Binûn

En'âm Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

واستدلوا بالآية على أن صاحب الكبيرة لا أمن له ولا نجاة من العذاب حيث دلت بتقديم لهم الآتي على اختصاص الأمن بمن لم يخلط إيمانه بظلم أي بفسق وادعوا أن تفسيره بالشرك يأباه ذكر اللبس أي الخلط إذ هو لا يجامع الإيمان للضدية وإنما يجامع المعاصي، والحديث خبر واحد فلا يعمل به في مقابلة الدليل القطعي، والقول بأن الفسق أيضا لا يجامع الإيمان عندهم أيضا فلا يتم لهم الاستدلال لكونه اسما لفعل الطاعات واجتناب السيئات حتى أن الفاسق ليس بمؤمن كما أنه ليس بكافر مدفوع- كما قيل- بأنه كثيرا ما يطلق الإيمان على نفس التصديق بل لا يكاد يفهم منه بلفظ الفعل غير هذا حتى أنه يعطف عليه عمل الصالحات كما جاء في غير ما آية. وأجيب بأنه أريد بالإيمان تصديق القلب وهو قد يجامع الشرك كأن يصدق بوجود الصانع دون وحدانيته كما أشرنا إليه آنفا، ومن ذلك قوله تعالى: وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ [يوسف: ١٠٦] وكذا إذا أريد به مطلق التصديق سواء كان باللسان أو غيره بل المجامعة على هذا أظهر كما في المنافق ولو أريد به التصديق بجميع ما يجب التصديق به بحيث يخرج عن الكفر يقال: إنه لا يلزم من لبس الإيمان بالشرك الجمع بينهما بحيث يصدق عليه أنه مؤمن ومشرك بل تغطيته بالكفر وجعله مغلوبا مضمحلا أو اتصافه بالإيمان ثم الكفر ثم الإيمان ثم الكفر مرارا، وبعد تسليم جميع ما ذكر نقول:

Onlar, gelecek olan [لَهُمُ] lafzının öne geçirilmesiyle emniyetin ancak imanına zulüm yani fısk karıştırmayan kimseye tahsis edildiğine delalet etmesinden hareketle, büyük günah sahibinin hiçbir emniyetinin ve azaptan kurtuluşunun olmadığına bu ayetle istidlal etmişlerdir. Zulmün şirk ile tefsir edilmesine 'karıştırma' (el-lebs) lafzının zikredilmesinin engel olduğunu, zira zıtlık sebebiyle şirkin imanla bir arada bulunamayacağını, ancak günahların imanla bir arada bulunabileceğini; [İbn Mes'ûd] hadisinin ise âhâd haber olup kat'î delil karşısında onunla amel edilemeyeceğini iddia etmişlerdir. Onlara göre fıskın da imanla bir arada bulunamayacağı, zira imanın taatleri işlemek ve kötülüklerden kaçınmaktan ibaret bir isim olduğu, hatta fasıkın kâfir olmadığı gibi mümin de sayılamayacağı, dolayısıyla istidlallerinin tamamlanamayacağı şeklindeki itiraz ise —denildiği üzere— imanın çoğu zaman bizzat tasdik için kullanılması, hatta fiil lafzıyla bundan başkasının neredeyse hiç anlaşılmaması ve pek çok ayette geldiği üzere salih amellerin ona matuf kılınması sebebiyle reddedilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: İmandan maksat kalbin tasdikidir ve bu, daha önce işaret ettiğimiz gibi, Yaratıcı'nın varlığını tasdik edip birliğini tasdik etmemek suretiyle şirkle bir arada bulunabilir; Allah Teâlâ'nın: { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah'a iman ederler” [Yûsuf: 106] kavli de böyledir. İmandan maksat gerek dille gerekse başka bir yolla mutlak tasdik olduğunda da durum böyledir; hatta münafıkta olduğu gibi bu durumda [şirkle] bir arada bulunma daha açıktır. Eğer imandan maksat, kişiyi küfürden çıkaracak şekilde tasdiki vacip olan her şeyi tasdik etmek kabul edilirse denilir ki: İmana şirkin karıştırılmasından, kişinin aynı anda hem mümin hem de müşrik sayılacağı şekilde ikisinin bir arada bulunması gerekmez; bilakis küfrün imanı örtmesi ve onu mağlup ve yok edilmiş kılması yahut kişinin önce iman, sonra küfür, sonra tekrar iman, sonra tekrar küfürle defalarca nitelenmesi kastedilmiştir. Zikredilenlerin tamamını kabul ettikten sonra deriz ki:

إن قوله تعالى: أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ إنما يدل على اختصاص الأمن بغير العصاة وهو لا يوجب كون العصاة معذبين البتة بل خائفين ذلك موقعين للاحتمال ورجحان جانب الوقوع. وقيل المراد من الأمن الأمن من خلود العذاب لا الأمن من العذاب مطلقا، والموصول مبتدأ واسم الإشارة مبتدأ ثان والإشارة إلى الموصول من حيث اتصافه بما في حيز الصلة وفي الإشارة إليه بما فيه معنى البعد بعد وصفه بما ذكر ما لا يخفى، وجملة لَهُمُ الْأَمْنُ من الخبر المقدم والمبتدأ المؤخر خبر المبتدأ الثاني والجملة خبر الأول، وجوز أن يكون «أولئك» بدلا من الموصول أو عطف بيان له ولَهُمُ هو الخبر والْأَمْنُ فاعلا للظرف لاعتماده على المبتدأ، وأن يكون «لهم» خبرا مقدما والْأَمْنُ مبتدأ مؤخرا والجملة خبر الموصول، وجوز أبو البقاء كون الموصول خبر مبتدأ محذوف وقال: التقدير هم الذين ولا يخلو عن بعد والأكثرون على الأول وَهُمْ مُهْتَدُونَ إلى الحق ومن عداهم في ضلال مبين، وقدر بعضهم إلى طريق توجب الأمن من خلود العذاب وَتِلْكَ إشارة إلى ما احتج به إبراهيم ﵇ من قوله سبحانه: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ [الأنعام: ٧٦] إلخ، وقيل من قوله سبحانه: أَتُحاجُّونِّي- إلى- وَهُمْ مُهْتَدُونَ وتركيب حجة اصطلاحية منه يحتاج إلى تأمل وما في اسم الإشارة من معنى البعد لتفخيم شأن المشار إليه، وهو مبتدأ وقوله عز شأنه:

Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ } “İşte güven onlarındır” kavli, emniyetin ancak günahkâr olmayanlara tahsis edildiğine delalet eder; bu ise günahkârların kesin olarak azap göreceklerini gerektirmez, bilakis onların bundan korkan, vuku ihtimalini ve vuku tarafının ağır basmasını bekleyen kimseler olmalarını gerektirir. Denildi ki: Emniyetten maksat, mutlak olarak azaptan emin olmak değil, azabın ebediliğinden emin olmaktır. İsmi mevsul mübtedadır, ismi işaret ikinci mübtedadır. İşaret, sıla cümlesinin kapsamındaki vasıfla nitelenmesi bakımından ismi mevsuladır; zikredilen vasıflarla nitelenmesinden sonra onda uzaklık manası bulunan bir lafızla ona işaret edilmesindeki nükte ise gizli değildir. Mukaddem haber ve muahhar mübtedadan oluşan { لَهُمُ الْأَمْنُ } cümlesi ikinci mübtedanın haberidir, cümlenin tamamı ise birinci [mübtedanın] haberidir. “أولئك” lafzının mevsulden bedel veya onun atf-ı beyanı olması, { لَهُمُ } ifadesinin haber, { الْأَمْنُ } kelimesinin de mübtedaya dayandığı için zarfın faili olması; { لهم } ifadesinin mukaddem haber, { الْأَمْنُ } kelimesinin muahhar mübteda ve cümlenin mevsulün haberi olması da caiz görülmüştür. Ebu'l-Bekâ mevsulün mahzuf bir mübtedanın haberi olmasını caiz görmüş ve takdirin 'onlar o kimselerdir ki' şeklinde olduğunu söylemiştir; ancak bu uzak bir ihtimalden uzak değildir. Çoğunluk birinci görüş üzeredir. { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “ve doğru yolu bulanlar da onlardır”; yani hakka iletilmişlerdir, onların dışındakiler ise apaçık bir sapıklık içindedir. Bazıları 'azabın ebediliğinden emniyeti gerektiren bir yola' şeklinde takdir etmiştir. { وَتِلْكَ } ifadesi İbrâhim'in aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } [el-En'âm: 76] vb. kavlinden itibaren getirdiği hüccetine işarettir. Bir görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın: 'أَتُحاجُّونِّي' kavlinden { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } kavline kadar olan kısımdır; bundan ıstılahî bir hüccet tertip etmek ise düşünmeyi gerektirir. İsmi işaretteki uzaklık manası, işaret edilenin şanını yüceltmek içindir; o mübtedadır, şanı yüce olan Allah'ın şu kavli ise:

حُجَّتُنا خبره، وفي إضافته إلى نون العظمة من التفخيم ما لا يخفى، وقوله تعالى:

{ حُجَّتُنا } “bizim hüccetimizdir” onun haberidir. Bunun azamet nûnuna izafe edilmesindeki tazim gizli değildir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

آتَيْناها إِبْراهِيمَ أي أرشدناه إليها أو علمناه إياها في موضع الحال من حجة والعالم فيه معنى الإشارة أو

{ آتَيْناها إِبْراهِيمَ } “onu İbrâhim'e verdik” yani ona onu gösterdik veya onu kendisine öğrettik; [bu cümle] hüccet kelimesinden hal makamındadır ve onda amel eden işaret manasıdır; yahut

في محل الرفع على أنه خبر ثان أو هو الخبر وحُجَّتُنا بدل أو بيان للمبتدأ، وجوز أن تكون جملة آتَيْناها إلخ معترضة أو تفسيرية ولا يخفى بعده، وإِبْراهِيمَ مفعول أول لآتينا قدم على الثاني لكونه ضميرا.

ikinci bir haber olarak merfû konumdadır; yahut haber bizzat odur ve { حُجَّتُنا } kelimesi mübtedanın bedeli veya beyanıdır. { آتَيْناها } cümlesinin itiraziyye veya tefsiriyye olması da caiz görülmüştür, ancak bunun uzaklığı gizli değildir. { إِبْراهِيمَ } kelimesi 'âteynâ' fiilinin birinci mefulüdür, zamir olduğu için ikincinin önüne geçirilmiştir.

وقوله سبحانه: عَلى قَوْمِهِ متعلق بحجتنا إن جعل خبرا لتلك أو بمحذوف إن جعل بدلا لئلا يلزم الفصل بين أجزاء البدل بأجنبي أي آتيناها إبراهيم حجة على قومه، ولم يجوز أبو البقاء تعلقه بحجتنا أصلا للمصدرية والفصل، ولعل المجوز لا يرى المصدرية مانعة عن تعلق الظرف ويجعل الفصل مغتفرا، وقيل: يصح تعلقه بآيتنا لتضمنه معنى الغلبة. وقوله عز شأنه: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ أي رتبا عظيمة عالية من العلم والحكمة مستأنف لا محل له من الإعراب مقرر لما قبله، وجوز أبو البقاء أن يكون في محل نصب على أنه حال من فاعل آتَيْناها أي حال كوننا رافعين، ونصب «درجات» إما على المصدرية بتأويل رفعات أو على الظرفية أو على نزع الخافض أي إلى درجات أو على التمييز ومفعول نرفع قوله تعالى: مَنْ نَشاءُ وتأخيره على الأوجه الثلاثة الأخيرة لما مر غير مرة من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر، ومفعول المشيئة محذوف أي من نشاء رفعه حسبما تقتضيه الحكمة وتستدعيه المصلحة، وإيثار صيغة المضارع للدلالة على أن ذلك سنة مستمرة فيما بين المصطفين الأخيار غير مختصة بإبراهيم ﵇.

Allah Teâlâ'nın: { عَلى قَوْمِهِ } “kavmine karşı” kavli, şayet [tilke] lafzına haber kılınırsa 'hüccetünâ' kelimesine taalluk eder; şayet bedel kılınırsa, bedelin cüzleri arasına yabancı bir unsurun girmemesi için mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'onu kavmine karşı bir hüccet olarak İbrâhim'e verdik' takdirindedir. Ebu'l-Bekâ, mastar oluşu ve araya fasıla girmesi sebebiyle onun 'hüccetünâ' kelimesine taalluk etmesini asla caiz görmemiştir. Muhtemelen bunu caiz gören kimse, mastar olmayı zarfın taallukuna engel görmemekte ve araya fasıla girmesini mazur saymaktadır. Denildi ki: Galebe manasını tazammun ettiği için 'âteynâ' fiiline taalluk etmesi de sahihtir. Şanı yüce Allah'ın: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ } “derecelerle yükseltiriz”, yani ilim ve hikmetten büyük ve yüce mertebelerle [yükseltiriz] kavli, iraptan mahalli olmayan ve öncesini pekiştiren müstakil bir cümledir. Ebu'l-Bekâ, bunun { آتَيْناها } fiilinin failinden hal olarak nasb mahallinde olmasını caiz görmüştür; yani 'yükselticiler olduğumuz halde' demektir. 'Deracât' kelimesinin nasbı ya 'yükseltmeler' teviliyle meful-i mutlak oluşundan, ya zarf oluşundan, ya cer edatının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) yani 'derecelere' manasında olmasından, ya da temyiz olmasındandır. 'Nerfe'u' fiilinin mefulü Allah Teâlâ'nın: { مَنْ نَشاءُ } “dilediğimiz kimseyi” kavlidir; son üç veche göre onun sonraya bırakılması, öne geçirilene ihtimam göstermek ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak için olup daha önce defalarca geçtiği üzeredir. Meşietin (dilemenin) mefulü mahzuftur; yani 'hikmetin iktiza ettiği ve maslahatın gerektirdiği şekilde yükseltmeyi dilediğimiz kimseyi' takdirindedir. Muzari sîgasının tercih edilmesi, bunun seçilmiş hayırlı kullar arasında süregelen bir sünnetullah olduğuna ve sadece İbrâhim'e aleyhisselâm mahsus olmadığına delalet etmesi içindir.

وقرىء «يرفع» بالياء على طريقة الالتفات وكذا نَشاءُ وقرأ غير واحد من السبعة «درجات من» بالإضافة على أنه مفعول نَرْفَعُ ورفع درجات الإنسان رفع له، وجوز بعضهم جعله مفعولا أيضا على قراءة التنوين وجعل من بتقدير لمن وهو بعيد.

İltifat yoluyla ye ile 'yerfe'u' şeklinde ve aynı şekilde [yeşâ'u] olarak da okunmuştur. Yedi kıraat imamından birden fazlası { نَرْفَعُ } fiilinin mefulü olarak izafetle 'deracâti men' şeklinde okumuştur; insanın derecelerini yükseltmek onu yükseltmektir. Bazıları tenvinli kıraatte de onu meful kılmayı caiz görmüş ve 'men' lafzını 'li-men' takdirinde saymışlardır; ancak bu uzaktır.

وقوله سبحانه: إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ أي في كل ما يفعل من رفع وخفض عَلِيمٌ أي بحال من يرفعه واستعداده له على مراتب متفاوتة، وإن شئت عممت ويدخل حينئذ ما ذكر دخولا أوليا تعليل لما قبله، وفي وضع الرب مضافا إلى ضميره ﵊ موضع نون العظمة بطريق الالتفات في تضاعيف بيان حال إبراهيم ﵇ ما لا يخفى من إظهار مزيد اللطف والعناية به ﷺ. هذا وقد ذكر الإمام في هذه الآيات الإبراهيمية عدة أحكام، الأول أن قوله سبحانه: لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ يدل على أنه ﷿ ليس بجسم إذ لو كان جسما لكان غائبا عنا فيكون آفلا والأفول ينافي الربوبية، ولا يخفى أن عد تلك الغيبة المفروضة أفولا لا يخلو عن شيء لأن الأفول احتجاب مع انتقال وتلك الغيبة المفروضة لم تكن كذلك بل هي مجرد احتجاب فيما يظهر. نعم إنه ينافي الربوبية أيضا لكن الكلام في كونه أفولا ليتم الاحتجاج بالآية، لا يقال قد جاء في حديث الإسراء ذكر الحجاب فكيف يصح القول بأن الاحتجاب مناف للربوبية لأنا نقول: الحجاب الوارد- كما قال القاضي عياض- إنما هو في حق العباد لا في حقه تعالى فهم المحجوبون والباري جل اسمه منزه عما يحجبه إذ الحجاب إنما يحيط بمقدر محسوس، ونص غير واحد أن ذكر الحجاب له تعالى تمثيل لمنعه سبحانه الخلق عن رؤيته. وقال السيد النقيب في الدرر والغرر: العرب تستعمل الحجاب بمعنى الخفاء وعدم الظهور فيقول أحدهم لغيره إذا استبعد فهمه: بيني وبينك حجاب ويقولون لما يستصعب طريقه: بيني وبينه كذا حجب وموانع وسواتر وما جرى مجرى ذلك. والظاهر على هذا أن فيما ذكر مجاز في المفرد فتدبر. الثاني أن هذه الآية تدل على أنه يمتنع أن يكون تعالى بحيث ينزل من العرش إلى السماء تارة ويصعد من السماء إلى العرش أخرى وإلا لحصل معنى الأفول. وأنت تعلم أن الواصفين ربهم عز شأنه بصفة النزول حيث سمعوا حديثه الصحيح عن رسولهم ﷺ لا يقولون: إنه حركة وانتقال كما هو كذلك في الأجسام بل يفوضون تعيين المراد منه إلى الله تعالى بعد تنزيهه سبحانه عن مشابهة المخلوقين وحينئذ لا يرد عليه أنه في معنى الأفول الممتنع على الرب ﷻ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ } “Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir”, yani yükseltme ve alçaltma namına yaptığı her şeyde [hikmet sahibidir]; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, yani farklı mertebelerde yükselttiği kimsenin durumunu ve buna olan istidadını hakkıyla bilendir kavli, öncesinin illetidir; dilersen genellersin ve bu durumda zikredilen husus evleviyetle dahil olur. İbrâhim'in aleyhisselâm halinin beyanı esnasında iltifat yoluyla azamet nûnu yerine 'er-Rabb' isminin Peygamber'in aleyhissalâtü vesselâm zamirine izafe edilerek getirilmesinde, ona sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik ilave bir lütuf ve inayet gösterildiği gizli değildir. İmam [Râzî] İbrâhim ile ilgili bu ayetlerde birkaç hüküm zikretmiştir: Birincisi, Allah Teâlâ'nın: { لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” kavli, O'nun azze ve celle cisim olmadığına delalet eder; zira cisim olsaydı bizden gayb olurdu, böylece batıp kaybolan (âfil) olurdu; batıp kaybolmak ise rubûbiyyete zıttır. Farz edilen bu gaybiyeti batıp kaybolma saymanın bir miktar problemli olduğu gizli değildir; çünkü ufûl (batıp kaybolma), yer değiştirme ile birlikte örtünmektir; farz edilen bu gaybiyet ise öyle değildir, bilakis zahir olduğu üzere sadece perdelenmedir. Evet, o da rubûbiyyete zıttır; ancak ayetle istidlalin tamamlanması için söz konusu olan onun ufûl olmasıdır. 'İsrâ hadisinde hicap zikredilmiştir; şu halde perdelenmenin rubûbiyyete zıt olduğu sözü nasıl sahih olur?' denilemez; zira biz deriz ki: Vârid olan hicap —Kādî İyâz'ın dediği gibi— Allah Teâlâ hakkında değil, ancak kullar hakkındadır; perdelenmiş olanlar onlardır. Şanı yüce olan Yaratıcı ise kendisini perdeleyecek şeylerden münezzehtir; zira hicap ancak sınırlı ve hissedilen bir varlığı kuşatır. Birden fazla âlim, Allah Teâlâ için hicabın zikredilmesinin O'nun yaratılmışları Kendisini görmekten men etmesine dair bir temsil olduğunu açıkça belirtmiştir. Seyyid Nakîb ed-Dürer ve'l-Gurer'de şöyle demiştir: Araplar hicap kelimesini gizlilik ve zahir olmama anlamında kullanırlar; nitekim bir kimse bir diğerinin anlamasını uzak gördüğünde: 'Benimle senin aranda bir perde (hicap) vardır' der; yolu zorlaşan bir şey hakkında da: 'Benimle onun arasında şu kadar perdeler, engeller ve örtüler vardır' vb. ifadeler kullanırlar. Buna göre zahir olan, zikredilen ifadede müfredde mecaz olduğudur; bunu iyi düşün! İkincisi, bu ayet Allah Teâlâ'nın bir defasında Arş'tan semaya inen, diğer defasında semadan Arş'a çıkan bir varlık olmasının imkânsız olduğuna delalet eder; aksi halde ufûl manası hâsıl olurdu. Bilirsin ki, Rablerini azze ve celle nüzûl sıfatıyla niteleyenler, Peygamberlerinden sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadisi işittiklerinde, bunun cisimlerde olduğu gibi bir hareket ve intikal olduğunu söylemezler; bilakis Allah Teâlâ'yı yaratılmışlara benzemekten tenzih ettikten sonra bundan murat edilenin tayinini Allah Teâlâ'ya havale ederler; bu durumda bunun Rab celle celâlüh hakkında imkânsız olan ufûl manasında olduğu itirazı vârit olmaz.

