قرص الشمس وإنما هو بتخليق الله تعالى ابتداء قال: لأن مركز الشمس إذا وصل إلى دائرة نصف الليل فالموضع الذي يكون فلك الدائرة أفقا لهم قد طلعت الشمس من مشرقهم.
İmam Râzî ise fecr-i kâzibin güneş kursunun bir eseri olduğunu inkâr etmiş ve onun ancak doğrudan Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğini söylemiştir. O şöyle demiştir: 'Çünkü güneşin merkezi gece yarısı dairesine ulaştığında, bu daire feleği kendileri için ufuk olan yerdeki insanların doğusundan güneş doğmuştur.
وفي ذلك الموضع أضاء نصف كرة الأرض. وذلك يقتضي أنه حصل الضوء في الربع الشرقي من بلدنا وذلك الضوء يكون منتشرا مستطيرا في جميع أجزاء الجو ويجب أن يزداد لحظة فلحظة. وحينئذ يمتنع أن يكون الصبح الأول خطا مستطيلا فحيث كان كذلك علم أنه ليس من تأثير قرص الشمس ولا من جنس نوره. ويفهم من كلامه أيضا أن الصبح الثاني كالصبح الأول ليس إلا بتخليق الفاعل المختار ويمتنع أن يكون من تأثير قرص الشمس، وبين ذلك بأن من المقدمات المتفق عليها أن المضيء شمسا كان أو غيره لا يقع ضوءه إلا على الجرم المقابل له دون غير المقابل والشمس عند طلوع الصبح غير مرتفعة من الأفق فلا يكون جرم الشمس مقابلا لجزء من أجزاء وجه الأرض فيمتنع وقوع ضوء الشمس على وجه الأرض وإذا امتنع ذلك امتنع أن يكون ضوء الصبح من تأثير القرص، ثم قال فإن قالوا: لم لا يجوز أن يقال الشمس حين كونها تحت الأرض توجب إضاءة ذلك الهواء المقابل لها وذلك الهواء مقابل للهواء الواقف فوق الأرض فيصير ضوء الهواء الواقف تحت الأرض سببا لضوء الهواء الواقف فوق الأرض ثم لا يزال يسري ذلك الضوء من هواء آخر ملاصق له حتى يصل إلى الهواء المحيط بنا.
Ve o yerde yerkürenin yarısı aydınlanmıştır. Bu durum bizim şehrimizin doğu çeyreğinde ışığın meydana gelmesini gerektirir; o ışık ise havanın bütün cüzlerine yayılmış ve dağılmış olmalıdır ve anbean artması vaciptir. Bu durumda birinci fecrin uzayan bir çizgi olması imkansızdır; durum böyle olunca bilinir ki o, güneş kursunun tesirinden olmadığı gibi onun nurunun cinsinden de değildir.' Onun sözünden, ikinci fecrin de birinci fecir gibi ancak Fâil-i Muhtâr'ın yaratmasıyla olduğu ve güneş kursunun tesirinden olmasının imkansızlığı anlaşılmaktadır. O bunu şöyle açıklamıştır: İttifak edilen mukaddimelerdendir ki aydınlatıcı olan şey -ister güneş olsun ister başkası- ışığını karşıt olmayan cisme değil, ancak karşısındaki cisme düşürür; fecrin doğuşunda ise güneş ufuktan yükselmemiştir, binaenaleyh güneşin cirmi yeryüzünün hiçbir parçasına karşıt değildir; bu durumda güneş ışığının yeryüzüne düşmesi imkansızdır, bu imkansız olunca fecir ışığının güneş kursunun tesirinden olması da imkansız olur. Sonra şöyle dedi: Eğer 'Güneş yerin altındayken karşısındaki havanın aydınlanmasını gerektirir ve o hava da yeryüzünün üstünde duran havanın karşısındadır; böylece yerin altında duran havanın aydınlığı, yeryüzünün üstünde duran havanın aydınlığına sebep olur; sonra o ışık kendisine bitişik olan başka bir havaya sirayet etmeye devam ederek nihayet bizi kuşatan havaya ulaşır demek niçin caiz olmasın?' derlerse,
وعلى هذا عول أبو علي بن الهيثم في المناظر فالجواب: أن هذا باطل من وجهين، الأول أن الهواء شفاف عديم اللون فلا يقبل النور واللون في ذاته. وما كان كذلك يمتنع أن ينعكس منه النور إلى غيره فيمتنع أن يصير ضوءه سببا لضوء هواء آخر مقابل له. فإن قالوا: فلم لا يجوز أن يقال: إنه حصل في الأفق أجزاء كثيفة من الأبخرة والأدخنة وهي لكثافتها تقبل النور عن قرص الشمس ثم يفيض على الهواء المقابل له؟ فنقول: لو كان كذلك لكان كلما كانت الأبخرة والأدخنة في الأفق أكثر وجب أن يكون ضوء الصباح أقوى وليس الأمر كذلك بل بالعكس، الثاني أن الدائرة التي هي دائرة الأفق لنا بعينها دائرة نصف النهار لقوم آخرين. وإذا كان كذلك فالدائرة التي هي نصف النهار في بلدنا
ki Ebû Ali İbnü'l-Heysem el-Menâzır adlı eserinde buna dayanmıştır, cevap şudur: Bu iki yönden bâtıldır: Birincisi, hava şeffaftır ve renksizdir; kendi zâtında nuru ve rengi kabul etmez. Böyle olan bir şeyden nurun başkasına yansıması imkansızdır, binaenaleyh onun ışığının karşısındaki başka bir havanın ışığına sebep olması imkansız olur. Eğer 'Ufukta buharlardan ve dumanlardan kesif parçalar meydana gelmiştir; bunlar kesafetleri sebebiyle güneş kursundan nuru kabul eder, sonra bu nur onun karşısındaki havaya taşar demek niçin caiz olmasın?' derlerse deriz ki: Eğer böyle olsaydı ufukta buhar ve dumanlar ne kadar çok olursa sabah ışığının o kadar güçlü olması gerekirdi; oysa durum böyle değildir, bilakis aksinedir. İkincisi: Bizim için ufuk dairesi olan daire, bizzat başka bir kavim için meridyen (öğle) dairesidir. Böyle olunca bizim memleketimizdeki meridyen dairesi,
وجب كونها دائرة الأفق لأولئك الأقوام، وإذا ثبت هذا فنقول: إذا وصل مركز الشمس إلى دائرة نصف الليل وتجاوز عنها فالشمس قد طلعت على أولئك الأقوام واستنار نصف العالم هناك، والربع من الفلك الذي هو ربع شرقي لأهل بلدنا فهو بعينه ربع غربي بالنسبة إلى تلك البلدة، وإذا كان كذلك فالشمس إذا تجاوز مركزها عن دائرة نصف الليل قد صار جرمها محازيا لهواء الربع الذي هو الربع الشرقي لأهل بلدنا فلو كان الهواء يقبل كيفية النور من الشمس لوجب أن يحصل النور في هذا الربع الشرقي من بلدنا بعد نصف الليل وأن يصير هواء هذا الربع في غاية الإنارة حينئذ وحيث لم يكن كذلك علمنا أن الهواء لا يقبل كيفية النور في ذاته وإذا بطل هذا بطل العذر الذي ذكره ابن الهيثم انتهى المراد منه. ولا أراه أتي بشيء يتبلج به صبح هذا المطلب كما لا يخفى على من أحاط خبرا بما قدمناه. وذكر أفضل المتأخرين العلامة أحمد بن حجر الهيثمي أن لأهل الهيئة في تحقيق الصبح الكاذب كلاما طويلا مبنيا على الحدس المبني على قاعدة الحكماء الباطلة كمنع الخرق والالتئام على أنه لا يفي ببيان سبب كون أعلاه أضوأ مع أنه أبعد من أسفله عن مستمده وهو الشمس ولا ببيان سبب انعدامه بالكلية حتى تعقبه ظلمة كما صرح به الأئمة وقدروها بساعة.
o kavimler için ufuk dairesi olmak zorundadır. Bu sabit olunca deriz ki: Güneşin merkezi gece yarısı dairesine ulaşıp onu geçtiğinde, güneş o kavimlerin üzerine doğmuş ve orada alemin yarısı aydınlanmıştır; feleğin bizim memleketimiz halkı için doğu çeyreği olan çeyreği ise, o memlekete nispetle bizzat batı çeyreğidir. Durum böyle olunca, güneşin merkezi gece yarısı dairesini geçtiğinde onun cirmi, bizim memleket halkı için doğu çeyreği olan çeyreğin havasına paralel hale gelmiştir; şayet hava güneşten gelen nur keyfiyetini kabul etseydi, gece yarısından sonra bizim memleketimizin bu doğu çeyreğinde nurun hasıl olması ve bu çeyreğin havasının o vakitte son derece aydınlık olması gerekirdi; durum böyle olmadığına göre bildik ki hava zâtında nur keyfiyetini kabul etmez. Bu bâtıl olunca İbnü'l-Heysem'in zikrettiği mazeret de bâtıl olur.' İmam'ın muradı burada bitti. Daha önce sunduğumuz hususları etraflıca bilen kimseye gizli kalmayacağı üzere, onun bu meselenin sabahını aydınlatacak bir şey getirdiğini görmüyorum. Müteahhirûnun en faziletlisi olan allâme Ahmed b. Hacer el-Heytemî, astronomi ehlinin fecr-i kâzibin tahkiki hakkında, bölünme ve birleşmenin imkansızlığı gibi hikmet ehlinin bâtıl kaidelerine dayanan ve zanna dayalı uzun sözleri olduğunu belirtmiştir; üstelik bu sözler, kaynağından yani güneşten daha uzak olduğu halde üst kısmının alt kısmından niçin daha aydınlık olduğunu açıklayamadığı gibi, imamların açıkça belirttikleri ve bir saat olarak takdir ettikleri üzere ardından karanlık gelerek tamamen yok olmasının sebebini de açıklamaya yetmemektedir.
والظاهر أن مرادهم مطلق الزمن لأنها تطول تارة وتقصر أخرى وهذا شأن الساعات الزمانية المسماة بالمعوجة ويقابلونها بالساعات المستوية المقدر كل منها دائما بخمس عشرة درجة. وزعم بعض أهل الهيئة عدم انعدامه وإنما يتناقص حتى ينغمر في الصادق وقد تقدم لك ذلك فيما نقلناه لك عنهم ولعله بحسب التقدير لا الحس، وفي خبر مسلم «لا يغرنكم أذان بلال ولا هذا العارض لعمود الصبح حتى يستطبر أي ينتشر ذلك العمود في نواحي الأفق» ويؤخذ من تسميته عارضا للثاني شيئان، أحدهما أنه يعرض للشعاع الناشئ عنه الصبح، الثاني انحباس قرب ظهوره كما يشعر به التنفس في قوله سبحانه: وَالصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ [التكوير: ١٨] فعند ذلك الانحباس يتنفس منه شيء من شبه كوة، والمشاهد في المنحبس إذا خرج بعضه دفعة أن يكون أوله أكثر من آخره، وهذا لكون كلام الصادق قد يدل عليه ولإنبائه عن سبب طوله وإضاءة أعلاه واختلاف زمنه وانعدامه بالكلية الموافق للحس أولى مما ذكره أهل الهيئة القاصر عن كل ذلك.
Görünen o ki onların muradı mutlak zamandır; çünkü o bazen uzar, bazen kısalır; bu da 'muavvece' (zamani) olarak isimlendirilen saatlerin durumudur ki bunu her biri daima on beş derece olarak takdir edilen 'müsteviye' saatlerin karşısına koyarlar. Heyet ehlinden bazıları onun tamamen yok olmadığını, ancak fecr-i sâdık içinde kayboluncaya kadar azaldığını iddia etmişlerdir; nitekim onlardan aktardığımız şeylerde bu sana geçmişti, belki de bu hisse göre değil takdire göredir. Müslim'in rivayet ettiği bir hadiste: «Bilâl'in ezanı da, fecir sütununun bu enine yayılanı da -yani o sütun ufkun etrafına yayılıncaya kadar- sizi yanıltmasın» buyrulmuştur. Hadiste buna ikincinin 'ârızı' denilmesinden iki şey anlaşılır: Birincisi, onun sabahın kendisinden doğduğu ışığa ârız olmasıdır. İkincisi, Yüce Allah'ın { وَالصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ } “Nefes aldığı zaman sabaha andolsun” [et-Tekvîr: 18] kavlindeki teneffüsün hissettirdiği gibi zuhuruna yakın hapsolunmasıdır; işte o hapsolunma anında menfez benzeri bir yerden bir şey nefes alır gibi dışarı çıkar. Hapsolunan şeyde müşahede edilen şudur ki: Bir kısmı birden çıktığında başı sonundan daha fazla olur. Sadık zâtın sözü buna delalet edebileceğinden, onun uzunluğunun, üst kısmının aydınlığının, zamanının farklılığının ve hisse uygun olarak tamamen yok olmasının sebebini haber verdiğinden dolayı bu açıklama, heyet ehlinin bütün bunlardan aciz kalan sözlerinden daha evlâdır.
