Binûn

En'âm Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأخرج البزار والحاكم عن أبي سعيد الخدري مرفوعا أن ملكين موكلين بالصور ينتظران متى يؤمران فينفخان.

Bezzâr ve Hâkim, Ebû Saîd el-Hudrî'den merfû olarak şöyle rivayet etmişlerdir: “Sûr ile görevli iki melek, kendilerine ne zaman emredileceğini beklemektedirler ve [emredilince hemen] üfleyeceklerdir.”

وقرأ قتادة «في الصّور» جمع صورة والمراد بها الأبدان التي تقوم بعد نفخ الروح فيها لرب العالمين عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أي كل غيب وشهادة وَهُوَ الْحَكِيمُ في كل ما يفعله الْخَبِيرُ بجميع الأمور الخفية والجلية.

Katâde, { في الصُّورِ } ibaresini, 'sûret'in çoğulu olan 'suver' şeklinde okumuştur; bununla kastedilen, içlerine ruh üflendikten sonra Âlemlerin Rabbi için kıyam edecek olan bedenlerdir. { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “O, gaybı da görünen âlemi de bilendir”; yani her bir gaybı ve şehâdeti bilendir. { وَهُوَ الْحَكِيمُ } “O, hikmet sahibidir”, yaptığı her şeyde hikmet sahibidir; { الْخَبِيرُ } “hakkıyla haberdardır”, gizli ve açık bütün işlerden hakkıyla haberdardır.

والجملة تذييل لما تقدم وفيه لف ونشر مرتب هذا.

Bu cümle, önceki geçenlerin fezlekesi (tezyîl) durumundadır ve bunda tertipli bir leff ü neşir sanatı bulunmaktadır. İşte durum böyledir.

ومن باب الإشارة في الآيات: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ. اعلم أن بعض ساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم ذكروا أن للغيب مراتب، أولاها غيب الغيوب وهو علم الله تعالى المسمى بالعناية الأولى.

Ayetlerdeki işârî (tasavvufî) manalara gelince: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez”. Bil ki sufilerin büyüklerinden bazıları -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- gaybın mertebeleri olduğunu zikretmişlerdir: İlki 'gaybü'l-guyûb' (gaybların gaybı) olup, o da Allah Teâlâ'nın 'el-inâyetü'l-ûlâ' (ilk inâyet) olarak isimlendirilen ilmidir.

وثانيتها غيب عالم الأرواح وهو انتقاش صورة كل ما وجد وسيوجد من الأزل إلى الأبد في العالم الأول العقلي الذي هو روح العالم المسمى بأم الكتاب على وجه كلي وهو القضاء السابق. وثالثتها غيب عالم القلوب وهو ذلك الانتقاش بعينه مفصلا تفصيلا علميا كليا وجزئيا في عالم النفس الكلية التي هي قلب العالم المسمى باللوح المحفوظ. ورابعتها غيب عالم الخيال وهو انتقاش الكائنات بأسرها في النفوس الجزئية الفلكية منطبعة في أجرامها معينة مشخصة مقارنة لأوقاتها على ما يقع بعينه. وذلك العالم هو الذي يعبر عنه بالسماء الدنيا إذ هو أقرب مراتب الغيوب إلى عالم الشهادة ولوح القدر الإلهي الذي هو تفصيل قضائه سبحانه، وذكروا أن علم الله تعالى الذي هو العناية الأولى عبارة عن إحاطته سبحانه بالكل حضورا فالخزائن المشتملة على جميع الغيوب حاضرة لذاته وليس هناك شيء زائد ولا يعلمها إلا هو

İkincisi, ruhlar âleminin gaybıdır; o da ezelden ebede kadar var olmuş ve olacak olan her şeyin sûretinin, âlemin ruhu olan ve Ümmü'l-Kitâb (ana kitap) diye isimlendirilen ilk aklî âlemde küllî bir tarzda nakşolunmasıdır ki bu 'sâbık kazâ'dır. Üçüncüsü, kalpler âleminin gaybıdır; o da Levh-i Mahfûz diye isimlendirilen ve âlemin kalbi olan küllî nefis âleminde bu nakşın bizzat kendisinin küllî ve cüz'î olarak ilmî bir tafsilatla tafsil edilmesidir. Dördüncüsü, hayal âleminin gaybıdır; o da bütün varlıkların, tam vuku bulacağı şekilde, vakitleriyle mukayyet, muayyen ve müşahhas olarak felekî cüz'î nefislerde ve onların cisimlerinde nakşolunup basılmasıdır. İşte dünya seması diye tabir edilen âlem bu âlemdir; zira o, gayb mertebelerinin şehâdet âlemine en yakın olanı ve Cenâb-ı Hakk'ın kazâsının tafsilatı olan ilâhî kader levhasıdır. Ve onlar, Allah Teâlâ'nın 'ilk inâyet' olan ilminin, O'nun her şeyi huzûrî olarak kuşatmasından ibaret olduğunu; dolayısıyla bütün gaybları içeren hazinelerin O'nun Zât'ı katında hazır bulunduğunu, orada zâit bir şeyin olmadığını ve onları O'ndan

سبحانه. وكذا أبواب تلك الخزائن مغلقة ومفاتيحها بيده تعالى لا يطلع على ما فيها أحد غيره ﷿ وقد يفتح منها ما شاء لمن يشاء.

başkası bilmeyeceğini zikretmişlerdir. Aynı şekilde o hazinelerin kapıları kilitlidir ve anahtarları Allah Teâlâ'nın elindedir; içindekilere O azze ve celle'den başka hiç kimse muttali olamaz. O, onlardan dilediğini dilediği kimseye açabilir.

هذا وقد يقال: حقق كثير من الراسخين في العلم أن حقائق الأشياء وماهياتها ثابتة في الأزل وهي في ثبوتها غير مجعولة وإنما المجعول الصور الوجودية وهي لا تتبدل ولا تتغير ولا تتصف بالهلاك أصلا كما يشير إليه قوله تعالى:

Şöyle de denilebilir: İlimde rüsuh sahibi olanların birçoğu tahkik etmiştir ki eşyanın hakikatleri ve mahiyetleri ezelde sabittir; onlar bu sübûtlarında yaratılmış (mec'ûl) değildirler. Mec'ûl olanlar sadece vücûdî sûretlerdir. Bu hakikatler değişmez, başkalaşmaz ve Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinin işaret ettiği gibi asla yoklukla nitelenmezler:

كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] بناء على عود الضمير إلى الشيء وتفسير الوجه بالحقيقة وعلم الله تعالى بها حضوري وهي كالمرايا لصورها الحادثة فتكون تلك الصورة مشهودة لله تعالى أزلا مع عدمها في نفسها ذهنا وخارجا، وقد بينوا انطواء العلم بها في العلم بالذات بجميع اعتباراته التي منها كونه سبحانه مبدأ لإفاضة وجوداتها عليها بمقتضى الحكمة فيمكن أن يقال: إن المفاتح بمعنى الخزائن إشارة إلى تلك الماهيات الأزلية التي هي كالمرايا لما غاب عنا من الصور وتلك حاضرة عنده تعالى أزلا ولا يعلمها علما حضوريا غير محتاج إلى صورة ظلية إلا هو جل وعلا، وهذا ظاهر لمن أخذت العناية بيده. وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ أي بر النفوس من ألوان الشهوات ومراتبها وَالْبَحْرِ أي بحر القلوب من لآلىء الحكم ومرجان العرفان. وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ من أوراق أشجار اللطف والقهر في مهيع النفس وخصم القلب إِلَّا يَعْلَمُها في سائر أحوالها. وَلا حَبَّةٍ من بذر الجلال والجمال فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وهو عالم الطبائع والأشباح وَلا رَطْبٍ من الإلهامات التي ترد على القلب بلطف من غير انزعاج وَلا يابِسٍ من الوساوس والخطرات التي تفزغ منها النفس حين ترد عليها إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ وهو علمه سبحانه الجامع، وبعضهم لم يؤول شيئا من المذكورات وفسر الكتاب بسماء الدنيا لتعين هذه الجزئيات فيها، ويمكن أن يقال: إن الكتاب إشارة إلى ماهيات الأشياء وهي المسماة بالأعيان الثابتة، ومعنى كونها فيها ما أشرنا إليه أن تلك الأعيان كالمرايا لهذه الموجودات الخارجية وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ أي ينيمكم وقيل: يتوفاكم بطيران أرواحكم في الملكوت وسيرها في رياض حضرات اللاهوت.

Zamir 'şey'e raci kılınarak ve 'vech' hakikatle tefsir edilerek { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun vechi (hakikati) hariç her şey helak olucudur”. Allah Teâlâ'nın onlara olan ilmi huzûrîdir ve onlar hâdis sûretleri için ayna gibidirler. Dolayısıyla bu sûretler, zihinde ve hariçte bizzat kendileri yok iken ezelde Allah Teâlâ katında meşhuttur. Onlara olan ilmin, Allah'ın hikmet gereği onların varlıklarını kendilerine feyiz yoluyla vermesinin mebdei olması gibi bütün itibarlarıyla Zât ilminin içinde dürüldüğünü beyan etmişlerdir. O halde denilebilir ki: Hazineler manasındaki 'mefâtih', bizden gayb olan sûretlere ayna mesabesinde olan o ezelî mahiyetlere işarettir. Bunlar O'nun katında ezelde hazırdır ve onları zıllî (gölgesel) bir sûrete muhtaç olmaksızın huzûrî bir ilimle O yüce ve âlî olandan başkası bilemez. Bu durum, inâyet elinden tuttuğu kimseye açıktır. { وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ } yani nefislerin karasında bulunan şehvet çeşitlerini ve mertebelerini; { وَالْبَحْرِ } yani kalplerin denizinde bulunan hikmet incilerini ve irfan mercanlarını bilir. { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ } Nefsin yolunda ve kalbin eteğinde lütuf ve kahr ağaçlarının yapraklarından hiçbir yaprak düşmez ki, { إِلَّا يَعْلَمُها } bütün halleriyle onu bilmesin. { وَلا حَبَّةٍ } Celâl ve cemâl tohumlarından hiçbir dane yoktur ki { فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } o da tabiatlar ve bedenler âlemidir, { وَلا رَطْبٍ } kalbe telaşsız bir şekilde lütufla gelen ilhamlardan hiçbir yaş, { وَلا يابِسٍ } üzerlerine geldiğinde nefsin dehşete kapıldığı vesvese ve düşüncelerden hiçbir kuru yoktur ki, { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } apaçık bir kitapta yani O'nun kuşatıcı ilminde bulunmasın. Bazıları ise zikredilenlerden hiçbirini tevil etmeyip bu cüz'iyatın onda tayin bulmasından ötürü 'kitâb'ı dünya seması ile tefsir etmişlerdir. Şöyle demek de mümkündür: Kitap, eşyanın mahiyetlerine işarettir ki bunlar 'a'yân-ı sâbite' diye isimlendirilir. Eşyanın onda olmasının anlamı, daha önce işaret ettiğimiz üzere bu a'yânın haricî varlıklar için ayna mesabesinde olmasıdır. { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur”. Bir görüşe göre: Ruhlarınızın melekût âleminde uçması ve lâhût hazretlerinin bahçelerinde seyretmesi suretiyle sizi vefat ettirendir.