الثالث: أنها تدل على أنه جل شأنه ليس محلا للصفات المحدثة كما تقول الكرامية وإلا لكان متغيرا وحينئذ يحصل معنى الأفول وهو ظاهر. الرابع أن ما ذكر يدل على أن الدين يجب أن يكون مبنيا على الدليل لا على التقليد وإلا لم يكن للاستدلال فائدة البتة. الخامس أنه يدل على أن معارف الأنبياء بربهم استدلالية لا ضرورية وإلا لما احتاج إبراهيم ﵇ إلى الاستدلال. السادس أنه يدل على أنه لا طريق إلى تحصيل معرفة الله تعالى إلا بالنظر والاستدلال في أحوال مخلوقاته إذ لو أمكن تحصيلها بطريق آخر لما عدل ﵇ إلى هذه الطريقة، ولا يخفى عليك ما في هذين الأخيرين. السابع أن قوله سبحانه: وَتِلْكَ حُجَّتُنا إلخ يدل على أن تلك الحجة إنما حصلت في عقل إبراهيم ﵇ بإيتاء الله تعالى وإظهارها في عقله وذلك يدل على أن الإيمان والكفر لا يحصلان إلا بخلق الله تعالى ويتأكد ذلك بقوله سبحانه: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ إلخ الثامن أن قوله سبحانه نَرْفَعُ إلخ. يدل على فساد طعن الحشوية في النظر وتقرير الحجة وذكر الدليل، وفيها أحكام أخر لا تخفى على من يتدبر.

Üçüncüsü: Bu ayet O'nun celle şânühû, Kerrâmiyye'nin dediği gibi sonradan olan sıfatların mahalli olmadığına delalet eder; aksi halde değişen bir varlık olurdu ve bu durumda ufûl manası hâsıl olurdu ki bu açıktır. Dördüncüsü: Zikredilen husus, dinin taklide değil delile dayalı olmasının vacip olduğuna delalet eder; aksi takdirde istidlalin hiçbir faydası olmazdı. Beşincisi: Peygamberlerin Rablerine dair marifetlerinin zaruri değil istidlali olduğuna delalet eder; aksi halde İbrâhim aleyhisselâm istidlale muhtaç olmazdı. Altıncısı: Allah Teâlâ'nın marifetini elde etmenin mahlukatının halleri üzerinde düşünmek ve istidlalde bulunmaktan başka bir yolu olmadığına delalet eder; zira bunu başka bir yolla elde etmek mümkün olsaydı, o aleyhisselâm bu yöntemden başka bir yönteme yönelmezdi. Bu son iki maddedeki durumu anlarsın. Yedincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا } vb. kavli, bu hüccetin İbrâhim'in aleyhisselâm aklında ancak Allah Teâlâ'nın vermesi ve onun aklında izhar etmesiyle hâsıl olduğuna delalet eder; bu da imanın ve küfrün ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hâsıl olduğuna delalet eder ve bu, Allah Teâlâ'nın: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ } vb. kavliyle teyit edilir. Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın { نَرْفَعُ } vb. kavli, Haşviyye'nin akıl yürütme, hüccet ortaya koyma ve delil zikretme konusundaki taanlarının batıl olduğuna delalet eder. Bu ayetlerde derin düşünen kimseye gizli kalmayacak başka hükümler de vardır.

ومن باب الإشارة فيها: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ حين رآه محتجبا بظواهر عالم الملك عن حقائق الملكوت وربوبيته تعالى للأشياء معتقدا تأثير الأكوان والأجرام ذاهلا عن الملكوت جل شأنه أَتَتَّخِذُ أَصْناماً أي أشباحا خالية بذواتها عن الحياة آلِهَةً فتعتقد تأثيرها إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ ظاهر عند من كشف عن عينه الغين وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي نوقفه على القوى الروحانية التي ندبر بها أمر العالم العلوي والسفلي أو نوقفه على حقيقتها وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ أي أهل الإيقان العالمين أن لا تأثير إلا لله تعالى يدبر الأمر بأسمائه سبحانه فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ أي أظلم عليه ليل عالم الطبيعة الجسمانية، وذلك عند الصوفية في صباه وأول شبابه رَأى كَوْكَباً وهو كوكب النفس المسماة روحا حيوانية الظاهر في ملكوت الهيكل الإنساني- فقال- حين رأى فيضه وحياته وتربيته من ذلك بلسان الحال هذا رَبِّي وكان الله تعالى يريه في ذلك الحين باسمه المحيي فَلَمَّا أَفَلَ بطلوع نور القلب قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ أي قمر القلب بازِغاً من أفق النفس ووجد فيضه بمكاشفات الحقائق والمعارف وتربيته منه قالَ هذا رَبِّي وكان الله تعالى يريه إذ ذاك باسمه العالم والحكيم فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي إلى نور وجهه لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ المحتجبين بالبواطن عنه سبحانه فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ أي شمس الروح بازِغَةً متجلية عليه قالَ إذ وجد فيضه وشهوده وتربيته منها هذا رَبِّي وكان سبحانه يريه حينئذ باسمه الشهيد والعلي العظيم هذا أَكْبَرُ من الأولين فَلَمَّا أَفَلَتْ بتجلي أنوار الحق وتشعشع سبحات الوجه قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ إذ لا وجود لغيره سبحانه إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ أي أسلمت ذاتي ووجودي لِلَّذِي فَطَرَ أوجد السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أي سماوات الأرواح وأرض النفس حَنِيفاً مائلا عن كل ما سواه حتى عن وجودي وميلي بالفناء فيه ﷻ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ في شيء وَحاجَّهُ قَوْمُهُ في ترك السوي قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ إلى وجوده الحق وتوحيده الَّذِينَ آمَنُوا الإيمان الحقيقي وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ من ظهور نفس أو قلب أو وجود بقية أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ الحقيقي وَهُمْ مُهْتَدُونَ حقيقة إلى الحق.

İşârî tefsir kabilinden bu ayetlerde şunlar vardır: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrâhim babası Âzer'e demişti ki”; mülk âleminin zahirleriyle melekût hakikatlerinden ve Allah Teâlâ'nın eşyaya olan rubûbiyyetinden perdelenmiş, varlıkların ve cisimlerin tesirine inanmış, şanı yüce melekûttan gafil bir halde onu gördüğünde şöyle demişti: { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً } “Putları mı ediniyorsun?”, yani bizzat kendileri hayattan yoksun cesetleri; { آلِهَةً } “ilahlar [mı ediniyorsun?]”, yani onların tesirine mi inanıyorsun? { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum”; bu durum, gözünden perde kalkan kimse için açıktır. { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk”; yani onu ulvî ve süflî âlemin işlerini idare ettiğimiz ruhanî kuvvetlere vâkıf kılıyorduk yahut onu bunların hakikatine erdiriyorduk; { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “kesin inananlardan olsun diye”; yani Allah Teâlâ'dan başka hiçbir müessir olmadığını ve işleri sübhân olan isimleriyle idare ettiğini bilen yakîn ehlinden olsun diye. { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Üzerine gece basınca”; yani cismanî tabiat âleminin gecesi üzerine karanlık çökünce —ki bu, sûfîlere göre onun çocukluğunda ve gençliğinin başındadır— { رَأى كَوْكَباً } “bir yıldız gördü”; bu da insan yapısının melekûtunda zahir olan ve hayvanî ruh olarak adlandırılan nefis yıldızıdır; bundan gelen feyzi, hayatı ve terbiyeyi gördüğünde hal diliyle { قال هذا رَبِّي } “'Bu benim Rabbimdir' dedi”; Allah Teâlâ o esnada ona Muhyî (hayat veren) ismiyle tecelli ediyordu. { فَلَمَّا أَفَلَ } “O batınca”; kalp nurunun doğmasıyla batıp kaybolunca { قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “'Ben batanları sevmem' dedi”. { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ } “Ayı görünce”; yani nefis ufkundan doğan kalp ayını { بازِغاً } “doğarken [görünce]” ve hakikatlerin ve marifetlerin keşifleriyle onun feyzini ve ondan gelen terbiyeyi bulunca { قالَ هذا رَبِّي } “'Bu benim Rabbimdir' dedi”; Allah Teâlâ o esnada ona Âlim ve Hakîm isimleriyle tecelli ediyordu. { فَلَمَّا أَفَلَ } “O da batınca”; { قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي } “'Eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse' dedi”, yani Zâtının nuruna hidayet etmezse; { لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “'elbette sapmış topluluktan olurum'”, yani bâtınlarla O'ndan sübhânehû perdelenmiş kimselerden olurum. { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ } “Güneşi görünce”; yani ruh güneşini { بازِغَةً } “doğarken [görünce]”, üzerine tecelli etmiş halde; onun feyzini, şuhûdunu ve terbiyesini bulunca { قالَ } “dedi”: { هذا رَبِّي } “'Bu benim Rabbimdir'”; O sübhânehû o anda ona Şehîd ve Aliyyü'l-Azîm isimleriyle tecelli ediyordu; { هذا أَكْبَرُ } “'Bu daha büyüktür'”, yani önceki ikisinden [daha büyüktür]. { فَلَمَّا أَفَلَتْ } “O da batınca”; Hakk'ın nurlarının tecellisi ve Zâtının celal nurlarının parlamasıyla batıp kaybolunca { قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi”; zira O'ndan sübhânehû başkasının hakiki varlığı yoktur. { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ } “'Ben yüzümü çevirdim'”, yani zâtımı ve varlığımı teslim ettim; { لِلَّذِي فَطَرَ } “yoktan var edene”; { السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “gökleri ve yeri”, yani ruhlar semasını ve nefis arzını [yoktan var edene]; { حَنِيفاً } “dosdoğru olarak”, yani O'nun dışındaki her şeyden, hatta O'nda celle celâlüh fâni olarak kendi varlığımdan ve meylimden yüz çevirerek; { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve ben ortak koşanlardan değilim”, hiçbir şeyde ortak koşanlardan değilim. { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti”, mâsivâyı terk etme konusunda [onunla tartıştılar]. { قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ } “'Beni doğru yola eriştirmişken, Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?' dedi”, yani hakiki varlığına ve tevhidîne beni iletmişken. { الَّذِينَ آمَنُوا } hakiki imanla iman edenler, { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “ve imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar”, yani nefsin veya kalbin ortaya çıkmasından ya da bir varlık kalıntısından hiçbir şeyi karıştırmayanlar; { أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ } “işte güven onlarındır”, yani hakiki emniyet onlarındır; { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “ve doğru yolu bulanlar da onlardır”, hakka hakiki manada hidayet bulanlardır.

وقال النيسابوري: قد يدور في الخلد أن إبراهيم ﵇ جن عليه ليل الشبهة وظلمتها فنظر أولا في عالم الأجسام فوجدها آفلة في أفق التغيير فلم يرها تصلح للإلهية فارتقى منها إلى عالم النفوس المدبرة للأجسام فرآها آفلة في أفق الاستكمال فكان حكمها حكم ما دونها فصعد منها إلى عالم العقول المجرد فصادفها آفلة في أفق الإمكان

Nîsâbûrî şöyle demiştir: Akla şöyle bir ihtimal gelebilir: İbrâhim'in aleyhisselâm üzerine şüphe gecesi ve karanlığı çöktü; önce cisimler âlemine baktı, onları değişim ufkunda batıp kaybolur (âfil) gördü ve ilahlığa elverişli bulmadı; oradan cisimleri idare eden nefisler âlemine yükseldi, onları kemale erme ufkunda batıp kaybolur gördü, dolayısıyla onların hükmü de altlarındakilerin hükmü gibi oldu; oradan mücerret akıllar âlemine yükseldi, onları imkân ufkunda batıp kaybolur buldu,

فلم يبق إلا الواجب، وقيل: غير ذلك، وما ذكره مبني على أن الاحتجاج كان مع نفسه ﵇ وهو الذي ذهب إليه البعض من المفسرين ورووا في ذلك خبرا طويلا وهو مذكور في كثير من الكتب مشهور بين العامة، والمختار عندي ما علمت والله تعالى يقول الحق وهو يهدي السبيل.

geriye sadece Vâcib [olan Allah] kaldı. Başka şeyler de söylenmiştir. Onun zikrettiği bu görüş, hüccet getirmenin bizzat kendisiyle aleyhisselâm olduğu esasına dayanır; bu da bazı müfessirlerin benimsediği görüştür ve bu hususta uzun bir rivayet aktarmışlardır; bu rivayet pek çok kitapta zikredilmiş olup halk arasında meşhurdur. Benim katımda muhtar olan ise öğrendiğin görüştür. Allah Teâlâ hakkı söyler ve doğru yola O iletir.

وَوَهَبْنا لَهُ أي لإبراهيم ﵇ إِسْحاقَ وهو ولده من سارة عاش مائة وثمانين سنة. وفي نديم الفريد أن معنى إسحاق بالعربية الضحاك وَيَعْقُوبَ وهو ابن إسحاق عاش مائة وسبعا وأربعين سنة، والجملة عطف على قوله تعالى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا إلخ، وعطف الفعلية على الاسمية مما لا نزاع في جوازه، ويجوز على بعد أن تكون عطفا على جملة آتَيْناها بناء على أنها لا محل لها من الإعراب كما هو أحد الاحتمالات.

{ وَوَهَبْنا لَهُ } “Biz ona bağışladık”, yani İbrâhim'e aleyhisselâm; { إِسْحاقَ } “İshak'ı”; o Sâre'den olan oğludur, yüz seksen yıl yaşamıştır. Nedîmü'l-Ferîd'de İshak'ın Arapçadaki anlamının 'çok gülen' (ed-dahhâk) olduğu belirtilmiştir. { وَيَعْقُوبَ } “ve Ya'kūb'u”; o da İshak'ın oğludur, yüz kırk yedi yıl yaşamıştır. Bu cümle, Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا } vb. kavline matuftur; fiil cümlesinin isim cümlesine atfedilmesinin caiz olduğunda ihtilaf yoktur. İhtimallerden biri olarak iraptan mahalli olmadığı esasına dayanılarak, uzak bir ihtimalle { آتَيْناها } cümlesine matuf olması da caizdir.

وقوله تعالى: كُلًّا مفعول لما بعده وتقديمه عليه للقصر لا بالنسبة إلى غيرهما بل بالنسبة إلى أحدهما أي كل واحد منهما هَدَيْنا لا أحدهما دون الآخر، وقيل: المراد كلّا من الثلاثة، وعليه الطبرسي. واختار كثير من المحققين الأول أن هداية إبراهيم ﵇ معلومة من الكلام قطعا وترك ذكر المهدي إليه لظهور أنه الذي أوتي إبراهيم ﵇ فإنهما متعبدان به.

Allah Teâlâ'nın: { كُلًّا } “her birini” kavli, kendisinden sonrakinin mefulüdür; onun önüne geçirilmesi, onların dışındakilere nispetle değil, ikisinden birine nispetle kasr içindir; yani 'ikisini birden hidayete erdirdik, sadece birini değil' demektir. Denildi ki: Maksat üçünün her biridir; Tabersî bu görüştedir. Muhakkiklerin çoğu birinci görüşü tercih etmiştir; zira İbrâhim'in aleyhisselâm hidayeti sözün akışından kesin olarak bilinmektedir. Kendisine hidayet edilen şeyin zikredilmemesi ise, onun İbrâhim'e aleyhisselâm verilen şey olduğu açık olduğu içindir; zira ikisi de onunla ibadet etmekle mükelleftir.

وقال الجبائي: المراد هديناهم بنيل الثواب والكرامات وَنُوحاً قال شيخ الإسلام: منصوب بمضمر يفسره هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ ولعله إنما لم يجعله مفعولا مقدما للمذكور لئلا يفصل بين العاطف والمعطوف بشيء أو يخلو التقديم عن الفائدة السابقة أعني القصر ولا يخلو ذلك عن تأمل أي من قبل إبراهيم ﵇.

Cübbâî şöyle demiştir: Maksat, 'onları sevaba ve ikramlara nail kılarak hidayete erdirdik' demektir. { وَنُوحاً } “Nûh'u da”; Şeyhülislam demiştir ki: [Nûh kelimesi] { هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ } “daha önce doğru yola eriştirmiştik” ifadesinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansubdur. Muhtemelen o, matuf ile matufun aleyh arasına bir şeyin girmemesi yahut öne geçirmenin önceki faydadan yani kasrdan yoksun kalmaması için onu mezkûr fiilin mukaddem mefulü yapmamıştır; bu da düşünülmeye muhtaçtır; yani 'İbrâhim'den aleyhisselâm önce' demektir.

ونوح- كما قال الجواليقي- أعجمي معرب زاد الكرماني، ومعناه بالسريانية الساكن، وقال الحاكم في المستدرك: إنما سمي نوحا لكثرة بكائه على نفسه واسمه عبد الغفار، والأول أثبت عندي، وأكثر الصحابة رضي الله تعالى عنهم- كما قال الحاكم- أنه ﵇ كان قبل إدريس ﵇ وذكر النسابون أنه ابن لمك بفتح اللام وسكون الميم بعدها كاف ابن متوشلخ بفتح الميم وتشديد المثناة المضمومة بعدها واو ساكنة وفتح الشين المعجمة واللام والخاء المعجمة ابن أخنوخ بفتح المعجمة وضم النون الخفيفة وبعدها واو ساكنة ثم معجمة وهو إدريس فيما يقال.

Nûh —Cevâlîkī'nin dediği gibi— arapçalaşmış yabancı bir isimdir (muarreb). Kirmânî şunu eklemiştir: Süryanicede anlamı 'sâkin' (durgun, huzurlu) demektir. Hâkim el-Müstedrek'te şöyle demiştir: Nefsi üzerine çok ağladığı için Nûh diye isimlendirilmiştir, asıl adı ise Abdülgaffâr'dır. Birincisi benim katımda daha sabittir. Sahâbenin radıyallâhu anhüm çoğunluğuna göre —Hâkim'in dediği gibi— o aleyhisselâm İdrîs'ten aleyhisselâm önceydi. Nesep âlimleri onun Lâmek —lâm'ın fethası, mîm'in sükûnu ve ardından gelen kâf ile— b. Metûşelah —mîm'in fethası, zammeli ve şeddeli tâ, ardından sakin vâv, noktalı şîn'in fethası, lâm ve noktalı hı ile— b. Ahnûh —noktalı hı'nın fethası, şeddesiz nûn'un zammesi, ardından sakin vâv ve noktalı hı ile— oğlu olduğunu zikretmişlerdir ki denildiğine göre o İdrîs'tir.

وروى الطبراني عن أبي ذر رضي الله تعالى عنه قال: «قلت يا رسول الله من أول الأنبياء؟ قال: آدم ﵇ قلت: ثم من؟ قال نوح ﵇: وبينهما عشرة قرون»

Taberânî, Ebû Zer'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberlerin ilki kimdir? Şöyle buyurdu: 'Âdem'dir aleyhisselâm.' Dedim ki: Sonra kimdir? Şöyle buyurdu: 'Nûh'tur aleyhisselâm; ikisi arasında on asır vardır.'»

وهذا ظاهر في أن إدريس ﵇ لم يكن قبله.

Bu rivayet, İdrîs'in aleyhisselâm ondan önce olmadığı hususunda açıktır.

وذكر ابن جرير أن مولده ﵇ كان بعد وفاة آدم ﵇ بمائة وستة وعشرين عاما. وذكره سبحانه هنا قيل لأنه لما ذكر سبحانه إنعامه على خليله من جهة الفرع ثني بذكر إنعامه عليه من جهة الأصل فإن شرف الوالد سار إلى الولد، إنما ذكره سبحانه لأن قومه عبدوا الأصنام فذكره ليكون له به أسوة، وأما أنه ذكر لما مر فلا إذ لا دلالة على علاقة الأبوة ليقبل. ودلالة مِنْ قَبْلُ على ذلك غير ظاهرة. وقنع بعضهم بالشهرة عن ذلك وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ الضمير عند جمع لإبراهيم ﵇ لأن مساق النظم الجليل لبيان شؤونه وما من الله تعالى به عليه من إيتاء الحجة ورفع الدرجات وهبة الأولاد الأنبياء وإبقاء هذه الكرامة في نسله كل ذلك لإلزام من ينتمي إلى ملته من المشركين واليهود، واختار آخرون كونه لنوح ﵇ لأنه أقرب ولأنه ذكر في الجملة لوطا ﵇ وليس من ذرية إبراهيم بل كان ابن أخيه كما سيأتي إن شاء الله تعالى آمن به وشخص معه مهاجرا إلى الشام فأرسله الله تعالى إلى أهل سدوم، وكذلك يونس ﵇ لم يكن من ذريته فيما ذكر محيي السنة فلو كان الضمير له لاختص بالمعدودين في هذه الآية والتي بعدها، وأما المذكورون في الآية الثالثة فعطف على- نوحا- ولا يجب أن يعتبر في المعطوف ما هو قيد في المعطوف عليه، ولا يضر ذكر إسماعيل هناك وإن كان من ذرية إبراهيم ﵉ لأن السكوت عن إدراجه في الذرية لا يقتضي أنه ليس منهم وإنما لم يعد- كما قال بعض المحققين-: في موهبته كإسحاق لأن هبة إسحاق كانت في كبره وكبر زوجته فكانت في غاية الغرابة، وذكر يعقوب لأن إبقاء النبوة بطنا بعد بطن غاية النعمة، ولم يعطف «كلا هدينا» لأنه مؤكد لكونه نعمة.