ثانيهما أنه ﷺ أشار بالعارض إلى أن المقصود بالذات هو الصادق وأن الكاذب إنما قصد بطريق العرضية لينبه الناس به لقرب ذلك فينتبهوا ليدركوا فضيلة أول الوقت لاشتغالهم بالنوم الذي لولا هذه العلامة لمنعهم إدراك أول الوقت، فالحاصل أنه نور يبرزه الله تعالى من ذلك الشعاع أو يخلقه حينئذ علامة على قرب الصبح ومخالفا له في الشكل ليحصل التميز وتتضح العلامة العارضة من المعلم عليه المقصود فتأمل ذلك فإنه غريب مهم. وفي حديث عند أحمد «ليس الفجر الأبيض المستطيل في الأفق ولكن الفجر الأحمر المعترض» وفيه شاهد لما ذكر آخر. ومما يؤيد ما أشير إليه من الكوة ما أخرجه غير واحد عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن للشمس ثلاثمائة كوة تطلع كل يوم من كوة فلا بدع أنها عند قربها من تلك الكوة ينحبس شعاعها ثم يتنفس كما مر. وللقرافي المالكي وغيره كالأصبحي من الشافعية فيه كلام يوضحه ويبين صحة ما ذكر من الكوات ويوافق الاستشكال لكونه يظهر ثم يغيب. وحاصله وإن كان فيه طول لمس الحاجة إليه أنه بياض يطلع قبل الفجر ثم يذهب عند أكثر الأبصار دون الراصد المجد القوي النظر.
İkincisi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem 'ârız' tabiriyle asıl kastedilenin sadık fecir olduğuna, kâzib fecrin ise sabahın yaklaştığını insanlara haber verip onları uyandırmak ve bu işaret olmasaydı ilk vaktin faziletini kaçırmalarına sebep olacak olan uyku ile meşguliyetlerinden dolayı ilk vaktin faziletine yetişmelerini sağlamak için araz yoluyla kastedildiğine işaret etmiştir. Netice olarak o, sabahın yakınlığına bir işaret olmak üzere ve ayırt edilme hasıl olsun, ârız olan işaret kastedilen asıl alametten açıkça ayrılsın diye ondan farklı bir şekilde Allah Teâlâ'nın o ışıktan ortaya çıkardığı veya o anda yarattığı bir nurdur; bunu iyi düşün, zira bu garip ve mühim bir husustur. Ahmed'in rivayet ettiği bir hadiste: «Fecir, ufuktaki dikey beyazlık değil, enlemesine yayılan kırmızılıktır» buyrulmuştur; bunda en son zikredilene bir şahit vardır. Menfez (küve) işaretine destek veren hususlardan biri de birden fazla kişinin İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu haberdir: 'Güneşin üç yüz menfezi vardır, her gün bir menfezden doğar'; binaenaleyh güneşin o menfeze yaklaştığında ışığının hapsolması, sonra geçtiği üzere nefes alması yadırganamaz. Mâlikîlerden Karâfî ve Şâfiîlerden Asbahî gibi diğer âlimlerin bunu açıklayan, menfezler hakkında zikredilenlerin doğruluğunu beyan eden ve onun görünüp sonra kaybolmasından kaynaklanan müşkilata muvafık düşen sözleri vardır. Her ne kadar uzun olsa da ihtiyaç duyulduğu için bunun özeti şudur: O, fecirden önce doğan, sonra dikkatli ve güçlü bakan gözlemci müstesna çoğu gözden kaybolan bir beyazlıktır.
وذكر ابن بشير المالكي أنه من نور الشمس إذا قربت من الأفق فإذا ظهرت أنست به الأبصار فيظهر له أنه غاب وليس كذلك. ونقل الأصبحي أن بعضهم ذكر أنه يذهب بعد طلوعه ويعود مكانه ليلا وهو كثير من الشافعية، وإن أبا جعفر البصري بعد أن عرفه بأنه عند بقاء نحو ساعتين يطلع مستطيلا إلى نحو ربع السماء كأنه عمود وربما لم ير إذا
Mâlikîlerden İbn Beşîr, bunun ufka yaklaştığında güneşin nurundan kaynaklandığını; güneş göründüğünde gözlerin ona alıştığını, dolayısıyla kişiye o nurun kaybolmuş gibi göründüğünü, halbuki durumun öyle olmadığını belirtmiştir. Asbahî, bazılarının onun doğduktan sonra kaybolup yerinin geceye döndüğünü zikrettiklerini nakletmiştir ki bu Şâfiîlerin çoğunun görüşüdür. Ebû Ca'fer el-Basrî ise onu, yaklaşık iki saat kala göğün yaklaşık dörtte birine doğru sanki bir sütun gibi dikey olarak doğması şeklinde tarif ettikten ve
كان الجو نقيا شتاء وأبين ما يكون إذا كان الجو كدرا صيفا أعلاه دقيق وأسفله واسع ولا ينافي هذا ما تقدم من أن أعلاه أضوأ لأن ذلك عند أول الطلوع وهذا عند مزيد قربه من الصادق وتحته سواد ثم بياض ثم يظهر بياض يغشي ذلك كله ثم يعترض رده بأنه رصده نحو خمسين سنة فلم يره غاب وإنما ينحدر ليلتقي مع المعترض في السواد ويصيران فجرا واحدا. وزعم غيبته ثم عوده وهم أو رآه يختلف باختلاف الفصول فظنه يذهب، وبعض المؤقتين يقول:
kışın hava temiz olduğunda bazen görülmediğini, yazın hava bulanık olduğunda ise en belirgin şekilde görüldüğünü, üstünün ince ve altının geniş olduğunu belirttikten sonra -ki bu, üstünün daha aydınlık olduğuna dair geçen bilgiyle çelişmez; zira o ilk doğuş anındadır, bu ise sadık fecre iyice yaklaştığı andadır; altında siyahlık sonra beyazlık vardır, sonra bütün bunları kaplayan bir beyazlık belirir, ardından enlemesine yayılır- onun kaybolduğu görüşünü reddetmiş ve elli yıl boyunca onu gözlemlediğini, kaybolduğunu görmediğini, bilakis karanlıkta enlemesine yayılan ışıkla birleşmek üzere aşağıya doğru indiğini ve ikisinin tek bir fecir haline geldiğini söylemiştir. Onun kaybolup sonra geri döndüğü iddiası bir vehimdir yahut mevsimlerin değişmesiyle farklılaştığını görüp onun gittiğini zannetmiştir. Bazı muvakkitler şöyle der:
هو المجرة إذا كان الفجر بالسعود، ويلزمه أن لا يوجد إلا نحو شهرين في السنة قال القرافي: وقال آخرون هو شعاع يخرج من طباق بجبل قاف ثم أبطله بأن جبل قاف لا وجود له وبرهن عليه بما يرده ما جاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من طرق خرجها الحفاظ وجماعة منهم ممن التزموا تخريج الصحيح، وقول الصحابي ذلك ونحوه مما لا مجال للرأي فيه حكمه حكم المرفوع إلى النبي ﷺ، منها أن وراء أرضنا بحرا محيطا ثم جبلا يقال له قاف ثم أرضا ثم بحرا ثم جبلا وهكذا حتى عد سبعا من كل، وأخرج بعض أولئك عن عبد الله بن بريدة أنه جبل من زمرد محيط بالدنيا عليه كتفا السماء، وعن مجاهد مثله، وكما اندفع بذلك قوله: لا وجود له اندفع قوله أثره: ولا يجوز اعتقاد ما لا دليل عليه لأنه إن أراد بالدليل مطلق الأمارة فهذا عليه أدلة أو الأمارة العقلية فهذا مما يكفي فيه الظن كما هو جلي، ثم نقل عن القرافي عن أهل الهيئة أنه يظهر ثم يخفى دائما، ثم استشكله وأطال في جوابه بما لا يتضح إلا لمن أتقن علمي الهندسة والمناظر فأولى منه أن يختلف باختلاف النظر لاختلافه باختلاف الفصول والكيفيات العارضة لمحله فقد يدق في بعض ذلك حتى لا يرى أصلا وحينئذ فهذا عذر من عبر بأنه يغيب ثم تعقبه ظلمة، هذا ولا يخفى أن القول بحدوث ضوء الصبح بمجرد خلق الله تعالى لا عن سبب عادي كما يشير إليه كلام الإمام أهون من القول بأنه من شعاع يخرج من طباق جبل قاف. والقول بخروج الشعاع من هذا الطباق أهون من القول بخروج الشمس التي هي على ما بين في الأجرام مائة وستة وستون مثلا للأرض مع كسر تقدم على ما هو المشهور أو ثلاثمائة وستة وعشرون مثلا لها على ما قاله غياث الدين جمشيد الكاشي في رسالته سلم السماء أو ما يقرب من ذلك على ما في بعض الروايات من كوة من جبل محيط بالأرض.
'Fecir suûd burçlarında olduğunda o Samanyolu'dur.' Bu görüşe göre onun yılda ancak yaklaşık iki ay bulunması gerekir. Karâfî şöyle demiştir: 'Başkaları ise onun Kaf dağındaki tabakalardan çıkan bir ışık olduğunu söylemiştir.' Sonra o, Kaf dağının var olmadığını belirterek bunu iptal etmiş ve bunu reddeden deliller getirmiştir. Oysa bu iddia, huffâzın ve sahih rivayetleri tahriç etmeyi ilke edinen bir cemaatin tahriç ettiği yollarla İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayetlerle reddedilir; sahâbînin bu ve benzeri re'ye mahal olmayan konulardaki sözü, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû hükmündedir. Bu rivayetlerden birine göre yeryüzümüzün arkasında kuşatıcı bir deniz, sonra Kaf denilen bir dağ, sonra bir yer, sonra bir deniz, sonra bir dağ vardır ve bu şekilde her birinden yedi tane saymıştır. Onlardan bazıları Abdullah b. Büreyde'den, onun dünyayı kuşatan ve üzerinde semanın omuzları bulunan zümrütten bir dağ olduğunu rivayet etmişlerdir; Mücâhid'den de benzeri rivayet edilmiştir. Böylece onun 'Kaf dağının varlığı yoktur' sözü savuşturulduğu gibi, bunun ardından söylediği 'delili olmayan şeye inanmak caiz değildir' sözü de savuşturulmuş olur; zira eğer delilden mutlak işareti kastediyorsa buna dair deliller vardır; şayet aklî emâreyi kastediyorsa bu, açık olduğu üzere zannın yeterli olduğu hususlardandır. Sonra Karâfî'den heyet ehline nispetle onun daima görünüp sonra gizlendiği nakledilmiş, sonra bunu müşkil görüp cevabını ancak geometri ve optik (menâzır) ilimlerini iyi bilenlerin anlayabileceği şekilde uzatmıştır; bundan daha evlâ olanı ise mevsimlerin ve mahalline ârız olan keyfiyetlerin farklılaşması sebebiyle bakışa göre farklılık göstermesidir; nitekim bazen öyle incelir ki hiç görülmez; bu durumda 'kaybolur ve ardından karanlık gelir' şeklinde ifade eden kimsenin mazereti budur. Bununla birlikte gizli değildir ki, sabah aydınlığının İmam'ın sözünün işaret ettiği gibi âdi bir sebep olmaksızın sadece Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğini söylemek, Kaf dağının tabakalarından çıkan bir ışıktan olduğunu söylemekten daha hafiftir. Işığın bu tabakadan çıktığını söylemek ise, cirimler konusunda açıklandığı üzere yeryüzünün yüz altmış altı katı kadar -önceden meşhur olduğu üzere geçen küsuratla birlikte- veya Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî'nin Süllemü's-Semâ adlı risalesinde belirttiği gibi üç yüz yirmi altı katı yahut bazı rivayetlerde geçtiği üzere yeryüzünü kuşatan bir dağın menfezinden çıktığı gibi buna yakın bir büyüklükte olan güneşin çıktığını söylemekten daha hafiftir.
والخبر في ذلك إن صح وقلنا: إن له حكم المرفوع مما ينبغي تأويله وباب التأويل أوسع من تلك الكوة فإن كثيرا من الناس قد قطعوا دائرة الأرض على مدار السرطان مرارا ولم يجدوا أثرا لهذا الجبل المحيط الشامخ. وإثبات سبعة جبال وسبعة أبحر على الوجه السابق مما لا يخفى ما فيه أيضا. وكون الله تعالى لا يعجزه شيء مما لا يشك فيه إلا ملحد لكن الكلام في وقوع ما ذكر في الخارج. والذي تميل إليه قلوب كثير من الناس في أمر الصبح ما ذكره أهل الهيئة.
Bu konudaki haber şayet sahih ise ve merfû hükmünde olduğunu söylersek tevil edilmesi gereken şeylerdendir; zira tevil kapısı o menfezden daha geniştir; nitekim birçok insan Yengeç dönencesi üzerinde yeryüzü dairesini defalarca katetmiş ve bu kuşatıcı yüksek dağdan hiçbir iz bulamamıştır. Yedi dağ ve yedi denizin geçen şekilde ispat edilmesindeki durum da gizli değildir. Allah Teâlâ'yı hiçbir şeyin aciz bırakamayacağı hususu ise mülhitten başkasının şüphe etmeyeceği bir gerçektir; fakat söz, zikredilenlerin dış dünyada vuku bulup bulmadığı hakkındadır. Sabah meselesinde insanların çoğunun kalbinin meylettiği görüş, heyet ehlinin zikrettiği görüştür.
وقد بين أرسطوخس في الشكل الثاني من كتابه في جرم النيرين أن الكرة إذا اقتبست الضوء من كرة أعظم منها كان المضيء منها أعظم من نصفها. وقد بين أيضا في الشكل الأول من ذلك الكتاب أن كل كرتين مختلفتين أمكن أن يحيط بهما مخروط مستدير رأسه يلي أصغرهما ويكون المخروط مماسا لكل منهما على محيط دائرة، ولا شك أنه محيط بالشمس والأرض مخروط مؤلف من خطوط شعاعية رأسه يلي الأرض فيكون هذا المخروط مماسا للأرض على دائرة فاصلة بين المضيء والمظلم منها وهي دائرة صغيرة لأن الجزء المضيء من الأرض أصغر.