وقيل: يمكن أن يكون المعنى وهو الذي يضيق عليكم إلى حيث يكاد تزهق أرواحكم في ليل القهر وتجلي الجلال وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ أي كسبتم بِالنَّهارِ من الأعمال مطلقا، وقيل من الأعمال الشاقة على النفس المؤلمة لها كالطاعات.

Bir görüşe göre ise mana şöyle olabilir: Kahr gecesinde ve celâl tecellisinde neredeyse ruhlarınız çıkacak derecede sizi sıkıştıran O'dur. { وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ } yani ne kazandığınızı bilir, { بِالنَّهارِ } “gündüzün” mutlak anlamda amellerden ne kazandığınızı bilir. Bir görüşe göre taatler gibi nefse zor gelen ve ona acı veren amellerden ne kazandığınızı bilir.

وقيل: يحتمل أن يكون المعنى ويعلم ما كسبتموه بنهار التجلي الجمالي من الأنس أو شوارد العرفان ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ أي فيما جرحتم من صور أعمالكم ومكاسبكم الحسنة والقبيحة، وقيل الحسنة، وقيل فيما كسبتموه في نهار التجلي، وأول الأقوال هنا وفيما تقدم أولى لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى أي معين عنده ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ في عين الجمع المطلق ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بإظهار صور أعمالكم عليكم وجزائكم بها وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ لأنه الوجود المطلق حتى عن قيد الإطلاق وله الظهور حسبما تقتضيه الحكمة ولا تقيده المظاهر وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ [البروج: ٢٠] .

Bir görüşe göre ise mananın şöyle olması muhtemeldir: Cemâlî tecelli gündüzünde ünsiyetten veya irfan parıltılarından ne kazandığınızı bilir. { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “Sonra sizi onda diriltir/uyandırır”; yani işlediğiniz iyi ve kötü amellerinizin ve kazançlarınızın sûretleri içinde diriltir. Bir görüşe göre güzel amellerde, bir görüşe göre de tecelli gündüzünde kazandığınız şeylerde [diriltir]. Burada ve öncekinde ilk görüşler daha uygundur. { لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى } “tayin edilmiş bir ecel tamamlansın diye”; yani O'nun katında belirli bir ecel [tamamlansın diye]. { ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ } “sonra dönüşünüz yalnız Rabbinizedir”, mutlak cem' makamında O'na dönersiniz. { ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Sonra O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir”; amellerinizin sûretlerini size göstererek ve onların karşılığını vererek haber verecektir. { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir (kahhârdır)”; zira O, ıtlak kaydından bile münezzeh mutlak varlıktır. Hikmetin gerektirdiği şekilde zuhûr O'na aittir ve mazharlar O'nu sınırlandıramaz. { وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ } “Allah ise onları arkalarından kuşatmıştır”.

وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً وهي للقوى التي ينطبع فيها الخير والشر ويصير هيئة أو ملكة ويظهر عند انسلاخ الروح ويتمثل بصور مناسبة أو القوى السماوية التي تنتقش فيها الصور الجزئية ولا تغادر صغيرة ولا كبيرة حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا قيل: هم نفس أولئك الحفظة وقد أودع الله تعالى فيهم القدرة على التوفي ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ في عين الجمع المطلق مَوْلاهُمُ أي مالكهم الذي يلي سائر أحوالهم إذ لا وجود لها إلا به الْحَقِّ وكل ما سواه باطل. وذكر بعض أهل الإشارة أن هذه أرجى آية في كتاب الله تعالى بناء على أن الله تعالى

{ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “Ve üzerinize koruyucular (hafaza melekleri) gönderir”; bunlar, içine hayır ve şerrin nakşolunduğu, bir heyet veya meleke haline geldiği, ruhun bedenden ayrılması anında ortaya çıkıp münasip sûretlerle tecessüm ettiği kuvvetlerdir; yahut cüz'î sûretlerin içine nakşolunduğu ve küçük büyük hiçbir şeyi bırakmayan semavî kuvvetlerdir. { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } “Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alır”. Denildi ki: Onlar bu hafaza meleklerinin bizzat kendileridir ve Allah Teâlâ onlara can alma kudretini tevdi etmiştir. { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } “Sonra Allah'a döndürülürler”, mutlak cem' makamında [döndürülürler]. { مَوْلاهُمُ } yani onların bütün hallerini üstlenen mâliklerine [döndürülürler], zira O olmaksızın hiçbir şeyin varlığı yoktur; { الْحَقِّ } “gerçek mevlâlarına”, O'nun dışındaki her şey batıldır. Ehl-i işâretten bazıları bu ayetin Allah'ın kitabındaki en ümit verici ayet olduğunu zikretmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ

أخبر برجوع العبد إليه سبحانه وخروجه من سجن الدنيا وأيدي الكاتبين واصفا نفسه له بأنه مولاه الحق المشعر بأن غيره سبحانه لا يعد مولى حقا، ولا شك أنه لا أعز للعبد من أن يكون مرده إلى مولاه أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ إذ ظهور الأعمال بالصور المناسبة آن مفارقة الروح للجسد.

kulun Kendisine döneceğini, dünya zindanından ve kâtiplerin ellerinden çıkacağını haber vermiş ve Kendisini kulu için 'hak mevlâsı' olarak nitelemiştir; bu da O'nun dışındakilerin hakiki bir mevlâ sayılamayacağını hissettirir. Şüphe yok ki kul için merciinin mevlâsı olmasından daha izzetli bir şey yoktur. { أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } “Bilesiniz ki hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir”; zira amellerin münasip sûretlerle tezahür etmesi, ruhun bedenden ayrıldığı andır.

قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وهي الغواشي النفسانية وَالْبَحْرِ وهي حجب صفات القلب تَدْعُونَهُ إلى كشفها تَضَرُّعاً في نفوسكم وَخُفْيَةً في أسراركم لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ الغواشي والحجب لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ نعمة الإنجاء بالاستقامة والتمكين قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها بأنوار تجليات صفاته ومن كل كرب سوى ذلك بأن يمن عليكم بالفناء ثُمَّ أَنْتُمْ بعد علمكم بقدرته تعالى على ذلك تُشْرِكُونَ به أنفسكم وأهواءكم فتعبدونها قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ بأن يحجبكم عن النظر في الملكوت أو بأن يقهركم باحتجابكم بالمعقولات والحجب الروحانية أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ بأن لا يسهل عليكم القيام على باب الربوبية بنعت الخدمة وطلب الوصلة أو بأن يحجبكم بالحجب الطبيعية أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً فرقا مختلفة كل فرقة على دين قوة من القوى تقابل الفرقة الأخرى أو يجعل أنفسكم مختلفة العقائد كل فرقة على دين دجال وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ بالمنازعات والمجادلات حسبما يقتضيه الاختلاف لِكُلِّ نَبَإٍ أي ما ينبأ عنه مُسْتَقَرٌّ أي محل وقوع واستقرار وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ حين يكشف عنكم حجب أبدانكم وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا بإظهار صفات نفوسهم وإثبات العلم والقدرة لها فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ لأنهم محجوبون مشركون وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ وهم المتجردون عن صفاتهم مِنْ حِسابِهِمْ أي من حساب هؤلاء المحجوبين مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى أي فليذكروهم بالزجر والردع لعلهم يتقون يحترزون عن الخوض.

{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ } “De ki: Sizi karanın karanlıklarından kim kurtarır?”; bunlar nefsanî perdelerdir. { وَالْبَحْرِ } “ve denizin [karanlıklarından]”; bunlar da kalp sıfatlarının hicaplarıdır. { تَدْعُونَهُ } onları açması için O'na yalvarırsınız, { تَضَرُّعاً } “yalvararak” nefislerinizde, { وَخُفْيَةً } “ve gizlice” sırlarınızda yalvarırsınız: { لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ } “Eğer bizi bundan (bu perdelerden ve hicaplardan) kurtarırsa”, { لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “kesinlikle şükredenlerden olacağız”, istikamet ve temkin ile kurtarma nimetine şükredenlerden olacağız [dersiniz]. { قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها } “De ki: Ondan sizi Allah kurtarır”, sıfatlarının tecelli nurlarıyla kurtarır; { وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ } “ve her türlü sıkıntıdan da [O kurtarır]”, bunun dışındaki her sıkıntıdan size fenâ bahşederek [kurtarır]. { ثُمَّ أَنْتُمْ } “Sonra siz”, Allah Teâlâ'nın buna kadir olduğunu bildikten sonra, { تُشْرِكُونَ } “şirk koşarsınız”, O'na nefislerinizi ve hevalarınızı ortak koşar ve böylece onlara taparsınız. { قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } “De ki: O, sizin üzerinize üstünüzden bir azap göndermeye kādirdir”; melekût âlemine bakmaktan sizi perdelemesiyle yahut mâkûlat ve ruhanî hicaplarla perdelenmenizle sizi kahretmesiyle [bir azap göndermeye]; { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “yahut ayaklarınızın altından [bir azap göndermeye kadirdir]”; kulluk vasfıyla ve vuslat talebiyle rubûbiyet kapısında durmayı size kolaylaştırmaması yahut sizi tabiî hicaplarla perdelemesiyle [bir azap göndermeye]; { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً } “yahut sizi fırka fırka birbirinize düşürmeye [kadirdir]”; farklı fırkalara bölerek, her fırkanın diğer fırkanın karşısındaki bir kuvvetin dininde olması suretiyle yahut nefislerinizi farklı inançlara sokup her fırkayı bir deccalın dinine uydurmasıyla [birbirinize düşürmeye]; { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya [kadirdir]”, ihtilafın gerektirdiği şekilde çekişmeler ve münakaşalarla [tattırmaya]. { لِكُلِّ نَبَإٍ } “Her haberin”, yani haber verilen her şeyin, { مُسْتَقَرٌّ } “kararlaştırılmış bir zamanı ve yeri vardır”, vuku bulacağı ve kararlaştığı bir mahalli vardır. { وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “ve yakında bileceksiniz”, bedenlerinizin hicapları üzerinizden açıldığında [bileceksiniz]. { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında daldıkça dalanları gördüğün zaman”, nefislerinin sıfatlarını izhar ederek ve nefisleri için ilim ve kudret ispat ederek [dalanları]; { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “onlardan yüz çevir”, çünkü onlar perdelenmiş müşriklerdir. { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Korkanlara (sakınanlara) hiçbir şey yoktur”, sıfatlarından tecerrüt etmiş olanlara, { مِنْ حِسابِهِمْ } “onların hesabından”, yani bu perdelenmiş kimselerin hesabından, { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir sorumluluk yoktur”; { وَلكِنْ ذِكْرى } “fakat bu bir hatırlatmadır”, menederek ve sakındırarak onlara hatırlatsınlar, { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırlar”, [ayetlere] dalmaktan çekinirler.