İbn Cerîr, onun aleyhisselâm doğumunun Âdem'in aleyhisselâm vefatından yüz yirmi altı yıl sonra olduğunu zikretmiştir. Allah Teâlâ'nın onu burada zikretmesi hakkında şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ Halîl'ine furû (nesil) cihetinden olan nimetini zikredince, asıl (ata) cihetinden olan nimetini zikretmeyi buna eklemiştir; zira babanın şerefi evlada sirayet eder. Allah Teâlâ onu sadece kavmi putlara taptığı için zikretmiştir ki onun için bir örnek olsun; zikredilen sebepten dolayı zikredildiği görüşü ise kabul görmez, çünkü bunu kabul ettirecek bir babalık alakasına delalet yoktur. { مِنْ قَبْلُ } ifadesinin buna delaleti de açık değildir. Bazıları bu hususta meşhur olanla yetinmiştir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } “onun soyundan da”; bir topluluğa göre zamir İbrâhim'e aleyhisselâm aittir; zira yüce nazmın akışı onun durumlarını, Allah Teâlâ'nın ona hüccet vermek, derecelerini yükseltmek, peygamber evlatlar bahşetmek ve bu kerameti onun neslinde devam ettirmek suretiyle lütufta bulunduğu hususları beyan etmek içindir; bütün bunlar onun milletine mensubiyet iddia eden müşrikleri ve Yahudileri ilzam etmek gayesini taşır. Başkaları ise zamirin Nûh'a aleyhisselâm ait olduğunu tercih etmişlerdir; çünkü o en yakın olandır ve çünkü cümle içerisinde Lût aleyhisselâm da zikredilmiştir; oysa Lût İbrâhim'in soyundan değildir, bilakis inşallah geleceği üzere onun kardeşinin oğluydu, ona iman etmiş ve onunla birlikte Şam'a hicret etmiş, sonra da Allah Teâlâ onu Sedûm ehline elçi göndermiştir. Aynı şekilde Yûnus aleyhisselâm da Muhyissünne'nin zikrettiğine göre onun soyundan değildi; şayet zamir ona ait olsaydı bu ayette ve sonrakinde sayılanlara mahsus olurdu. Üçüncü ayette zikredilenler ise 'Nûh'a matuftur; matufta, matufun aleyhteki kaydın bulunması zorunlu değildir. İsmâil'in aleyhisselâm —her ne kadar İbrâhim'in aleyhisselâm soyundan olsa da— orada zikredilmesi zarar vermez; zira onun zürriyet içine dahil edilmesinde sükût geçilmesi, onlardan olmadığını iktiza etmez. Bazı muhakkiklerin dediği gibi bağışlanma hususunda İshak gibi sayılmaması ise, İshak'ın bağışlanmasının kendisinin ve hanımının yaşlılık döneminde olmasından ve son derece harikulade bulunmasındandır; Ya'kūb ise peygamberliğin nesilden nesile devam etmesinin nimetin zirvesi olması sebebiyle zikredilmiştir. { كُلًّا هَدَيْنا } ifadesi atfedilmemiştir, çünkü o nimet oluşu tekit edicidir.

ومن الناس من ادعى أن يونس ﵇ من ذرية إبراهيم ﷺ وصرح في جامع الأصول أنه كان من الأسباط في زمن شعيا، وحينئذ يبقى لوط فقط خارجا ولا يترك له إرجاع الضمير على إبراهيم وجعله مختصا بالمعدودين في الآيات الثلاث لأنه لما كان ابن أخيه آمن به وهاجر معه أمكن أن يجعل من ذريته على سبيل التغليب كما قال الطيبي.

İnsanlardan bazıları Yûnus'un aleyhisselâm İbrâhim'in aleyhisselâm soyundan olduğunu iddia etmişlerdir; Câmiu'l-Usûl'de onun Şa'yâ zamanında Esbât'tan (İsrailoğulları kabilelerinden) olduğu açıkça belirtilmiştir. Bu durumda sadece Lût dışarıda kalır; onun için de zamirin İbrâhim'e döndürülmesi ve üç ayette sayılanlara tahsis edilmesi terk edilmez; zira o, kardeşinin oğlu olup ona iman ettiği ve onunla hicret ettiği için, Tîbî'nin dediği gibi tağlîb yoluyla onun soyundan sayılması mümkündür.

وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن هؤلاء الأنبياء ﵈ كلهم مضافون إلى ذرية إبراهيم وإن كان منهم من لم يلحقه بولادة من قبل أم ولا أب لأن لوطا ابن أخي إبراهيم والعرب تجعل العم أبا كما أخبر الله تعالى عن أبناء يعقوب أنهم قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [البقرة: ١٣٣] مع أن إسماعيل عم يعقوب. والجار والمجرور متعلق بفعل مضمر مفهوم مما سبق، وقيل: بمحذوف وقع حالا من المذكورين في الآية واختير الأول أي وهدينا من ذريته داوُدَ هو- كما قال الجلال السيوطي- ابن ايشا بكسر الهمزة وسكون الياء المثناة التحتية وبالشين المعجمة ابن عوبر بمهملة وموحدة بوزن جعفر بن عابر بموحدة ومهملة مفتوحة ابن سلمون بن يخيثون ابن عمي بن يا رب- بتحتية وآخره باء موحدة- ابن رام بن حضرموت بمهملة ثم معجمة بن فارض بفاء وآخره مهملة بن يهوذا بن يعقوب.

İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre, aralarında ne anne ne de baba tarafından bir doğum bağı bulunmayan kimse olsa bile bu peygamberlerin aleyhimüsselâm hepsi İbrâhim'in soyuna nispet edilmiştir; zira Lût, İbrâhim'in kardeşinin oğludur ve Araplar amcayı baba sayarlar; nitekim Allah Teâlâ Ya'kūb'un oğullarının: { قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “'Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın ilahına kulluk edeceğiz' dediler” [el-Bakara: 133] dediklerini haber vermiştir; oysa İsmâil, Ya'kūb'un amcasıdır. Câr ve mecrûr, önceki ifadelerden anlaşılan gizli bir fiile taalluk etmektedir; bir görüşe göre ise ayette zikredilenlerden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; birinci görüş tercih edilmiştir; yani 'onun soyundan hidayete erdirdik...' { داوُدَ } “Dâvûd'u”; o —Celâl es-Süyûtî'nin dediği gibi— Îşâ —hemzenin kesresi, iki noktalı ye'nin sükûnu ve noktalı şîn ile— b. Ûber —noktasız ayın ve bâ ile Ca'fer vezninde— b. Âbir —bâ ve fethalı noktasız ayın ile— b. Selmûn b. Yahîsûn b. Ammî b. Yârib —ye ile ve sonu bâ ile— b. Râm b. Hadramavt —noktasız hâ, sonra noktalı zâl ile— b. Fârız —fâ ile ve sonu noktasız dâd ile— b. Yehûzâ b. Ya'kūb'dur.

قال كعب: كان أحمر الوجه سبط الرأس أبيض الجسم طويل اللحية فيها جعودة حسن الصوت والخلق وجمع له بين النبوة والملك ونقل النووي عن المؤرخين أنه عاش مائة سنة ومدة ملكه منها أربعون وله اثنا عشر ابنا.

Ka'b demiştir ki: Kırmızı yüzlü, düz saçlı, beyaz tenli, sakalı uzun ve kıvırcık, güzel sesli ve güzel ahlaklıydı; kendisinde peygamberlik ile hükümdarlık bir araya getirilmişti. Nevevî tarihçilerden onun yüz yıl yaşadığını, hükümdarlık süresinin kırk yıl olduğunu ve on iki oğlu bulunduğunu nakletmiştir.

وَسُلَيْمانَ ولده، قال كعب: كان أبيض جسيما وسيما وضيئا جميلا خاشعا متواضعا وكان أبوه يشاوره في كثير من أموره في صغر سنه لوفور عقله وعلمه، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه ملك الأرض، وعن المؤرخين أنه ملك وهو ابن ثلاث عشرة سنة وابتدأ بناء بيت المقدس بعد ملكه بأربع سنين وتوفي وله ثلاث وخمسون سنة، وتقديم المفعول الصريح للاهتمام بشأنه مع ما في المفاعيل من نوع طول ربما يخل تأخيره بتجاوب النظم الكريم وَأَيُّوبَ قال ابن جرير: هو ابن موص بن روم بن عيص بن إسحاق. وقيل: ابن موص بن تارخ بن روم إلخ، وحكى ابن عساكر أن أمه بنت لوط ﵇ وأن أباه ممن آمن بإبراهيم فهو قبل موسى ﵇ وقال ابن جرير: إنه كان بعد شعيب، وقال ابن أبي خيثمة كان بعد سليمان،

{ وَسُلَيْمانَ } “ve Süleyman'ı”; onun oğludur. Ka'b demiştir ki: Beyaz tenli, iri yapılı, yakışıklı, nurlu yüzlü, güzel, huşû sahibi ve mütevazı idi; aklının ve ilminin çokluğu sebebiyle babası küçük yaşındayken pek çok işinde ona danışırdı. İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ onun yeryüzüne hükmettiği rivayet edilmiştir. Tarihçilerden ise onun on üç yaşındayken hükümdar olduğu, Beytülmakdis'in inşasına hükümdarlığından dört yıl sonra başladığı ve elli üç yaşındayken vefat ettiği nakledilmiştir. Sarih mefulün öne geçirilmesi onun şanına ihtimam içindir; ayrıca mefullerde bir tür uzunluk bulunması sebebiyle sonraya bırakılmasının yüce nazmın ahengini bozması ihtimali de vardır. { وَأَيُّوبَ } “ve Eyyûb'u”; İbn Cerîr demiştir ki: O, Mûs b. Rûm b. Îs b. İshak'tır. Bir görüşe göre: Mûs b. Târah b. Rûm vb.'dir. İbn Asâkir, annesinin Lût'un aleyhisselâm kızı olduğunu ve babasının İbrâhim'e iman edenlerden olduğunu, dolayısıyla onun Mûsâ'dan aleyhisselâm önce olduğunu nakletmiştir. İbn Cerîr onun Şuayb'dan sonra olduğunu; İbn Ebî Hayseme ise Süleyman'dan sonra olduğunu söylemiştir.

وروى الطبراني أن مدة عمره كانت ثلاثا وتسعين سنة

Taberânî onun ömrünün süresinin doksan üç yıl olduğunu rivayet etmiştir.

وَيُوسُفَ وهو على الصحيح المشهور ابن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم ويشهد له ما

{ وَيُوسُفَ } “ve Yûsuf'u”; o, sahih ve meşhur olan görüşe göre Ya'kūb b. İshak b. İbrâhim'in oğludur; buna şu rivayet de şahitlik etmektedir:

أخرجه ابن حبان في صحيحه من حديث أبي هريرة مرفوعا إن الكريم ابن الكريم ابن الكريم يوسف بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم.

İbn Hibbân'ın Sahîh'inde Ebû Hüreyre'den merfû olarak tahric ettiği hadis: «Şüphesiz kerîm oğlu kerîm oğlu kerîm oğlu kerîm, İbrâhim oğlu İshak oğlu Ya'kūb oğlu Yûsuf'tur.»

عاش مائة وعشرين سنة وفيه ست لغات تثليث السين مع الياء والهمز والصواب أنه أعجمي لا اشتقاق له وَمُوسى وهو ابن عمران بن يصهر بن ماهيث بن لاوي بن يعقوب ولا خلاف في نسبه وهو اسم سرياني.

Yüz yirmi yıl yaşamıştır. Bu kelimede altı lügat vardır: ye ve hemze ile birlikte sîn harfinin üç harekesiyle (Yûsuf, Yûsef, Yûsif, Yü'sef vb.). Doğru olan, onun türetilmemiş yabancı bir isim (a'cemî) olduğudur. { وَمُوسى } “ve Mûsâ'yı”; o İmrân b. Yasher b. Mâhis b. Lâvî b. Ya'kūb'dur; nesebinde ihtilaf yoktur ve Süryanice bir isimdir.

وأخرج أبو الشيخ من طريق عكرمة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: إنما سمي موسى لأنه ألقي بين شجر وماء فالماء بالقبطية مو والشجر شا،

Ebû'ş-Şeyh, İkrime tarikiyle İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ şunu tahric etmiştir: «Ona Mûsâ adı verildi; çünkü o ağaç ile su arasına bırakılmıştı; Kıptî dilinde su 'mû', ağaç ise 'şâ' demektir.»

وفي الصحيح وصفه بأنه آدم طوال جعد كأنه من رجال شنوءة وعاش- كما قال الثعلبي- مائة وعشرين سنة

Sahîh'te onun buğday tenli, uzun boylu, kıvırcık saçlı, sanki Şenûe kabilesi adamlarından biri gibi olduğu vasfedilmiştir. Sa'lebî'nin dediği gibi yüz yirmi yıl yaşamıştır.

وَهارُونَ أخوه شقيقه، وقيل: لأمه، وقيل: لأبيه فقط حكاهما الكرماني في عجائبه مات قبل موسى ﵉ وكان ولد قبله بسنة

{ وَهارُونَ } “ve Hârûn'u”; onun öz kardeşidir; bir görüşe göre anne bir, bir görüşe göre sadece baba bir kardeşidir; Kirmânî bu iki görüşü el-Acâib'de zikretmiştir. Mûsâ'dan aleyhimesselâm önce vefat etmiştir ve ondan bir yıl önce doğmuştur.

وفي بعض أحاديث الإسراء صعدت إلى السماء الخامسة فإذا أنا بهارون ونصف لحيته أبيض ونصفها أسود تكاد تضرب سرته من طولها فقلت: يا جبرائيل من هذا؟ قال:

Bazı İsrâ hadislerinde şöyle geçer: «Beşinci kat semaya yükseldim; bir de baktım ki Hârûn oradaydı, sakalının yarısı beyaz, yarısı siyahtı; uzunluğundan neredeyse göbeğine değecekti. Dedim ki: Ey Cibrîl! Bu kimdir? Dedi ki:

المحبب في قومه هارون بن عمران.

Kavmi arasında çok sevilen İmrân oğlu Hârûn'dur.»

وذكر بعضهم أن معنى هارون بالعبرانية المحبب وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ قيل: أي نجزيهم مثل ما جزينا إبراهيم ﵇ برفع درجاته وكثرة أولاده والنبوة فيهم، والمراد مطلق المشابهة في مقابلة الإحسان بالإحسان والمكافآت بين الأعمال والأجزية من غير بخس لا المماثلة من كل وجه لأن اختصاص إبراهيم ﷺ بكثرة النبوة في عقبه أمر مشهور.

Bazıları İbranicede Hârûn'un anlamının 'sevilen' olduğunu zikretmiştir. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız”; denildi ki: Yani derecelerini yükseltmek, evlatlarını çoğaltmak ve aralarında peygamberlik kılmak suretiyle İbrâhim'i aleyhisselâm mükâfatlandırdığımız gibi onları da mükâfatlandırırız. Maksat, her yönden tam bir benzerlik değil, bir eksiltme olmaksızın iyiliğe iyilikle karşılık verme ve amellerle mükâfatlar arasındaki denklik bakımından mutlak benzerliktir; zira neslinde peygamberliğin çokluğu hususunda İbrâhim'e aleyhisselâm ait tahsis meşhur bir husustur.

واختار بعض المحققين كون التشبيه على حد ما تقدم في قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] ونظائره، وال في الْمُحْسِنِينَ للعهد، والإظهار في موضع الإضمار للثناء عليهم بالإحسان الذي هو عبارة عن الإتيان بالأعمال على الوجه اللائق الذي هو حسنها الوصفي المقارن لحسنها الذاتي، وقد فسره ﷺ

Bazı muhakkikler, bu teşbihin Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [el-Bakara: 143] kavlinde ve benzerlerinde geçen kural üzere olmasını tercih etmişlerdir. { الْمُحْسِنِينَ } kelimesindeki elif-lâm ahd içindir; zamir makamında zahir ismin getirilmesi, zâtî güzelliğine bitişik vasfî güzelliği olan amelleri layık olduğu veçhile yerine getirmekten ibaret olan ihsan sıfatıyla onları övmek içindir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihsanı tefsir etmiştir:

بقوله «أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك»

«Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir» buyurarak [tefsir etmiştir].

والجملة اعتراض مقرر لما قبلها.

Bu cümle, öncesini pekiştiren bir ara cümledir (itiraziyye).

وَزَكَرِيَّا هو ابن ازن بن بركيا كان من ذرية سليمان ﵉ وقتل بعد قتل ولده وكان له يوم بشر به اثنتان وتسعون، وقيل: تسع وتسعون، وقيل: مائة وعشرون سنة وهو اسم أعجمي وفيه خمس لغات أشهرها المد والثانية القصر وقرىء بهما في السبع وزكري بتشديد الياء وتخفيفها وزكر كقلم.

{ وَزَكَرِيَّا } “ve Zekeriyyâ'yı”; o Ezen b. Berekya'dır, Süleyman'ın aleyhimesselâm soyundandı; oğlunun öldürülmesinden sonra öldürülmüştür. Kendisi müjdelendiği gün doksan iki yaşındaydı; doksan dokuz veya yüz yirmi yaşında olduğu da söylenmiştir. Bu a'cemî bir isimdir ve onda beş lügat vardır: En meşhuru med ile olandır, ikincisi kasr iledir ve yedi kıraatte bu ikisiyle okunmuştur; ye'nin şeddesi ve tahfifi ile 'Zekeriyy / Zekeriy' ve kalem vezninde 'Zeker' şeklinde de söylenir.

وَيَحْيى ابنه وهو اسم أعجمي، وقيل: عربي، وعلى القولين- كما قال الواحدي- لا ينصرف، وسمي بذلك على القول الثاني لأنه حيي به رحم أمه، وقيل: غير ذلك وَعِيسى ابن مريم وهو اسم عبراني أو سرياني

{ وَيَحْيى } “ve Yahyâ'yı”; onun oğludur; a'cemî bir isimdir, Arapça olduğu da söylenmiştir; Vâhidî'nin dediği gibi her iki görüşe göre de gayr-i munsarıftır. İkinci görüşe göre onunla annesinin rahmi hayat bulduğu için bu şekilde isimlendirilmiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır. { وَعِيسى } “ve Îsâ'yı”; Meryem'in oğludur; İbranice veya Süryanice bir isimdir.

وفي الصحيح أنه ربعة أحمر

Sahîh'te onun orta boylu ve kırmızıya çalan beyaz tenli olduğu,

كأنما خرج من ديماس وفي ذكره ﵇ دليل على أن الذرية يتناول أولاد البنات لأن

sanki hamamdan yeni çıkmış gibi olduğu belirtilmiştir. Onun aleyhisselâm zikredilmesinde, zürriyet kelimesinin kız çocuklarının evlatlarını da kapsadığına delil vardır; çünkü

انتسابه ليس إلا من جهة أمه وأورد عليه أنه ليس له أب يصرف إضافته إلى الأم إلى نفسه فلا يظهر قياس غيره عليه في كونه ذرية لجده من الأم.

onun nispeti ancak annesi cihetindendir. Buna karşı, onun anneye nispetini kendisine çevirecek bir babasının bulunmadığı, dolayısıyla başkasının anne tarafından dedesine zürriyet sayılmasında ona kıyas edilmesinin açık olmadığı itirazı getirilmiştir.

وتعقب بأن مقتضى كونه بلا أب أن يذكر في حيز الذرية وفيه منع ظاهر والمسألة خلافية، والذاهبون إلى دخول ابن البنت في الذرية يستدلون بهذه الآية وبها احتج موسى الكاظم رضي الله تعالى عنه على ما رواه البعض عن الرشيد. وفي التفسير الكبير أن أبا جعفر رضي الله تعالى عنه استدل بها عند الحجاج بن يوسف وبآية المباهلة حيث دعا ﷺ الحسن والحسين رضي الله تعالى عنهما بعد ما نزل تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ [آل عمران: ٦١] .

Buna, babasız oluşunun gereğinin zürriyet dairesinde zikredilmemesi şeklinde olması gerektiği söylenerek karşılık verilmiştir; bunda açık bir men vardır ve mesele ihtilaflıdır. Kızın oğlunun zürriyete dahil olduğu görüşünü benimseyenler bu ayetle istidlal ederler; nitekim bazılarının rivayet ettiğine göre Mûsâ el-Kâzım radıyallâhu anh Hârûnürreşîd'e karşı bununla hüccet getirmiştir. et-Tefsîru'l-Kebîr'de Ebû Ca'fer'in radıyallâhu anh Haccâc b. Yûsuf'un yanında bu ayetle ve mübâhele ayetiyle istidlal ettiği zikredilmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ } “Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı çağıralım” [Âl-i İmrân: 61] ayeti indikten sonra Hasan ve Hüseyin'i radıyallâhu anhümâ çağırmıştır.