Aristarkus, İki Işıklı Cismin Büyüklükleri (Cirmü'n-Neyyireyn) adlı kitabının ikinci şeklinde beyan etmiştir ki bir küre kendisinden daha büyük bir küreden ışık aldığında, onun aydınlanan kısmı yarısından daha büyük olur. Yine o kitabın birinci şeklinde beyan etmiştir ki birbirinden farklı her iki küreyi, tepesi küçük olana bitişik olan ve her iki küreye bir daire çevresi boyunca teğet olan yuvarlak bir koni kuşatabilir. Şüphe yok ki güneş ile yeryüzünü, tepesi yeryüzüne bitişik olan ışınsal çizgilerden oluşmuş bir koni kuşatır; böylece bu koni, yeryüzüne onun aydınlık ve karanlık kısımlarını ayıran bir daire boyunca teğet olur; bu küçük bir dairedir, çünkü yeryüzünün aydınlık kısmı daha küçüktür.
وقد حققوا أن المستنير من الهواء كرة البخار سوى ما دخل في ظل مخروط الأرض وهي مستنيرة أبدا لكثافتها وإحاطة أشعة الشمس بها لكنها لا ترى في الليل لبعدها عن البصر وأن سهم المخروط أبدا في مقابلة جرم الشمس كما أشرنا إليه. ففي منتصف الليل يكون على دائرة نصف النهار وبعد ذلك يميل إلى جانب الغروب لحظة فلحظة إلى أن
Muhakkikler tahkik etmişlerdir ki havadan aydınlanan kısım, yerin koni gölgesine giren kısım hariç buhar küresidir; bu küre kesafeti ve güneş ışınlarının onu kuşatması sebebiyle daima aydınlıktır, fakat geceleyin gözden uzak olduğu için görülmez; koninin ekseni ise işaret ettiğimiz üzere daima güneş cirminin karşısındadır. Gece yarısında meridyen dairesi üzerinde bulunur, ondan sonra ise batı tarafına anbean meyleder; nihayet
يرى البياض في جانب المشرق على ما تقدم تفصيله وعلى هذا لا يلزم في الصورة التي ذكرها الإمام من مجاوزة مركز الشمس دائرة نصف الليل وطلوعها على أولئك الأقوام. واستنارة نصف العالم عندهم استنارة الربع الشرقي عندنا لاختلاف الوضع كما لا يخفى على المتأمل، والتزام القول بالكروية والمخروط ونحو ذلك مما ذكره أهل الهيئة لا بأس به، نعم اعتقاد صحة ما يقولونه مما علم خلافه من الدين بالضرورة أو علم بدليل قطعي كفر أو ضلال فتدبر.
geçen tafsilat üzere doğu tarafında beyazlık görülür. Buna göre İmam'ın zikrettiği, güneş merkezinin gece yarısı dairesini geçmesi ve o kavimlerin üzerine doğması suretinde onların yanında alemin yarısının aydınlanmasının bizim yanımızda doğu çeyreğinin aydınlanmasını gerektirmeyeceği anlaşılır; zira düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere konum farklıdır. Küresellik, koni ve heyet ehlinin zikrettiği benzeri görüşleri benimsemekte bir sakınca yoktur; evet, onların söylediklerinden dinden zaruri olarak hilafı bilinen veya kat'î bir delille aksi sabit olan şeylerin doğruluğuna inanmak küfür veya dalâlettir, iyi düşün.
وقرىء «فالق» بالنصب على المدح.
{ فالِقُ } kelimesi övgü (medih) üzere nasb ile de okunmuştur.
وقرأ النخعي «فلق الإصباح» وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً أي يسكن إليه من يتعب بالنهار ويستأنس به لاسترواحه فيه وكل ما يسكن إليه الرجل ويطمئن استئناسا به واسترواحا إليه من زوج أو حبيب يقال له: سكن، ومنه قيل للنار:
Nehaî { فلق الإصباح } şeklinde okumuştur. { وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً } “Geceyi de bir dinlenme zamanı yaptı”, yani gündüz yorulan kimse onda dinlenir ve onda istirahat ettiği için onunla sükûn bulur. Kişinin kendisiyle ünsiyet kurup dinlenerek sükûnet bulduğu ve huzura erdiği eş veya sevgili gibi her şeye 'seken' denir; bundan dolayı ateşe de
سكن لأنه يستأنس بها ولذا سموها مؤنسة.
onunla ünsiyet kurulduğu için 'seken' denilmiştir; bu yüzden onu 'mûdise' (ünsiyet veren) diye isimlendirmişlerdir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أن المعنى يسكن فيه كل طير ودابة. وروي نحوه عن ابن عباس، ومجاهد، رضي الله تعالى عنهم، فالمراد حينئذ جعل الليل مسكونا فيه أخذا له من السكون أي الهدوء والاستقرار كما في قوله تعالى:
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den mananın 'gecede her kuş ve hayvan sükûnete erer/dinlenir' şeklinde olduğunu rivayet etmiştir. İbn Abbas ve Mücâhid'den de radıyallâhu anhüm benzeri rivayet edilmiştir. Bu durumda kastedilen, sükûndan yani dinginlik ve istikrardan alınarak gecenin içinde sükûn bulunulan kılınmasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لِتَسْكُنُوا فِيهِ [يونس: ٦٧] وقرأ سائر السبعة إلا الكوفيين «جاعل» بالرفع. وقرىء شاذا بالنصب و «الليل» فيهما مجرور بالإضافة، ونصب سَكَناً عند كثير بفعل دل عليه هذا الوصف لا به لأنه يشترط في عمل اسم الفاعل كونه بمعنى الحال أو الاستقبال وهو هنا بمعنى الماضي كما يشهد به قراءة جَعَلَ.
{ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “İçinde dinlenesiniz diye” [Yûnus: 67]. Kûfeliler dışındaki yedi kıraat imamı ref ile 'câilün' okumuştur. Şâz olarak nasb ile de okunmuştur; her ikisinde de { اللَّيْلَ } kelimesi izafetle mecrurdur. Birçoklarına göre { سَكَناً } kelimesinin nasbı bu vasıfla değil, bu vasfın delalet ettiği bir fiille yapılmıştır; zira ism-i fâilin amel etmesi için şimdiki zaman veya gelecek zaman manasında olması şart koşulur, burada ise { جَعَلَ } kıraatinin şahitlik ettiği üzere geçmiş zaman manasındadır.
وجوز الكسائي وبعض الكوفيين عمله بمعنى الماضي مطلقا حملا له على الفعل الذي تضمن معناه. وبعضهم جوز عمله كذلك إذا دخلت عليه أل. وآخرون جوزوا عمله في الثاني إذا أضيف إلى الأول لشبهه بالمعروف باللام، وعلى هذا والأول لا يحتاج إلى تقدير فعل بل يكون الناصب هو الوصف، واختار بعضهم كونه الناصب أيضا لكن باعتبار أن المراد به الجعل المستمر في الأزمنة المختلفة لا الزمان الماضي فقط ولا يجري على هذا مجرى الصفة المشبهة لأن ذلك- كما قال بعض المحققين- فيما قصد به الاستمرار مشروط باشتهار الوصف بذلك الاستعمال وشيوعه فيه ونصبه في قراءتنا على أنه مفعول ثان لجعل.
Kisâî ve bazı Kûfeliler, anlamını içerdiği fiile hamlederek [ism-i fâilin] geçmiş zaman manasında mutlak olarak amel etmesini caiz görmüşlerdir. Bazıları ise ancak başına elif-lâm (el- takısı) dahil olduğunda bu şekilde amel etmesini caiz kabul etmişlerdir. Diğer bazıları da harf-i tarifli kelimeye benzediği için birinciye muzaf olduğunda ikincisinde amel etmesini caiz görmüşlerdir. Buna ve birinci görüşe göre bir fiil takdirine gerek kalmaz; aksine nasb eden bu vasfın kendisi olur. Bazıları da yine nasb edenin bu vasıf olduğunu tercih etmiş, ancak bununla sadece geçmiş zamanın değil, farklı zamanlarda sürekli olan yaratmanın kastedildiğini kabul etmişlerdir. Bu durumda [vasıf], sıfat-ı müşebbehe hükmünde cereyan etmez; zira bazı muhakkiklerin de ifade ettiği gibi, kendisiyle süreklilik kastedilen şeylerde bu durum, vasfın o kullanımda şöhret bulmuş ve onda yaygınlaşmış olması şartına bağlıdır. Bizim kıraatimizde { سَكَناً } kelimesinin nasbı ise { جَعَلَ } fiilinin ikinci mef'ûlü olması sebebiyledir.
وجوز أن يكون جَعَلَ بمعنى أحدث المتعدي لواحد فيكون نصبا على الحال وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ معطوفان على اللَّيْلَ وعلى قراءة من جره يكون نصبهما بجعل المقدر الناصب لسكنا أو بآخر مثله، وقيل:
{ جَعَلَ } fiilinin tek mef'ûl alan 'ihdas etti/yarattı' manasında olması da caizdir; bu takdirde [sekenen kelimesi] hâl olarak mansub olur. { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } “Güneşi ve ayı da...” [ifadeleri] { اللَّيْلَ } kelimesine matuftur. Onu [yani el-leyle kelimesini] mecrur okuyanın kıraatine göre ise bu iki kelimenin nasbı, 'sekenen' kelimesini nasb eden takdirî bir 'ceale' fiiliyle yahut onun gibi başka bir fiille yapılmıştır. Şöyle de denilmiştir:
بالعطف على محل اللَّيْلَ المجرور فإن إضافة الوصف إليه غير حقيقية إذا لم ينظر فيه إلى المضيء. وقرىء بالجر وهو ظاهر وبالرفع على الابتداء والخبر محذوف أي مجعولان حُسْباناً أي على أدوار مختلفة يحسب فيها الأوقات التي نيط بها العبادات والمعاملات أو محسوبان حسبانا. والحسبان بالضم مصدر حسب بالفتح كما أن الحسبان بالكسر مصدر حسب وهذا هو الأصل المسموع في نحو ذلك وما سواه وارد على خلاف القياس كما قيل.
Geçmiş zaman manası gözetilmediğinde vasfın ona [yani el-leyl kelimesine] izafeti hakiki olmadığından, mecrur olan { اللَّيْلَ } lafzının mahalline atfedilmiştir. Cer ile de okunmuştur ki bu açıktır; ibtida (özne) olarak ref ile de okunmuştur ve haberi mahzuftur; yani 'her ikisi kılınmıştır' takdirindedir. { حُسْباناً } “birer hesap [ölçüsü kıldı]”, yani ibadetlerin ve muamelelerin kendilerine bağlandığı vakitlerin hesaplandığı farklı devreler üzere [yaratılmışlardır] yahut bir hesaba göre hesaplanmışlardır. Damme ile okunan 'el-husbân' kelimesi, fetha ile okunan 'hasebe' fiilinin masdarıdır; nitekim kesre ile okunan 'el-hısbân' da 'hasibe' fiilinin masdarıdır. Benzer kelimelerde işitilen asıl kural budur; bunun dışındakiler ise denildiği üzere kıyasa aykırı olarak gelmiştir.
وعن أبي الهيثم أن حُسْباناً جمع حساب مثل ركبان وركاب وشهبان وشهاب وفي إرادته هنا بعد ذلِكَ إشارة إلى جعلهما كذلك.
Ebü'l-Heysem'den nakledildiğine göre { حُسْباناً } kelimesi; rukbân ve rikâb, şühbân ve şihâb gibi 'hisâb' kelimesinin çoğuludur. Burada bu çoğul manasının kastedilmesinde bir uzaklık vardır. { ذلِكَ } “İşte bu...”, onların bu şekilde kılınmasına bir işarettir.
وقال الطبرسي: إلى ما تقدم من فلق الإصباح وجعل الليل سكنا والشمس والقمر حسبانا، والجمهور على الأول وهو الظاهر، وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو منزلة المشار إليه وبعد منزلته أي ذلك التسيير البديع الشأن تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ أي الغالب القاهر الذي لا يتعاصاه شيء من الأشياء التي من جملتها تسييرهما على الوجه المخصوص الْعَلِيمِ المبالغ في العلم بجميع المعلومات التي من جملتها ما في ذلك التسيير من المصالح المعاشية والمعادية.
Tabersî şöyle demiştir: [Bu işaret] daha önce geçen sabahın yarılıp aydınlatılmasına, gecenin dinlenme vakti, güneş ile ayın da birer hesap ölçüsü kılınmasına yöneliktir. Âlimlerin çoğunluğu birinci görüştedir ve açık olan da budur. Bundaki uzaklık manası, işaret edilenin makamının yüceliğini ve mertebesinin yüksekliğini bildirmek içindir; yani bu eşsiz durumdaki yürüyüş ve idare, { تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ } “Azîz olanın takdiridir”, yani hiçbir varlığın kendisine boyun eğmemezlik edemediği gâlip ve kâhir olan Allah'ın takdiridir; nitekim bu iki cirmin belirlenmiş şekilde yürütülmesi de o varlıklardandır. { الْعَلِيمِ } “Alîm olanın [takdiridir]”, yani bu yürütmede bulunan dünyevî ve uhrevî maslahatlar da dahil olmak üzere bilinen her şeyi en mükemmel şekilde bilenin [takdiridir].
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ أي أنشأ أو صير لَكُمُ أي لأجلكم النُّجُومَ قيل: المراد بها ما عدا النيرين لأنها التي بها الاهتداء الآتي ولأن النجم يخص في العرف بما عداهما. وجوز أن يدخلا فيها فيكون هذا بيانا لفائدتهما العامة إثر بيان فائدتهما الخاصة، والمنجمون يقسمون النجوم إلى ثوابت وسيارات والسيارات سبع بإجماع المتقدمين وثمان بزيادة هرشل عند المنجمين اليوم. والثوابت لا يعلم عدتها إلا الله تعالى. والمرصود منها كما قال عبد الرحمن الصوفي: ألف وخمسة وعشرون بإدخال الضفيرة. ومن أخرجها قال: هي ألف واثنان وعشرون، ورتبوا الثوابت على ست أقدار وسموها أقدارا متزايدة سدسا سدسا، وجعلوا كل قدر على ثلاث مراتب أعظم. وأوسط. وأصغر ولهم تقسيمات لها باعتبارات أخر بنوا عليها ما بنوا ولا يكاد يسلم لهم إلا ما لم يلزم منه محذور في الدين.