وجوز أن يكون المعنى أن المتجردين لا يحتجبون بواسطة مخالطة المحجوبين ولكن ذكرناهم لعلهم يزيدون في التقوى وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً أي اترك الذين عادتهم اللعب واللهو إلخ فإنهم قد حجبوا بما رسخ فيهم عن سماع الإنذار وتأثيره فيهم وَذَكِّرْ بِهِ أي بالقرآن كراهة أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ أي تحجب بكسبها بأن يصير لها ملكة أي ذكر من لم يكن دينه اللعب واللهو لئلا يكون دينه ذلك وأما من وصل إلى ذلك الحد فلا ينفعه التذكير أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وهو شدة الشوق إلى الكمال وَعَذابٌ أَلِيمٌ وهو الحرمان عنه بسبب الاحتجاب بما كسبوا قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا أي أنعبد من ليس له قدرة على شيء أصلا إذ لا وجود له حقيقة وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بالشرك بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ إلى التوحيد الحقيقي كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ من الوهم والتخيل فِي الْأَرْضِ أي أرض الطبيعة ومهامه النفس حَيْرانَ لا يدري أين يذهب لَهُ أَصْحابٌ من الفكر والقوى النظرية يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى الحقيقي يقولون ائْتِنا فإن الطريق الحق عندنا وهو لا يسمع قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ وهو طريق التوحيد هُوَ الْهُدى وغيره غيره وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ بمحو صفاتنا وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ الحقيقية وهو الحضور القلبي.

Mananın şöyle olması da caiz görülmüştür: Tecerrüt etmiş olanlar, perdelenmiş olanlarla karışmak yüzünden perdelenmezler; fakat takvalarını artırsınlar diye onlara hatırlattık. { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak”; yani âdetleri oyun ve eğlence olanları bırak vs. Zira onlar, içlerinde kökleşen şeyler sebebiyle uyarıyı işitmekten ve uyarının kendilerine tesir etmesinden perdelenmişlerdir. { وَذَكِّرْ بِهِ } “ve onunla (Kur'an ile) hatırlat”, { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ } “bir kimsenin kazandığı yüzünden helake sürüklenmemesi için”, yani kazandığı şey bir meleke haline gelerek onun yüzünden perdelenmemesi için; yani dini oyun ve eğlence olmayan kimseye hatırlat ki dini böyle olmasın. Bu raddeye gelmiş kimseye gelince, hatırlatmanın ona bir faydası olmaz. { أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا } “İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş kimselerdir”. { لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ } “Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır”; o da kemâle karşı duyulan aşırı şevktir, { وَعَذابٌ أَلِيمٌ } “ve can yakıcı bir azap vardır”; o da kazandıkları yüzünden perdelenmeleri sebebiyle bundan mahrum kalmaktır. { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا } “De ki: Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım?”; yani hiçbir şeye asla gücü yetmeyen şeylere mi tapalım? Zira onun hakikatte bir varlığı yoktur. { وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } “Ve gerisin geriye mi döndürülelim?”, şirk ile [döndürülelim], { بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ } “Allah bizi doğru yola ilettikten sonra”, hakiki tevhide ulaştırdıktan sonra; { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } “şeytanların ayarttığı kimse gibi”, vehim ve hayalden ibaret şeytanların ayarttığı, { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”, yani tabiat toprağında ve nefsin çöllerinde, { حَيْرانَ } “şaşkın bir halde”, nereye gideceğini bilemez bir halde; { لَهُ أَصْحابٌ } “onun arkadaşları vardır”, fikir ve nazarî kuvvetlerden arkadaşları vardır, { يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } “onu doğru yola çağırırlar”, hakiki hidayete çağırırlar: { ائْتِنا } “Bize gel” derler, zira hak yol bizim yanımızdadır; fakat o işitmez. { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ } “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti”, yani tevhid yolu, { هُوَ الْهُدى } “hidayetin ta kendisidir”; O'nun dışındakiler ise başka şeylerdir. { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Ve biz Âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk”, sıfatlarımızı mahvetmek suretiyle [emrolunduk]. { وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Ve namazı dosdoğru kılın [diye emrolunduk]”; hakiki namazı, o da kalp huzurudur.

قال ابن عطاء: إقامة الصلاة حفظها مع الله تعالى بالأسرار وَاتَّقُوهُ أي اجعلوه سبحانه وقاية بالتخلص عن وجودكم وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ بالفناء فيه سبحانه وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ

İbn Atâ şöyle demiştir: Namazı ikame etmek, sırlar ile onu Allah Teâlâ ile birlikte muhafaza etmektir. { وَاتَّقُوهُ } “Ve O'ndan sakının”; yani kendi varlığınızdan sıyrılarak O'nu bir kalkan edinin. { وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzurunda toplanacağınız O'dur”, O'nda fâni olmak suretiyle toplanacağınız [O'dur]. { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ } “Gökleri yaratan O'dur”,

أي سماوات الأرواح وَالْأَرْضَ أي أرض الجسم بِالْحَقِّ أي قائما بالعدل الذي هو مقتضى ذاته وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ

yani ruhlar semalarını; { وَالْأَرْضَ } “ve yeri”, yani cisim toprağını; { بِالْحَقِّ } “hak ile yaratan O'dur”, yani Zât'ının gereği olan adaletle kâim olarak [yaratan O'dur]. { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } “'Ol' dediği gün o da hemen oluverir”;

وهو وقت تعلق إرادته سبحانه القديمة بالظهور في التعينات قَوْلُهُ الْحَقُّ لاقتضائه ما اقتضاه على أحسن نظام وليس في الإمكان أبدع مما كان وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وهو وقت إفاضة الأرواح على صور المكنونات التي هي ميتة بأنفسها بل لا وجود لها ولا حياة. عالِمُ الْغَيْبِ أي حقائق عالم الأرواح ويقال له الملكوت وَالشَّهادَةِ أي صور عالم الأشباح ويقال له الملك وَهُوَ الْحَكِيمُ الذي أفاض على القوابل حسب القابليات الْخَبِيرُ بأحوالها ومقدار قابلياتها لا حكيم غيره ولا خبير سواه.

bu da O'nun ezelî iradesinin taayyünlerde zuhûr etmeye taalluk ettiği vakittir. { قَوْلُهُ الْحَقُّ } “O'nun sözü haktır”; zira gerektirdiği şeyi en güzel nizam üzere gerektirmiştir; imkân dâhilinde olandan daha mükemmeli yoktur. { وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üfleneceği gün mülk O'nundur”; bu da bizzat kendileri ölü, hatta varlıkları ve hayatları dahi olmayan gizli şeylerin sûretlerine ruhların feyiz yoluyla aktarıldığı vakittir. { عالِمُ الْغَيْبِ } “Gaybı bilendir”, yani ruhlar âleminin hakikatlerini bilendir ki buna melekût denir; { وَالشَّهادَةِ } “ve görünen âlemi bilendir”, yani cesetler âleminin sûretlerini bilendir ki buna mülk denir. { وَهُوَ الْحَكِيمُ } “O, hikmet sahibidir”, kābiliyetlerine göre kābillere feyiz bahşedendir; { الْخَبِيرُ } “hakkıyla haberdardır”, onların hallerinden ve kābiliyetlerinin miktarından hakkıyla haberdardır. O'ndan başka hakîm ve O'ndan başka habîr yoktur.

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ نصب- عند بعض المحققين- على أنه مفعول به لفعل مضمر خوطب به النبي ﷺ معطوف على قُلْ أَنَدْعُوا لا على أَقِيمُوا لفساد المعنى أي واذكر يا محمد لهؤلاء الكفار بعد أن أنكرت عليهم عبادة ما لا يقدر على نفع ولا ضر وحققت أن الهدى هو هدى الله تعالى وما يتبعه من شؤونه تعالى وقت قول إبراهيم ﵇ الذي يدعون أنهم على ملته موبخا لِأَبِيهِ آزَرَ على عبادة الأصنام فإن ذلك مما يبكتهم وينادي بفساد طريقتهم. وآزر بزنة آدم علم أعجمي لأبي إبراهيم ﵇ وكان من قرية من سواد الكوفة، وهو بدل من «إبراهيم» أو عطف بيان عليه. وقال الزجاج: ليس بين النسابين اختلاف في أن اسم أبي إبراهيم ﵇ تارح بتاء مثناة فوقية وألف بعدها راء مهملة مفتوحة وحاء مهملة ويروى بالخاء المعجمة. وأخرج ابن المنذر بسند صحيح عن ابن جريج أن اسمه تيرح أو تارح.