وادعى بعضهم أن هذا من خصائصه ﷺ وقد اختلف إفتاء أصحابنا في هذه المسألة، والذي أميل إليه القول بالدخول وَإِلْياسَ قال ابن إسحاق في المبتدأ: هو ابن يس بن فنحاص بن العيزار بن هارون أخي موسى بن عمران ﵈. وحكى القتبي أنه من سبط يوشع، وقيل: من ولد إسماعيل ﵇. وعن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه إدريس وهو- على ما قال ابن إسحاق- ابن يرد بن مهلاييل بن أنوش بن قينان بن شيث بن آدم وهو جد نوح كما أشرنا إليه وروي ذلك عن وهب بن منبه، وفي المستدرك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان بين نوح وإدريس ألف سنة وعلى القول بأنه قبل نوح يكون البيان مختصا بمن في الآية الأولى، ونص الشهاب أن قوله تعالى: وَزَكَرِيَّا وما بعده حينئذ معطوفا على مجموع الكلام السابق كُلٌّ أي كل واحد من أولئك المذكورين مِنَ الصَّالِحِينَ أي الكاملين في الصلاح الذي هو عبارة عن الإتيان بما ينبغي والتحرز عما لا ينبغي وهو مقول بالتشكيك فيوصف بما هو من أعلى مراتب الأنبياء ﵈ والجملة اعتراض جيء بها للثناء عليهم بمضمونها وَإِسْماعِيلَ هو- كما قال النووي- أكبر ولد إبراهيم ﵇ ويقال- كما نقل عن الجواليقي- بالنون آخره قيل ومعناه: مطيع الله وَالْيَسَعَ قال ابن جرير: هو ابن أخطوب بن العجوز. وقرأ حمزة. والكسائي «الليسع» بوزن ضيغم وهو أعجمي دخلت عليه اللام على خلاف القياس وقارنت النقل فجعلت علامة التعريب كما قاله التبريزي ونص على أن استعماله بدونها خطأ يغفل عنه الناس فليس كاليزيد في قوله:

Bazıları bunun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hasâisinden olduğunu iddia etmiştir. Bu meselede mezhep âlimlerimizin fetvaları farklılık göstermiştir; benim meylettiğim görüş ise [kızın çocuğunun zürriyete] dahil olduğu yönündedir. { وَإِلْياسَ } “ve İlyâs'ı”; İbn İshâk el-Mübtede'de şöyle demiştir: O, Mûsâ b. İmrân'ın kardeşi Hârûn'un b. el-Îzâr b. Fınhâs b. Yes'in oğludur aleyhimüsselâm. Kutebî onun Yûşa'ın sıbtından olduğunu nakletmiştir; İsmâil'in aleyhisselâm evladından olduğu da söylenmiştir. İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh onun İdrîs olduğu rivayet edilmiştir; o da —İbn İshâk'ın dediğine göre— Yerd b. Mehlâyîl b. Enûş b. Kaynân b. Şît b. Âdem'in oğludur ve işaret ettiğimiz gibi Nûh'un dedesidir; bu Vehb b. Münebbih'ten de rivayet edilmiştir. el-Müstedrek'te İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ Nûh ile İdrîs arasında bin yıl olduğu nakledilmiştir. Onun Nûh'tan önce olduğu görüşüne göre beyan birinci ayettekilere mahsus olur. Şihâb, Allah Teâlâ'nın: { وَزَكَرِيَّا } ve sonrasındaki kavlinin bu takdirde önceki kelamın bütününe matuf olduğunu açıkça belirtmiştir. { كُلٌّ } “Her biri”, yani zikredilenlerin her biri; { مِنَ الصَّالِحِينَ } “salihlerdendir”, yani gerekeni yapıp kaçınılması gerekenden sakınmaktan ibaret olan salâhta kemale ermiş kimselerdendir. Bu müşterek bir vasıf olup peygamberlerin aleyhimüsselâm en yüce mertebeleriyle vasfedilirler. Bu cümle, muhtevasıyla onları övmek için getirilmiş bir itiraziyye (ara cümle)dir. { وَإِسْماعِيلَ } “ve İsmâil'i”; o —Nevevî'nin dediği gibi— İbrâhim'in aleyhisselâm en büyük oğludur; Cevâlîkī'den nakledildiğine göre sonu nûn ile de söylenir; denildi ki anlamı 'Allah'a itaat eden' demektir. { وَالْيَسَعَ } “ve Elyesa'ı”; İbn Cerîr demiştir ki: O, Ahtûb b. el-Acûz'un oğludur. Hamza ve Kisâî dıygam vezninde 'el-Leyse'a' şeklinde okumuşlardır. Bu a'cemî bir isimdir, kıyasa aykırı olarak başına lâm dahil olmuş ve nakil esnasında ona bitişerek Tebrîzî'nin dediği gibi ta'rîb (Arapçalaştırma) alameti kılınmıştır; o, bu ismin lâm olmaksızın kullanılmasının insanların gaflet ettiği bir hata olduğunu açıkça belirtmiştir; dolayısıyla şu beyitteki 'el-Yezîd' gibi değildir:

رأيت الوليد بن اليزيد مباركا ... شديدا بأعباء الخلافة كاهله

Gördüm el-Velîd b. el-Yezîd'i mübarek bir halde... Hilafetin ağır yüklerine karşı omuzu pek metin.

ومن جميع الوجوه، وهو على القراءة الأولى أعجمي أيضا، وقيل: إنه معرب يوشع وقيل: عربي منقول من يسع مضارع وسع وَيُونُسَ وهو ابن متى بفتح الميم وتشديد التاء الفوقية مقصور كحتى ويقال متتى بالفك وهو اسم أبيه كما قاله ابن حجر وغيره من الحفاظ، وقع في تفسير عبد الرزاق أنه اسم أمه وهو مردود ولم نقف كغيرنا على اتصال نسبه ﵇، وقد مر ما في جامع الأصول. وقيل: إنه كان في زمن ملوك الطوائف من الفرس وهو مثلث النون ويهمز.

Her yönden böyledir. Birinci kıraate göre de a'cemîdir; Yûşa' isminin muarrebi olduğu da söylenmiştir; 'genişledi' manasındaki vesi'a fiilinin muzarisi olan 'yesa'u'dan nakledilmiş Arapça bir isim olduğu da söylenmiştir. { وَيُونُسَ } “ve Yûnus'u”; o Mettâ'nın oğludur —mîm'in fethası, iki noktalı üst tâ'nın şeddesi ve maksûr olarak hattâ gibi—; şeddesiz olarak Metetâ şeklinde de söylenir; İbn Hacer ve diğer muhaddislerin dediği gibi bu babasının adıdır. Abdürrezzâk'ın tefsirinde bunun annesinin adı olduğu yer almışsa da bu merduttur; başkaları gibi biz de onun aleyhisselâm muttasıl nesebine vâkıf olamadık; Câmiu'l-Usûl'deki bilgi daha önce geçmişti. Perslerin mülûkü't-tavâif döneminde olduğu da söylenmiştir; nûn harfi üç harekeyle de okunur ve hemzelenir.

وقرأ أبو طلحة «يونس» بكسر النون قيل: أراد أن يجعله عربيا من أنس وهو شاذ وَلُوطاً قال ابن إسحاق:

Ebû Talha nûn'un kesresiyle 'Yûnis' şeklinde okumuştur; denildi ki: Onu ünsiyet kökünden Arapça yapmak istemiştir; bu şâz bir kıraattir. { وَلُوطاً } “ve Lût'u”; İbn İshâk demiştir ki:

هو ابن هاران بن آزر، وفي المستدرك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه ابن أخي إبراهيم ولم يصرح باسم أبيه وَكلًّا أي كل واحد من هؤلاء المذكورين لا بعضهم دون بعض فَضَّلْنا بالنبوة عَلَى الْعالَمِينَ أي عالمي عصرهم، والجملة اعتراض كأختيها، وفيها دليل على أن الأنبياء أفضل من الملائكة وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ يحتمل- كما قيل- أن يتعلق بما تعلق به من ذريته ومن ابتدائية والمفعول محذوف أي

O, Hârân b. Âzer'in oğludur. el-Müstedrek'te İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledildiğine göre o, İbrâhîm'in kardeşinin oğludur; babasının ismini ise açıkça belirtmemiştir. { وَكلًّا } “ve hepsini”; yani bir kısmını değil, bu zikredilenlerin her birini { فَضَّلْنا } “üstün kıldık”; peygamberlikle, { عَلَى الْعالَمِينَ } “âlemlere”; yani kendi çağlarının âlemlerine. Bu cümle, benzeri olan diğer iki cümle gibi itirâziyyedir (ara cümledir) ve bunda peygamberlerin meleklerden daha üstün olduğuna dair delil vardır. { وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ } { وَإِخْوانِهِمْ } “Onların babalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden de...” ifadesinin —denildiği gibi— { مِنْ ذُرِّيَّتِهِ } lafzının taalluk ettiği yere bağlanması muhtemeldir; min edatı ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir) ve meful hazfedilmiştir; yani

وهدينا من آبائهم وأبنائهم وإخوانهم جماعات كثيرة أو معطوف على كلًّا فَضَّلْنا ومن تبعيضية أي فضلنا بعض آبائهم إلخ.

'Onların babalarından, çocuklarından ve kardeşlerinden pek çok toplulukları da hidayete erdirdik' takdirindedir; yahut { فَضَّلْنا } fiilindeki { كلًّا } kelimesine matuftur ve min edatı teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir); yani 'onların babalarının bir kısmını üstün kıldık...' demektir.

وجعله بعضهم عطفا على نوحا، ومن واقعة موقع المفعول به مؤولا ببعض. واعتبار البعضية لما أن منهم من لم يكن نبيا ولا مهديا قيل: وهذا في غير الآباء لأن آباء الأنبياء كلهم مهديون موحدون، وأنت تعلم أن هذا مختلف فيه نظرا إلى آباء نبينا ﷺ وكثير من الناس من وراء المنع فما ظنك بآباء غيره من الأنبياء ﵈.

Bazıları onu 'Nûh'a matuf kılmış ve min edatını 'bazı' teviliyle mefulün bih konumunda saymıştır. Bazılık kaydının gözetilmesi, onların içinde peygamber ve hidayete ermiş olmayanların bulunmasındandır. Denildi ki: Bu babalar dışındakiler içindir; çünkü peygamberlerin babalarının hepsi hidayete ermiş muvahhidlerdir. Bilirsin ki, Peygamberimizin sallallâhu aleyhi ve sellem anne-babası nazara alındığında bile bu mesele ihtilaflıdır ve pek çok kimse bunu kabul etmemektedir; diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm babaları hakkında ne düşüneceğini sen hesap et!

ولا يخفى أن إضافة الآباء والأبناء والإخوان إلى ضمير هم لا يقتضي أن يكون لكل منهم أب أو ابن أو أخ فلا تغفل وَاجْتَبَيْناهُمْ عطف على فَضَّلْناهُمْ أي اصطفيناهم وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ تكرير للتأكيد وتمهيد لبيان ما هدوا إليه ولم يظهر لي السر في ذكر هؤلاء الأنبياء العظام عليهم من الله تعالى أفضل الصلاة وأكمل السلام على هذا الأسلوب المشتمل على تقديم فاضل على أفضل ومتأخر بالزمان على متقدم به وكذا السر في التقرير أولا بقوله تعالى: وَكَذلِكَ نَجْزِي إلخ وثانيا بقوله سبحانه: وكُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ والله تعالى أعلم بأسرار كلامه.

Babaların, çocukların ve kardeşlerin 'hüm' zamirine izafe edilmesinin, onların her birinin mutlaka bir babası, çocuğu veya kardeşi olmasını gerektirmediği gizli değildir, gafil olma! { وَاجْتَبَيْناهُمْ } “ve onları seçtik”; 'faddalnâhüm' kavline matuftur; yani onları seçkin kıldık; { وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve onları dosdoğru bir yola ilettik”; tekit için bir tekrar ve kendilerine hidayet olunan şeyin beyanına bir mukaddimedir. Allah Teâlâ'nın en faziletli salâtı ve en kâmil selâmı üzerlerine olsun, bu yüce peygamberlerin faziletli olanın daha faziletli olana, zamanda sonra gelenin önce gelene takdim edilmesini içeren bu üslup üzere zikredilmesindeki sır ve keza ilk olarak Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ نَجْزِي } vb. kavliyle, ikinci olarak da: { وكُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ } kavliyle pekiştirilmesindeki sır bana zahir olmamıştır. Kelamının sırlarını en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.

ذلِكَ أي الهدى إلى الطريق المستقيم أو ما يفهم من النظم الكريم من مصادر الأفعال المذكورة أو ما دانوا به، ما في ذلك من معنى البعد لما مر مرارا هُدَى اللَّهِ الإضافة للتشريف يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ هدايته مِنْ عِبادِهِ وهم المستعدون لذلك، وفي تعليق الهداية بالموصول إشارة إلى علية مضمون الصلة ويفيد ذلك أنه تعالى متفضل بالهداية وَلَوْ أَشْرَكُوا أي أولئك المذكورون لَحَبِطَ أي لبطل وسقط عَنْهُمْ مع فضلهم وعلو شأنهم ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي ثواب أعمالهم الصالحة فكيف بمن عداهم وهم هم وأعمالهم أعمالهم أُولئِكَ إشارة إلى المذكورين من الأنبياء الثمانية عشر والمعطوفين عليهم ﵈ باعتبار اتصافهم بما ذكر من الهداية وغيرها من النعوت الجليلة كما قيل. واقتصر الإمام على المذكورين من الأنبياء. وعن ابن بشير قال: سمعت رجلا سأل الحسن عن أولئك فقال له: من في صدر الآية وهو مبتدأ خبره قوله سبحانه: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ أي جنسه. والمراد بإيتائه التفهيم التام لما فيه من الحقائق والتمكين من الإحاطة بالجلائل والدقائق أعم من أن يكون ذلك بالإنزال ابتداء وبالإيراث بقاء فإن ممن ذكر من لم ينزل عليه كتاب معين. وَالْحُكْمَ أي فصل الأمر بين الناس بالحق أو الحكمة وهي معرفة حقائق الأشياء وَالنُّبُوَّةَ فسرها بعضهم بالرسالة. وعلل بأن المذكورين هنا رسل لكن في المحاكمات لمولانا أحمد بن حيدر الصفوي أن داود ﵇ ليس برسول وإن كان له كتاب ولم أجد في ذلك نصا. وذهب بعضهم إلى أن يوسف بن يعقوب ﵇ ليس برسول أيضا. ويوسف في قوله تعالى: وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ ليس هو يوسف بن يعقوب ﵉ وإنما هو يوسف بن إفرائيم بن يوسف ابن يعقوب وهو غريب. وأغرب منه القول بأنه كان من الجن رسولا إليهم. وقال الشهاب: قد يقال إنما ذكر الأعم في النظم الكريم لأن بعض من دخل في عموم آبائهم وذرياتهم ليسوا برسل فَإِنْ يَكْفُرْ بِها أي بهذه الثلاثة أو بالنبوة الجامعة للباقين هؤُلاءِ أي أهل مكة كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وقتادة مع دلالة الإشارة والمقام على ما قيل. وقيل: المراد بهم الكفار الذين جحدوا بنبوته ﷺ مطلقا، وأيّا ما كان فكفرهم برسول الله ﷺ وما أنزل عليه من القرآن يستلزم كفرهم مما يصدقه جميعا. وتقديم الجار والمجرور على الفاعل لما مر غيره مرة فَقَدْ وَكَّلْنا بِها أي أمرنا برعايتها ووفقنا للإيمان بها والقيام بحقوقها قَوْماً فخاما لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ في وقت من الأوقات بل مستمرون على الإيمان بها، والمراد بهم على ما أخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى

{ ذلِكَ } “İşte bu”; yani dosdoğru yola iletilme yahut yüce nazımdan anlaşılan zikredilen fiillerin masdarları veya onların benimsediği dindir. 'Zâlike'deki uzaklık manası defalarca geçtiği üzere [yüceliğinden ötürüdür]. { هُدَى اللَّهِ } “Allah'ın hidayetidir”; tamlama şereflendirme içindir. { يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ } “O, bununla dilediğini hidayete erdirir”, hidayetini dilediği kimseleri; { مِنْ عِبادِهِ } “kullarından”, ki onlar buna istidadı olanlardır. Hidayetin mevsûle bağlanmasında, sılanın muhtevasının illet olduğuna işaret vardır ve bu da Allah Teâlâ'nın hidayeti bir lütuf olarak verdiğini ifade eder. { وَلَوْ أَشْرَكُوا } “Eğer ortak koşsalardı”, yani o zikredilen zatlar [şirk koşsalardı], { لَحَبِطَ } “elbette boşa çıkardı”, yani faziletlerine ve şanlarının yüceliğine rağmen bâtıl olur ve düşerdi; { عَنْهُمْ } “kendilerinden”; { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları şeyler”, yani salih amellerinin sevabı. Durum böyleyken onlar gibi olmayan diğer insanların hâli nice olur? Oysa onlar [şanları yüce peygamberler], amelleri de [en üstün] amellerdir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; denildiği gibi hidayet ve diğer yüce niteliklerle vasıflanmış olmaları hasebiyle zikri geçen on sekiz peygambere ve onlara atfedilenlere aleyhimüsselâm bir işarettir. İmam [Râzî] ise sadece zikredilen peygamberlerle yetinmiştir. İbn Beşîr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bir adamın Hasan'a 'ülâike' hakkında sorduğunu, onun da adama: 'Ayetin başındaki kimselerdir' dediğini işittim. Bu mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimizdir”; yani kitap cinsini. Kitabın verilmesinden maksat, onda bulunan hakikatlerin tam olarak kavratılması ve temel/büyük ve ince meseleleri ihata etme imkânının sağlanmasıdır; bu ister başlangıçta indirilme yoluyla olsun isterse devamında miras bırakılma yoluyla olsun daha geneldir. Zira zikredilenler arasında kendisine müstakil bir kitap indirilmemiş olanlar da vardır. { وَالْحُكْمَ } “ve hikmeti/hükmü”; yani insanlar arasında hak ile hükmetmeyi yahut hikmeti; ki o da eşyanın hakikatlerini bilmektir. { وَالنُّبُوَّةَ } “ve peygamberliği”; bazısı bunu risalet (elçilik) olarak tefsir etmiş ve burada zikredilenlerin elçiler olmasını gerekçe göstermiştir. Ancak Mevlânâ Ahmed b. Haydar es-Safevî'nin el-Muhâkemât adlı eserinde, Dâvûd'un aleyhisselâm kitabı olmasına rağmen resul olmadığı belirtilmiştir; fakat ben bu hususta açık bir nass bulamadım. Bazıları da Yûsuf b. Ya'kûb'un aleyhisselâm resul olmadığı görüşüne varmıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ } kavlindeki Yûsuf'un, Yûsuf b. Ya'kûb aleyhimesselâm değil, Yûsuf b. Efrâyim b. Yûsuf b. Ya'kûb olduğunu söylemişlerdir ki bu garip bir görüştür. Bundan daha garipleri ise onun cinlerden olup onlara gönderilmiş bir resul olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Şihâb şöyle demiştir: 'Yüce nazımda daha genel olanın zikredilmesi, babaları ve zürriyetlerinin geneline dâhil olanların bazısının resul olmamasından dolayıdır' denilebilir. { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها } “Şimdi eğer bunları inkâr ederse”, yani bu üç şeyi veya diğerlerini de kapsayan nübüvveti inkâr ederse; { هؤُلاءِ } “şunlar”, yani denildiğine göre işaretin ve makamın delaletiyle birlikte İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Katâde'den rivayet edildiği üzere Mekke halkı. Denildi ki: Bundan maksat, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetini mutlak olarak inkâr eden kâfirlerdir. Hangisi olursa olsun, onların Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona indirilen Kur'an'ı inkâr etmeleri, onu doğrulayan her şeyi de inkâr etmelerini gerektirir. Câr ve mecrûrun failden öne geçirilmesi defalarca geçen sebeplerden ötürüdür. { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها } “biz bunlara emanet kılmışızdır/görevlendirmişizdir”, yani onların gözetilmesini emretmiş, onlara inanmaya ve haklarını yerine getirmeye muvaffak kılmışızdır; { قَوْماً } “öyle bir topluluğu”, şerefli bir kavmi; { لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “onları hiçbir şekilde inkâr etmeyen”, hiçbir vakitte inkâr etmeyen, bilakis onlara imanda sebat eden [bir topluluğu]. İbn Cerîr ve başkalarının İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre

عنهما وعبد بن حميد عن سعيد بن المسيب أهل المدينة من الأنصار. وقيل: أصحاب النبي ﷺ مطلقا، وقيل: كل مؤمن من بني آدم ﵇. وقيل: الفرس فإن كلا من هؤلاء الطوائف موفقون للإيمان بالأنبياء وبالكتب المنزلة إليهم عاملون بما فيها من أصول الشرائع وفروعها الباقية في شريعتنا. وعن قتادة أنهم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام المذكورون وعليه يكون المراد بالتوكيل الأمر بما هو أعم من إجراء أحكامها كما هو شأنهم في حق كتابهم ومن اعتقاد حقيتها كما هو شأنهم في حق سائر الكتب التي نور فرقها القرآن، ورجح واختار هذا الزجاج. ورجحه الزمخشري بوجهين، الأول أن الآية التي بعد إشارة إلى الأنبياء المذكورين ﵈ فإن لم يكن الموكلون هم لزم الفصل بالأجنبي. الثاني أنه مرتب بالفاء على ما قبله فيقتضي ذلك، واستبعده بعضهم فإن الظاهر كون مصدق النبوة ومنكرها مغايرا لمن أوتيها.

ve Abd b. Humeyd'in Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayetine göre bunlardan maksat, Ensâr'dan olan Medine ehlidir. Denildi ki: Mutlak olarak Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıdır. Denildi ki: Âdemoğullarından aleyhisselâm olan her mümindir. Denildi ki: Farslardır; zira bu toplulukların her biri peygamberlere ve onlara indirilen kitaplara iman etmeye muvaffak kılınmış, şeriatlerin esaslarıyla ve şeriatimizde baki kalan füruuyla amel eden kimselerdir. Katâde'den rivayet edildiğine göre onlar, zikri geçen peygamberlerdir aleyhimüssalâtü vesselâm. Buna göre tevkil (vekil kılma/görevlendirme) ile kastedilen; kendi kitapları hakkında geçerli olduğu üzere hükümlerini uygulamaktan ve Kur'an'ın nurlarıyla aydınlattığı diğer kitaplar hakkında geçerli olduğu üzere onların hak olduğuna inanmaktan daha genel olan bir emirdir. Zeccâc bunu tercih etmiş ve benimsemiştir. Zemahşerî ise bunu iki açıdan tercih etmiştir: Birincisi, sonraki ayet zikredilen peygamberlere aleyhimüsselâm işarettir; şayet vekil kılınanlar onlar olmasaydı araya yabancı bir unsurun girmesi gerekirdi. İkincisi, ayetin fa harfi ile kendisinden öncekine bağlanmış olması bunu gerektirir. Bazıları ise bunu uzak görmüştür; zira zahir olan, nübüvveti tasdik edenin ve onu inkâr edenin, kendisine nübüvvet verilenden farklı olmasıdır.