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ } “O, var edendir”, yani yaratandır yahut kılan; { لَكُمُ } “sizin için”, yani sizin yararınıza; { النُّجُومَ } “yıldızları...”. Denilmiştir ki: Yıldızlardan kasıt, güneş ve ay dışındaki gök cisimleridir; zira ileride gelecek olan yol bulma bunlarla gerçekleşir ve örfte 'necm' kelimesi bu ikisi dışındakilere tahsis edilmiştir. Bu ikisinin de yıldıza dahil olması caiz görülmüştür; bu durumda söz konusu ayet, onların özel faydalarının belirtilmesinin ardından genel faydalarının açıklanması olur. Astronomlar yıldızları sâbiteler ve seyyâreler (gezegenler) olmak üzere ikiye ayırırlar. Seyyâreler önceki âlimlerin ittifakıyla yedi, günümüz astronomlarına göre ise Herschel'in ilavesiyle sekiz tanedir. Sabit yıldızların sayısını ise ancak Yüce Allah bilir. Abdurrahman es-Sûfî'nin belirttiği üzere bunlardan rasat edilenler, Zülüf (Saç/ed-Dafîre) takımyıldızı dahil edildiğinde bin yirmi beştir. Onu hariç tutan ise bin yirmi iki olduğunu söylemiştir. Sâbiteleri altı büyüklük derecesine göre sıralamışlar ve bunları altıda birer artan büyüklükler olarak adlandırmışlardır. Her büyüklük derecesini de en büyük, orta ve en küçük olmak üzere üç mertebeye ayırmışlardır. Bunlar için başka açılardan da kurguladıkları sistemleri üzerine bina ettikleri çeşitli taksimatları vardır; ancak dinde sakıncalı bir durum doğurmayan hususlar müstesna, söylediklerine pek itibar edilmez.
لِتَهْتَدُوا بِها بدل من ضمير لَكُمُ بإعادة العامل بدل اشتمال كأنه قيل جعل النجوم لاهتدائكم فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ أي في ظلمات الليل في البر والبحر، وإضافتها إليهما للملابسة أو في مشتبهات الطرق وسماها ظلمات على الاستعارة، وهذا افراد لبعض منافعها بالذكر حسبما يقتضيه المقام وإلا فهي أجدى من تفاريق العصا، وهي في جميع ما يترتب عليها كسائر الأسباب العادية لا تأثير لها بأنفسها ولا بأس في تعلم علم النجوم ومعرفة البروج والمنازل والأوضاع ونحو ذلك مما يتوصل به إلى مصلحة دينية.
{ لِتَهْتَدُوا بِها } “Onlarla yolunuzu bulasınız diye...”, âmilin tekrar edilmesiyle { لَكُمُ } ifadesindeki zamirden bedel-i iştimaldir; sanki 'Yıldızları, yolunuzu bulmanız için kıldı' denilmiş gibidir. { فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karanın ve denizin karanlıklarında...”, yani karada ve denizde gecenin karanlıklarında demektir. Karanlıkların karaya ve denize izafeti münasebet sebebiyledir; yahut yolların belirsizlikleri kastedilmiştir ve istiare yoluyla bunlara karanlıklar denilmiştir. Bu, makamın gerektirdiği ölçüde yıldızların bazı menfaatlerinin özel olarak zikredilmesidir; aksi takdirde yıldızlar sayılamayacak kadar çok faydaya sahiptir. Yıldızlar, kendilerine bağlanan bütün hususlarda diğer âdî (tabii) sebepler gibidir; kendi başlarına hiçbir tesirleri yoktur. Dini bir maslahata ulaştıran astronomi ilmini öğrenmekte, burçları, menzilleri, konumları ve benzeri şeyleri bilmekte hiçbir sakınca yoktur.
قال العلامة ابن حجر عليه الرحمة: والمنهي عنه من علم النجوم ما يدعيه أهلها من معرفة الحوادث الآتية في مستقبل الزمان كمجيء المطر ووقوع الثلج وهبوب الريح. وتغير الأسعار ونحو ذلك يزعمون أنهم يدركون ذلك بسير الكواكب لاقترانها وافتراقها، وهذا علم استأثر الله تعالى به لا يعلمه أحد غيره فمن ادعى علمه بذلك فهو فاسق بل ربما يؤدي به إلى الكفر، فأما من يقول: إن الاقتران أو الافتراق الذي هو كذا جعله الله تعالى علامة بمقتضى ما اطردت به عادته الإلهية على وقوع كذا وقد يتخلف فلا إثم عليه بذلك، وكذا الأخبار عما يدرك بطريق المشاهدة من علم النجوم الذي يعلم به الزوال وجهة القبلة وكم مضى وكم بقي من الوقت فإنه لا إثم فيه بل هو فرض كفاية، وأما ما
Allâme İbn Hacer -ona rahmet olsun- şöyle demiştir: Astronomi/yıldız ilminden yasaklanan kısım, bu ilimle uğraşanların gelecekte vuku bulacak yağmur yağması, kar düşmesi, rüzgâr esmesi, fiyatların değişmesi ve benzeri hadiseleri bilme iddialarıdır. Onlar bunu, gezegenlerin kavuşum (kıran) ve ayrılış hareketleriyle bildiklerini öne sürerler. Bu, Yüce Allah'ın kendi zâtına tahsis ettiği bir ilimdir ve O'ndan başka hiç kimse bunu bilemez; dolayısıyla bunu bildiğini iddia eden kimse fasıktır, hatta bu durum onu küfre dahi götürebilir. 'Allah Teâlâ'nın cari olan ilahi adeti gereğince falan kavuşum veya ayrılışı, şu olayın meydana gelmesine bir alamet kılmıştır, bazen de gerçekleşmeyebilir' diyen kimseye gelince, bundan ötürü ona bir günah yoktur. Aynı şekilde zeval vaktinin, kıble yönünün, ne kadar vaktin geçip ne kadar kaldığının bilindiği müşahede yoluyla kavranan astronomi ilminden haber vermekte de hiçbir günah yoktur; aksine bu farz-ı kifâyedir. Şuna gelince:
في حديث الصحيحين عن زيد بن خالد الجهني قال: «صلى بنا رسول الله ﷺ صلاة الصبح في أثر ماء- أي مطر- كان من الليل فلما انصرف أقبل علينا فقال: أتدرون ماذا قال ربكم؟ قالوا: الله تعالى ورسوله ﷺ أعلم قال: أصبح من عبادي مؤمن وكافر فأما من قال: مطرنا بفضل الله تعالى فذلك مؤمن بي كافر بالكواكب ومن قال: مطرنا بنوء كذا فذاك كافر بي مؤمن بالكواكب» .
Sahîhayn'da geçen Zeyd b. Hâlid el-Cühenî hadisinde şöyle denilmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, geceleyin yağan bir suyun -yani yağmurun- ardından bize sabah namazını kıldırdı. Namazdan çıkınca bize dönüp: 'Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?' dedi. 'Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem daha iyi bilir' dediler. Şöyle buyurdu: 'Kullarımdan kimi bana mümin, kimi de kâfir olarak sabahladı. Her kim: Allah Teâlâ'nın lütfu ve rahmetiyle bize yağmur yağdı derse, işte o bana iman etmiş, yıldızları inkâr etmiş olur. Her kim de: Şu ve şu yıldızın batışı/doğuşu sebebiyle bize yağmur yağdı derse, o da beni inkâr etmiş, yıldızlara iman etmiş olur.'”
فقد قال العلماء: إنه محمول على ما إذا قال ذلك مريدا أن النوء هو المحدث أما لو قال ذلك على معنى أن النوء علامة على نزول المطر ومنزله هو الله تعالى وحده فلا يكفر لكن يكره له قول ذلك لأنه من ألفاظ الكفر انتهى.
Âlimler şöyle demişlerdir: Bu hadis, kişi bunu yıldızın bizzat var edici/yağdırıcı olduğunu kastederek söylediği duruma hamledilir. Şayet bunu, yıldızın yağmurun inişine bir alamet olduğu ve onu indirenin yalnızca Allah Teâlâ bulunduğu manasında söylerse kâfir olmaz; ancak küfür lafızlarından olduğu için bu sözü söylemesi mekruh görülür, nakil sona erdi.
وأقول: قد كثرت الأخبار في النهي عن علم النجوم والنظر فيها،
Derim ki: Yıldız ilminden ve yıldızlara bakmaktan nehyeden rivayetler pek çoktur;
فقد أخرج ابن أبي شيبة وأبو داود وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ: «من اقتبس علما من النجوم اقتبس شعبة من السحر زاد ما زاد»
Nitekim İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd ve İbn Merdûye, İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Kim yıldızlardan bir ilim iktibas ederse, sihirden bir şube iktibas etmiş olur; [yıldız ilmini] artırdıkça [sihri de] artırır.'”
وأخرج الخطيب عن ميمون بن مهران. قال: قلت لابن عباس رضي الله تعالى عنهما أوصني قال أوصيك بتقوى الله تعالى وإياك وعلم النجوم فإنه يدعو إلى الكهانة.
Hatîb, Meymûn b. Mihrân'dan şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbas'a radıyallâhu anhümâ: 'Bana tavsiyede bulun' dedim. O da: 'Sana Allah Teâlâ'dan korkmanı tavsiye ederim. Yıldız ilminden de sakın; çünkü o kehânete sürükler' dedi.
وأخرج عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: نهاني رسول الله ﷺ عن النظر في النجوم. وعن أبي هريرة، وعائشة رضي الله تعالى عنهما نحوه،
Yine [Hatîb], Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni yıldızlara bakmaktan nehyetti.' Ebû Hureyre ve Âişe'den de radıyallâhu anhümâ benzeri rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: قال رسول الله ﷺ: «إن متعلم حروف أبي جادوراء في النجوم ليس له عند الله تعالى خلاق يوم القيامة» .
İbn Merdûye, İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ebcad harflerini öğrenip yıldızlara bakan kimsenin, kıyamet gününde Allah Teâlâ katında hiçbir nasibi yoktur.”
وأخرج هو والخطيب عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ تعلموا من النجوم ما تهتدون به في ظلمات البر والبحر ثم انتهوا»
O ve Hatîb, İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiklerine göre: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Yıldızlardan, karanın ve denizin karanlıklarında yolunuzu bulacak kadarını öğrenin, sonra bırakın.'”
إلى غير ذلك من الأخبار، ولعل ما تفيده من النهي
Daha bunlar gibi pek çok rivayet vardır. Bu rivayetlerin ifade ettiği yasaklama,
عن التعلم من باب سد الذرائع لأن ذلك العلم ربما يجر إلى محظور شرعا كما يشير إليه خبر ابن مهران. وكذا النهي عن النظر فيها محمول على النظر الذي كان تفعله الكهنة الزاعمون تأثير الكواكب بأنفسها والحاكمون بقطعية ما تدل عليه بتثليثها وتربيعها واقترانها ومقابلتها مثلا من الأحكام بحيث لا تتخلف قطعا على أن الوقوف على جميع ما أودع الله تعالى في كل كوكب مما يمتنع لغير علام الغيوب. والوقوف على البعض أو الكل في البعض لا يجدي نفعا ولا يفيد إلا ظنا المتمسك به كالمتمسك بحبال القمر والقابض عليه كالقابض على شعاع الشمس. نعم إن بعض الحوادث في عالم الكون والفساد قد جرت عادة الله تعالى بإحداثه في الغالب عند طلوع كوكب أو غروبه. أو مقارنته لكوكب آخر وفيما يشاهد عند غيبوبة الثريا وطلوعها وطلوع سهيل شاهد لما ذكرنا. ولا يبعد أن يكون ذلك من الأسباب العادية وهي قد تتخلف مسبباتها عنها سواء قلنا: إن التأثير عندها كما هو المشهور عن الأشاعرة أم قلنا:
öğrenilmesinden nehyedilmesi sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolu kapama) kabilindendir; zira bu ilim, İbn Mihrân'ın rivayetinin de işaret ettiği üzere şer'an yasak olan bir şeye sürükleyebilir. Aynı şekilde yıldızlara bakmanın yasaklanması da, yıldızların bizzat tesir sahibi olduğunu iddia eden ve onların teslis, terbi', iktiran ve mukabele gibi açılarından kesin hükümler çıkararak bu hükümlerin asla şaşmayacağına hükmeden kâhinlerin yaptığı bakışa hamledilir. Kaldı ki Allah Teâlâ'nın her bir yıldıza yerleştirdiği şeylerin tamamına muttali olmak gaybları en iyi bilenden başkası için imkânsızdır. Bazısına yahut bazısındaki bütün özelliklere muttali olmak ise hiçbir fayda sağlamaz ve zandan başka bir şey vermez; buna tutunan kimse ayın iplerine tutunan, bunu yakalayan kimse de güneşin ışığını avuçlayan gibidir. Evet, oluş ve bozuluş (kevn ve fesad) âlemindeki bazı hadiselerin, çoğunlukla bir yıldızın doğuşu veya batışı yahut başka bir yıldızla kavuşumu esnasında meydana gelmesi Allah Teâlâ'nın cari bir adetidir; Ülker (Süreyyâ) yıldızının batışı ve doğuşu ile Süheyl yıldızının doğuşu esnasında müşahede edilen durumlar bu zikrettiğimize şahittir. Bunların âdî (alışılagelmiş) sebeplerden olması uzak değildir; nitekim ister Eş'arîlerden meşhur olduğu üzere tesirin o esnada yaratıldığını söyleyelim, isterse:
إنها المؤثرة بإذن الله تعالى كما هو المنصور عند السلف، ويشير إليه كلام حجة الإسلام الغزالي في العلة. فمتى أخبر المجرب عن شيء من ذلك على هذا الوجه لم يكن عليه بأس. وما أخرجه الخطيب عن عكرمة أنه سأل رجلا عن حساب النجوم وجعل الرجل يتحرج أن يخبره فقال عكرمة: سمعت ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يقول: علم عجز الناس عنه وددت أني علمته.