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } “Hani İbrâhim demişti”; bazı muhakkiklere göre bu nasb konumundadır, zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap eden gizli bir fiilin mef'ûlüdür ve mana bozulacağı için { أَقِيمُوا } fiiline değil, { قُلْ أَنَدْعُوا } fiiline matuftur; yani: Ey Muhammed! Fayda ve zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere ibadet etmelerini kınadıktan ve hidayetin Allah Teâlâ'nın hidayeti ile O'nun şanlarının gereği olan şeyler olduğunu ortaya koyduktan sonra, bu kâfirlere, dinine bağlı olduklarını iddia ettikleri İbrâhim aleyhisselâm'ın putlara taptığı için { لِأَبِيهِ آزَرَ } “babası Âzer'i” kınadığı vakti hatırlat; zira bu onları susturacak ve yollarının bozukluğunu ilan edecektir. Âdem veznindeki Âzer, İbrâhim aleyhisselâm'ın babasının gayri arapça (acemî) özel ismidir; o, Kûfe kırsalındaki bir köydendi. 'İbrâhîm'den bedel veya onun atf-ı beyânıdır. Zeccâc şöyle demiştir: Nesep âlimleri arasında İbrâhim aleyhisselâm'ın babasının isminin üstten iki noktalı te, elif, harekesiz fethalı ra ve noktasız ha ile 'Târah' olduğu konusunda bir ihtilaf yoktur; noktalı hı ile de rivayet edilir. İbnü'l-Münzir sahih bir senetle İbn Cüreyc'ten onun isminin 'Teyrah' veya 'Târah' olduğunu rivayet etmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن اسم أبي إبراهيم ﵊ يأزر واسم أمه مثلى. وإلى كون آزر ليس اسما له وهب مجاهد وسعيد بن المسيب وغيرهما. واختلف الذاهبون إلى ذلك فمنهم من قال: إن آزر لقب لأبيه ﵇. ومنهم من قال: اسم جده ومنهم من قال: اسم عمه والعم والجد يسميان أبا

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan İbrâhim aleyhisselâm'ın babasının adının 'Ye'zer', annesinin adının ise 'Meslâ' olduğunu rivayet etmiştir. Mücâhid, Saîd b. el-Müseyyeb ve başkaları ise Âzer'in onun ismi olmadığı görüşüne varmışlardır. Bu görüşe varanlar da ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları Âzer'in onun babasının lakabı olduğunu söylemiştir aleyhisselâm. Bazıları dedesinin ismi olduğunu, bazıları ise amcasının ismi olduğunu söylemiştir; amcaya ve dedeye de mecazen baba denir.

مجازا. ومنهم من قال: هو اسم صنم. وروي ذلك عن ابن عباس، والسدي، ومجاهد رضي الله تعالى عنهم. ومنهم من قال: هو وصف في لغتهم ومعناه المخطئ. وعن سلمان التيمي قال: بلغني أن معناه الأعوج. وعن بعضهم أنه الشيخ الهرم بالخوارزمية. وعلى القول بالوصفية يكون منع صرفه للحمل على موازنه وهو فاعل المفتوح العين فإنه يغلب منع صرفه لكثرته في الاعلام الأعجمية. وقيل: الأولى أن يقال: إنه غلب عليه فالحق بالعلم. وبعضهم يجعله نعتا مشتقا من الأزر بمعنى القوة أو الوزر بمعنى الإثم. ومنع صرفه حينئذ للوصفية ووزن الفعل لأنه على وزن أفعل. وعلى القول بأنه بمعنى الصنم يكون الكلام على حذف مضاف وإقامة المضاف إليه مقامه أي عابد آزر.

Bazıları da onun bir put ismi olduğunu söylemiştir. Bu, İbn Abbâs, Süddî ve Mücâhid radıyallâhu anhüm'den rivayet edilmiştir. Bazıları ise onun kendi dillerinde bir sıfat olup manasının 'hata eden' olduğunu söylemişlerdir. Selmân et-Teymî'den: “Bana onun manasının 'eğri/çarpık' olduğu ulaştı” dediği nakledilmiştir. Bazılarından da Harezm dilinde 'yaşlı, pîr-i fânî' anlamına geldiği nakledilmiştir. Sıfat olduğu görüşüne göre gayrimunsarif olması, veznine yani aynı fethalı 'fâil' veznine hamledilmesindendir; zira acemî özel isimlerde çokluğu sebebiyle gayrimunsarif olması galip gelir. Denildi ki: En evlâ olanı, onun galip gelerek özel isimlere katıldığının söylenmesidir. Bazıları da onu 'el-ezr' (güç, kuvvet) veya 'el-vizr' (günah) kökünden türemiş bir sıfat kılarlar; bu takdirde gayrimunsarif olması vasfiyet ve fiil vezninden dolayıdır, zira 'ef'al' veznindedir. Put manasında olduğu görüşüne göre ise sözde muzâf mahzuftur ve muzâfun ileyh onun makamına geçirilmiştir; yani 'Âzer'e tapan' demektir.

وقرأ يعقوب «آزر» بالضم على النداء، واستدل بذلك على العلمية بناء على أنه لا يحذف حرف النداء إلا من الإعلام وحذفه من الصفات شاذ أي ياء آزر أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً أي أتجعلها لنفسك آلهة على توجيه الإنكار إلى اتخاذ الجنس من غير اعتبار الجمعية وإنما إيراد صيغة الجنس باعتبار الوقوع وقرىء «أأزرا» بهمزتين الأولى استفهامية مفتوحة والثانية مفتوحة ومكسورة وهي إما أصلية أو مبدلة من الواو. ومن قرأ بذلك قرأ «تتخذ» بإسقاط الهمزة وهو مفعول به لفعل محذوف أي أتعبد آزرا على أنه اسم صنم ويكون تَتَّخِذُ إلخ بيانا لذلك وتقريرا وهو داخل تحت الإنكار أو مفعول له على أنه بمعنى القوة أي الأجل القوة تتخذ أصناما آلهة. والكلام إنكار لتعززه بها على طريقة قوله تعالى: أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ [النساء: ١٣٩] وجوز أن يكون حالا أو مفعولا ثانيا لتتخذ.

Ya'kūb, nidâ kastedilerek 'Âzeru' şeklinde zammeli okumuştur; nidâ harfinin ancak özel isimlerden hazfedileceği ve sıfatlardan hazfedilmesinin şâz olduğu esasına dayanarak bunun alem olduğuna delil getirilmiştir; yani 'Ey Âzer!' [demektir]. { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Sen putları ilahlar mı ediniyorsun?”; yani inkârın çoğulluk dikkate alınmaksızın cinsin ilah edinilmesine yöneltilmesiyle 'onları kendine ilahlar mı ediniyorsun?' demektir; cins sîgasının getirilmesi ise vuku bulma itibariyledir. İlki istifham için fethalı, ikincisi ise fethalı veya kesreli iki hemze ile 'E-ezaran' şeklinde de okunmuştur; ikinci hemze ya aslidir ya da vâv'dan bedeldir. Bu şekilde okuyan kimse 'tettehızü' fiilini hemzesiz okumuştur; bu durumda Âzer, mahzuf bir fiilin mef'ûlüdür; yani bir put ismi olması üzere 'Âzer'e mi ibadet ediyorsun?' demektir. { تَتَّخِذُ } vb. ise bunun beyanı ve pekiştirmesi olur ve inkârın altına girer. Yahut kuvvet manasında mef'ûlün leh olur; yani 'Kuvvet uğruna mı putları ilahlar ediniyorsun?' [demektir]. Bu durumda söz, Allah Teâlâ'nın: { أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ } “Onların yanında izzet mi arıyorlar?” kavli tarzında, onun putlarla izzet bulmasını inkârdır. Hâl veya 'tettehızü' fiilinin ikinci mef'ûlü olması da caiz görülmüştür.

وأعرب بعضهم آزَرَ على قراءة الجمهور على أنه مفعول لمحذوف وهو بمعنى الصنم أيضا أي أتعبد آزر.

Bazıları ise cumhurun kıraatine göre { آزَرَ } lafzını mahzuf bir fiilin mef'ûlü olarak irap etmişlerdir ki bu da yine put manasındadır; yani 'Âzer'e mi ibadet ediyorsun?' [demektir].

وجعل قوله سبحانه أَتَتَّخِذُ إلخ تفسيرا وتقريرا بمعنى أنه قرينة على الحذف لا بمعنى التفسير المصطلح عليه في باب الاشتغال لأن ما بعد الهمزة لا يعمل فيما قبلها وما لا يعمل لا يفسر عاملا كما تقرر عندهم. والذي عول عليه الجم الغفير من أهل السنة أن آزر لم يكن والد إبراهيم ﵇ وادعوا أنه ليس في آباء النبي ﷺ كافر أصلا

Cenâb-ı Hakk'ın { أَتَتَّخِذُ } vb. kavlini de tefsir ve takrir kılmışlardır; yani bu, iştigâl babında ıstılahî olan tefsir manasında değil, hazfe bir karine olması manasındadır. Çünkü hemzeden sonra gelen kısım öncesinde amel edemez ve amel edemeyen şey de âmili tefsir edemez; nitekim onların katında bu kural sabittir. Ehl-i Sünnet'in büyük çoğunluğunun dayandığı görüş şudur: Âzer, İbrâhim aleyhisselâm'ın babası değildi. Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ecdadı arasında asla hiçbir kâfirin bulunmadığını iddia etmişlerdir;

لقوله ﵊: «لم أزل أنقل من أصلاب الطاهرين إلى أرحام الطاهرات والمشركون نجس» .

nitekim Peygamber Efendimiz aleyhisselâm'ın şu hadisi buna delildir: “Ben tertemiz sulblerden tertemiz rahimlere naklolunup durdum; müşrikler ise pistir.”

وتخصيص الطهارة بالطهارة من السفاح لا دليل له يعول عليه. والعبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب.

Taharati (temizliği) sadece zinadan temiz olmakla kayıtlamanın dayanılabilecek hiçbir delili yoktur. İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir.

وقد ألفوا في هذا المطلب الرسائل واستدلوا له بما استدلوا، والقول بأن ذلك قول الشيعة كما ادعاه الإمام الرازي ناشىء من قلة التتبع، وأكثر هؤلاء على أن آزر اسم لعم إبراهيم ﵇. وجاء إطلاق الأب على العم في قوله تعالى: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [البقرة: ١٣٣] وفيه إطلاق الأب على الجد أيضا.

Bu mesele hakkında risaleler telif etmişler ve çeşitli deliller getirmişlerdir. İmam Râzî'nin iddia ettiği gibi bunun Şîa'nın görüşü olduğunu söylemek, meseleyi yeterince araştırmamaktan kaynaklanmaktadır. Bu âlimlerin çoğunluğu, Âzer'in İbrâhim aleyhisselâm'ın amcasının ismi olduğu kanaatindedir. Amcaya baba denilmesi Allah Teâlâ'nın şu kavlinde de geçmektedir: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Yoksa siz Yakub'a ölüm geldiği zaman orada hazır mı bulunuyordunuz? O zaman o oğullarına: 'Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?' demişti. Onlar da: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın ilahına kulluk edeceğiz' demişlerdi”. Bu ayette dedeye de baba denilmiştir.