وأخرج ابن حميد وغيره عن أبي رجاء العطاري أنهم الملائكة فالتوكيل حينئذ هو الأمر بإنزالها وحفظها واعتقاد حقيتها، واستبعده الإمام لأن القوم قلما يقع على غير بني آدم، وأيّا ما كان فتنوين قَوْماً للتفخيم كما أشرنا إليه.

İbn Humeyd ve başkaları Ebû Recâ el-Utâridî'den onların melekler olduğunu rivayet etmiştir; o takdirde tevkil (görevlendirme), onların indirilmesi, korunması ve hak olduğuna inanılması ile emrolunmaktır. İmam [Râzî] bunu uzak görmüştür; çünkü kavim kelimesi Âdemoğulları dışındakiler için pek kullanılmaz. Her halükârda işaret ettiğimiz üzere { قَوْماً } kelimesindeki tenvin tazim (yüceltme) içindir.

وهو مفعول وَكَّلْنا وبِها قبله متعلق بما عنده، وتقديمه على المفعول الصريح لما مر ولأن فيه طولا ربما يؤدي تقديمه إلى الإخلال بتجاوب النظم الكريم أو إلى الفصل بين الصفة والموصوف. والباء التي بعد صلة لكافرين قدمت محافظة على الفواصل والتي بعدها لتأكيد النفي. وجواب الشرط محذوف يدل عليه جملة فَقَدْ وَكَّلْنا إلخ أي فإن يكفر بها هؤلاء فلا اعتداد به أصلا فقد وفقنا للإيمان قوما مستمرين على الإيمان بها والعمل بما فيها ففي إيمانهم مندوحة عن إيمان هؤلاء، ومن هذا يعلم أن الأرجح- كما قال شيخ الإسلام- تفسير القوم بإحدى الطوائف ممن عدا الأنبياء والملائكة عليهم الصلاة والسلام إذ بإيمانهم بالقرآن والعمل بأحكامه يتحقق الغنية عن إيمان الكفرة به والعمل بأحكامه ولا كذلك إيمان الأنبياء والملائكة ﵈ أُولئِكَ أي الأنبياء المذكورون كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والسدي، وابن زيد، وقيل: الإشارة إلى المؤمنين الموكلين. وروي ذلك عن الحسن وقتادة ولا يخفى ما فيه، وهو مبتدأ خبره قوله سبحانه: الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ أي هديناهم إلى الحق والصراط المستقيم، والالتفات إلى الاسم الجليل للإشعار بعلة الهداية وحفظ المهدي إليه اعتمادا على غاية ظهوره فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ أي اجعل هداهم منفردا بالاقتداء واجعل الاقتداء مقصورا عليه، والمراد بهداهم عند جمع طريقهم في الإيمان بالله تعالى وتوحيده وأصول الدين دون الشرائع القابلة للنسخ فإنها بعد النسخ لا تبقى هدى وهم أيضا مختلفون فيها فلا يمكن التأسي بهم جميعا، ومعنى أمره ﷺ بالاقتداء بذلك الأخذ به لا من حيث إنه طريق أولئك الفخام بل من حيث إنه طريق العقل والشرع ففي ذلك تعظيم لهم وتنبيه على أن طريقهم هو الحق الموافق لدليل العقل والسمع، وبهذا أجاب العلامة الثاني عما أورده سؤالا من أن الواجب في الاعتقادات وأصول الدين هو اتباع الدليل من العقل والسمع فلا يجوز سيما للنبي ﷺ أن يقلد غيره فما معنى أمره ﵊ بالاقتداء. وأورد عليه أن اعتقاده ﵊ حينئذ ليس لأجل اعتقادهم بل لأجل الدليل فلا معنى لأمره بالاقتداء بذلك. واعترض أيضا بأن الأخذ بأصول الدين حاصل له قبل نزول الآية فلا معنى للأمر بأخذ ما قد أخذ قبل، اللهم إلا أن يحمل على الأمر بالثبات عليه. وحقق القطب الرازي في حواشيه على الكشاف أنه يتعين أن الاقتداء المأمور به ليس إلا في الأخلاق الفاضلة والصفات الكاملة كالحلم، والصبر، والزهد، وكثرة الشكر، والتضرع ونحوها ويكون في الآية دليل على أنه ﷺ أفضل منهم قطعا لتضمنها أن الله تعالى هدى أولئك الأنبياء ﵈ إلى فضائل الأخلاق وصفات الكمال وحيث أمر رسول الله ﷺ أن يقتدي بهداهم جميعا امتنع للعصمة أن يقال: إنه لم يمتثل فلا بد أن يقال: إنه عليه

Bu kelime { وَكَّلْنا } fiilinin mefulüdür; öncesindeki { بِها } ise kendi yanındaki fiile taalluk eder. Sarih mefulün önüne geçirilmesi daha önce geçen sebeplerden ve mefulde bir uzunluk bulunup öne alınmasının yüce nazmın ahengini bozma veya sıfat ile mevsuf arasını ayırma ihtimalindendir. Sonraki bâ harfi { كافِرِينَ } kelimesinin sılasıdır, fasılaları (ayet sonlarını) korumak için öne geçirilmiştir; ondan sonraki bâ ise nefyin teyidi içindir. Şartın cevabı mahzuftur; { فَقَدْ وَكَّلْنا } vb. cümlesi ona delalet eder. Yani: 'Eğer bunlar onu inkâr ederlerse bunun hiçbir önemi yoktur; zira biz ona imanda ve içindekilerle amelde sebat eden bir kavmi imana muvaffak kılmışızdır; onların imanı bunların imanına ihtiyaç bırakmaz.' Buradan anlaşılmaktadır ki Şeyhülislam'ın da dediği gibi tercih edilen görüş; 'kavm' kelimesinin peygamberler ve melekler aleyhimüssalâtü vesselâm dışındaki zümrelerden biriyle tefsir edilmesidir. Zira onların Kur'an'a inanması ve hükümleriyle amel etmesi sayesinde kâfirlerin imanına ve ameline olan ihtiyaç ortadan kalkar; peygamberlerin ve meleklerin aleyhimüsselâm imanı ise böyle değildir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Süddî ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre zikredilen peygamberlerdir. Denildi ki: İşaret görevlendirilen müminleredir. Bu da Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir; ancak bundaki zayıflık gizli değildir. Bu kelime mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir”, yani hakka ve dosdoğru yola ilettiğimiz kimselerdir. Lafza-i Celâl'e iltifat yapılması hidayetin illetini hissettirmek ve son derece açık olmasına dayanarak kendisine hidayet olunanı korumak içindir. { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “O halde sen de onların hidayetine uy”; yani onların hidayetini uymada tek kıl ve uymayı sadece ona hasret. Bir topluluğa göre onların hidayetinden maksat, nesh edilebilen şeriatler değil, Allah Teâlâ'ya iman, O'nun tevhidi ve dinin asıllarındaki yollarıdır. Zira şeriatler nesihten sonra hidayet olarak kalmaz; ayrıca onlar da bunlarda ihtilaf etmişlerdir, dolayısıyla hepsine birden uymak mümkün değildir. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem buna uymakla emrolunmasının manası; bunu o yüce şahsiyetlerin yolu olması bakımından değil, aklın ve şeriatın yolu olması bakımından almaktır. Bunda onlar için bir tazim ve onların yolunun akli ve nakli delile uygun olan hak yol olduğuna bir ikaz vardır. Allâme-i Sânî, inanç ve dinin asıllarında vacip olanın akıl ve nakilden olan delile tabi olmak olduğu, dolayısıyla özellikle Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem başkasını taklit etmesinin caiz olmadığı, öyleyse onun aleyhisselâm uymakla emrolunmasının ne anlama geldiği şeklinde yönelttiği soruya bu şekilde cevap vermiştir. Buna karşılık; o takdirde onun aleyhisselâm inancının onların inancından dolayı değil delilden dolayı olduğu, dolayısıyla ona bununla uymayı emretmenin bir manası kalmayacağı itirazı yapılmıştır. Yine, dinin asıllarını benimsemenin ayetin nüzulünden önce de kendisinde mevcut olduğu, binaenaleyh önceden alınmış bir şeyi alma emrinin bir manası olmayacağı, meğerki onda sebat etme emrine hamledilsin, şeklinde de itiraz edilmiştir. Kutbüddin er-Râzî, el-Keşşâf üzerine yazdığı haşiyesinde; emrolunan uymanın hilim, sabır, zühd, çokça şükür, tazarru ve benzeri faziletli ahlak ve kâmil sıfatlardan başkası olamayacağını tahkik etmiştir. Bu durumda ayette, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kesin olarak onlardan daha üstün olduğuna bir delil bulunur. Zira ayet, Allah Teâlâ'nın o peygamberleri aleyhimüsselâm güzel ahlaka ve kemal sıfatlarına ilettiğini içermektedir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onların hepsinin hidayetine uymakla emrolunduğunda, ismet sıfatı gereği onun bu emre uymadığı söylenemez. O halde zorunlu olarak denilmelidir ki: O aleyhissalâtü

الصلاة والسلام قد امتثل وأتى بجميع ذلك وحصل تلك الأخلاق الفاضلة التي في جميعهم فاجتمع فيه من خصال الكمال ما كان متفرقا فيهم وحينئذ يكون أفضل من جميعهم قطعا كما أنه أفضل من كل واحد منهم وهو استنباط حسن.

vesselâm emre uymuş, bütün bunları yerine getirmiş ve hepsinde bulunan o faziletli ahlakı elde etmiştir. Böylece onlarda dağınık halde bulunan kemal hasletleri kendisinde toplanmıştır. Bu durumda o, her birinden daha üstün olduğu gibi kesin olarak hepsinden de daha üstündür; bu ise pek güzel bir istinbattır.

واستدل بعضهم بها على أنه ﷺ متعبد بشرع من قبله وليس بشيء، وفي أمره ﵊ بالاقتداء بهداهم دون الاقتداء بهم ما لا يخفى من الإشارة إلى علو مقامه ﷺ عند أرباب الذوق، والهاء في اقْتَدِهْ هاء السكت التي تزاد في الوقف ساكنة، وقد تثبت في الدرج ساكنة أيضا إجراء للوصل مجرى الوقف، وبذلك قرأ ابن كثير، ونافع، وأبو عمرو، وعاصم. ويحذف الهاء في الوصل خاصة حمزة، والكسائي، وقرأ ابن عامر «اقتده» بكسر الهاء من غير إشباع وهو الذي تسميه القراء اختلاسا وهي رواية هشام عنه. وروى غيره أشباعها وهو كسرها ووصلها بياء، وزعم أبو بكر بن مجاهد أن قراءة ابن عامر غلط معللا ذلك بأن الهاء هاء الوقف فلا تحرك في حال من الأحوال.

Bazıları bu ayeti, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden öncekilerin şeriatı ile amel etmekle mükellef olduğuna delil getirmişse de bu bir şey ifade etmez. Onun aleyhisselâm peygamberlerin bizzat kendilerine değil de hidayetlerine uymakla emrolunmasında, zevk erbabı nezdinde onun sallallâhu aleyhi ve sellem makamının yüceliğine işaret bulunduğu gizli değildir. { اقْتَدِهْ } kelimesindeki he harfi, vakıf halinde sâkin olarak eklenen sektesidir. Vasıl halinde de vaslı vakıf yerine koyarak sâkin olarak sabit kalabilir; İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Âsım bu şekilde okumuştur. Özellikle vasıl halinde he harfini hazfedenler ise Hamza ve Kisâî'dir. İbn Âmir ise 'ıktedihî' şeklinde he harfini işbâ' yapmaksızın kesre ile okumuştur ki kurrânın ihtilâs dediği şey budur ve bu Hişâm'ın ondan yaptığı rivayettir. Başkası ise işbâ' ile, yani kesreli yapıp yâ ile uzatarak rivayet etmiştir. Ebû Bekr b. Mücâhid, İbn Âmir'in kıraatinin galat olduğunu ileri sürmüş ve bunu he harfinin vakıf he'si olduğu ve hiçbir durumda harekelenemeyeceği gerekçesiyle açıklamıştır.

وإنما تذكر ليظهر بها حركة ما قبلها. وتعقبه أبو علي الفارسي بأن الهاء ضمير المصدر وليست هاء السكت أي» اقتد الاقتداء» ومثله كما قال أبو البقاء قوله:

Zira o sadece kendisinden öncekinin harekesini ortaya çıkarmak için zikredilir. Ebû Ali el-Fârisî ona itiraz ederek, he harfinin sekte he'si değil masdarın zamiri olduğunu söylemiştir; yani 'ıktedi'l-ıktidâe' (tam bir uymayla uy) demektir. Ebü'l-Bekâ'nın da belirttiği gibi şu beyit de bunun gibidir:

هذا سراقة للقرآن يدرسه ... والمرء عند الوشا إن يلقها ذيب

“İşte bu, Kur'an'ı ders olarak çalışan Serâka'dır... / Kişi laf taşıyıcıların yanında, onlara rastlarsa bir kurttur.”

فإن الهاء فيه ضمير الدرس لا مفعول لأن يدرس قد تعدى إلى القرآن. وقال بعضهم: إن هاء السكت قد تحرك تشبيها لها بهاء الضمير، والعرب كثيرا ما تعطي الشيء حكم ما يشبهه وتحمله عليه، وقد روي قول أبي الطيب:

Zira buradaki he harfi meful değil dersin zamiridir; çünkü 'yedrusu' fiili zaten Kur'an kelimesine müteaddi olmuştur. Bazıları şöyle demiştir: Sekte he'si, zamir he'sine benzetilerek bazen harekelendirilebilir. Zira Araplar bir şeye çokça onun benzerinin hükmünü verir ve onu ona hamleder. Ebü't-Tayyib'in şu sözü de rivayet edilmiştir:

وأحر قلباه مما قلبه شبم بضم الهاء وكسرها على أنها هاء السكت شبهت بهاء الضمير فحركت. واستحسن صاحب الدر المصون جعل الكسر لالتقاء الساكنين لا لشبه الضمير لأن هاءه لا تكسر بعد الألف فكيف ما يشبهها. وزعم الإمام أن إثبات الهاء في الوصل للاقتداء بالإمام ولا يقتدى به في ذلك لأنه يقتضي أن القراءة بغير نقل تقليدا للخط هو وهم قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ أي لا أطلب عَلَيْهِ أي على القرآن أو على التبليغ فإن مساق الكلام يدل عليهما وإن لم يجر ذكرهما أَجْراً أي جعلا قل أو أكثر كما لم يسأله من قبلي من الأنبياء ﵈ أممهم قيل: وهذا من جملة ما أمرنا بالاقتداء به من هداهم ﵈، وهو ظاهر على ما قاله القطب لأن الكف عن أخذ أجر في مقابلة الإحسان من مكارم الأخلاق ومحاسن الأفعال، وأما على قول من خص الهدى السابق بالأصول فقد قيل: إن بين القول به والقول بذلك الاختصاص تنافيا. وأجيب بأن استفادة الاقتداء بالأصول من الأمر الأول لا ينافي أن يؤمر ﵊ بالاقتداء بأمر آخر كالتبليغ. وتقديم المتعلق هناك إنما هو لنفي اتباع طريقة غيرهم في شيء آخر.

“Vah o yüreğimin yangınına, onun kalbi ise buz gibi!” mısraı, he harfi zamir he'sine benzetilerek harekelendirildiği gerekçesiyle he harfinin dammesi ve kesresiyle de rivayet edilmiştir. ed-Dürrü'l-Masûn sahibi, kesrenin zamir benzerliğinden değil iki sâkinin bir araya gelmesinden ötürü yapılmasını güzel bulmuştur; zira eliften sonra zamir he'si kesrelenmez, nerede kaldı ona benzeyen kesrelensin. İmam [Râzî], vasıl halinde he harfinin sabit kılınmasının imama (Mushaf'a) uymak için olduğunu ileri sürmüşse de bu hususta mushafa uyulmaz; zira bu, nakil olmaksızın sırf hattı taklit ederek kıraat yapmayı gerektirir ki bu bir vehimdir. { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ } “De ki: Sizden istemiyorum”; { عَلَيْهِ } “buna karşılık”, yani Kur'an'a veya tebliğe karşılık; zira sözün gelişi açıkça zikredilmeseler de ikisine delalet eder; { أَجْراً } “bir ücret”, az veya çok bir karşılık; tıpkı benden önceki peygamberlerin aleyhimüsselâm ümmetlerinden bir şey istemediği gibi. Denildi ki: Bu da onların aleyhimüsselâm hidayetinden uymakla emrolunduğumuz şeyler cümlesindendir. Kutub'un dediğine göre bu gayet açıktır; zira bir ihsana karşılık ücret almaktan kaçınmak, ahlakın güzelliklerinden ve amellerin en hayırlılarındandır. Geçen hidayeti usûl (inanç esasları) ile sınırlandıranların kavline göre ise, bu görüş ile o tahsis görüşü arasında bir çelişki olduğu söylenmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Birinci emirden usûle uymanın anlaşılması, onun aleyhisselâm tebliğ gibi başka bir hususta uymakla emrolunmasına mani değildir. Oradaki müteallakın öne geçirilmesi ise başka bir şeyde onların dışındakilerin yoluna uymayı nefyetmek içindir.

واستدل بالآية على أنه يحل أخذ الأجر للتعليم وتبليغ الأحكام. وفيه كلام للفقهاء على طوله مشهور غني عن البيان.

Bu ayetten, öğretim ve hükümlerin tebliği karşılığında ücret almanın helal olduğuna delil getirilmiştir. Bu hususta fukahanın uzun uzadıya açıklamaları meşhur olup beyandan müstağnidir.

إِنْ هُوَ أي القرآن إِلَّا ذِكْرى أي تذكير فهو مصدر، وحمله على ضمير القرآن للمبالغة ولا حاجة لتأويله بمذكر لِلْعالَمِينَ كافة فلا يختص به قوم دون آخرين واستدل بالآية على عموم بعثته ﷺ.

{ إِنْ هُوَ } “O [Kur'an]... değildir”; { إِلَّا ذِكْرى } “ancak bir öğüttür”, yani bir hatırlatmadır; dolayısıyla masdardır. Kur'an zamirine hamledilmesi mübalağa içindir ve onu müzekker bir kelime ile tevil etmeye gerek yoktur; { لِلْعالَمِينَ } “âlemler için”, bütün âlemler içindir, dolayısıyla bir kavme has olup diğerlerine kapalı değildir. Bu ayetten Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin umumiliğine delil getirilmiştir.

وَما قَدَرُوا اللَّهَ لما حكى سبحانه عن إبراهيم ﵇ أنه ذكر دليل التوحيد وإبطال الشرك، وقرر جل شأنه ذلك الدليل بأوضح وجه شرع سبحانه بعد في تقرير أمر النبوة لأن مدار أمر القرآن على إثبات التوحيد،

{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler”. Allah Teâlâ, İbrâhîm'in aleyhisselâm tevhidi ispat ve şirki iptal eden delili zikrettiğini nakledip o delili şanı yüce olarak en açık şekilde perçinledikten sonra, nübüvvet meselesini pekiştirmeye başlamıştır. Çünkü Kur'an'ın gayesi tevhidi,

والنبوة، والمعاد. وبهذا ترتبط الآية بما قبلها- كما قال الإمام- وأولى منه ما قيل: إنه سبحانه (١) شأن القرآن العظيم وأنه نعمة جليلة منه تعالى على كافة الأمم حسبما نطق به قوله ﷿: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء:

nübüvveti ve meâdı (ahireti) ispat etmektir. İmam [Râzî]'ın dediği gibi bu ayet öncekiyle bu şekilde irtibatlanır. Bundan daha evla olanı ise şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ, yüce Kur'an'ın şanını ve Aziz ve Celil olanın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } [el-Enbiyâ: 107] kavlinde dile getirildiği üzere bütün ümmetler için Kendisinden yüce bir nimet olduğunu belirttikten sonra,

١٠٧] عقب ذلك ببيان غمطهم إياها وكفرهم بها على وجه سرى ذلك إلى الكفر بجميع الكتب الإلهية وأصل القدر معرفة المقدار بالسبر ثم استعمل في معرفة الشيء على أتم الوجوه حتى صار حقيقة فيه، وقال الواحدي: يقال قدر الشيء إذا سبره وأراد أن يعلم مقداره يقدره بالضم قدرا،

bunun hemen akabinde onların bu nimeti hiçe saymalarını ve bütün ilahi kitapları inkâr etmeye varacak derecede onu inkâr ettiklerini beyan etmiştir. 'Kadr'in aslı, bir şeyin miktarını sınayarak/ölçerek bilmektir; sonra bir şeyi en kâmil vecihle bilmek anlamında kullanılmış, hatta bu anlamda hakikat olmuştur. Vâhidî şöyle der: Bir şeyi sınayıp miktarını bilmek istediğinde dalf harfinin dammesiyle 'yakduruhu kadren' denir.

وقال ﷺ: «إن غم عليكم فاقدروا له»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Eğer [hilal] size kapalı kalırsa onu takdir edin (hesaplayın).”

أي فاطلبوا أن تعرفوه، ثم قيل: لمن عرف شيئا هو يقدر قدره وإذا لم يعرفه بصفاته إنه لا يقدر قدره.

Yani onu bilmeyi talep edin. Sonra bir şeyi bilen kimse hakkında 'onun kadrini takdir eder', onu sıfatlarıyla bilmediğinde ise 'onun kadrini takdir edemez' denilmiştir.

واختلف التفسير هنا. فعن الأخفش أن المعنى ما عرفوا الله تعالى حَقَّ قَدْرِهِ أي حق معرفته. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ما عظموا الله تعالى حق تعظيمه. وقال أبو العالية: ما وصفوه حق صفته والكل محتمل.