Selef nezdinde üstün tutulan ve Hüccetü'l-İslâm Gazâlî'nin illet bahsindeki sözünün de işaret ettiği üzere onların Allah Teâlâ'nın izniyle müessir olduğunu söyleyelim, sebeplerin sonuçlarından geri kalması mümkündür. Dolayısıyla tecrübe sahibi bir kimse bu şekilde olan bir durumdan haber verdiğinde bunda bir sakınca olmaz. Hatîb'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, bir adama yıldız hesabını sormuş, adam da ona haber vermekten çekinmişti. Bunun üzerine İkrime: 'İbn Abbas'ın radıyallâhu anhümâ şöyle dediğini işittim: İnsanların kavramaktan âciz kaldığı bir ilimdir; onu bilmiş olmayı ne kadar çok isterdim' demiştir.
وما أخرجه الزبير بن بكار عن عبد الله بن حفص قال: خصت العرب بخصال بالكهانة، والقيافة، والعياقة، والنجوم، والحساب فهدم الإسلام الكهانة وثبت الباقي بعد ذلك، وقول الحسن بن صالح: سمعت عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في النجوم: ذلك علم ضيعه الناس فلعل ذلك إن صح محمول على نحو ما قلنا. وبعد هذا كله أقول: هو علم لا ينفع والجهل به لا يضر فما شاء الله تعالى كان وما لم يشأ لم يكن قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ أي بينا الآيات المتلوة المذكورة لنعمه سبحانه التي هذه النعمة من جملتها أو الآيات التكوينية الدالة على شؤونه تعالى فصلا فصلا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ معاني الآيات المذكورة فيعملون بموجبها أو يتفكرون في الآيات التكوينية فيعلمون حقيقة الحال، وتخصيص التفصيل بهم مع عمومه للكل لأنهم المنتفعون به.
Zübeyr b. Bekkâr'ın Abdullah b. Hafs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Araplar kehânet, kıyâfet (iz sürme), ıyâfe (kuşların uçuşundan uğur/uğursuzluk çıkarma), yıldızlar ve hesap hasletleriyle öne çıkmışlardı. İslam kehâneti yıktı, bundan sonra diğerlerini ise yerinde bıraktı.' Hasan b. Sâlih'in: 'İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ işittiğime göre o, yıldızlar hakkında: Bu, insanların zayi ettiği bir ilimdir demiştir' sözü de -eğer sahihse- muhtemelen bizim söylediğimiz manaya hamledilir. Bütün bunlardan sonra derim ki: O, faydası olmayan ve bilinmemesi zarar vermeyen bir ilimdir; zira Allah Teâlâ'nın dilediği olmuş, dilemediği ise olmamıştır. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Ayetleri detaylıca açıkladık”, yani bu nimetin de dahil olduğu Sübhânehu'nun nimetlerini zikreden okunmuş ayetleri yahut Yüce Allah'ın şanlarına delalet eden tekvînî ayetleri kısım kısım beyan ettik; { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir kavim için”, yani zikredilen ayetlerin manalarını bilip gereğiyle amel eden yahut tekvînî ayetler üzerinde tefekkür edip gerçeğin mahiyetini bilen kimseler için [açıkladık]. Açıklamanın herkese şamil olmasına rağmen bu kimselere tahsis edilmesi, ondan faydalananların yalnızca onlar olması sebebiyledir.
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ أي آدم ﵇ وهو تذكير لنعمة أخرى فإن رجوع الكثرة إلى أصل واحد أقرب إلى التواد والتعاطف. وفيه أيضا دلالة على عظيم قدرته ﷾ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ أي فلكم استقرار في الأصلاب أو فوق الأرض واستيداع في الأرحام أو في القبر أو موضع استقرار واستيداع فيما ذكر، وجعل الصلب مقر النطفة والرحم مستودعها لأنها تحصل في الصلب لا من قبل شخص آخر وفي الرحم من قبل الأب فأشبهت الوديعة كأن الرجل أودعها ما كان عنده، وجعل وجه الأرض مستقرا وبطنها مستودعا لتوطنهم في الأول واتخاذهم المنازل والبيوت فيه وعدم شيء من ذلك في الثاني، وقيل: التعبير عن كونهم في الأصلاب أو فوق الأرض بالاستقرار لأنهما مقرهم الطبيعي كما أن التعبير عن كونهم في الأرحام أو في القبر بالاستيداع لما أن كلّا منهما ليس بمقرهم الطبيعي.
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır”, yani Âdem'den aleyhisselâm [yaratandır]. Bu, başka bir nimetin hatırlatılmasıdır; zira çokluğun tek bir asla dönmesi, karşılıklı sevgi ve şefkate daha yakındır. Bunda ayrıca O'nun celle celâlühû azametli kudretine de bir delil vardır. { فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } “Artık bir karar yeri, bir de emanet yeri vardır”, yani sizin için sulplerde bir karar kılma yahut yeryüzünde bir yerleşme, rahimlerde bir emanet durma yahut kabirde bir emanet kalma vardır; yahut zikredilen hususlarda bir karar yeri ve bir emanet yeri vardır. Sulbün nutfenin karar yeri, rahmin ise emanet yeri kılınması; nutfenin sulbte başka bir şahıs vasıtasıyla değil bizzat bulunması, rahimde ise baba tarafından ulaştırılması sebebiyledir; dolayısıyla adamın yanındakini emanet bırakması gibi bir emanete benzemiştir. Yeryüzünün üstü ilkinde yerleşip orada menziller ve evler edindikleri için karar yeri kılınmış, yerin altı ise ikincisinde bunlardan hiçbir şey bulunmadığı için emanet yeri kılınmıştır. Şöyle de denilmiştir: Sulplerde veya yeryüzünün üstünde bulunmalarının 'istikrar' ile ifade edilmesi, buraların onların tabii karar yeri olması sebebiyledir; rahimlerde veya kabirde bulunmalarının 'istiydâ' (emanet edilme) ile ifade edilmesi ise bunların her birinin onların tabii karar yeri olmaması sebebiyledir.
وأخرج جماعة منهم الحاكم وصححه من طرق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المستقر الرحم والمستودع الأصلاب، وجاء في رواية أن حبر تيماء كتب إليه يسأله رضي الله تعالى عنه عن ذلك فأجابه بما ذكر.
Hâkim'in de aralarında bulunduğu bir grup muhaddis -ve Hâkim bunu sahihlemiştir-, farklı yollarla İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ karar yerinin rahim, emanet yerinin ise sulpler olduğunu rivayet etmişlerdir. Bir rivayette geldiğine göre Teymâ Yahudi âlimi, İbn Abbas'a radıyallâhu anh bir mektup yazarak bunu sormuş, o da zikredilen şekilde cevap vermiştir.
ويؤيد تفسير المستقر بالرحم قوله تعالى: وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ [الحج: ٥] وأما تفسير المستودع بالأصلاب فقال شيخ الإسلام: إنه ليس بواضح وليس كما قال، فقد ذكر الإمام بعد أن فرق بين المستقر والمستودع بأن المستقر أقرب إلى الثبات من المستودع، ومما يدل على قوة هذا القول يعني المروي- عن ابن عباس رضي الله
Karar yerinin rahim olarak tefsir edilmesini Yüce Allah'ın şu kavli teyit etmektedir: { وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ } “Dilediğimizi rahimlerde durdururuz” [Hac: 5]. Emanet yerinin sulpler olarak tefsir edilmesine gelince, Şeyhülislam bunun açık olmadığını söylemiştir; ancak durum onun dediği gibi değildir. Nitekim İmam [Râzî], müstekar ile müstevda' arasını müstekarrın müstevda'a nispetle sebata daha yakın olduğunu belirterek ayırdıktan sonra bu görüşün -yani İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilen görüşün-
تعالى عنهما- أن النطفة الواحدة لا تبقى في صلب الأب زمانا طويلا والجنين يبقى زمانا طويلا، ولما كان المكث في الرحم أكثر مما في صلب الأب كان حمل الاستقرار على المكث في الرحم أولى. ويلزم ذلك أن حمل الاستيداع على المكث في الصلب أولى. وأنا أقول: لعل حمل المستودع على الصلب باعتبار أن الله تعالى بعد أن أخرج من بني آدم ﵇ من ظهورهم ذريتهم يوم الميثاق وأشهدهم على أنفسهم وكان ما كان ردهم إلى ما أخرجهم منه فكأنهم وديعة هناك تخرج حين يشاء الله تعالى ذلك، وقد أطلق ابن عباس رضي الله تعالى عنهما اسم الوديعة على ما في الصلب صريحا. فقد أخرج عبد الرزاق عن سعيد بن جبير قال: قال لي ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أتزوجت؟ قلت: لا وما ذلك في نفسي اليوم قال: إن كان في صلبك وديعة فستخرج.
kuvvetine delalet eden hususlardan birinin şu olduğunu zikretmiştir: Tek bir nutfe babanın sulbünde uzun süre kalmaz, cenin ise [rahimde] uzun süre kalır. Rahimde kalış süresi babanın sulbündekinden daha fazla olduğuna göre, istikrarı rahimde kalmaya hamletmek daha evladır. Bunun gereği olarak istiydâ'ı (emanet edilmeyi) de sulpte kalmaya hamletmek daha evla olur. Ben de derim ki: Müstevda'ın sulbe hamledilmesi, muhtemelen Yüce Allah'ın Âdemoğullarının aleyhimüsselâm sırtlarından zürriyetlerini misak günü çıkarıp onları kendilerine şahit tutması ve olanlar olduktan sonra onları çıkardığı yere geri döndürmesi itibariyledir; dolayısıyla onlar Allah Teâlâ dilediği vakit çıkmak üzere orada bir emanet gibidirler. Nitekim İbn Abbas radıyallâhu anhümâ sulbtekine açıkça 'emanet' (vedîa) ismini vermiştir. Nitekim Abdürrezzâk, Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ bana: 'Evlendin mi?' dedi. Ben: 'Hayır, bugün için içimde böyle bir niyet yok' dedim. O da: 'Eğer sulbünde bir emanet varsa, mutlaka çıkacaktır' dedi.
وروي تفسير المستودع بالدنيا والمستقر بالقبر عن الحسن وكان يقول: يا ابن آدم أنت وديعة في أهلك ويوشك أن تلحق بصاحبك وينشد قول لبيد:
Müstevda'ın dünya, müstekarrın ise kabir olarak tefsiri Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilmiştir. O şöyle derdi: 'Ey Âdemoğlu! Sen ailende bir emanetsin ve pek yakında arkadaşına kavuşacaksın.' Ardından Lebîd'in şu beytini okurdu:
وما المال والأهلون إلا وديعة ... ولا بد يوما أن ترد الودائع
'Mal ve aile birer emanetten başka nedir ki? ... Elbet bir gün emanetler geri verilecektir.'
وقال سليمان بن زيد العدوي في هذا المعنى:
Süleyman b. Zeyd el-Adevî de bu manada şöyle demiştir:
فجع الأحبة بالأحبة قبلنا ... فالناس مفجوع به ومفجع
'Bizden öncekiler sevdiklerinin acısıyla yandılar ... İnsanlar ya acı çeken ya da acı verilendir.'
مستودع أو مستقر مدخلا ... فالمستقر يزوره المستودع
'Giriş yeri itibariyle bir emanettir veya bir karar yeridir ... Karar yerinde olanı, emanet yerindeki ziyaret eder.'
وعن أبي مسلم الأصفهاني أن المستقر الذكر لأن النطفة إنما تتولد في صلبه والمستودع الأنثى لأن رحمها شبيه بالمستودع لتلك النطفة فكأنه قيل: وهو الذي خلقكم من نفس واحدة فمنكم ذكر ومنكم أنثى.
Ebû Müslim el-İsfahânî'den nakledildiğine göre müstekar erkektir; çünkü nutfe ancak onun sulbünde meydana gelir; müstevda' ise kadındır, çünkü onun rahmi o nutfe için bir emanet yerine benzer. Sanki şöyle denilmiştir: 'O, sizi tek bir nefisten yarattı; sizden kiminiz erkek, kiminiz de dişidir.'
وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «فمستقر» بكسر القاف وهو حينئذ اسم فاعل بمعنى قار ومستودع اسم مفعول والمراد فمنكم مستقر ومنكم مستودع. ووجه كون الأول معلوما والثاني مجهولا أن الاستقرار هنا بخلاف الاستيداع والمتعاطفان على القراءة الأولى مصدران أو اسما مكان ولا يجوز أن يكون الأول اسم مفعول لأن استقر لا يتعدى وكذا الثاني ليكون كالأول قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ المبينة لتفاصيل خلق البشر ومن جملتها هذه الآية لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ معاني ذلك، قيل: ذكر مع ذكر النجوم يَعْلَمُونَ ومع ذكر إنشاء بني آدم يَفْقَهُونَ لأن الإنشاء من نفس واحدة وتصريفهم بين أحوالهم المختلفة ألطف وأدق صنعة وتدبيرا فكان ذكر الفقه الذي هو استعمال فطنة وتدقيق نظر مطابقا له، وهو مبني على أن الفقه أبلغ من العلم، وقيل: هما بمعنى إلا أنه لما أريد فصل كل آية بفاصلة تنبيها على استقلال كل منهما بالمقصود من الحجة وكره الفصل بفاصلتين متساويتين لفظا للتكرار عدل إلى فاصلة مخالفة تحسينا للنظم وافتنانا في البلاغة.