وعن محمد بن كعب القرظي أنه قال: الخال والد والعم والد وتلا هذه الآية.

Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Dayı bir babadır, amca da bir babadır” ve bu ayeti okumuştur.

وفي الخبر «ردوا على أبي العباس»

Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Babam [yerindeki] Abbâs'ı bana geri getirin.”

وأيد بعضهم دعوى أن أبا إبراهيم ﵇ الحقيقي لم يكن كافرا وإنما الكافر عمه بما أخرجه ابن المنذر في تفسيره بسند صحيح عن سليمان بن صرد قال: لما أرادوا أن يلقوا إبراهيم ﵇ في النار جعلوا يجمعون الحطب حتى إن كانت العجوز لتجمع الحطب فلما تحقق ذلك قال: حسبي الله تعالى ونعم الوكيل فلما ألقوه قال الله تعالى: يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ [الأنبياء: ٦٩] فكانت فقال عمه من أجلي دفع عنه فأرسل الله تعالى عليه شرارة من النار فوقعت على قدمه فأحرقته.

Bazıları, İbrâhim aleyhisselâm'ın gerçek babasının kâfir olmadığını, kâfir olanın amcası olduğunu, İbnü'l-Münzir'in tefsirinde Süleymân b. Surad'dan sahih bir senetle rivayet ettiği şu haberle desteklemişlerdir: İbrâhim aleyhisselâm'ı ateşe atmak istediklerinde odun toplamaya başladılar; öyle ki yaşlı bir kadın bile odun topluyordu. Bu durum gerçekleştiğinde İbrâhim: “Hasbiyallâhu Teâlâ ve ni'mel vekîl (Allah Teâlâ bana yeter, O ne güzel vekildir)” dedi. Onu ateşe attıklarında Allah Teâlâ: { يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol” buyurdu. Ateş öyle oldu. Bunun üzerine amcası: “Benim hatırıma ondan [ateş] defedildi” dedi. Allah Teâlâ da ateşten bir kıvılcım gönderdi; kıvılcım amcasının ayağına düştü ve onu yaktı.

وبما أخرج عن محمد بن كعب وقتادة، ومجاهد، والحسن، وغيرهم أن إبراهيم ﵇ لم يزل يستغفر لأبيه حتى مات فلما مات تبين له أنه عدو الله فلم يستغفر له ثم هاجر بعد موته وواقعة النار إلى الشام ثم دخل مصر واتفق له مع الجبار ما اتفق ثم رجع إلى الشام ومعه هاجر ثم أمره الله تعالى أن ينقلها وولدها إسماعيل إلى مكة فنقلهما

Yine Muhammed b. Kâ'b, Katâde, Mücâhid, Hasan ve başkalarından rivayet edildiğine göre: İbrâhim aleyhisselâm, babası ölünceye kadar onun için bağışlanma dilemeye devam etti. Ölünce onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli oldu ve artık onun için bağışlanma dilemedi. Sonra onun ölümünden ve ateş hadisesinden sonra Şam'a hicret etti; ardından Mısır'a girdi ve zorba hükümdarla malum hadisesi vuku buldu. Sonra yanında Hâcer ile birlikte Şam'a döndü. Daha sonra Allah Teâlâ ona Hâcer'i ve oğlu İsmâil'i Mekke'ye nakletmesini emretti, o da ikisini nakletti

ودعا هناك فقال: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ إلى قوله رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ [إبراهيم: ٣٧- ٤١] فإنه يستنبط من ذلك أن المذكور في القرآن بالكفر هو عمه حيث صرح في الأثر الأول أن الذي هلك قبل الهجرة هو عمه ودل الأثر الثاني على أن الاستغفار لوالديه كان بعد هلاك أبيه بمدة مديدة فلو كان الهالك هو أبوه الحقيقي لم يصح منه ﵇ هذا الاستغفار له أصلا فالذي يظهر أن الهالك هو العم الكافر المعبر عنه بالأب مجازا وذلك لم يستغفر له بعد الموت وأن المستغفر له إنما هو الأب الحقيقي وليس بآزر، وكان في التعبير بالوالد في آية الاستغفار وبالأب في غيرها إشارة إلى المغايرة.

ve orada dua edip şöyle dedi: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } ayetinden { رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ } “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne babamı (vâlideyye) ve bütün müminleri bağışla” ayetine kadar dua etti. Bundan şu istinbat edilir: Kur'an'da küfürle anılan kişi amcasıdır; zira ilk rivayette hicretten önce helak olanın amcası olduğu açıkça belirtilmiş, ikinci rivayet de anne-babası için bağışlanma dilemesinin babasının helakinden uzun bir süre sonra olduğunu göstermiştir. Eğer helak olan kişi onun gerçek babası olsaydı, aleyhisselâm'dan onun için bu bağışlanma dilemesi asla sahih olmazdı. Dolayısıyla ortaya çıkan şudur ki helak olan kişi, mecazen baba diye tabir edilen kâfir amcadır ve ölümünden sonra onun için bağışlanma dilenmemiştir; bağışlanma dilenen kişi ise gerçek babasıdır ve o Âzer değildir. Mağfiret ayetinde 'vâlid' (baba), diğer yerlerde ise 'eb' lafzının kullanılması da aralarındaki bu başkalığa bir işarettir.

ومن الناس من احتج على أن آزر ما كان والد إبراهيم ﵇ بأن هذه دالة على أنه ﵇ شافهة بالغلظة والجفاء لقوله تعالى فيها: إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ أي الذين يتبعونك في عباداتها فِي ضَلالٍ عظيم عن الحق مُبِينٍ أي ظاهر لا اشتباه فيه أصلا، ومشافهة الأب بالجفاء لا يجوز لما فيه من الإيذاء. وآية التأفيف بفحواها تعم سائر أنواع الإيذاءات كعمومها للأب الكافر والمسلم. وأيضا أن الله تعالى لما بعث موسى ﵇ إلى فرعون أمره بالرفق معه. والقول اللين له رعاية لحق التربية وهي في الوالد أتم. وأيضا الدعوة بالرفق أكثر تأثيرا فإن الخشونة توجب النفرة فلا تليق من غير إبراهيم ﵇ مع الأجانب فكيف تليق منه مع أبيه وهو الأواه الحليم.

İnsanlardan bazıları Âzer'in İbrâhim aleyhisselâm'ın babası olmadığına dair bu ayetin, onun babasıyla sert ve kaba konuştuğunu göstermesini delil getirmişlerdir; zira Allah Teâlâ bu ayette: { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ } “Şüphesiz ben seni ve kavmini”, yani onlara ibadet etmede sana uyanları, { فِي ضَلالٍ } haktan büyük bir sapıklık içinde, { مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık içinde görüyorum”, yani onda hiçbir şüphe olmayan bir sapıklık içinde [görüyorum] buyurmuştur. Babayla kaba bir şekilde yüz yüze konuşmak ise caiz değildir, çünkü bunda eziyet vardır. 'Öf bile deme' ayeti de mefhumuyla hem kâfir hem de Müslüman babayı kapsadığı gibi her türlü eziyeti de kapsar. Ayrıca Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ı Firavun'a gönderdiğinde ona yumuşak davranmasını emretmiştir. Ona yumuşak söz söylemesi terbiye hakkını gözetmek içindir; bu hak ise babada daha tamdır. Ayrıca yumuşaklıkla davet etmek daha fazla tesirlidir; zira kabalık nefret doğurur. Dolayısıyla İbrâhim aleyhisselâm dışındakilere bile yabancılara karşı bu yakışmazken, çok içli ve pek yumuşak huylu (evvâh ve halîm) olan İbrâhim'e babasına karşı nasıl yakışabilir?

وأجيب بأن هذا ليس من الإيذاء المحرم في شيء وليس مقتضى المقام إلا ذاك ولا نسلم أن الداعي لأمر موسى ﵇ باللين مع فرعون مجرد رعاية حق التربية وقد يقسو الإنسان أحيانا على شخص لمنفعته كما قال أبو تمام:

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, haram olan eziyetten kesinlikle değildir; makamın gereği ancak bundan ibarettir. Mûsâ aleyhisselâm'a Firavun'a karşı yumuşak davranmasının emredilme sebebinin sırf terbiye hakkını gözetmek olduğunu da kabul etmiyoruz. İnsan bazen faydası için bir kimseye sert davranabilir; nitekim Ebû Temmâm şöyle demiştir:

فقسا ليزدجروا ومن يك حازما ... فليقس أحيانا على من يرحم

“Vazgeçsinler diye sert davrandı; azimli olan kimse / Bazen merhamet ettiği kimseye de sert davranmalıdır.”

وقال أبو العلاء المعري:

Ebû'l-Alâ el-Maarrî de şöyle demiştir:

اضرب وليدك وادلله على رشد ... ولا تقل هو طفل غير محتلم

“Çocuğunu döv ve onu doğru yola ilet / O henüz büluğa ermemiş bir çocuktur deme.”

فرب شق برأس جر منفعة ... وقس على شق رأس السهم والقلم

“Nice başta açılan yarık fayda getirmiştir / Okun ve kalemin ucunun yarılmasına kıyas et bunu.”

وقال ابن خفاجة الأندلسي:

İbn Hafâce el-Endelüsî de şöyle demiştir:

نبه وليدك من صباه بزجره ... فلربما أغفى هناك ذكاؤه

“Çocuğunu küçüklüğünde azarlayarak uyar / Olur ki orada zekâsı uykuya dalmıştır.”

وانهره حتى تستهل دموعه ... في وجنتيه وتلتظي أحشاؤه

“Ve onu öyle bir azarla ki gözyaşları aksın / Yanaklarına dökülsün ve içi alev alev yansın.”

فالسيف لا يذكو بكفك ناره ... حتى يسيل بصفحتيه ماؤه

“Zira kılıcın avucunda ateşi parlamaz / İki yüzünden suyu akıp gitmedikçe.”