Buradaki tefsirde ihtilaf edilmiştir. Ahfeş'ten rivayet edildiğine göre mana: Allah Teâlâ'yı { حَقَّ قَدْرِهِ } “hakkıyla”, yani layıkıyla tanıyamadılar demektir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ: Allah Teâlâ'yı hakkıyla tazim edemediler, şeklinde rivayet edilmiştir. Ebü'l-Âliye ise: O'nu layık olduğu sıfatlarla tavsif edemediler, demiştir. Bunların hepsi muhtemeldir.

واختار بعض المحققين ما عليه الأخفش لأنه الأوفق بالمقام أي ما عرفوه سبحانه معرفته الحق في اللطف بعباده والرحمة عليهم ولم يراعوا حقوقه تعالى في ذلك بل أخلوا بها إخلالا عظيما إِذْ قالُوا منكرين لبعثه الرسل عليهم الصلاة والسلام وإنزال الكتب كافرين بنعمه الجليلة فيهما أو ما عرفوه جل شأنه حق معرفته في السخط على الكفار وشدة بطشه بهم حين اجترءوا على إنكار ذلك بقولهم: ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ أي شيئا من الأشياء فمن للتأكيد ونصب حَقَّ على المصدرية وهو- كما قال أبو البقاء- في الأصل صفة للمصدر أي قدره الحق فلما أضيف إلى موصوفه انتصب على ما كان ينتصب عليه. وإِذْ ظرف (٢) للزمان الزمان وهل فيها معنى العلة هنا أم لا؟ احتمالان، وأبو البقاء يعلقها بقدروا وليس بالمتعين. وقرىء «قدره» بفتح الدال.

Bazı muhakkikler, makama en uygun olduğu için Ahfeş'in görüşünü tercih etmişlerdir; yani kullarına lütufta bulunma ve onlara merhamet etme hususunda Allah Teâlâ'yı hakkıyla tanıyamadılar ve bu konuda O'nun haklarını gözetmeyip büyük bir kusur işlediler. { إِذْ قالُوا } “dedikleri zaman”; peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm gönderilmesini ve kitapların indirilmesini inkâr ederek, bu iki husustaki yüce nimetlerine nankörlük ederek [bunu söylediler]; yahut: { ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir” sözleriyle bunu inkâra cüret ettiklerinde, kâfirlere gazap etme ve onları şiddetle yakalama hususunda şanı yüce olan Allah'ı hakkıyla tanıyamadılar demektir. Yani nesnelerden hiçbir şeyi [indirmemiştir]; buradaki 'min' tekit içindir. { حَقَّ } kelimesi masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansuptur; Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi aslında masdarın sıfatıdır, yani 'kadrahü'l-hakka' takdirindedir; mevsufuna izafe edilince onun nasbıyla mansup olmuştur. { إِذْ } zaman zarfıdır; burada illet manası taşıyıp taşımadığı hususunda iki ihtimal vardır. Ebü'l-Bekâ onu { قَدَرُوا } fiiline taalluk ettirmiştir fakat bu taayyün etmiş değildir. Dâl harfinin fethasıyla 'kaderahû' şeklinde de okunmuştur.

واختلف في قائلي ذلك القول الشنيع، فأخرج أبو الشيخ عن مجاهد أنهم مشركو قريش. والجمهور على أنهم اليهود ومرادهم من ذلك الطعن في رسالته ﷺ على سبيل المبالغة فقيل لهم على سبيل الإلزام: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى فإن المراد أنه تعالى قد أنزل التوراة على موسى ﵇ ولا سبيل لكم إلى إنكار ذلك فلم لا تجوزون إنزال القرآن على محمد ﷺ وبهذا ينحل استشكال ما عليه الجمهور بأن اليهود يقولون إن التوراة كتاب الله تعالى أنزله على موسى ﵇ فكيف يقولون: «ما أنزل الله على بشر من شيء» وحاصل ذلك أنهم أبرزوا إنزال القرآن عليه ﵊ في صورة الممتنعات حتى بالغوا في إنكاره فألزموا بتجويزه، وقيل:

Bu çirkin sözü söyleyenler hakkında ihtilaf edilmiştir: Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayetine göre onlar Kureyş müşrikleridir. Cumhura göre ise onlar Yahudilerdir; onların bundan maksadı, mübalağa yoluyla Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletine dil uzatmaktır. Dolayısıyla onlara ilzam (susturma) kabilinden şöyle denilmiştir: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “De ki: Mûsâ'nın getirdiği kitabı kim indirdi?” Zira maksat, Allah Teâlâ'nın Tevrat'ı Mûsâ'ya aleyhisselâm indirdiği ve sizin bunu inkâr etmenize imkân olmadığıdır; öyleyse Kur'an'ın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilmesini neden caiz görmüyorsunuz? Böylece cumhurun görüşüne yöneltilen 'Yahudiler Tevrat'ın Allah Teâlâ'nın kitabı olduğuna ve onu Mûsâ'ya aleyhisselâm indirdiğine inanırlar; öyleyse nasıl «Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir» diyebilirler?' şeklindeki müşkül çözülmüş olur. Bunun özeti şudur: Onlar Kur'an'ın Resûlullah'a aleyhisselâm indirilmesini imkânsız gibi gösterip inkârda aşırıya kaçtılar; bu yüzden bunun caiz olduğunu kabul etmekle ilzam edildiler. Denildi ki:

إن صدور هذا القول كان عن غضب وذهول عن حقيقته،

Bu sözün onlardan sâdır olması bir öfke ve sözün hakikatinden gaflet neticesindedir.

فقد أخرج ابن جرير والطبراني عن سعيد بن جبير أن مالك ابن الصيف من أحبار اليهود (٣) قال لرسول الله ﷺ: أنشدك الله تعالى الذي أنزل التوراة على موسى هل تجد فيها أن الله تعالى يبغض الحبر السمين فأنت الحبر السمين قد سمنت من مالك الذي يطعمك اليهود فضحك القوم فغضب فالتفت إلى عمر رضي الله تعالى عنه فقال: ما أنزل الله على بشر من شيء فقال له قومه: ما هذا الذي بلغنا عنك؟ قال:

Nitekim İbn Cerîr ve Taberânî'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre, Yahudi hahamlarından Mâlik b. es-Sayf, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Tevrat'ı Mûsâ'ya indiren Allah aşkına söyle, onda Allah Teâlâ'nın şişman hahamdan nefret ettiğini buluyor musun? Sen ise şişman bir hahamsın; Yahudilerin sana yedirdiği mallarla semirmişsin' dedi. Oradakiler güldü, o ise öfkelendi ve Ömer'e radıyallâhu anh dönerek: 'Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir' dedi. Kavmi ona: 'Senden bize ulaşan bu söz de nedir?' deyince:

إنه أغضبني فنزعوه وجعلوا مكانه كعب بن الأشرف فأنزل الله تعالى هذه الآية،

'Beni öfkelendirdi' dedi. Bunun üzerine onu görevden aldılar ve yerine Kâ'b b. el-Eşref'i getirdiler. Allah Teâlâ da bu ayeti indirdi.

واعترض بأن هذا لا يلائم الإلزام بإنزال التوراة على موسى ﵇ فقد اعترف القائل بأنه إنما صدر ذلك عنه من الغضب فليفهم. ولا يرد أن هذه السورة مكية والمناظرات التي وقعت بين رسول الله ﷺ وبين اليهود كلها مدنية فلا يتأتى القول بأن الآية نزلت في اليهود

Buna [şöyle] itiraz edilmiştir: Bu [rivayet], Tevrat'ın Mûsâ'ya aleyhisselâm indirilmiş olmasıyla [onları] ilzam etmeye uygun düşmez; zira sözü söyleyen kimse, bu ifadenin kendisinden sırf öfke sebebiyle çıktığını zaten itiraf etmiştir, iyi anlaşılsın! Bu surenin Mekkî olduğu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Yahudiler arasında geçen münazaraların ise tamamının Medenî olduğu, dolayısıyla ayetin Yahudiler hakkında indiğini söylemenin mümkün olamayacağı da [bir itiraz olarak] ileri sürülemez.

لما أخرج أبو الشيخ عن سفيان والكلبي أن هذه الآية مدنية، واستشكل أيضا قول مجاهد بأن مشركي قريش كما ينكرون رسالة النبي ﷺ ينكرون رسالة سائر الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فكيف يحسن إيراد هذا الإلزام عليهم.

Zira Ebü'ş-Şeyh'in Süfyân ve Kelbî'den rivayet ettiğine göre bu ayet Medenîdir. Mücâhid'in görüşü hakkında da şu müşkül ileri sürülmüştür: Kureyş müşrikleri Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletini inkâr ettikleri gibi diğer bütün peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm risaletini de inkâr etmektedirler; öyleyse bu ilzamın onlara yöneltilmesi nasıl uygun olur?

ودفع بأن ذلك لما أنه كان إنزال التوراة من المشاهير الذائعة ولذلك كانوا يقولون: لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ [الأنعام: ١٥٧] حسن إلزامهم بما ذكر، ومع هذا ما ذهب إليه الجمهور أحرى بالقبول. ومن الناس من ادعى أن في الآية حجة من الشكل الثالث وهي أن موسى بشر وموسى أنزل عليه كتاب ينتج أن بعض البشر أنزل عليه كتاب وتؤخذ الصغرى من قوة الآية والكبرى من صريحها والنتيجة موجبة جزئية تكذب السالبة الكلية التي ادعتها اليهود وهي لا شيء من البشر أنزل عليه كتاب المأخوذة من قولهم: وما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ وإنما نتجت هاتان الشخصيتان مع أن شرط الشكل الثالث كلية إحدى المقدمتين لأن الشخصية عندهم في حكم الكلية.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Tevrat'ın indirilmiş olması herkesçe bilinen ve yaygın bir husus olduğu ve bu yüzden onların: { لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } [el-En'âm: 157] dedikleri için zikredilen şekilde ilzam edilmeleri yerinde olmuştur. Bununla birlikte cumhurun benimsediği görüş kabule daha layıktır. Bazı kimseler bu ayette mantığın üçüncü şeklinden bir kıyas bulunduğunu iddia etmişlerdir: 'Mûsâ bir beşerdir', 'Mûsâ'ya kitap indirilmiştir', netice: 'Bazı beşerlere kitap indirilmiştir'. Küçük öncül ayetin delaletinden, büyük öncül ise sarih ifadesinden alınır; netice ise tikel olumlu (mûcebe-i cüz'iyye) olup Yahudilerin iddia ettiği tümel olumsuz (sâlibe-i külliyye) olan ve { وما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } sözlerinden çıkarılan 'Hiçbir beşere kitap indirilmemiştir' kaziyesini yalanlar. Üçüncü şeklin şartı öncüllerden birinin külliye olması iken bu iki şahsi öncülün netice vermesi, şahsiyyenin onlara göre külliye hükmünde olmasındandır.

وقال الإمام: تفلسف حجة الإسلام الغزالي عليه الرحمة فقال: إن هذه الآية مبنية على الشكل الثاني من الأشكال المنطقية، وذلك لأن حاصلها يرجع إلى أن موسى أنزل الله تعالى عليه شيئا وواحد من البشر ما أنزل الله تعالى عليه شيئا ينتج أن موسى ما كان من البشر وهذا خلف محال، وهذه الاستحالة ليست بحسب شكل القياس لا بحسب صحة المقدمة الأولى فلم يبق إلا أنه لزم من فرض صحة المقدمة الثانية وهي قولهم: ما أَنْزَلَ اللَّهُ إلخ فوجب القول بأنها كاذبة وفي ذلك تأمل فليتأمل. ثم إن وصف الكتاب بالوصول إليهم لزيادة التقرير وتشديد التبكيت، وكذا تقييده بقول سبحانه: نُوراً وَهُدىً فإن كونه بينا بنفسه ومبينا لغيره مما يؤكد الإلزام أي توكيد، وانتصابهما على الحالية من الكتاب والعامل أَنْزَلَ أو من ضمير بِهِ والعامل جاء، والظاهر تعلق الظرف بجاء، وجوز أن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا من الفاعل، واللام في قوله سبحانه: لِلنَّاسِ إما متعلق بهدى أو بمحذوف وقع صفة له أي هدى كائنا للناس، والمراد بهم بنو إسرائيل، وقيل: هم ومن عداهم، ومعنى كونه هدى لهم أنه يرشد من وقف عليه بالواسطة أو بدونها إلى ما ينجيه من الإيمان بالله تعالى ورسوله ﷺ. وقوله تعالى: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ استئناف لا موضع له من الإعراب مسوق لنعي ما فعلوه من التحريف والتغيير عليهم. وجوز أن يكون في موضع نصب على الحال كما تقدم أي تضعونه في قراطيس مقطعة وأوراق مفرقة بحذف الجار بناء على تشبيه القراطيس بالظرف المبهم كما قيل.

İmam [Râzî] şöyle demiştir: Hüccetü'l-İslâm Gazzâlî -rahmetullahi aleyh- felsefi bir tahlil yaparak demiştir ki: 'Bu ayet mantıki kıyasın ikinci şekli üzerine kuruludur. Çünkü bunun neticesi şuna döner: «Mûsâ, Allah Teâlâ'nın kendisine bir şey indirdiği kimsedir», «Beşerden hiçbir kimseye Allah Teâlâ bir şey indirmemiştir»; netice: «Mûsâ beşerden değildir». Bu ise muhal bir bâtıldır. Bu muhallik kıyasın şeklinden yahut birinci öncülün sıhhatinden kaynaklanmamaktadır; öyleyse geriye sadece ikinci öncülün -ki o da «Allah hiçbir şey indirmedi...» sözleridir- doğru kabul edilmesinden kaynaklandığı kalır; dolayısıyla onun yalancılığına hükmetmek vacip olur.' Fakat bu tahlilde düşünülmesi gereken yerler vardır, düşünülsün. Sonra kitabın onlara ulaşmış olmasıyla tavsif edilmesi, tespiti kuvvetlendirmek ve susturmayı şiddetlendirmek içindir. Keza Allah Teâlâ'nın: { نُوراً وَهُدىً } “bir nur ve hidayet olarak” kavliyle kayıtlanması da böyledir; zira onun bizzat açık olması ve başkasını da aydınlatması ilzamı son derece pekiştiren hususlardandır. Bu iki kelime { الْكِتابَ } kelimesinden yahut { بِهِ } zamirinden hal olarak mansuptur; âmil ise { أَنْزَلَ } veya { جاءَ } fiilidir. Zahir olan, zarfın { جاءَ } fiiline taalluk etmesidir. Failden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın: { لِلنَّاسِ } “insanlar için” kavlindeki lâm harfi ya hidayete ya da onun sıfatı konumundaki mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'insanlar için mevcut olan bir hidayet' demektir. İnsanlardan maksat İsrâiloğullarıdır; denildi ki: Onlar ve dışındakilerdir. Onlar için hidayet olmasının manası; vasıtalı veya vasıtasız olarak ona vakıf olan kimseyi Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmek suretiyle kendisini kurtaracak şeye irşad etmesidir. Allah Teâlâ'nın: { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ } “Onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorsunuz” kavli, yaptıkları tahrif ve değiştirmeyi kınamak ve ayıplamak üzere sevk edilmiş iraptan mahalli olmayan bir istînâftır. Daha önce geçtiği üzere mefulün fih (zarf) kabul edilerek hal konumunda nasb mahalli olması da caiz görülmüştür; yani kâğıtların müphem zarfa benzetilmesine dayanılarak harf-i cerrin hazfiyle 'onu kesik kâğıtlara ve dağınık yapraklara koyuyorsunuz' demektir.

وقال أبو علي الفارسي: المراد تجعلونه ذا قراطيس، وجوز غير واحد عدم التقدير على معنى تجعلونه نفس القراطيس، وفيه زيادة توبيخ لهم بسوء صنيعهم كأنهم أخرجوه من جنس الكتاب ونزلوه منزلة القراطيس الخالية عن الكتابة، وليس المراد على الأول توبيخهم بمجرد وضعهم له في قراطيس إذ كل كتاب لا بد وأن يودع في القراطيس بل المراد التوبيخ على الجعل في قراطيس موصوفة بقوله سبحانه: تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً فالجملة المعطوفة والمعطوف عليها في موضع الصفة لقراطيس، والعائد على الموصوف من المعطوفة محذوف أي كثيرا منها، والمراد من الكثير نعوت النبي ﷺ وسائر ما كتموه من أحكام التوراة كرجم الزاني المحصن. وهذا خطاب لليهود بلا مرية وكانوا يفعلون ذلك مع عوامهم متواطئين عليه، وهو ظاهر على تقدير أن يكون الجواب السابق لهم لأن مشافهتهم به يقتضي خطابهم، ومن جعل ما تقدم للمشركين حمل هذا على الالتفات لخطاب اليهود حيث جرى ذكرهم. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو الأفعال الثلاثة بياء الغيبة، وضمير الجمع لليهود أيضا إلا أنه التفت عن خطابهم تبعيدا لهم بسبب ارتكابهم القبيح عن ساحة الخطاب ولذا خاطبهم حيث نسب إليهم الحسن في قوله سبحانه: وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ وهذا أحسن- كما قيل- من الالتفات على القول الأول لأن فيه نقلا من الكلام مع جماعة

Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Mana 'onu kâğıtlar sahibi kılıyorsunuz' demektir. Birden çok âlim ise takdir yapmaksızın 'onu kâğıtların bizzat kendisi kılıyorsunuz' manasını caiz görmüştür; bunda, sanki onu kitap cinsinden çıkarıp yazıdan yoksun boş kâğıtlar derekesine indirmişler gibi, kötü fiillerinden ötürü onları daha fazla azarlama vardır. Birinci manaya göre maksat, her kitabın kâğıtlara yazılması zorunlu olduğundan onları sırf kâğıtlara koydukları için azarlamak değil; bilakis Allah Teâlâ'nın: { تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “bir kısmını açıklayıp çoğunu gizlediğiniz” kavliyle nitelenen kâğıtlar haline getirmelerinden ötürü azarlamaktır. Dolayısıyla matuf ve matufun aleyh olan cümle { قَراطِيسَ } kelimesinin sıfatı konumundadır; matuf cümleden mevsufa dönen zamir mahzuftur, yani 'çoğunu [gizlediğiniz]' demektir. Çoğundan maksat Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatları ve evli zinanın recmedilmesi gibi Tevrat'ın gizledikleri diğer hükümleridir. Bu şüphesiz Yahudilere hitaptır; onlar bunu avam tabakasına karşı aralarında anlaşarak yapıyorlardı. Önceki cevabın onlara ait olduğu takdire göre bu açıktır; zira onlarla yüz yüze konuşulması onlara hitap edilmesini gerektirir. Önceki kısmı müşriklere ait kılan kimse ise bunu, Yahudilerin zikri geçtiği için onlara hitaba dönülen bir iltifat olarak değerlendirmiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr her üç fiili de gâib yâ'sı ile okumuşlardır; çoğul zamiri yine Yahudilere aittir, ancak işledikleri çirkin fiil sebebiyle hitap meydanından uzaklaştırmak gayesiyle hitaptan gâibe iltifat yapılmıştır. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “ve ne sizin ne de atalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” kavlinde kendilerine güzellik nispet edildiğinde onlara doğrudan hitap edilmiştir. Denildiğine göre bu, birinci görüşteki iltifattan daha güzeldir; zira birinci görüşte bir toplulukla

هم المشركون إلى الكلام مع جماعة أخرى هم اليهود قبل إتمام الكلام الأول لأن إتمامه بقوله سبحانه: قُلِ اللَّهُ إلخ بخلاف الالتفات على القول الثاني، والجملة- على ما قال أبو البقاء- في موضع الحال من فاعل تَجْعَلُونَهُ بإضمار قد أو بدونه على اختلاف الرأيين، وعليه- كما قال شيخ الإسلام- فينبغي أن يجعل ما عبارة عما أخذوه من الكتاب من العلوم والشرائع ليكون التقييد بالحال مفيدا لتأكيد التوبيخ وتشديد التشنيع لا على ما تلقوه من جهة النبي ﷺ زيادة على ما في التوراة وبيانا لما التبس عليهم وعلى آبائهم من مشكلاتها حسبما ينطق به قوله تعالى: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ [النمل: ٧٦] لأن تلقيهم ذلك ليس مما يزجرهم عما صنعوا بالتوراة فتكون الجملة حينئذ خالية عن تأكيد التوبيخ فلا تستحق أن تقع موقع الحال بل الوجه حينئذ أن يكون استئنافا مقررا لما قبله من مجيء الكتاب بطريق التكملة والاستطراد والتمهيد لما يعقبه من مجيء القرآن، ولا سبيل- كما قال- إلى جعل ما عبارة عما كتموه من أحكام التوراة كما يفصح عنه قوله تعالى: قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ [المائدة: ١٥] فإن ظهوره وإن كان مزجرة لهم عن الكتم مخافة الافتضاح ومصححا لوقوع الجملة في موقع الحال لكن ذلك مما يعلمه الكاتمون حتما.