İbn Kesîr ve Ebû Amr, kaf harfinin kesresiyle 'fe-müstekırrun' şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde o, karar kılan (yerleşen) manasında ism-i fâildir; 'müstevdaun' ise ism-i mef'ûldür. Murad ise 'sizden yerleşen de vardır, emanet bırakılan da vardır' demektir. Birincisinin malum (etken), ikincisinin meçhul (edilgen) olmasının sebebi, buradaki istikrarın istiydâ'ın aksine olmasıdır. Birinci kıraate göre birbirine matuf olan bu iki kelime masdar veya mekân ismidir; birincisinin ism-i mef'ûl olması caiz değildir, çünkü 'istekarra' fiili lâzımdır (geçişsizdir); ikincisinin de birinci gibi olması için ism-i mef'ûl olmaması gerekir. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Ayetleri detaylıca açıkladık”, yani insanın yaratılış ayrıntılarını açıklayan ayetleri -ki bu ayet de onlardandır- açıkladık; { لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } “anlayan bir kavim için”, yani bunun manalarını kavrayan kimseler için. Denilmiştir ki: Yıldızların zikriyle birlikte { يَعْلَمُونَ } “bilirler”, Âdemoğullarının yaratılışının zikriyle birlikte ise { يَفْقَهُونَ } “anlarlar/kavrarlar” buyrulmuştur; çünkü tek bir nefisten yaratılma ve onların farklı hâller arasında evrilip çevrilmesi daha latîf, daha ince bir sanat ve tedbirdir; dolayısıyla bir incelik ve derinlemesine bakış sergilemek demek olan 'fıkıh' kelimesinin zikri buna daha uygun düşmüştür. Bu izah, fıkhın ilimden daha beliğ olduğu esasına dayanır. Şöyle de denilmiştir: İkisi aynı anlamdadır; ancak delil olma gayesi bakımından her iki ayetin bağımsızlığına dikkat çekmek için her ayetin sonunun bir fasıla ile ayrılması murad edildiğinde, tekrardan kaçınmak maksadıyla lafzen birbirine denk iki fasıla ile ayırmak hoş karşılanmamış, nazmı güzelleştirmek ve belagatte çeşitlilik sağlamak üzere farklı bir fasılaya yönelinmiştir.
وذكر ابن المنير وجها آخر في تخصيص الأولى بالعلم والثانية بالفقه وهو أنه لما كان المقصود التعريض بمن لا يتدبر آيات الله تعالى ولا يعتبر بمخلوقاته. وكانت الآيات المذكورة أولا خارجة عن أنفس النظار إذ النجوم والنظر فيها وعلم الحكمة الإلهية في تدبيره لها أمر خارج عن نفس الناظر ولا كذلك النظر في إنشائهم من نفس واحدة وتقليبهم في أطوار مختلفة وأحوال متغايرة فإنه نظر لا يعدو نفس الناظر ولا يتجاوزها فإذا تمهد هذا فجهل الإنسان بنفسه وأحواله وعدم النظر والتفكر فيها أبشع من جهله بالأمور الخارجة عنه كالنجوم والأفلاك ومقادير سيرها وتقلبها، فلما كان الفقه أدنى درجات العلم إذ هو عبارة عن الفهم نفي بطريق التعريض عن أبشع القبيلتين جهلا وهم الذين لا يتبصرون في أنفسهم ونفي الأدنى أبشع من نفي الأعلى فخص به أسوأ الفريقين حالا. ويَفْقَهُونَ هاهنا مضارع فقه الشيء بكسر القاف إذا فهمه ولو أدنى فهم، وليس من فقه بالضم لأن تلك درجة عالية ومعناه صار فقيها. ثم ذكر أنه إذا قيل:
İbnü'l-Müneyyir, birincisinin ilme, ikincisinin ise fıkha tahsis edilmesinde başka bir vecih zikretmiştir: Kastedilen husus, Allah Teâlâ'nın ayetleri üzerinde düşünmeyen ve yarattıklarından ibret almayan kimselere tarizde bulunmaktır. İlk olarak zikredilen ayetler bakanların nefislerinin dışındaydı; zira yıldızlar, onlara bakmak ve Allah'ın onları idare etmesindeki ilahî hikmeti bilmek, bakanın kendi nefsinin dışındaki bir husustur. İnsanların tek bir nefisten yaratılışı ve onların farklı evrelerde, değişik hâllerde hâlden hâle dönüştürülmesine bakmak ise böyle değildir; çünkü bu bakış bakanın kendi nefsini aşmaz ve onun ötesine geçmez. Bu durum temellendirildiğinde, insanın kendi nefsi ve hâlleri konusundaki cehaleti, bunlar üzerinde bakıp düşünmemesi, yıldızlar, felekler, onların hareket miktarları ve dönüşleri gibi kendi dışındaki şeylere yönelik cehaletinden daha çirkindir. Fıkıh, sadece anlamaktan ibaret olduğu için ilmin en alt derecesi olduğundan; cehalet bakımından iki fırkadan daha çirkin olan, yani kendi nefislerine ibretle bakmayan kimselerden tariz yoluyla nefyedilmiştir. En alt derecenin nefyedilmesi en üst derecenin nefyedilmesinden daha çirkin olduğundan, bu ifade hâli en kötü olan fırkaya tahsis edilmiştir. Buradaki { يَفْقَهُونَ } fiili, bir şeyi en ufak bir şekilde de olsa anladığında kullanılan, kaf harfinin kesresiyle 'fekıhe' fiilinin muzarisidir; kaf harfinin dammesiyle 'fakuhe'den değildir; çünkü o yüksek bir mertebedir ve 'fakih oldu' manasına gelir. Ardından şöyle demiştir:
فلان لا يفقه شيئا كان أذم في العرف من قولك: فلان لا يعلم شيئا وكان معنى قولك: لا يفقه شيئا ليست له أهلية الفهم وإن فهم، وأما قولك: لا يعلم شيئا فغايته عدم حصول العلم له وقد يكون له أهلية الفهم والعلم لو تعلم. واستدل على أن التارك للتفكر في نفسه أجهل وأسوأ حالا من التارك للفكرة في غيره بقوله سبحانه: وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذاريات: ٢٠، ٢١] فخص التبصر في النفس بعد اندراجها فيما في الأرض من الآيات وأنكر على من لا يتبصر في نفسه إنكارا مستأنفا والله تعالى أعلم بأسرار كلامه.
'Filanca hiçbir şey fıkhetmiyor (anlamıyor)' denildiğinde bu, örfte senin 'Filanca hiçbir şey bilmiyor' demenden daha yerici olur. Senin 'Hiçbir şey anlamıyor' sözünün anlamı, anlasa bile anlama kabiliyetinin bulunmadığıdır. 'Hiçbir şey bilmiyor' sözüne gelince, bunun varacağı son nokta onda bilginin hasıl olmamasıdır; oysa öğrense anlama ve bilme kabiliyeti olabilir. Kendi nefsi üzerinde düşünmeyi terk edenin, başkası üzerinde düşünmeyi terk edenden daha cahil ve hâlce daha kötü olduğuna Yüce Allah'ın şu kavlini delil getirmiştir: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ * وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kesin inananlar için yeryüzünde ayetler vardır. Kendi nefislerinizde de [ayetler vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz?” [Zâriyât: 20-21]. Nefis, yeryüzündeki ayetlerin kapsamına girdikten sonra nefiste basiretle düşünmeyi ayrıca tahsis etmiş ve kendi nefsinde basiretle düşünmeyen kimseyi yeni bir kınamayla kınamıştır. Kelâmının sırlarını en iyi Yüce Allah bilir.
وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً تذكير لنعمة أخرى من نعمه سبحانه الجليلة المنبئة عن كمال قدرته ﷿ وسعة رحمته، والمراد من الماء المطر ومن السماء السحاب أو الكلام على تقدير مضاف أي من جانب السماء.
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } “O, gökten su indirendir”, O'nun celle ve alâ kemâl-i kudretini ve rahmetinin genişliğini haber veren yüce nimetlerinden bir diğerinin hatırlatılmasıdır. Sudan maksat yağmur, semâdan maksat ise buluttur; yahut söz takdirî bir muzaf üzeredir; yani 'gök tarafından' demektir.
وقيل: الكلام على ظاهره والإنزال من السماء حقيقة إلى السحاب ومنه إلى الأرض واختاره الجبائي، واحتج على فساد قول من يقول: إن البخارات الكثيرة تجتمع في باطن الأرض ثم تصعد وترتفع إلى الهواء وينعقد السحاب منها ويتقاطر ماء وذلك هو المطر المنزل بوجوه. أحدها أن البرد قد يوجد في وقت الحر بل في حميم الصيف ونجد المطر في أبرد وقت ينزل غير جامد. وذلك يبطل ما ذكر. ثانيها أن البخارات إذا ارتفعت وتصاعدت تفرقت وإذا تفرقت لم يتولد منها قطرات الماء بل البخار إنما يجتمع إذا اتصل بسقف أملس كما في بعض الحمامات أما إذا لم يكن كذلك لم يسل منه ماء كثير فإذا تصاعدت البخارات في الهواء وليس فوقها سطح أملس تتصل به وجب أن لا يحصل منها شيء من الماء.
Şöyle de denilmiştir: İfade zahiri üzeredir ve indirme hakikatte gökten buluta, oradan da yere doğrudur; Cübbâî bu görüşü tercih etmiştir. O; yerin altında çok miktarda buharın toplandığını, sonra yükselip havaya çıktığını, bunlardan bulutun oluşup su damlacıklarına dönüştüğünü ve indirilen yağmurun işte bu olduğunu söyleyen kimselerin görüşünün bozukluğuna birkaç vecihle delil getirmiştir. Birincisi: Soğuk bazen sıcak vakitte, hatta yaz sıcağında bulunabilmektedir; en soğuk vakitte ise yağmurun donmamış olarak indiğini görmekteyiz. Bu durum zikredilen görüşü iptal eder. İkincisi: Buharlar yükselip yukarı çıktığında dağılırlar; dağıldıklarında ise onlardan su damlaları meydana gelmez. Bilakis buhar, ancak bazı hamamlarda olduğu gibi pürüzsüz bir tavana temas ettiğinde toplanır; böyle olmadığında ise ondan çok su akmaz. Buharlar havaya yükseldiğinde üzerlerinde temas edecekleri pürüzsüz bir yüzey bulunmadığına göre onlardan hiçbir suyun hasıl olmaması gerekir.
ثالثها أنه لو كان تولد المطر من صعود البخارات فهي دائمة الارتفاع من البحار فوجب أن يدوم هناك نزول المطر وحيث لم يكن كذلك علمنا فساد ذلك القول. ثم قال: والقوام إنما احتاجوا إلى هذا القول لأنهم اعتقدوا أن الأجسام قديمة فيمتنع دخول الزيادة والنقصان فيها. وحينئذ لا معنى لحدوث الحوادث إلا اتصاف تلك الذوات بصفة بعد أن كانت موصوفة بصفة أخرى. ولهذا السبب احتاجوا في تكوين كل شيء عن مادة معينة. وأما المسلمون فلما اعتقدوا أن الأجسام محدثة وأن خالق العالم فاعل مختار قادر على خلق الأجسام كيف شاء وأراد فعند هذا لا حاجة إلى استخراج هذه التكلفات وحيث دل ظاهر القرآن على أن الماء إنما ينزل من السماء ولا دليل على امتناع هذا الظاهر وجب القول بحمله عليه انتهى. ولا يخفى على من راجع كتب القوم أنهم أجابوا عن جميع تلك الوجوه. وأن الذي دعاهم إلى القول بذلك ليس مجرد ما ذكر بل القول بامتناع الخرق والالتئام أيضا ووجود كرة النار تحت السماء وانقطاع عالم العناصر عندها ومشاهدة من على جبل شامخ سحابا يمطر مع عدم مشاهدة ماء نازل من السماء إليه إلى غير ذلك. وهذا وإن كان بعضه مما قام الدليل الشرعي على بطلانه وبعضه مما لم يقم الدليل عليه ولم يشهد بصحته الشرع لكن مشاهدة من على الجبل ما ذكر ونحوها يستدعي صحة قولهم في الجملة ولا أرى فيه بأسا، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: ما من قطرة تنزل إلا ومعها ملك، وهو عند الكثير محمول على ظاهره.
Üçüncüsü: Şayet yağmurun oluşumu buharların yükselmesinden kaynaklansaydı, buharlar denizlerden sürekli yükseldiğine göre orada yağmur inişinin de sürekli olması gerekirdi; durum böyle olmadığına göre bu görüşün bozukluğunu anlarız. Sonra şöyle demiştir: Filozoflar bu görüşe ancak cisimlerin kadîm olduğuna inandıkları için ihtiyaç duymuşlardır; zira onlara göre cisimlere artma ve eksilmenin girmesi imkânsızdır. Bu durumda hâdiselerin meydana gelmesi, o zâtların başka bir sıfatla vasıflı iken sonra bir sıfatla vasıflanmasından başka bir anlam taşımaz. İşte bu sebeple her şeyin belirli bir maddeden meydana gelmesine ihtiyaç duymuşlardır. Müslümanlara gelince; onlar cisimlerin sonradan yaratılmış olduğuna ve âlemin yaratıcısının cisimleri nasıl diler ve isterse öylece yaratmaya kādir, muhtar bir fail olduğuna inandıklarından, bu tür zorlamalara başvurmaya ihtiyaç kalmaz. Kur'an'ın zahiri suyun ancak semâdan indiğine delalet ettiğine ve bu zahirin imkânsızlığına dair bir delil de bulunmadığına göre onu zahirine hamletmek vaciptir, nakil bitti. O felsefecilerin kitaplarına müracaat eden kimseye gizli kalmaz ki onlar bu vecihlerin tamamına cevap vermişlerdir. Onları bu görüşe sevk eden de sadece zikredilenler değil; yarılma ve bitişmenin (hark ve iltiyâmın) imkânsız olduğunu söylemeleri, semânın altında ateş küresinin bulunması ve unsurlar âleminin orada sona ermesi, yüksek bir dağda bulunan kimsenin gökten buluta doğru inen bir su görmeksizin yağmur yağdıran bulutu müşahede etmesi ve daha başka hususlardır. Bunların bir kısmı şer'î delilin bâtıl olduğunu gösterdiği hususlardan, bir kısmı da hakkında delil bulunmayan ve doğruluğuna şeriatın şahitlik etmediği hususlardan olsa bile, dağdaki kimsenin bu zikredileni ve benzerlerini müşahede etmesi onların söylediklerinin genel olarak doğruluğunu gerektirir ve bunda bir sakınca görmüyorum. İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ: 'İnen her damla ile birlikte mutlaka bir melek vardır' dediği rivayet edilmiştir; bu söz birçoklarına göre zahirine hamledilir.