وكون الرفق أكثر تأثيرا غير مسلم على الإطلاق فإن المقامات متفاوتة كما ينبىء عن ذلك قوله تعالى لنبيه ﵊ تارة: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النحل: ١٢٥] وأخرى وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [التوبة: ٧٣، التحريم: ٩] نعم لو ادعى أن ما ذكر مؤيد لكون آزر ليس أبا حقيقيا لإبراهيم ﵇ لربما قبل وحيث ادعى أنه حجة على ذلك فلا يقبل فتدبر. والرؤية إما علمية والظرف مفعولها الثاني وإما بصرية فهو حال من المفعول. والجملة تعليل للإنكار والتوبيخ ومنشأ ضلال عبدة الأصنام على ما يفهم من كلام أبي معشر جعفر بن محمد المنجم البلخي في بعض كتبه اعتقاد أن الله تعالى جسم. فقد نقل عنه الإمام أنه قال: إن كثيرا من أهل الصين والهند كانوا يثبتون الإله والملائكة إلا أنهم يعتقدون أنه سبحانه جسم ذو صورة كأحسن ما يكون من الصور وللملائكة أيضا صور حسنة إلا أنهم كلهم محتجبون بالسماوات عندهم فلا جرم اتخذوا صورا وتماثيل أنيقة المنظر حسنة الرواء والهيكل وجعلوا الأحسن هيكل الإله وما دونه هيكل الملك وواظبوا على عبادة ذلك قاصدين الزلفى من الله تعالى ومن الملائكة، وذكر الإمام نفسه في أصل عبادة الأصنام أن الناس رأوا تغيرات أحوال هذا العالم الأسفل مربوطة بتغيرات أحوال

Yumuşaklığın daha tesirli olduğu hususu da mutlak olarak kabul edilemez; zira makamlar birbirinden farklıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın Peygamberine aleyhisselâm bazen: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et”, bazen de: { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı sert davran” buyurması buna işaret eder. Evet, eğer zikredilenlerin Âzer'in İbrâhim aleyhisselâm'ın gerçek babası olmadığına bir teyit olduğu iddia edilseydi belki kabul edilirdi; fakat bunun kesin bir delil olduğu iddia edildiğinde kabul edilmez, iyi düşün. Buradaki görme fiili (rü'yet) ya kalbî/ilmîdir ve zarf onun ikinci mef'ûlüdür; ya da basarîdir (gözle görmektir) ve zarf mef'ûlden hâldir. Cümle, inkâr ve tevbihin illetidir. Putperestlerin sapıklığının kaynağı, Müneccim Ebû Ma'şer Ca'fer b. Muhammed el-Belhî'nin bazı kitaplarındaki sözlerinden anlaşıldığına göre, Allah Teâlâ'nın cisim olduğuna inanmalarıdır. İmam [Râzî], ondan naklen Çin ve Hint ehlinden birçoğunun İlah'ı ve melekleri kabul ettiklerini, ancak O'nun suretlerin en güzeli şeklinde bir sûrete sahip bir cisim olduğuna inandıklarını, meleklerin de güzel suretleri olduğunu, fakat hepsinin onların inancına göre semalarla perdelenmiş olduğunu nakletmiştir; bu yüzden görünüşü zarif, manzarası ve heykeli güzel sûretler ve heykeller edinmişler, en güzelini İlah'ın heykeli, ondan aşağısını ise meleğin heykeli kılmışlar ve Allah Teâlâ'ya ve meleklere yakınlaşmayı kastederek bunlara ibadete devam etmişlerdir. İmam [Râzî]'nin kendisi de putperestliğin aslı hakkında şunu zikretmiştir: İnsanlar bu süflî âlemin hallerindeki değişimlerin

الكواكب فزعموا ارتباط السعادة والنحوسة بكيفية وقوعها في الطوالع ثم غلب على ظن أكثر الخلق أن مبدأ حدوث الحوادث في هذا العالم هو الاتصالات الفلكية والمناسبات الكوكبية فبالغوا في تعظيم الكواكب. ثم منهم من اعتقد أنها واجبة الوجود لذاتها. ومنهم من اعتقد حدوثها وكونها مخلوقة للإله الأكبر إلا أنهم قالوا: إنها مع ذلك هي المدبرة لأحوال العالم. وعلى كلا التقديرين اشتغلوا بعبادتها. ولما رأوها قد تغيب عن الأبصار اتخذوا لكل كوكب صنما من الجوهر المنسوب إليه بزعمهم وأقبلوا على عبادته وغرضهم من ذلك عبادة تلك الكواكب والتقرب إليها. ولهذا أقام الأنبياء عليهم الصلاة والسلام الأدلة على أن الكواكب لا تأثير لها البتة في أحوال هذا العالم كما قال سبحانه: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الأعراف: ٥٤] بعد أن بين أن الكواكب مسخرة. وعلى أنها لو قدر صدور فعل منها وتأثير في هذا العالم لا تخلو عن دلائل الحدوث وكونها مخلوقة فيكون الاشتغال بعبادة الفرع دون عبادة الأصل ضلالا محضا.

yıldızların hallerindeki değişimlere bağlı olduğunu görmüşler; saadet ve uğursuzluğun, yıldızların doğuş yerlerindeki durumlarına bağlı olduğunu zannetmişlerdir. Sonra insanların çoğunun zannına bu âlemdeki hâdiselerin meydana gelişinin mebdeinin felekî irtibatlar ve yıldızsal münasebetler olduğu galip gelmiş, böylece yıldızları tağzimde aşırıya kaçmışlardır. Sonra onlardan kimi yıldızların zâtı gereği vâcibü'l-vücûd olduğuna inanmıştır. Kimi de onların hâdis olduğunu ve en büyük İlah tarafından yaratıldığını kabul etmiş; ancak bununla birlikte onların âlemin hallerini tedbir edenler olduğunu söylemişlerdir. Her iki takdire göre de onlara ibadetle meşgul olmuşlardır. Yıldızların gözden kaybolduğunu gördüklerinde ise zihinlerindeki zanna göre her bir yıldıza nispet edilen madenden bir put edinmişler ve o yıldızlara ibadet etmeyi ve onlara yakınlaşmayı kastederek putlara ibadete yönelmişlerdir. Bu sebeple peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- yıldızların bu âlemin hallerinde kesinlikle hiçbir tesirinin olmadığına deliller ikame etmişlerdir; nitekim Cenâb-ı Hak, yıldızların boyun eğdirilmiş (müsahhar) olduğunu beyan ettikten sonra: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Bilesiniz ki yaratma da emir de yalnız O'nundur” buyurmuştur. Yine onlardan bir fiil ve bu âlemde bir tesir meydana geldiği varsayılsa bile onların sonradan yaratılmışlık delillerinden ve mahluk olmaktan uzak kalamayacaklarını, dolayısıyla asıl olana ibadeti bırakıp fer'e ibadetle meşgul olmanın apaçık bir sapıklık olduğunu ortaya koymuşlardır.

ويرشد إلى أن حاصل دين عبدة الأصنام ما ذكر أنه سبحانه بعد أن حكى توبيخ إبراهيم ﵇ لأبيه على اتخاذها أقام الدليل على أن الكواكب والقمر لا يصلح شيء منها للإلهية. وأنا أقول: لعل هذا سبب في عبادة الأصنام أولا وأما سبب عبادة العرب لها فغير ذلك. قال ابن هشام: حدثني بعض أهل العلم أن عمرو بن الحي وهو أول من غير دين إبراهيم ﵇ خرج من مكة إلى الشام في بعض أسفاره فلما قدم من أرض البلقاء وبها يومئذ العمالقة أولاد عملاق ويقال عمليق بن لاود بن سام بن نوح ﵇ رآهم يعبدون الأصنام فقال لهم: ما هذه التي أراكم تعبدون؟

Putperestlerin dininin hülasasının bu zikredilen olduğuna şu da delalet eder: Cenâb-ı Hak, İbrâhim aleyhisselâm'ın putlar edinmesinden ötürü babasını kınadığını naklettikten sonra, yıldızların ve ayın hiçbirinin ilah olmaya elverişli olmadığına delil getirmiştir. Ben derim ki: Belki de putlara ilk ibadet edilmesinin sebebi budur; Arapların putlara tapmasının sebebi ise bundan başkadır. İbn Hişâm şöyle demiştir: İlim ehlinden bazıları bana, İbrâhim aleyhisselâm'ın dinini ilk değiştiren kişi olan Amr b. Luhay'ın yolculuklarının birinde Mekke'den Şam'a çıktığını anlattı. O gün Amâlika'nın -ki onlar Nûh aleyhisselâm'ın oğlu Sâm'ın oğlu Lâvez'in oğlu Imlâk'ın (Amelîk de denilir) çocuklarıdır- bulunduğu Belkâ topraklarına vardığında onları putlara taparken gördü ve onlara: 'Taptığınızı gördüğüm bu şeyler nedir?' dedi.

فقالوا: هذه الأصنام نعبدها ونستمطر بها فتمطرنا ونستنصر بها فتنصرنا فقال لهم: ألا تعطوني منها صنما فأسير به إلى أرض العرب فيعبدونه؟ فأعطوه صنما يقال له هبل فقدم به مكة فنصبه وأمر الناس بعبادته. وقال ابن إسحاق: يزعمون أن أول ما كانت عبادة الحجارة في بني إسماعيل ﵇. وذلك أنه كان لا يظعن من مكة ظاعن منهم حين ضاقت عليهم والتمسوا الفسح في البلاد إلا حمل معه حجرا من حجارة الحرم تعظيما للحرم فحيث ما نزلوا وضعوه فطافوا به كطوافهم بالكعبة حتى خلفهم الخلف ونسوا ما كانوا عليه واستبدلوا بدين إبراهيم وإسماعيل ﵉ غيره فعبدوا الأوثان فصاروا على ما كانت الأمم قبلهم من الضلالات، وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة الكلام على ذلك وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ هذه الإراءة من الرؤية البصرية المستعارة استعارة لغوية للمعرفة من إطلاق السبب على المسبب أي عرفناه وبصرناه، وكان الظاهر أرينا بصيغة الماضي إلا أنه عدل إلى صيغة المستقبل حكاية للحال الماضية استحضارا لصورتها حتى كأنها حاضرة مشاهدة، وقيل: إن التعبير بالمستقبل لأن متعلق الإراءة لا يتناهى وجه دلالته فلا يمكن الوقوف على ذلك إلا بالتدريج وليس بشيء. والإشارة إلى مصدر «نري» لا إلى إراءة أخرى مفهومة من قوله تعالى إِنِّي أَراكَ ولا إلى ما أنذر به أباه وضلل قومه من المعرفة والبصارة. وجوز كل، وقيل: يجوز أن يجعل المشبه التبصير من حيث إنه واقع والمشبه به التبصير من حيث إنه مدلول اللفظ، ونظيره وصف النسبة بالمطابقة للواقع وهي عين الواقع، وجوز كون الكاف بمعنى اللام والإشارة إلى القول السابق، وأنت تعلم ما هو الأجزل والأولى مما تقدم لك في نظائره وليس هو إلا الأول أي ذلك التبصير البديع نبصره ﵇ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي ربوبيته تعالى ومالكيته لهما لا تبصيرا آخر أدنى منه، فالملكوت مصدر كالرغبوت والرحموت كما قاله ابن مالك.