-ki onlar müşriklerdir- konuşurken birinci söz tamamlanmadan önce diğer bir toplulukla -ki onlar Yahudilerdir- konuşmaya geçiş vardır; çünkü birinci söz Allah Teâlâ'nın: { قُلِ اللَّهُ } vb. kavliyle tamamlanmaktadır. İkinci görüşteki iltifat ise böyle değildir. Ebü'l-Bekâ'nın dediğine göre cümle, iki farklı görüşe binaen 'kad' edatının takdiriyle veya takdirsiz olarak { تَجْعَلُونَهُ } fiilinin failinden hal konumundadır. Şeyhülislam'ın belirttiği üzere buna göre; hal ile kayıtlamanın azarlamayı tekit etmesi ve kınamayı şiddetlendirmesi için { ما } kelimesi onların kitaptan aldıkları ilimler ve şeriatler olarak kabul edilmelidir. Yoksa Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } [en-Neml: 76] kavlinde ifade edildiği üzere, Tevrat'takine ilave olarak ve kendilerine ve atalarına kapalı gelen müşkilatın beyanı kabilinden Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem aldıkları şeyler olarak kabul edilmemelidir. Zira onların bunu telakki etmesi Tevrat'a yaptıklarından onları caydıracak bir husus değildir; dolayısıyla cümle o takdirde azarlamayı tekit etmekten yoksun kalır ve hal mevkiinde bulunmaya layık olmaz. Bilakis o takdirde en uygun vecih; tamamlama, istitrad ve ardından gelecek olan Kur'an'ın gelişine bir zemin hazırlama yoluyla kitabın gelişini pekiştiren bir istînâf olmasıdır. Yine onun belirttiği gibi, { ما } kelimesini Allah Teâlâ'nın: { قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ } [el-Mâide: 15] kavlinin açıkça gösterdiği üzere Tevrat'ın hükümlerinden gizledikleri şeyler kılmaya da imkân yoktur. Zira bunun ortaya çıkması rezil olma korkusuyla gizlemekten onları caydırıcı olsa ve cümlenin hal mevkiinde bulunmasını sahih kılsa bile, bu durum gizleyenlerin zaten kesin olarak bildiği şeylerdendir.

وجوز أن تكون الجملة معطوفة على مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ من حيث المعنى أي قل من أنزل الكتاب ومن علمكم ما لم تعلموا وفيه بعد. وأخرج أبو الشيخ عن مجاهد أن هذا خطاب للمسلمين. وروي عنه أنه قرأ «وعلمتم معشر العرب ما لم» إلخ وهو عند قوم اعتراض للامتنان على النبي ﷺ واتباعه بهدايتهم للمجادلة بالتي هي أحسن.

Cümlenin mana bakımından { مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ } ifadesine matuf olması da caiz görülmüştür; yani 'De ki: Kitabı kim indirdi ve bilmediğiniz şeyleri size kim öğretti?' demektir, fakat bunda bir uzaklık vardır. Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre bu, Müslümanlara hitaptır. Ondan 'Ve ey Arap topluluğu, bilmediğiniz şeyler size öğretildi...' şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Bir topluluğa göre bu, Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona tabi olanlara en güzel şekilde mücadele etme hidayetini bahşettiği için minnet bildiren bir itiraziyyedir (ara cümledir).

وقال بعضهم: إن الناس فيما تقدم عام يدخل فيهم المسلمون واليهود، وعُلِّمْتُمْ عطف على تَجْعَلُونَهُ والخطاب فيه للناس باعتبار اليهود وفي عُلِّمْتُمْ لهم باعتبار المسلمين ولا يخفى أنه تكلف.

Bazıları şöyle demiştir: Önceki kısımdaki 'insanlar' genel olup Müslümanları da Yahudileri de kapsar; { عُلِّمْتُمْ } fiili { تَجْعَلُونَهُ } fiiline matuftur; oradaki hitap Yahudiler itibarıyla insanlara, { عُلِّمْتُمْ } kelimesindeki hitap ise Müslümanlar itibarıyla onlaradır. Bunun tekellüflü (zorlama) olduğu ise gizli değildir.

وقوله سبحانه: قُلِ اللَّهُ أمر لرسوله ﷺ بأن يجيب السؤال السابق عنهم إشارة إلى أنهم ينكرون الحق مكابرة منهم، وإشعارا بتعين الجواب وإيذانا بأنهم أفحموا، ولم يقدروا على التكلم أصلا، والاسم الجليل إما فاعل مقدر أو مبتدأ خبره جملة مقدرة أي أنزله الله أو الله تعالى أنزله، والخلاف في الأرجح من الوجهين مشهور ثُمَّ ذَرْهُمْ أي دعهم فِي خَوْضِهِمْ أي باطلهم فلا عليك بعد إلزام الحجة وإلقام الحجر يَلْعَبُونَ في موضع الحال من- هم- الأول، والظرف صلة ذَرْهُمْ أو يَلْعَبُونَ أو حال من مفعول ذَرْهُمْ أو من فاعل يَلْعَبُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { قُلِ اللَّهُ } “«Allah» de” kavli, inatları sebebiyle hakkı inkâr ettiklerine işaret etmek, cevabın muayyen olduğunu hissettirmek ve onların susturulup hiçbir şekilde konuşamaz hale geldiklerini bildirmek üzere Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem önceki soruyu onlar adına cevaplamasını emretmesidir. Lafza-i Celâl ya takdiri bir faildir ya da haberi mukadder bir cümle olan mübtedadır; yani 'Onu Allah indirdi' yahut 'Allah Teâlâ onu indirdi' takdirindedir. Bu iki vecihten hangisinin daha racih olduğu konusundaki ihtilaf meşhurdur. { ثُمَّ ذَرْهُمْ } “Sonra onları bırak”; yani onları terk et; { فِي خَوْضِهِمْ } “daldıkları bataklıkta”, yani bâtılları içinde [bırak]; artık delil ortaya konup ağızlarına taş tıkandıktan sonra sana bir sorumluluk yoktur. { يَلْعَبُونَ } “oynasınlar”; birinci 'hüm' zamirinden hal konumundadır. Zarf ise { ذَرْهُمْ } veya { يَلْعَبُونَ } fiilinin sılasıdır yahut { ذَرْهُمْ }'un mefulünden ya da { يَلْعَبُونَ }'nin failinden haldir.

وجوز أن يكون في موضع الحال من- هم- الثاني. وهو في المعنى فاعل المصدر المضاف إليه، والظرف متصل بما قبله إما على أنه لغو أو حال من- هم- ولا يجوز حينئذ جعله متصلا بيلعبون على الحالية أو اللغوية لأنه يكون معمولا له متأخرا عنه رتبة ومعنى مع أنه متقدم عليه رتبة أيضا لأن العامل في الحال عامل في صاحبها فيكون فيه دور وفساد في المعنى. والآية عند بعض منسوخة بآية السيف، واختار الإمام عدم النسخ لأنها واردة مورد التهديد وهو لا ينافي حصول المقاتلة فلم يكن ورود الآية الدالة على وجوبها رافعا للمدلول فلم يحصل النسخ فيه وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ تحقيق لإنزال القرآن الكريم بعد تقرير إنزال ما يشير به من التوراة وتكذيب لكلمتهم الشنعاء إثر تكذيب، وتنكير كِتابٌ للتفخيم، وجملة أَنْزَلْناهُ في موضع الرفع صفة له.

İkinci 'hüm' zamirinden hal konumunda olması da caiz görülmüştür. O mana bakımından kendisine izafe edilen masdarın failidir. Zarf ise ya lağv (müteallak) olarak ya da 'hüm' zamirinden hal olarak kendisinden öncekine bağlıdır. Bu durumda hal veya lağv olarak 'yel'abûne' fiiline bağlanması caiz değildir; zira hem rütbece hem manaca ondan sonra gelen bir mamulü olur, oysa rütbece de onun önüne geçmiştir; çünkü haldeki âmil hal sahibinde de âmildir, bu ise devir ve anlam bozukluğuna yol açar. Bu ayet bazılarına göre kılıç ayetiyle nesh edilmiştir. İmam [Râzî] ise neshin olmadığını tercih etmiştir; zira ayet tehdit makamında sevk edilmiştir ve bu da savaşın vuku bulmasına mani değildir; dolayısıyla savaşın vücubuna delalet eden ayetin gelmesi bu medlûlü ortadan kaldırmaz, binaenaleyh onda nesh gerçekleşmemiştir. { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ } “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz bir kitaptır”; işaret edilen Tevrat'ın indirilişinin tespitinden sonra yüce Kur'an'ın indirilişinin tahkiki ve onların çirkin sözlerinin peş peşe yalanlanmasıdır. { كِتابٌ } kelimesinin tenvini tazim içindir; { أَنْزَلْناهُ } cümlesi ise merfû konumda onun sıfatıdır.

وقوله سبحانه: مُبارَكٌ أي كثير الفائدة والنفع لاشتماله على منافع الدارين وعلوم الأولين والآخرين صفة بعد صفة. قال الإمام: جرت سنة الله تعالى بأن الباحث عن هذا الكتاب المتمسك به يحصل به عز الدنيا وسعادة الآخرة، ولقد شاهدنا والحمد لله ﷿ ثمرة خدمتنا له في الدنيا فنسأله أن لا يحرمنا سعادة الآخرة إنه البر الرحيم.

Allah Teâlâ'nın: { مُبارَكٌ } “mübarek” kavli, yani iki cihanın menfaatlerini, öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini içerdiğinden faydası ve bereketi pek çok olan [bir kitaptır]; sıfat üstüne sıfattır. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın sünneti şöyle cereyan etmiştir ki; bu kitabı araştıran ve ona sımsıkı sarılan kimse dünya izzetini ve ahiret saadetini elde eder. Allah'a azze ve celle hamdolsun ki biz dünyada ona hizmetimizin semeresini bizzat müşahede ettik; O'ndan bizi ahiret saadetinden de mahrum etmemesini niyaz ederiz, şüphesiz O iyilik edendir, merhametlidir.'

وقوله جل وعلا: مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ صفة أخرى، والإضافة- على ما نص عليه أبو البقاء- غير محضة، والمراد بالموصول إما التوراة لأنها أعظم كتاب نزل قبل ولأن الخطاب مع اليهود، وأما ما يعمها وغيرها من الكتب السماوية. وروي ذلك عن الحسن، وتذكير الموصول باعتبار الكتاب أو المنزل أو نحو ذلك، ومعنى كونها بين يديه أنها متقدمة عليه. فإن كل ما كان بين اليدين كذلك وتصديقه للكل في إثبات التوحيد والأمر به ونفي الشرك والنهي عنه. وفي سائر أصول الشرائع التي لا تنسخ.

Yüce ve Âlî olanın: { مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayıcıdır” kavli diğer bir sıfattır. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere tamlama gayr-ı mahzadır (lafzîdir). İsmi mevsulden maksat, ya daha önce indirilen en büyük kitap olduğu ve hitap Yahudilere yönelik bulunduğu için Tevrat'tır ya da onu ve diğer semavi kitapları kapsayan genel manadır. Bu da Hasan'dan rivayet edilmiştir. Mevsûlün müzekker kılınması kitap veya indirilen şey vb. itibarıyladır. 'Beyne yedeyhi' (önünde) olmasının manası, ondan önce gelmiş olmasıdır; zira önde olan her şey böyledir. Kur'an'ın hepsini doğrulaması; tevhidi ispat ve emretmede, şirki nefyedip yasaklamada ve nesh olunmayan diğer bütün şeriat esaslarındadır.

وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى قيل: عطف على ما دل عليه صفة الكتاب كأنه قيل: أنزلناه للبركات وتصديق ما تقدمه والإنذار. واختار العلامة الثاني كونه عطفا على صريح الوصف أي كتاب مبارك وكائن للإنذار، وادعى أنه لا حاجة مع هذا إلى ذلك التكلف فإن عطف الظرف على المفرد في باب الخبر والصفة كثير، ودعوى أن الداعي إليه عرو تلك الصفات السابقة عن حرف العطف واقتران هذا به تستدعي القول بأن الصفات إذا تعددت ولم يعطف أولها يمتنع العطف أو يقبح والواقع خلافه، والأولى ما يقال: إن الداعي أن اللفظ والمعنى يقتضيانه، أما المعنى فلأن الإنذار علة لإنزاله كما يدل عليه وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ [الأنعام: ١٩] ولو عطف لكان على أول الصفات على الراجح في العطف عند التعدد، ولا يحسن عطف التعليل على المعلل به ولا الجار والمجرور على الجملة الفعلية. فإنه نظير هذا رجل قام عندي وليخدمني وهو كما ترى، ومنه يعلم الداعي اللفظي.

{ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } “ve şehirlerin anasını [Mekke halkını] uyarasın diye”; denildi ki: Kitabın sıfatının delalet ettiği manaya matuftur; sanki 'Biz onu bereketler için, kendisinden öncekileri doğrulaması ve uyarması için indirdik' denilmiştir. Allâme-i Sânî ise bunun sarih vasfa matuf olduğunu tercih etmiştir; yani 'mübarek bir kitaptır ve uyarmak için mevcuttur' takdirindedir. O, bununla birlikte o tür bir tekellüfe ihtiyaç olmadığını, zira haber ve sıfat babında zarfın müfrede atfedilmesinin çokça görüldüğünü ileri sürmüştür. Bunu gerektiren sebebin önceki sıfatların atıf harfinden yoksun olması ve bu sıfatın atıf harfiyle gelmesi olduğu iddiası ise; sıfatlar birden çok olup ilki atıfsız geldiğinde atfın imkânsız veya çirkin olduğunu söylemeyi gerektirir ki vakıa bunun aksinedir. En evla olanı şöyle denilmesidir: Buna sevk eden sebep, lafzın ve mananın bunu gerektirmesidir. Manaya gelince; { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ } [el-En'âm: 19] kavlinin delalet ettiği üzere inzar (uyarma), onun indirilmesinin illetidir. Şayet atfedilecek olsaydı, taaddüt halinde tercihe şayan kavle göre sıfatların ilki üzerine atfedilirdi; oysa illetin illet olunan şey üzerine veya câr-mecrûrun fiil cümlesi üzerine atfedilmesi güzel değildir. Zira bu, 'Hâzâ racülün kâme ındî ve li-yahdumenî' (Bu, yanımda kalkan ve bana hizmet etsin diye bulunan bir adamdır) demeye benzer ki bu da gördüğün gibi [uygunsuz]dur. Buradan lafzi sebep de anlaşılmış olur.

وجوز أن يكون علة لمحذوف يقدر مؤخرا أو مقدما أي ولتنذر أنزلناه أو وأنزلنا لتنذر، وتقديم الجار للاهتمام أو للحصر الإضافي، وأن يكون عطفا على مقدر أي لتبشر ولتنذر، وأيّا ما كان ففي الكلام مضاف محذوف أي أهل أم القرى، والمراد بها مكة المكرمة، وسميت بذلك لأنها قبلة أهل القرى وحجهم وهم يتجمعون عندها تجمع الأولاد عند الأم المشفقة ويعظمونها أيضا تعظيم الأم، ونقل ذلك عن الزجاج والجبائي، ولأنها أعظم القرى شأنا فغيرها تبع لها كما يتبع الفرع الأصل. وقيل: لأن الأرض دحيت من تحتها فكأنها خرجت من تحتها كما تخرج الأولاد من تحت الأم أو لأنها مكان أول بيت وضع للناس. ونقل ذلك عن السدي.

Sonraya veya öne takdir edilecek mahzuf bir fiilin illeti olması da caiz görülmüştür; yani 've uyarasın diye onu indirdik' veya 've uyarasın diye indirdik' takdirindedir. Cârın öne geçirilmesi ihtimam (önem verme) yahut izâfî hasr içindir. Ya da mukadder bir fiile matuf olması caizdir; yani 'müjdeleyesin ve uyarasın diye' takdirindedir. Her halükârda kelamda mahzuf bir muzâf vardır; yani 'Ümmü'l-Kurâ ehlini' demektir. Bundan maksat Mekke-i Mükerreme'dir. Böyle isimlendirilmesinin sebebi; bütün beldeler halkının kıblesi ve hac yeri olması, evlatların şefkatli annelerinin etrafında toplanması gibi insanların onun etrafında toplanması ve annenin tazim edildiği gibi ona da tazim gösterilmesidir. Bu Zeccâc ve Cübbâî'den nakledilmiştir. Bir de beldelerin şan bakımından en büyüğü olduğu içindir; zira diğerleri, fer'in asla tabi olduğu gibi ona tabidir. Denildi ki: Yeryüzü onun altından döşendiği, adeta çocukların anneden çıkması gibi yerin onun altından çıktığı için yahut insanlar için kurulan ilk evin orada bulunmasındandır. Bu da Süddî'den nakledilmiştir.

وقرأ أبو بكر عن عاصم «لينذر» بالياء التحتية على الإسناد المجازي للكتاب لأنه منذر به وَمَنْ حَوْلَها من أهل المدر والوبر في المشارق والمغارب لعموم بعثته ﷺ الصادع بها القرآن في غير آية، واللفظ لا يأبى هذا الحمل فلا متمسك بالآية لطائفة من اليهود زعموا أنه ﷺ مرسل للعرب خاصة، على أنه يمكن أن يقال: خص أولئك بالذكر لأنهم أحق بإنذاره ﵊ كقوله تعالى: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشعراء: ٢١٤] ولذا أنزل كتاب كل رسول بلسان قومه وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وبما فيها من الثواب والعقاب، ومن اقتصر على الثاني في البيان لاحظ سبق الإنذار يُؤْمِنُونَ بِهِ أي بالكتاب، قيل: أو بمحمد ﷺ لأنهم يرهبون من العذاب ويرغبون في الثواب ولا يزال ذلك يحملهم على النظر والتأمل حتى يؤمنوا به وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ يحتمل أن يراد بالصلاة مطلق الطاعة مجازا أو اكتفى ببعضها الذي هو عماد الدين وعلم الإيمان ولذا أطلق على ذلك الإيمان مجازا كقوله تعالى: ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [البقرة: ١٤٣] وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً كالذين قالوا: ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ من جهته تعالى: وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ أي والحال أنه لم يوح إليه شَيْءٌ كمسيلمة والأسود العنسي وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ أي أنا قادر على مثل ذلك النظم كالذين قالوا: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا [الأنفال: ٣١] وتفسير الأول بما ذكرناه لم نقف عليه لغيرنا، وتفسير الثاني ذهب إليه الزمخشري وغيره. وتفسير الثالث ذهب إليه الزجاج ومن وافقه. وأخرج عبد بن حميد

Ebû Bekr Âsım'dan, kendisiyle uyarıldığı için kitaba mecazi isnat yapılarak iki noktalı yâ ile 'li-yünzire' şeklinde okumuştur. { وَمَنْ حَوْلَها } “ve onun çevresindekileri de”, yani doğularda ve batılardaki şehir ve çöl ehlini [uyarasın diye]; zira Kur'an'ın birçok ayette açıkça bildirdiği üzere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem risaleti umumidir. Lafız da bu manaya engel değildir. Dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem sadece Araplara gönderildiğini iddia eden bir grup Yahudi için bu ayette hiçbir tutanak yoktur. Bununla birlikte: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } [eş-Şuarâ: 214] kavlinde olduğu gibi onun aleyhisselâm uyarısına en layık kimseler oldukları için onların zikre tahsis edildiği söylenebilir. Bu sebeple her peygamberin kitabı kendi kavminin diliyle indirilmiştir. { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inananlar”, ondaki sevap ve cezaya inananlar; beyanda sadece cezayla yetinen kimse önceki uyarının geçmiş olmasını dikkate almıştır; { يُؤْمِنُونَ بِهِ } “buna da inanırlar”, yani kitaba; denildi ki: Yahut Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem inanırlar. Çünkü onlar azaptan korkar, sevaba rağbet ederler; bu durum onları ona inanana kadar bakıp düşünmeye sevk etmeye devam eder. { وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Onlar namazlarını da korurlar”; namaz ile mecazen mutlak itaatin kastedilmiş olması veya dinin direği ve imanın alameti olan bir kısmıyla yetinilmiş olması muhtemeldir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } [el-Bakara: 143] kavlinde olduğu gibi buna mecazen iman da denilmiştir. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”; tıpkı { ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } diyenler gibi; { أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ } “yahut kendisine... vahyolunduğunu söyleyenden”, Allah Teâlâ tarafından vahyolunduğunu; { وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ } “oysa kendisine vahyedilmemiştir”, yani kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde [bunu söyleyenden]; Müseylime ve el-Esved el-Ansî gibi; { شَيْءٌ } “hiçbir şey”; { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “ve «Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim» diyenden”, yani 'Ben de bu nazmın benzerine güç yetiririm' diyenden; tıpkı { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا } [el-Enfâl: 31] diyenler gibi. Birincisinin zikrettiğimiz şekilde tefsir edildiğine bizden başkasında rastlamadık. İkincisinin tefsirini Zemahşerî ve başkaları benimsemiştir. Üçüncüsünün tefsirini ise Zeccâc ve ona katılanlar benimsemiştir. Abd b. Humeyd

وابن المنذر عن ابن جريج أن قوله سبحانه: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ نزلت في مسيلمة الكذاب والأخير نزل في عبد الله بن سعد بن أبي سرح وجعل بعضهم على هذا عطف أَوْ قالَ الأول على افْتَرى إلخ من عطف التفسير.

ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } kavli Müseylemetü'l-Kezzâb hakkında inmiştir; son kısmı ise Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında inmiştir. Bazıları buna dayanarak birinci { أَوْ قالَ } ifadesinin { افْتَرى } vb. kavline atfını tefsirî atıf kılmıştır.

وتعقب بأنه لا يكون بأو، واستحسن أنه من عطف المغاير باعتبار العنوان وأو للتنويع يعني أنه تارة ادعى أن الله تعالى بعثه نبيا وأخرى أن الله تعالى أوحى إليه وإن كان يلزم النبوة في نفس الأمر الإيحاء ويلزم الإيحاء النبوة، ويفهم من صنيع بعضهم أن أو بمعنى الواو، وأما ابن أبي سرح فلم يدع صريحا القدرة ولكن قد يقتضيها كلامه على ما يفهم من بعض الروايات، وفسر بعضهم الثاني بعبد الله ودعواه ذلك على سبيل الترديد،

Fakat buna 'ev' (yahut) edatı ile tefsirî atfın olmayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ünvan (niteleme) itibarıyla bunun mugâyir atfı olduğu ve 'ev' edatının tenvî' (çeşitlendirme) için olduğu güzel bulunmuştur; yani o bazen Allah Teâlâ'nın kendisini peygamber gönderdiğini iddia etmiş, bazen de Allah Teâlâ'nın kendisine vahyettiğini iddia etmiştir; gerçi işin aslında nübüvvet vahyi gerektirir, vahiy de nübüvveti gerektirir. Bazılarının tutumundan 'ev' edatının 'vâv' manasında olduğu anlaşılmaktadır. İbn Ebî Serh'e gelince, o sarahaten bir güç yetirme iddiasında bulunmamıştır; fakat bazı rivayetlerden anlaşıldığı üzere sözü bunu gerektirebilir. Bazıları ikinci kısmı Abdullah ile tefsir etmiş ve onun bu iddiasını tereddüt yoluyla yaptığını belirtmiştir.