والفلاسفة يحملون هذا الملك على الطبيعة الحالة في تلك الجسمية الموجبة لذلك النزول، وقيل: هو نور مجرد عن المادة قائم بنفسه مدبر للقطر حافظ إياه، ويثبت أفلاطون هذا النور المجرد لكل نوع من الأفلاك والكواكب والبسائط العنصرية ومركباتها على ما ذهب إليه صاحب الإشراق وهو أحد الأقوال في المثل الأفلاطونية، ويشير إلى نحو ذلك كلام الشيخ صدر الدين القونوي في تفسير الفاتحة، ونصب ماءً على المفعولية لأنزل، وتقديم المفعول غير الصريح عليه لما مر مرارا فَأَخْرَجْنا بِهِ أي بسبب الماء، والفاء للتعقيب وتعقيب كل شيء بحسبه. وأُخْرِجْنا عطف على أَنْزَلَ والالتفات إلى التكلم إظهارا لكمال العناية بشأن ما أنزل الماء لأجله، وذكر بعضهم نكتة خاصة لهذا الالتفات غير ما ذكر وهي أنه سبحانه لما ذكر فيما مضى ما ينبهك على أنه الخالق اقتضى ذلك التوجه إليه حتى
Filozoflar bu meleği, o cisimde bulunan ve o inişi gerektiren tabiata hamlederler. Denilmiştir ki: O, maddeden mücerred, kendi zâtıyla kaim, damlayı sevk ve muhafaza eden bir nurdur. Eflâtun, İşrâk felsefesi sahibinin benimsediği üzere feleklerin, yıldızların, basit unsurların ve bunların bileşiklerinin her bir türü için maddeden mücerred bu nuru kabul eder ki bu Eflâtunî ideler hakkındaki görüşlerden biridir. Şeyh Sadreddin Konevî'nin Fâtiha tefsirindeki sözü de benzer bir yaklaşıma işaret eder. { ماءً } kelimesinin nasbı { أَنْزَلَ } fiilinin mef'ûlü olması sebebiyledir; sarîh olmayan mef'ûlün onun önüne takdim edilmesi ise defalarca geçtiği üzere [özen içindir]. { فَأَخْرَجْنا بِهِ } “Böylece onunla çıkardık”, yani su sebebiyle [çıkardık]. Fâ harfi ta'kîb (ardışıklık) içindir; her şeyin ta'kîbi ise kendi durumuna göredir. { فَأَخْرَجْنا } fiili { أَنْزَلَ } fiiline matuftur; mütekellim (birinci şahıs) kipine iltifat yapılması, suyun kendisi için indirildiği şeyin şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir. Bazıları bu iltifat için zikredilenden başka özel bir nükte zikretmişlerdir: Sübhânehu geçmiş ayetlerde senin O'nun yaratıcı olduğuna dikkatini çeken hususları zikredince, bu durum hitap edilmek üzere O'na yönelmeyi gerektirmiştir;
يخاطب واختيار ضمير العظمة دون ضمير المتكلم وحده لإظهار كمال العناية أي فأخرجنا بعظمتنا بذلك الماء مع وحدته نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ أي كل صنف من أصناف النبات المختلفة في الكم، والكيف، والخواص، والآثار.
tekil mütekellim zamiri yerine azamet zamirinin seçilmesi ise gösterilen tam inayeti ortaya koymak içindir; yani tek bir su olmasına rağmen o suyla azametimizle çıkardık: { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin bitkisini...”, yani miktar, keyfiyet, özellikler ve tesirler bakımından farklı olan her bir bitki çeşidini.
اختلافا متفاوتا في مراتب الزيادة والنقصان حسبما يفصح عنه قوله سبحانه: يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ [الرعد: ٤] والنبات كالنبت وهو- على ما قال الراغب- ما يخرج من الأرض من الناميات سواء كان له ساق كالشجر أو لم يكن له ساق كالنجم لكن اختص في التعارف بما لا ساق له بل قد اختص عند العامة بما تأكله الحيوانات، ومتى اعتبرت الحقائق فإنه يستعمل في كل نام نباتا كان أو حيوانا أو إنسانا. والمراد هنا عند بعض المعنى الأول. وجعل قوله تعالى: فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً شروعا في تفصيل ما أجمل من الإخراج وقد بدأ بتفصيل حال النجم وضمير مِنْهُ للنبات. والخضر بمعنى الأخضر كأعور وعور، وأكثر ما يستعمل الخضر فيما تكون خضرته خلقية، وأصل الخضرة لون بين البياض والسواد وهو إلى السواد أقرب ولذا يسمى الأخضر أسود وبالعكس، والمعنى فأخرجنا من النبات الذي لا ساق له شيئا غضا أخضر وهو ما تشعب من أصل النبات الخارج من الحبة. وجوز عود الضمير إلى الماء ومن سببية، وجعل أبو البقاء هذا الكلام حينئذ بدلا من فَأَخْرَجْنا الأول، وذكر بعض المحققين أن في الآية على تقدير عود الضمير إلى الماء معنى بديعا حيث تضمنت الإشارة إلى أنه تعالى أخرج من الماء الحلو الأبيض في رأي العين أصنافا من النبات والثمار مختلفة الطعوم والألوان وإلى ذلك نظر القائل يصف المطر:
Sübhânehu'nun şu kavlinin açıkça ifade ettiği üzere artma ve eksilme mertebelerinde birbirinden farklılık gösteren [bitkileri çıkardık]: { يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } “Tek bir su ile sulanır; ama yemişlerinde onların bir kısmını diğerine üstün kılarız” [Ra'd: 4]. 'En-Nebât', 'en-nebt' gibidir; Râgıb'ın belirttiğine göre o, ağaç gibi gövdesi olsun yahut otsu bitki gibi gövdesi olmasın, büyüyüp gelişen şeylerden yerden çıkan her şeydir; ancak örfte gövdesi olmayanlara tahsis edilmiştir, hatta avam nezdinde hayvanların yediği şeylere tahsis edilmiştir. Hakikatler dikkate alındığında ise bitki, hayvan veya insan olsun gelişip büyüyen her şey için kullanılır. Buradaki kasıt bazılarına göre birinci manadır. Yüce Allah'ın: { فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً } “Ondan bir yeşillik çıkardık” kavli, çıkarma işleminden mücmel olarak zikredilen kısmın tafsiline başlanmasıdır; otsu bitkilerin durumunu detaylandırmakla başlamıştır. { مِنْهُ } ifadesindeki zamir bitkiye aittir. 'El-Hadır', a'ver ve 'aver gibi yeşil (ahdar) manasındadır. 'Hadır' kelimesi daha çok yeşilliği yaratılıştan olan şeyler hakkında kullanılır; yeşilliğin aslı beyaz ile siyah arasındaki bir renktir ve siyaha daha yakındır, bu yüzden yeşile siyah, siyaha da yeşil denilir. Mana şöyledir: Gövdesi olmayan o bitkiden taze ve yeşil bir şey çıkardık; bu da tohumdan çıkan bitkinin aslından dallanıp budaklanan kısımdır. Zamirin suya dönmesi ve 'min' edatının sebebiyet bildirmesi de caiz görülmüştür. Ebü'l-Bekâ bu durumda bu cümleyi birinci { فَأَخْرَجْنا } ifadesinden bedel kılmıştır. Bazı muhakkikler, zamirin suya dönmesi takdirinde ayette eşsiz bir mana bulunduğunu zikretmişlerdir; zira bu mana, Allah Teâlâ'nın gözün gördüğü tatlı ve beyaz sudan tadları ve renkleri farklı farklı bitki ve meyve çeşitleri çıkardığına işaret içermektedir. Yağmuru tavsif eden şair de buna dikkat çekerek şöyle demiştir:
يمد على الآفاق بيض خيوطه ... فينسج منها للثرى حلة خضرا
'Ufuklar üzerine beyaz ipliklerini uzatır ... Böylece onlardan toprağa yeşil bir elbise dokur.'
وقوله تعالى: نُخْرِجُ مِنْهُ صفة لخضر، وصيغة المضارع لاستحضار الصورة بما فيها من الغرابة، وجوز أن يكون مستأنفا أي نخرج من ذلك الخضر حَبًّا مُتَراكِباً أي بعضه فوق بعض كما في السنبل وقرىء «يخرج منه حب متراكب» وَمِنَ النَّخْلِ جمع نخل- كما قال الراغب- والنخل معروف ويستعمل في الواحد والجمع، وهذا شروع في تفصيل حال الشجر إثر بيان حال النجم عند البعض، فالجار والمجرور خبر مقدم وقوله سبحانه: مِنْ طَلْعِها بدل منه بدل بعض من كل بإعادة العامل.
Yüce Allah'ın: { نُخْرِجُ مِنْهُ } “Ondan çıkarıyoruz” kavli, 'hadıran' kelimesinin sıfatıdır; muzari sîgası içindeki gariplikle birlikte manzarayı zihinde canlandırmak içindir. Müste'nefe (yeni bir cümle) olması da caizdir; yani o yeşillikten çıkarıyoruz: { حَبًّا مُتَراكِباً } “birbiri üzerine binmiş taneler...”, yani başakta olduğu gibi birbiri üstüne yığılmış [taneler çıkarıyoruz]. 'Yuhrecu minhu habbun müterâkibun' şeklinde de okunmuştur. { وَمِنَ النَّخْلِ } “Hurma ağacından da...”; Râgıb'ın belirttiği üzere 'en-nahl', nahl kelimesinin çoğuludur. Hurma ağacı malumdur; tekil ve çoğul için de kullanılır. Bu, bazılarına göre otsu bitkilerin durumunun beyan edilmesinin ardından ağacın durumunu detaylandırmaya başlamaktır. Câr ve mecrûr öne geçmiş haberdir; Sübhânehu'nun: { مِنْ طَلْعِها } “tomurcuğundan...” kavli ise âmilin tekrar edilmesiyle ondan bedel-i ba'z minel-küldür.
وقوله سبحانه: قِنْوانٌ مبتدأ وحاصله من طلع النخيل قنوان، وجوز أن يكون الخبر محذوفا لدلالة أخرجنا عليه وهو كون خاص وبه يتعلق الجار. والتقدير ومخرجه من طلع النخل قنوان. وعلى القراءة السابقة آنفا يكون قِنْوانٌ معطوفا على حب. وقيل: المعنى وأخرجنا من النخل نخلا من طلعها قنوان ومن النخل شيئا من طلعها قنوان، وهو جمع قنو بمعنى العذق وهو للتمر بمنزلة العنقود للعنب. وتثنيته أيضا قنوان ولا يفرق بين المثنى والجمع إلا الإعراب، ولم يأت مفرد يستوي مثناه وجمعه إلا ثلاثة أسماء هذا وصنو وصنوان. ورئد ورئدان بمعنى مثل قاله ابن خالويه. وحكى سيبويه شقد، وشقدان، وحش، وحشان للبستان نقله الجلال السيوطي في المزهر. وقرىء بضم القاف وبفتحها على أنه اسم جمع لأن فعلان ليس من زنات التكسير دانِيَةٌ أي قريبة من المتناول كما قال الزجاج. واقتصر على ذكرها عن مقابلها لدلالتها عليه وزيادة النعمة فيها وقيل: المراد دانية من الأرض بكثرة ثمرها وثقل حملها والدنو القولين حقيقة، ويحتمل أن يراد به سهولة الوصول إلى ثمارها مجازا.
Sübhânehu'nun { قِنْوانٌ } kavli mübtedadır; neticesi: 'Hurma tomurcuğundan salkımlar vardır' şeklindedir. { أَخْرَجْنا } fiilinin ona delalet etmesi sebebiyle haberin mahzuf olması da caiz görülmüştür ki bu özel bir var oluştur ve câr-mecrûr ona taalluk eder; takdiri de 'hurma tomurcuğundan çıkan şeyler salkımlardır' şeklindedir. Az önce geçen kıraate göre { قِنْوانٌ } kelimesi 'habban' kelimesine matuftur. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Hurma ağacından tomurcuğundan salkımlar sarkan hurmalar, hurma ağacından da tomurcuğundan salkımlar sarkan şeyler çıkardık' demektir. Bu kelime, salkım manasına gelen 'kınv' kelimesinin çoğuludur; bu da üzüm için salkım ne ise hurma için o mesabededir. İkili (tesniye) hali de 'kınvân' şeklindedir; ikili ile çoğul arası ancak irap ile ayırt edilir. İkilisi ile çoğulu eşit olan sadece üç isim gelmiştir: Bu kelime, 'sınv-sınvân' ve benzer manasındaki 'ri'd-ri'dân' kelimeleridir; bunu İbn Hâleveyh söylemiştir. Sîbeveyhi bahçe için 'şıkad-şıkadân' ve 'hış-hışân' kelimelerini nakletmiştir; bunu Celâl es-Süyûtî el-Müzhir'de aktarmıştır. Kaf harfinin dammesi ve fethasıyla da okunmuştur ki bu takdirde ism-i cem'dir; zira 'fi'lân' vezni kırık çoğul kalıplarından değildir. { دانِيَةٌ } “alçak/yakın...”, yani Zeccâc'ın dediği gibi kolayca devşirilecek kadar yakındır. Karşılığını zikretmeksizin sadece bunun zikriyle yetinilmesi, ona delalet etmesi ve bundaki nimetin daha fazla olması sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: Meyvesinin çokluğu ve yükünün ağırlığı sebebiyle yere yakın olan kastedilmiştir; her iki görüşe göre de yakınlık hakikattir. Mecaz yoluyla meyvelerine kolayca ulaşılması manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir.
وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ عطف على نبات كل شيء أي وأخرجنا به جنات كائنة من أعناب، وجعله الواحدي عطفا على خَضِراً. وقال الطيبي: الأظهر أن يكون عطفا على «حبا» لأن قوله سبحانه: نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ
{ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ } “ve üzüm bağları...” [ifadesi], { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin bitkisini” [ifadesi] üzerine matuftur; yani 'onunla üzümlerden oluşan bahçeler çıkardık' [demektir]. Vâhidî bunu { خَضِراً } “yeşillik” kelimesine matuf kılmıştır. Tîbî ise şöyle demiştir: Zahir olan bunun { حَبًّا } “taneler” kelimesine matuf olmasıdır; çünkü Sübhânehu'nun { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin bitkisi” kavli...
مفصل لاشتماله على كل صنف من أصناف النامي، والنامي الحب والنوى وشبههما. وقوله سبحانه: فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً إلخ تفصيل لذلك النبات، وهو بدل من فَأَخْرَجْنا الأول بدل اشتمال، وقيل: وهذا مبني على أن المراد بالنبات المعنى العام وحينئذ لا يحسن عطفه عليه لأنه داخل فيه وإن أريد ما لا ساق له تعين عطفه عليه لأنه غير داخل فيه وتعين أن يقدر لقوله سبحانه: وَمِنَ النَّخْلِ فعل آخر كما أشير إليه فتدبر.
büyüyüp gelişen her bir çeşidi kapsadığı için mücmeldir; büyüyüp gelişen ise tohum, çekirdek ve benzerleridir. Sübhânehu'nun: { فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً } vd. kavli ise o bitkinin tafsilidir ve birinci { فَأَخْرَجْنا } ifadesinden bedel-i iştimaldir. Şöyle de denilmiştir: Bu, bitkiden genel mananın kastedildiği esasına dayanır; bu takdirde onun üzerine atfedilmesi güzel olmaz, zira onun kapsamına dahildir. Şayet gövdesi olmayan kastedilirse, kapsamına dahil olmadığı için ona atfedilmesi zorunlu olur ve işaret edildiği üzere Sübhânehu'nun: { وَمِنَ النَّخْلِ } kavli için başka bir fiil takdir edilmesi gerekir, iyi düşün!
وقرأ أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه، وابن مسعود، والأعمش، ويحيى بن يعمر، وأبو بكر عن عاصم «وجنات» بالرفع على الابتداء أي ولكم أو ثم جنات أو نحو ذلك، وجوز الزمخشري أن يكون على العطف على قِنْوانٌ قال في التقريب: وفيه نظر لأنه إن عطف- على ذلك فمن أعناب- حينئذ إما صفة جَنَّاتٍ فيفسد المعنى إذ يصير المعنى وحاصلة من النخيل جنات حصلت من أعناب، وإما خبر لجنات فلا يصح لأنه يكون عطفا لها على مفرد ويكون المبتدأ نكرة فلا يصح، وفي الكشف أن الثاني بعيد الفهم من لفظ الزمخشري وإن أمكن الجواب بأن العطف على المخصص مخصص كما قال ابن مالك، واستشهد عليه بقوله:
Müminlerin emîri Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Mes'ûd, A'meş, Yahyâ b. Ya'mer ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, 've cennâtün' şeklinde mübteda olarak ref ile okumuşlardır; yani 'sizin için yahut orada bahçeler vardır' veya benzeri takdirdedir. Zemahşerî bunun { قِنْوانٌ } kelimesine atıf olmasını da caiz görmüştür. et-Takrîb'de şöyle denilmiştir: Bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü şayet buna atfedilirse bu takdirde { مِنْ أَعْنابٍ } ifadesi ya { جَنَّاتٍ } kelimesinin sıfatı olur ki mana 'hurma ağaçlarından üzümlerden meydana gelmiş bahçeler hasıl oldu' şeklini alacağından mana bozulur; ya da 'cennât' kelimesinin haberi olur ki bu da sahih olmaz; çünkü onu tek bir kelimeye (müfrede) atfetmiş olur ve mübteda nekre kalır, bu ise caiz değildir. el-Keşf'te ise ikincisinin Zemahşerî'nin lafzından anlaşılmasının uzak olduğu belirtilmiştir; gerçi İbn Mâlik'in dediği gibi tahsis edilmişe atfın tahsis edici olduğu söylenerek cevap verilmesi mümkün olsa da. O, buna şu beyti delil getirmiştir:
عندي اصطبار وشكوى عند قاتلتي ... فهل بأعجب من هذا امرؤ سمعا
'Bende sabır, beni öldüren güzelin katında ise şikayet vardır ... Bir kimse bundan daha garip bir şey işitmiş midir?'
والظاهر الأول لكنه عطف جملة على جملة. ويقدر ومخرجة من الخضر أو من الكرم أو حاصلة جنات من أعناب دون صلته لأن التقييد لازم كما حقق في عطف المفرد وحده، ولا يخفى أن هذا تكلف مستغنى عنه، ولعل زيادة الجنات هنا- كما قيل- من غير اكتفاء بذكر اسم الجنس كما فيما تقدم وما تأخر لما أن الانتفاع بهذا الجنس لا يتأتى غالبا إلا عند اجتماع طائفة من أفراده وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ نصب على الاختصاص لعزة هذين الصنفين عندهم أو على العطف على نَباتَ.
Açık olan birinci görüştür; ancak bu, cümlenin cümleye atfıdır. Sılâsı hariç tutularak 'o yeşillikten yahut asmadan çıkarılmış veya meydana gelmiş üzüm bağları' şeklinde takdir edilir; zira tek bir müfredin atfında tahkik edildiği üzere kayıtlandırma zorunludur. Gizli değildir ki bu, ihtiyaç duyulmayan bir külfettir. Öncesinde ve sonrasında olduğu gibi sadece cins isminin zikriyle yetinilmeyip burada bahçelerin fazladan zikredilmesi, denildiği üzere bu cinsten faydalanmanın çoğunlukla ancak fertlerinden bir topluluğun bir araya gelmesiyle mümkün olmasındandır. { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “ve zeytini ve narı...”, onların nezdinde bu iki çeşidin kıymeti sebebiyle ihtisas (övgü) üzere mansubdur yahut { نَباتَ } kelimesine matuftur.
وقوله سبحانه: مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ إما حال من الزَّيْتُونَ لسبقه اكتفى به عن حال ما عطف عليه والتقدير والزيتون مشتبها وغير متشابه والرمان كذلك، وإما حال من الرُّمَّانَ لقربه ويقدر مثله في الأول. وأيّا ما كان ففي الكلام مضاف مقدر وهو بعض أي بعض ذلك مشتبها وبعضه غير متشابه في الهيئة والمقدار واللون والطعم وغير ذلك من الأوصاف الدالة على كمال قدرة صانعها وحكمة منشئها ومبدعها جل شأنه وإلا كان المعنى جميعه مشتبه وجميعه غير متشابه وهو غير صحيح. ومن الناس من جوز كونه حالا منهما مع التزام التأويل. وافتعل وتفاعل هنا بمعنى كاستوى وتساوى. وقرىء متشابها وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا نظر اعتبار واستبصار إِلى ثَمَرِهِ أي ثمر ذلك أي الزيتون والرمان والمراد شجرتهما وأريد بهما فيما سبق الثمرة ففي الكلام استخدام. وعن الفراء أن المراد في الأول شجر الزيتون وشجر الرمان وحينئذ لا استخدام، وأيّا ما كان فالضمير راجع إليهما بتأويله باسم الإشارة. ورجوعه إلى كل واحد منهما على سبيل البدل بعيد لا نظير له في عدم تعيين مرجع الضمير.
Sübhânehu'nun: { مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “birbirine benzeyen ve benzemeyen [olarak çıkardık]” kavli, ya öne geçtiği için matufun hâlinden müstağni kılınarak { الزَّيْتُونَ } kelimesinin hâlidir; takdiri de 'zeytini birbirine benzeyen ve benzemeyen, narı da aynı şekilde [çıkardık]' biçimindedir; ya da yakınlığı sebebiyle { الرُّمَّانَ } kelimesinin hâlidir ve birincide de benzeri takdir edilir. Hangisi olursa olsun, sözde mukadder bir muzaf vardır ki o da 'bazısı' kelimesidir; yani yapanın kemâl-i kudretine, yoktan var edip örneksiz yaratanın -şânı yücedir- hikmetine delalet eden şekil, büyüklük, renk, tat ve diğer vasıflarda bazısı birbirine benzeyen, bazısı da benzemeyen demektir; aksi takdirde mana 'hepsi benzeyen ve hepsi benzemeyen' olurdu ki bu sahih değildir. İnsanlardan bazıları tevil zorunluluğuyla birlikte her ikisinin birden hâli olmasını da caiz görmüşlerdir. İfte'ale ve tefâ'ale babları burada 'istevâ ve tesâvâ' gibi aynı manadadır. 'Müteşâbihen ve gayra müteşâbihin' şeklinde de okunmuştur. { انْظُرُوا } “Bakın”, ibret ve basiret nazarıyla bakın; { إِلى ثَمَرِهِ } “ürününe...”, yani onun meyvesine, yani zeytin ve narın meyvesine. Kastedilen onların ağacıdır; daha önce geçen ifadelerle ise meyve kastedilmişti, dolayısıyla sözde istihdam sanatı vardır. Ferrâ'dan nakledildiğine göre birincisinde kastedilen zeytin ağacı ve nar ağacıdır; bu durumda istihdam sanatı olmaz. Her ne olursa olsun zamir, işaret ismi teviliyle her ikisine birden dönmektedir. Zamirin bedel yoluyla her birine ayrı ayrı dönmesi ise zamirin merciinin belirlenmemesi açısından eşi benzeri olmayan uzak bir ihtimaldir.
وجوز رجوع الضمير إلى جميع ما تقدم بالتأويل المذكور ليشمل النخل وغيره مما يثمر إِذا أَثْمَرَ أي إذا أخرج ثمره كيف يخرجه ضئيلا لا يكاد ينتفع به. وقرأ حمزة والكسائي «ثمره» بضم الثاء وهو جمع ثمرة كخشبة وخشب أو ثمار ككتاب وكتب وَيَنْعِهِ أي وإلى حال نضجه أو إلى نضيجه كيف يعود ضخما ذا نفع عظيم ولذة كاملة. وهو في الأصل مصدر ينعت الثمرة إذا أدركت، وقيل: جمع يانع كتاجر وتجر. وقرىء بالضم وهي لغة فيه.
Hurmayı ve meyve veren diğer şeyleri de kapsaması için söz konusu teville zamirin daha önce geçenlerin tamamına dönmesi de caiz görülmüştür. { إِذا أَثْمَرَ } “meyve verdiği zaman”, yani meyvesini ilk çıkardığında, ondan neredeyse hiç faydalanılamayacak kadar cılız olarak nasıl çıkardığına [bakın]. Hamza ve Kisâî sa harfinin dammesiyle 'sümurihî' şeklinde okumuşlardır; bu da haşebe-haşeb gibi 'semeratün'ün çoğuludur yahut kitâb-kütüb gibi 'simâr'ın çoğuludur. { وَيَنْعِهِ } “ve olgunlaşmasına...”, yani olgunlaşma hâline yahut olgunlaşmış meyvesine, nasıl büyük, muazzam faydalı ve tam bir lezzet sahibi hâle dönüştüğüne [bakın]. Bu kelime aslen meyve olgunlaştığında kullanılan masdardır; tâcir-tecr gibi 'yâni'' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Ya harfinin dammesiyle de okunmuştur ki bu onda bir lehçedir.
وقرأ ابن محيصن «ويانعه» ، ولا يخفى أن في التقييد بقوله تعالى: إِذا أَثْمَرَ على ما أشرنا إليه إشعارا بأن المثمر حينئذ ضعيف غير منتفع به فيقابل حال الينع. ويدل كمال التفاوت على كمال القدرة. وعن الزمخشري أنه قال فإن قلت هلا قيل: إلى غض ثمره وينعه؟ قلت: في هذا الأسلوب فائدة وهي أن الينع وقع فيه معطوفا على الثمر على سنن
İbn Muhaysın 've yâni'ıhî' şeklinde okumuştur. Gizli değildir ki işaret ettiğimiz üzere Yüce Allah'ın: { إِذا أَثْمَرَ } kavliyle kayıtlandırılmasında, meyve veren ağacın o esnada zayıf ve kendisinden faydalanılamaz durumda olduğuna, dolayısıyla olgunluk hâlinin tam karşısında yer aldığına bir hissettirme vardır. Aradaki tam farklılık ise kudretin kemaline delalet eder. Zemahşerî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: 'Şayet: Niçin ham meyvesine ve olgunlaşmasına bakın denilmedi? dersen, derim ki: Bu üslupta bir fayda vardır; o da olgunlaşmanın meyve üzerine şu usul üzere atfedilmiş olmasıdır:'