Onlar da: 'Biz bu putlara tapıyoruz, onlardan yağmur istiyoruz bize yağmur yağdırıyorlar, onlardan yardım istiyoruz bize yardım ediyorlar' dediler. O da onlara: 'Bana onlardan bir put vermez misiniz ki onu Arap topraklarına götüreyim de ona tapsınlar?' dedi. Ona Hubel denilen bir put verdiler; o da onu Mekke'ye getirip dikti ve insanlara ona tapmalarını emretti. İbn İshâk da şöyle demiştir: Taşlara tapmanın İsmâil aleyhisselâm'ın oğulları arasında ilk defa şöyle başladığını zannederler: [Nüfusları çoğalıp] Mekke kendilerine dar geldiğinde ve beldelerde genişlik aradıklarında, Harem'i tağzim etmek maksadıyla Mekke'den ayrılan her yolcu beraberinde mutlaka Harem taşlarından bir taş taşırdı. Nereye konaklasalar o taşı koyar, Kâbe'yi tavaf eder gibi onun etrafında tavaf ederlerdi. Nihayet arkalarından gelen nesiller türedi ve üzerinde bulundukları hali unuttular; İbrâhim ve İsmâil aleyhimesselâm'ın dinini başka bir dinle değiştirdiler ve putlara taparak kendilerinden önceki ümmetlerin sapıklıklarına düştüler. İnşâallahu Teâlâ bu konudaki sözün devamı gelecektir. { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ } “Böylece İbrâhim'e gösteriyorduk”; buradaki gösterme (irâe), sebebin müsebbebe ıtlak edilmesi kabilinden, lügavî istiare yoluyla mârifet için istiare edilmiş basarî rü'yetten (gözle görmekten) ibarettir; yani 'ona tanıttık ve basiret verdik' demektir. Zahir olan, mazi sîgasıyla 'ereynâ' (gösterdik) denilmesiydi; ancak geçmiş halin sûretini sanki göz önünde hazır ve müşahede ediliyormuş gibi canlandırmak amacıyla geçmiş hali hikaye ederek muzari sîgasına meyletmiştir. Denildi ki: Muzari sîgasıyla ifade edilmesi, göstermenin taalluk ettiği şeyin delalet yönünün nihayetsiz olmasından ve buna ancak tedricî olarak vakıf olunabileceğindendir; fakat bu bir şey değildir. İşaret ise { إِنِّي أَراكَ } ayetinden anlaşılan başka bir göstermeye yahut babasını uyardığı ve kavmini sapıklıkla nitelediği mârifet ve basirete değil, 'nürî' fiilinin masdarına aittir. Her biri caiz görülmüştür. Denildi ki: Müşebbeh (benzetilen), vaki olması hasebiyle basiret verme; müşebbehün bih (kendisine benzetilen) ise lafzın medlûlü olması hasebiyle basiret verme kılınabilir; bunun benzeri de vâkıanın bizzat kendisi olan bir nispetin vâkıaya uygunlukla nitelenmesidir. Kâf harfinin lâm manasında olması ve işaretin önceki söze ait olması da caiz görülmüştür. Benzerlerinde geçtiği üzere en beliğ ve en evlâ olanın ne olduğunu bilirsin ki o da ancak ilkidir; yani: O eşsiz basiret verme ile ona aleyhisselâm { مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin melekûtunu (büyük mülkünü ve hükümranlığını)”, yani Allah Teâlâ'nın o ikisi üzerindeki rubûbiyetini ve mâlikiyetini gösteriyorduk; ondan daha aşağı olan başka bir basiretle değil. İbn Mâlik'in ve

وغيره من أهل اللغة، وتاؤه زائدة للمبالغة ولهذا فسر بالملك العظيم والسلطان القاهر، وهو- كما قال الراغب- مختص به تعالى خلافا لبعضهم. وعن مجاهد أن المراد بالملكوت الآيات، وقيل: العجائب التي في السماوات والأرض فإنه ﵇ فرجت له السماوات السبع فنظر إلى ما فيهن حتى انتهى بصره إلى العرش وفرجت له الأرضون السبع فنظر إلى ما فيهن.

diğer lügat âlimlerinin belirttiği gibi 'melekût', 'rağabût' ve 'rahamût' gibi bir masdardır; sonundaki te harfi mübalağa için zâittir; bu sebeple 'büyük mülk' ve 'kahredici saltanat' ile tefsir edilmiştir. Râgıb'ın da belirttiği gibi -bazılarının hilafına- bu kavram sadece Allah Teâlâ'ya hastır. Mücâhid'den nakledildiğine göre melekûttan murat ayetlerdir. Denildi ki: Göklerde ve yerdeki acayipliklerdir; zira yedi kat gök ona aleyhisselâm açılmış, o da bakışı Arş'a ulaşıncaya kadar içlerindekilere bakmış; yedi kat yer de ona açılmış ve içlerindekilere bakmıştır.

وأخرج ابن مردويه عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: «قال رسول الله ﷺ: لما رأى إبراهيم ملكوت السماوات والأرض أشرف على رجل على معصية من معاصي الله تعالى فدعا عليه فهلك ثم أشرف على آخر على

İbn Merdûye, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İbrâhim göklerin ve yerin melekûtunu gördüğünde, Allah Teâlâ'ya isyan eden bir adamın üzerine muttali oldu ve ona beddua etti, o da helak oldu. Sonra Allah Teâlâ'ya isyan eden bir başkasına

معصية من معاصي الله تعالى فدعا عليه فهلك ثم أشرف على آخر فذهب يدعو عليه فأوحى الله تعالى إليه أن يا إبراهيم إنك رجل مستجاب الدعوة فلا تدع على عبادي فإنهم مني على ثلاث، إما أن يتوب العاصي فأتوب عليه، وإما أن أخرج من صلبه نسمة تملأ الأرض بالتسبيح. وإما أن أقبضه إليّ فإن شئت عفوت وإن شئت عاقبت»

muttali oldu, ona da beddua etti ve o da helak oldu. Sonra bir başkasına muttali oldu ve ona da beddua etmeye kalkıştı. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Ey İbrâhim! Şüphesiz sen duası kabul olunan bir adamsın; kullarıma beddua etme! Zira onlar Benim katımda üç hal üzeredirler: Ya günahkâr tevbe eder Ben de onun tevbesini kabul ederim; ya onun sulbünden yeryüzünü tesbihle dolduracak bir nesil çıkarırım; ya da onun canını alırım, dilersem affeder, dilersem azap ederim.'”

وروي نحوه موقوفا ومرفوعا من طرق شتى ولا خلاف فيها لدلائل المعقول خلافا لمن توهمه، وقيل: ملكوت السماوات الشمس، والقمر، والنجوم وملكوت الأرض، الجبال، والأشجار، والبحار.

Bunun benzeri mevkūf ve merfû olarak pek çok yoldan rivayet edilmiştir; vehmeden kimsenin aksine bu rivayetlerde aklî delillere hiçbir aykırılık yoktur. Denildi ki: Göklerin melekûtu güneş, ay ve yıldızlardır; yerin melekûtu ise dağlar, ağaçlar ve denizlerdir.

وهذه الأقوال- على ما قيل- لا تقتضي أن تكون الإراءة بصرية إذ ليس المراد بإراءة ما ذكر من الأمور الحسية مجرد تمكينه ﵇ من إبصارها ومشاهدتها في أنفسها بلا اطلاعه ﵇ على حقائقها وتعريفها من حيث دلالتها على شؤونه ﷿، ولا ريب في أن ذلك ليس مما يدرك حسا كما ينبىء عنه التشبيه السابق.

Söylendiğine göre bu görüşler, göstermenin mutlaka basarî (gözle) olmasını gerektirmez; zira zikredilen bu hissî şeylerin gösterilmesinden murat, onun aleyhisselâm hakikatlerine muttali kılınmaksızın ve Allah azze ve celle'nin şanlarına delaletleri yönünden tanıtılmaksızın, bizzat kendilerini sadece gözle görüp müşahede etmesine imkân verilmesi değildir. Şüphe yok ki bu durum, önceki teşbihin de hissettirdiği gibi, sırf duyularla idrak edilen bir şey değildir.

وقرىء «ترى» بالتاء وإسناد الفعل إلى الملكوت أي تبصره ﵇ دلائل الربوبية وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ أي من زمرة الراسخين في الإيقان البالغين درجة عين اليقين من معرفة الله تعالى، وهذا لا يقتضي سبق الشك كما لا يخفى، واللام متعلقة بمحذوف مؤخر، والجملة اعتراض مقرر لما قبلها أي وليكون كذلك فعلنا ما فعلنا من التبصير البديع المذكور، والحصر باعتبار أن هذا الكون هو المقصود الأصلي من ذلك التبصير ونحو إرشاد الخلق وإلزام الكفار من مستتبعاته، وبعضهم لم يلاحظ ذلك فقدر الفعل مقدما لعدم انحصار العلة فيما ذكر.

Bu kelime te harfiyle ve fiilin melekûta isnat edilmesiyle «ترى» şeklinde de okunmuştur; yani rubûbiyet delilleri ona aleyhisselâm gösterilsin ve { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “kesin inananlardan olsun diye” [böyle yaptık]. Yani Allah Teâlâ'yı tanımada kesin inançta kökleşmiş ve ayne'l-yakīn derecesine ulaşmış kimseler zümresinden olsun diye. Gizli olmadığı üzere bu durum, daha önce bir şüphenin geçmiş olmasını gerektirmez. Buradaki lâm harfi (lâm-ı key), sonradan gelen mahzûf bir fiile müteallıktır; cümle ise kendisinden öncekini pekiştiren bir itiraziyedir (ara cümledir). Yani: Böyle olsun diye, zikredilen o eşsiz basireti bahşetmekle yaptığımızı yaptık. Hasr ise bu oluşun, söz konusu basiret bahşetmenin asıl maksadı olması itibarıyladır; mahlukata rehberlik etmek ve kâfirleri ilzam etmek gibi hususlar ise bunun tâli sonuçlarındandır. Bazıları bunu dikkate almayarak, illetin zikredilenle sınırlı olmaması sebebiyle fiili takdim edilmiş olarak takdir etmişlerdir.