فقد روي أن عبد الله بن سعد كان قد تكلم بالإسلام فدعاه رسول الله ﷺ ذات يوم فكتب له شيئا فلما نزلت الآية في المؤمنين وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [المؤمنون: ١٢] أملاها عليه فلما انتهى إلى قوله سبحانه: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [المؤمنون: ١٤] عجب عبد الله من تفصيل خلق الإنسان فقال: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [المؤمنون: ١٤] فقال رسول الله: هكذا أنزلت علي فشك حينئذ وقال: لئن كان محمد صادقا لقد أوحي إلي ولئن كان كاذبا لقد قلت كما قال،

Nitekim rivayet edildiğine göre Abdullah b. Sa'd İslam'ı kabul ettiğini ikrar etmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün onu çağırdı ve ona bir şeyler yazdırdı. Müminler hakkındaki: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } [el-Mü'minûn: 12] ayeti inince onu ona yazdırdı; Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } [el-Mü'minûn: 14] kavline gelince Abdullah insanın yaratılışının tafsilatına hayran kalarak: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [el-Mü'minûn: 14] dedi. Resûlullah da: “Bana da aynen böyle indirildi” buyurdu. Bunun üzerine o şüpheye düştü ve: 'Eğer Muhammed doğru sözlü ise bana da vahyolunmuştur; şayet yalancı ise ben de onun dediği gibi demiş oldum' dedi.

وجعل الشق الثاني في معنى دعوى القدرة على المثل فيصح تفسير الثاني والثالث به لا يصح إلا إذا اعتبر عنوان الصلة في الأخير من باب المماشاة مثلا كما لا يخفى. واعتبر الإمام عموم افتراء الكذب على الله تعالى وجعل المعطوف عليه نوعا من الأشياء التي وصفت بكونها افتراء ثم قال: والفرق بين هذا القول وما قبله أن في الأول كان يدعي أنه أوحي إليه فيما يكذب به ولم ينكر نزول الوحي على النبي ﷺ وفي الثاني أثبت الوحي لنفسه ونفاه عنه ﵊ فكان جمعا بين أمرين عظيمين من الكذب إثبات ما ليس بموجود ونفي ما هو موجود انتهى. وفيه عدول عن الظاهر حيث جعل ضمير إِلَيْهِ راجعا للنبي ﷺ والواو في وَلَمْ يُوحَ للعطف والمتعاطفان مقول القول والمنساق للذهن جعل الضمير لمن والواو للحال وما بعدها من كلامه ﷾، وربما يقال لو قطع النظر عن سبب النزول: إن المراد بمن افترى على الله كذبا من أشرك بالله تعالى أحدا بحمل افتراء الكذب على أعظم أفراده، وهو الشرك وكثير من الآيات يصدح بهذا المعنى وبمن قال: أُوحِيَ إِلَيَّ والحال لم يوح إليه مدعي النبوة كاذبا وبمن قال: سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ الطاعن في نبوة النبي ﵊ فكأنه قيل: من أظلم ممن أشرك بالله ﷿ أو ادعى النبوة كاذبا أو طعن في نبوة النبي ﷺ، وقد تقدم الكلام على مثل هذه الجملة الاستفهامية فتذكر وتدبر.

İkinci şıkkı, benzerine güç yetirme iddiası manasında kıldı; dolayısıyla ikincisinin ve üçüncüsünün onunla tefsir edilmesi ancak gizli olmadığı üzere son kısımdaki sıla ünvanının meselâ mümâşât (muhataba uyar gibi görünme) kabilinden sayılmasıyla sahih olur. İmam [Râzî], Allah Teâlâ'ya karşı yalan uydurmanın umumiliğini dikkate almış ve matufun aleyhi iftira olarak nitelenen şeylerin bir türü kılmış, sonra şöyle demiştir: 'Bu söz ile önceki arasındaki fark şudur: Birincisinde yalan söylediği hususlarda kendisine vahyolunduğunu iddia ediyor, ancak Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyin inişini inkâr etmiyordu; ikincisinde ise vahyi kendisine nispet edip ondan aleyhisselâm nefyetmiştir. Böylece iki büyük yalanı bir araya getirmiştir: Olmayanı ispat etmek ve olanı nefyetmek.' [İmam'ın sözü] bitti. Bunda zahirden bir sapma vardır; zira { إِلَيْهِ } zamirini Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem döndürmüş, { وَلَمْ يُوحَ } ibaresindeki vâv harfini atıf yapmış ve birbiri üzerine matuf olanları sözün makûlü (söylenen söz) saymıştır. Zihne ilk gelen ise zamiri 'men' lafzına raci kılmak, vâv harfini hal yapmak ve sonrasını Aziz ve Celil olan Allah'ın kelamı saymaktır. Nüzul sebebi bir kenara bırakılacak olursa belki şöyle denilebilir: Allah'a karşı yalan uydurandan maksat, yalan iftirasını en büyük ferdine yani şirke hamletmek suretiyle Allah Teâlâ'ya birini ortak koşan kimsedir; pek çok ayet bu manayı açıkça bildirmektedir. 'Kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde bana vahyolundu' diyenden maksat, yalancı nübüvvet müddeisidir. 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden maksat ise Hz. Peygamber'in aleyhisselâm nübüvvetine dil uzatandır. Sanki şöyle denilmiştir: Allah'a azze ve celle şirk koşandan veya yalancıktan peygamberlik iddia edenden yahut Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetine dil uzatandan daha zalim kim olabilir? Bu tür istifham cümlelerine dair açıklamalar daha önce geçmişti; hatırla ve iyi düşün!

وَلَوْ تَرى أي تبصر، ومفعوله محذوف لدلالة الظرف في قوله تعالى: إِذِ الظَّالِمُونَ عليه ثم لما حذف أقيم الظرف مقامه والأصل لو ترى الظالمين إذ هم، وإِذِ ظرف لترى والظَّالِمُونَ مبتدأ، وقوله تعالى: فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ خبره وإذا ظرف لترى، وتقييد الرؤية بهذا الوقت ليفيد أنه ليس المراد مجرد رؤيتهم بل رؤيتهم على حال فظيعة عند كل ناظر، وقيل: المفعول إِذِ والمقصود تهويل هذا الوقت لفظاعة ما فيه، وجواب الشرط محذوف أي لرأيت أمرا فظيعا هائلا، والمراد بالظالمين ما يشمل الأنواع الثلاثة من الافتراء والقولين الأخيرين، والغمرة كما قال الشهاب في الأصل: المرة من غمر الماء ثم استعير للشدة وشاع فيها حتى صار كالحقيقة.

{ وَلَوْ تَرى } “Bir görseydin”; yani baksaydın; mefulü Allah Teâlâ'nın: { إِذِ الظَّالِمُونَ } kavlindeki zarfın ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. Hazfedilince zarf onun yerine kaim kılınmıştır; aslı 'lev tera'z-zâlimîne iz hüm' (o zalimleri o vakitteki halleriyle bir görseydin) şeklindedir. { إِذِ } kelimesi 'tera' fiilinin zarfıdır, { الظَّالِمُونَ } mübtedadır; Allah Teâlâ'nın: { فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “ölümün girdapları/şiddetleri içinde” kavli ise onun haberidir; 'izâ' ise 'tera' fiilinin zarfıdır. Görmenin bu vakitle kayıtlanması, maksadın sırf onları görmek değil, her bakanın gözünde korkunç bir hal üzere onları görmek olduğunu ifade etmek içindir. Denildi ki: Meful { إِذِ } kelimesidir ve maksat içindeki dehşetten ötürü bu vakti korkunç göstermektir. Şartın cevabı mahzuftur; yani 'korkunç ve dehşet verici bir şey görürdün' takdirindedir. Zalimlerden maksat, iftiranın üç türünü ve son iki sözü kapsayan kimselerdir. Şihâb'ın belirttiği üzere 'gamra'nın aslı, suyun bir kere basıp boğmasıdır; sonra şiddet için istiare edilmiş ve bu anlamda yayılarak neredeyse hakikat haline gelmiştir.

ومنه قول المتنبي:

Mütenebbî'nin şu beyti de bu kabildendir:

وتسعدني في غمرة بعد غمرة ... سبوح لها منها عليها شواهد

“Nice girdapların peşinden gelen bir girdapta bana yardım eder, / Yüzücü [bir at] ki kendisinden kaynaklanan ve üzerinde bulunan nice şahitleri vardır.”

والمراد هنا سكرات الموت كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وَالْمَلائِكَةُ الذين يقبضون

Buradaki maksat, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiği üzere ölüm sekerâtıdır (can çekişme anıdır). { وَالْمَلائِكَةُ } “Melekler de”; canlarını alan

أرواحهم وهم أعوان ملك الموت باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أي بالعذاب، وأخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم يضربون وجوههم وأدبارهم قائلين لهم أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ أي خلصوها مما أنتم فيه من العذاب، والأمر للتوبيخ والتعجيز، وذهب بعضهم أن هذا تمثيل لفعل الملائكة في قبض أرواح الظلمة بفعل الغريم الملح يبسط يده إلى من عليه الحق ويعنف عليه في المطالبة ولا يمهله ويقول له: أخرج ما لي عليك الساعة ولا أريم مكاني حتى أنزعه من أحداقك، وفي الكشف أنه كناية عن العنف في السياق والإلحاح والتشديد في الإزهاق من غير تنفيس وإمهال ولا بسط ولا قول حقيقة هناك، واستظهر ابن المنير أنهم يفعلون معهم هذه الأمور حقيقة على الصور المحكية، وإذا أمكن البقاء على الحقيقة فلا معدل عنها.

ve ölüm meleğinin yardımcıları olan melekler; { باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } “ellerini uzatmışlardır”, yani azapla [uzatmışlardır]. İbn Cerîr ve başkalarının İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak onlara şöyle derler: { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Çıkarın canlarınızı!”, yani içinde bulunduğunuz bu azaptan canınızı kurtarın! Emir azarlama ve aciz bırakma içindir. Bazıları bunun; meleklerin zalimlerin canlarını alma fiilini, alacaklının borçluya elini uzatıp sert bir şekilde talepte bulunması, ona mühlet vermeyip 'Bana olan borcunu derhal çıkar, gözlerinin bebeğinden söküp almadıkça yerimden kımıldamam' demesi fiiline teşbih eden bir temsil olduğu görüşüne varmıştır. el-Keşf'te; bunun can çekişmedeki sertlikten, nefes aldırmadan ve mühlet tanımadan canı çıkarmadaki ısrar ve şiddetten kinaye olduğu, orada hakiki bir el uzatma veya hakiki bir söz bulunmadığı belirtilmiştir. İbnü'l-Münîr ise meleklerin onlara bu muameleleri anlatılan suretler üzere hakikaten yaptıklarını zahir görmüştür; hakikat üzere bırakmak mümkün olduğunda ondan sapılmaz.

الْيَوْمَ المراد به مطلق الزمان لا المتعارف، وهو إما حين الموت وما يشمله وما بعده تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ أي المشتمل على الهوان والشدة والإضافة كما في رجل سوء تفيد أنه متمكن في ذلك لأن الاختصاص الذي تفيده الإضافة أقوى من اختصاص التوصيف، وجوز أن تكون الإضافة على ظاهرها لأن العذاب قد يكون للتأديب لا للهوان والخزي. ومن الناس من فسر غمرات الموت بشدائد العذاب في النار فإنها وإن كانت أشد من سكرات الموت في الحقيقة إلا أنها استعملت فيها تقريبا للإفهام، وبسط الملائكة أيديهم بضربهم للظالمين في النار بمقامع من حديد والإخراج بالإخراج من النار وعذابها واليوم باليوم المعلوم بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ مفترين عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ من نفي إنزاله على بشر شيئا وادعاء الوحي أو من نسبة الشرك إليه ودعوى النبوة كذبا ونفيها عمن اتصف بها حقيقة أو نحو ذلك. وفي التعبير بغير الحق عن الباطل ما لا يخفى وهو مفعول تَقُولُونَ، وجوز أن يكون صفة لمصدر محذوف أي قولا غير الحق وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ أي تعرضون فلا تتأملون فيها ولا تؤمنون وَلَقَدْ جِئْتُمُونا

{ الْيَوْمَ } “Bugün”; bundan maksat örfteki gün değil, mutlak zamandır; bu da ya ölüm anı ve onu kapsayan vakit veya sonrasıdır; { تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız”, yani zillet ve şiddeti içeren azapla. İzafet 'racülü sev'in' (kötülük adamı) terkibinde olduğu gibi o hususta kökleşmiş olduğunu ifade eder; zira izafetin ifade ettiği tahsis sıfatın tahsisinden daha güçlüdür. İzafetin zahiri üzere bırakılması da caiz görülmüştür; zira azap bazen zillet ve rüsvaylık için değil te'dip (terbiye) için de olabilir. İnsanlardan bazıları 'gamarâtü'l-mevt'i cehennemdeki şiddetli azaplar olarak tefsir etmiştir; zira o hakikatte ölüm sekerâtından daha şiddetli olsa da fehme yaklaştırmak için bu lafızla kullanılmıştır; meleklerin ellerini uzatmasını cehennemde zalimlere demirden topuzlarla vurmaları, çıkarmayı cehennemden ve azabından çıkış, bugünü de malum gün (kıyamet) olarak tefsir etmişlerdir. { بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ } “Söylemekte olduğunuz şeyler sebebiyle”, iftira ederek; { عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } “Allah'a karşı hak olmayanı”; O'nun bir beşere hiçbir şey indirmediğini söylemek, vahiy iddia etmek yahut O'na şirk nispet etmek, yalancıktan peygamberlik davası gütmek ve hakikaten bu sıfata sahip olan kimseden onu nefyetmek veya benzeri sözleri [söylemeniz sebebiyle]. Bâtıl yerine 'gayra'l-hakk' denilmesindeki incelik gizli değildir; bu { تَقُولُونَ } fiilinin mefulüdür; mahzuf bir masdarın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani 'hak olmayan bir söz [söylemeniz sebebiyle]' takdirindedir. { وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “Ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslıyordunuz”, yani yüz çevirip onlar üzerinde düşünmüyor ve iman etmiyordunuz. { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا } “Andolsun ki bize geldiniz”,

للحساب فُرادى أي منفردين عن الأعوان والأوثان التي زعمتم أنها شفعاؤكم أو عن الأموال والأولاد وسائر ما آثرتموه من الدنيا. أخرج ابن جرير، وابن المنذر، وغيرهما عن عكرمة قال: قال النضر بن الحارث سوف تشفع لي اللات والعزى فنزلت، والجملة على ما ذهب إليه بعض المحققين مستأنفة من كلامه تعالى ولا ينافي قوله تعالى: وَلا يُكَلِّمُهُمُ [البقرة: ١٧٤] ، آل عمران: ٧٧] لأن المراد نفي تكليمهم بما ينفعهم أو لأنه كناية عن الغضب، وقيل: معطوفة على قول: الملائكة أَخْرِجُوا إلخ وهي من جملة كلامهم وفيه بعد وإن ظنه الإمام أولى وأقوى. ونصب فُرادى على الحال من ضمير الفاعل وهو جمع فرد على خلاف القياس كأنه جمع فردان كسكران على ما في الصحاح، والألف للتأنيث ككسالى، والراء في فرده مفتوحة عند صاحب الدر المصون وحكي بصيغة التمريض سكونها، ونقل عن الراغب أنه جمع فريد كأسير وأسارى، وفي القاموس يقال: جاؤوا فرادا وفرادا وفرادى وفرادا وفردى كسكرى أي واحد وفراد بعد واحد والواحد فرد وفرد وفريد وفردان. ولا يجوز فرد في هذا المعنى، ولعل هذا بعيد الإرادة في الآية. وقرى «فرادا» كرخال المضموم الراء وفراد كآحاد ورباع في كونه صفة معدولة. ولا يرد أن مجيء هذا الوزن المعدول مخصوص بالعدد بل ببعض كلماته لما نص عليه الفراء وغيره من عدم الاختصاص، نعم هو شائع فيما ذكر. وفردى كسكرى تأنيث فردان والتأنيث لجمع ذي الحال كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بدل من فُرادى بدل كل لأن المراد المشابهة في الانفراد المذكور، والكاف اسم بمعنى مثل أي مثل الهيئة، التي ولدتم عليها في الانفراد ويجوز أن يكون حالا ثانية على رأي من يجوز تعدد الحال من غير عطف وهو الصحيح أو حالا من الضمير في فُرادى فهي حال مترادفة أو متداخلة والتشبيه أيضا في الانفراد، ويحتمل أن يكون باعتبار ابتداء الخلقة أي مشبهين ابتداء خلقكم بمعنى شبيهة حالكم حال ابتداء خلقكم حفاة عراة غرلا بهما، وجوز أن يكون صفة مصدر جِئْتُمُونا أي مجيئا كخلقنا لكم.

hesap için; { فُرادى } “yapayalnız / teker teker”, şefaatçileriniz olduğunu sandığınız putlardan ve yardımcılardan yahut mallardan, evlatlardan ve dünyadan tercih ettiğiniz her şeyden soyutlanmış olarak. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Nadr b. el-Hâris: 'Lât ve Uzzâ bana mutlaka şefaat edecek' dedi, bunun üzerine ayet indi. Bazı muhakkiklerin benimsediğine göre cümle, Allah Teâlâ'nın kelamından olan bir istînâftır; bu durum Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ } [el-Bakara: 174, Âl-i İmrân: 77] kavliyle çelişmez; zira maksat onlara fayda verecek şekilde hitap etmeyi nefyetmektir veya bu gazaptan kinayedir. Denildi ki: Meleklerin { أَخْرِجُوا } vb. kavline matuftur ve onların sözleri cümlesindendir; İmam [Râzî] bunu daha evla ve daha kuvvetli saysa da bunda bir uzaklık vardır. { فُرادى } kelimesi fail zamirinden hal olarak mansuptur; es-Sıhâh'ta belirtildiği üzere sekrân'ın çoğulu sekârâ gibi kıyasa aykırı olarak ferdân'ın çoğulu gibidir, 'ferd'in çoğuludur. Elif harfi kesâlâ kelimesinde olduğu gibi te'nis içindir. ed-Dürrü'l-Masûn sahibine göre tekilindeki râ harfi meftuhtur; sükûnu ise temriz sîgasıyla (zayıf rivayet olarak) nakledilmiştir. Râgıb'dan bunun esîr ve esârâ gibi ferîd kelimesinin çoğulu olduğu nakledilmiştir. el-Kâmûs'ta şöyle denir: 'Câû ferâden, ve fürâden, ve fürâdâ, ve ferâdâ, ve ferdâ (sekrâ gibi)' denilir; yani birer birer geldiler demektir. Biri ferd, ferid ve ferdândır. Bu manada 'ferd' denilemez; belki de ayette bunun kastedilmesi uzaktır. Râ harfinin dammesiyle ruhâl gibi 'fürâden' ve âhâd ve rubâ' gibi ma'dûl (aslından dönüştürülmüş) sıfat olmak üzere 'fürâd' şeklinde de okunmuştur. Bu ma'dûl veznin gelişinin sadece sayılara, hatta onun bazı kelimelerine mahsus olduğu itirazı varit değildir; zira Ferrâ ve başkaları bunun mahsus olmadığını açıkça belirtmişlerdir; evet zikredilen hususta yaygındır. Sekrâ gibi olan 'ferdâ' ise ferdân'ın müennesidir, te'nis hal sahibinin cem'i içindir. { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Sizi ilk defa yarattığımız gibi”; zikredilen yalnızlık hususundaki benzerlik kastedildiği için { فُرادى } kelimesinden kül bedelidir. Kâf harfi 'misl' manasında isimdir; yani yalnızlık hususunda üzerinde doğduğunuz heyetin benzeri olarak demektir. Atıfsız halin taaddüdünü caiz görenlerin görüşüne göre -ki sahih olan budur- ikinci hal olması veya { فُرادى } kelimesindeki zamirden hal olması da caizdir; binaenaleyh müterâdif veya mütedâhil bir haldir, teşbih de yine yalnızlık hususundadır. Yaratılışın başlangıcı itibarıyla olması da muhtemeldir; yani çıplak, yalınayak, sünnetsiz ve hiçbir şeysiz olarak yaratılışınızın başlangıcına benzer bir halde demektir. { جِئْتُمُونا } fiilinin masdarının sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani 'sizi yarattığımız gibi bir gelişle' takdirindedir.

أخرج ابن أبي حاتم والحاكم وصححه عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قرأت هذه الآية فقالت: يا رسول الله وا سوأتاه إن النساء والرجال سيحشرون جميعا ينظر بعضهم إلى سوءة بعض فقال رسول الله ﷺ: لكل امرئ منهم يومئذ شأن يغنيه لا ينظر الرجال إلى النساء ولا النساء إلى الرجال شغل بعضهم عن بعض.

İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Âişe'den radıyallâhu anhâ şöyle rivayet etmişlerdir: O bu ayeti okuyunca: 'Ey Allah'ın Resûlü, ne fena! Kadınlar ve erkekler hep birlikte haşrolunacak, birbirlerinin avret yerlerine mi bakacaklar?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır; erkekler kadınlara, kadınlar da erkeklere bakmaz; herkesin derdi başından aşkındır” buyurdu.