وقيل: هي متعلقة بالفعل السابق، والجملة معطوفة على علة مقدرة ينسحب عليها الكلام أي ليستدل وليكون.

Denildi ki: Bu [lâm], önceki fiile müteallıktır ve cümle, kelamın akışının gösterdiği mukadder bir illete matuftur; yani: İstidlal etsin ve olsun diye.

واعترض بأن الاستدلال مع قطع النظر عن كونه سببا للالتفات لا يكون علة للإراءة فكيف يعطف عليه بإعادة اللام وليس بشيء، وادعى بعضهم أنه ينبغي على ذلك أن يراد بملكوت السماوات والأرض بدائعهما وآياتهما لأن الاستدلال من غايات إراءتها لا من غاية إراءة نفس الربوبية، وأنت تعلم أن رؤية الربوبية إنما هي برؤية دلائلها وآثارها، ومن الناس من جوز كون الواو زائدة واللام متعلقة بما قبل وفيه بعد وإن ذكروه وجها كالأولين في كل ما جاء في القرآن من هذا القبيل.

Buna, istidlalin iltifata sebep olması bir yana bırakılırsa göstermeye illet olamayacağı, dolayısıyla lâm tekrar edilerek ona nasıl matuf kılınabileceği gerekçesiyle itiraz edilmişse de bu itiraz kayda değer değildir. Bazıları da buna binaen göklerin ve yerin melekûtundan maksadın onların harikaları ve ayetleri olması gerektiğini iddia etmiştir; zira istidlal, bizatihi rubûbiyetin gösterilmesinin değil, onların gösterilmesinin gayelerindendir. Sen de bilirsin ki rubûbiyetin görülmesi ancak onun delillerinin ve eserlerinin görülmesiyle mümkündür. İnsanlardan bazıları da vâv harfinin zâit, lâm harfinin ise önceki fiile müteallık olmasını caiz görmüştür; Kur'an'da bu kabil gelen her yerde ilk iki vech gibi bunu da bir vecih olarak zikretmiş olsalar da bu görüşte bir uzaklık vardır.

وقوله تعالى: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ يحتمل أن يكون عطفا على إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ وما بينهما اعتراض مقرر لما سبق ولحق، فإن تعريفه ﵇ ربوبيته ومالكته تعالى للسماوات والأرض وما فيهن وكون الكل مقهورا تحت ملكوته مفتقرا إليه عز شأنه في جميع أحواله وكونه من الراسخين في المعرفة الواصلين إلى ذروة عين اليقين مما يقتضي بأن يحكم باستحالة ألوهية ما سواه سبحانه من الأصنام والكواكب التي كان يعبدها قومه، واختاره بعض المحققين، ويحتمل أن يكون تفصيلا لما ذكر من إراءة الملكوت وبيانا لكيفية استدلاله ﵇ ووصوله إلى رتبة الإيقان، والترتيب ذكرى لتأخر التفصيل عن الإجمال في الذكر، ومعنى فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ سترة بظلامه، وهذه المادة بمتصرفاتها تدل على الستر، وعن الراغب أصل الجن الستر عن الحاسة يقال: جنه الليل وأجنه وجن عليه فجنه وجن عليه ستره وأجنه جعل له ما يستره.

Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Gecenin karanlığı onu kaplayınca” kavlinin, { إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } kavline matuf olması muhtemeldir; ikisi arasındaki kısım ise öncesini ve sonrasını pekiştiren bir itiraziyedir (ara cümledir). Zira Allah Teâlâ'nın göklerin, yerin ve içindekilerin Rabbi ve Mâliki olduğunun, her şeyin O'nun melekûtu altında boyun eğmiş ve her halinde şanı yüce olan Allah'a muhtaç bulunduğunun ona aleyhisselâm bildirilmesi ve kendisinin marifette kökleşmiş ve ayne'l-yakīnin zirvesine ulaşmış kimselerden olması, O'ndan başka putlar ve kavminin taptığı yıldızlar gibi varlıkların ilah olmasının imkânsızlığına hükmetmeyi gerektirir. Bazı muhakkikler bu görüşü tercih etmiştir. Bu ifadenin, melekûtun gösterilmesine dair zikredilenlerin bir tafsilatı ve onun aleyhisselâm istidlal ediş keyfiyeti ile yakīn mertebesine ulaşmasının bir beyanı olması da muhtemeldir; buradaki tertip, tafsilatın zikirde icmâlden sonra gelmesi hasebiyle zikrî bir tertiptir. { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } ifadesinin manası: Gece karanlığıyla onu örttüğünde, demektir. Bu kök, bütün türevleriyle örtme manasına delalet eder. Râgıb'dan nakledildiğine göre cenn (جن) kökünün aslı, duyulardan gizlemektir; nitekim 'gece onu örttü', 'onu örttü' ve 'üzerine çöküp örttü' denilir. 'Cennehu' ve 'cenne aleyhi' onu örttü, 'ecennehu' ise onun için örtecek bir şey kıldı demektir.

وقوله سبحانه: رَأى كَوْكَباً جواب لما فإن رؤيته إنما تتحقق عادة بزوال نور الشمس عن الحس وهذا- كما قال شيخ الإسلام- صريح في أنه لم يكن في ابتداء الطلوع بل كان بعد غيبته عن الحس بطريق الاضمحلال بنور الشمس، والتحقيق عنده أنه كان قريبا من الغروب وسيأتي إن شاء الله تعالى الإشارة إلى سبب ذلك، والمراد بالكوكب فيما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهم المشتري. وأخرج ابن المنذر وغيره عن قتادة أنه قال: ذكر لنا أنه الزهرة قالَ هذا رَبِّي استئناف مبني على سؤال نشأ من الكلام السابق، وهذا منه ﵇ على سبيل الفرض وإرخاء العنان مجاراة مع أبيه وقومه الذين كانوا يعبدون الأصنام والكواكب فإن المستدل على فساد قول

Allah Teâlâ'nın { رَأى كَوْكَباً } “bir yıldız gördü” kavli, 'lemmâ'nın cevabıdır; zira yıldızın görülmesi âdeten ancak güneş ışığının duyudan zeval bulmasıyla gerçekleşir. Şeyhülislam'ın da belirttiği gibi bu ifade, bunun yıldızın doğuşunun başlangıcında değil, güneş ışığı sebebiyle sönümlenerek duyudan kayboluşundan sonra olduğunda sarîhtir. Ona göre tahkik edilen görüş, bunun batışa yakın bir vakitte olduğudur; inşâallahu teâlâ bunun sebebine işaret gelecektir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre yıldızdan maksat Müşteri (Jüpiter) gezegenidir. İbnü'l-Münzir ve başkaları Katâde'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize onun Zühre (Venüs) olduğu zikredildi. { قالَ هذا رَبِّي } “'İşte bu benim Rabbim!' dedi” kavli, önceki kelamdan doğan bir soruya dayalı istinaftır. Onun aleyhisselâm bu sözü, putlara ve yıldızlara tapan babası ve kavmiyle tartışırken hasmı ikna etmek ve dizginleri serbest bırakıp farazî olarak onların anlayışına uymak kabîlindendir. Zira bir görüşün batıllığını ispat etmek isteyen kimse,

يحكيه ثم بكر عليه بالإبطال وهذا هو الحق الحقيق بالقبول. وقيل: إن في الكلام استفهاما إنكاريا محذوفا، وحذف أداة الاستفهام كثير في كلامهم، ومنه قوله:

önce onu hikâye eder, sonra da onu iptal etmeye girişir; kabule lâyık olan hak görüş de budur. Denildi ki: Kelamda hazfedilmiş bir inkâr istifhamı vardır; Arap kelamında istifham edatının hazfedilmesi çokça vaki olur; şairin şu sözünde olduğu gibi:

ثم قالوا تحبها قلت بهرا، وقوله:

'Sonra onlar: Onu seviyor musun? dediler; ben de: Elbette! dedim.' ve şairin şu sözünde olduğu gibi:

فقلت وأنكرت الوجوه: هم هم وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في قوله تعالى: فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ [البلد: ١١] إن المعنى أفلا اقتحم وجعل من ذلك قوله تعالى: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ [الشعراء: ٢٢] وقيل: إنه مقول على سبيل الاستهزاء كما يقال لذليل ساد قوما: هذا سيدكم على سبيل الاستهزاء، وقيل: إنه ﵇ أراد أن يبطل قولهم بربوبية الكواكب إلا أنه ﵇ كان قد عرف من تقليدهم لأسلافهم وبعد طباعهم عن قبول الدلائل أنه لو صرح بالدعوة إلى الله تعالى لم يقبلوا ولم يلتفتوا فمال إلى طريق يستدرجهم إلى استماع الحجة وذلك بأن ذكر كلاما يوهم كونه مساعدا لهم على مذهبهم مع أن قلبه كان مطمئنا بالإيمان، ومقصوده من ذلك أن يتمكن من ذكر الدليل على إبطاله وإن لم يقبلوا، وقرر الإمام هذا بأنه ﵇ لما لم يجد إلى الدعوة طريقا سوى هذا الطريق وكان مأمورا بالدعوة إلى الله تعالى كان بمنزلة المكره على كلمة الكفر ومعلوم أنه عند الإكراه يجوز إجراء كلمة الكفر على اللسان، وإذا جاء ذلك لبقاء شخص واحد فبأن يجوز لتخليص عالم من العقلاء عن الكفر والعقاب المؤبد كان ذلك أولى، فكلام إبراهيم ﵇ كان من باب الموافقة ظاهرا للقوم حتى إذا أورد عليهم الدليل المبطل لقولهم كان قبولهم له أتم وانتفاعهم باستماعه أكمل، ثم قال: ومما يقوي هذا القول أنه تعالى حكى عنه مثل هذا الطريق في موضع آخر وهو قوله تعالى: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ [الصافات: ٨٨، ٨٩] وذلك لأن القوم كانوا يستدلون بعلم النجوم على حصول الحوادث المستقبلة فوافقهم في الظاهر مع أنه كان بريئا عنه في الباطن ليتوصل بذلك إلى كسر الأصنام، فمتى جازت الموافقة لهذا الغرض فلم لا تجوز في مسألتنا لمثل ذلك، وقيل: إن القوم بينما كانوا يدعونه ﵇ إلى عبادة النجوم وكانت المناظرة بينهم قائمة على ساق إذ طلع النجم فقال: هذا رَبِّي على معنى هذا هو الرب الذي تدعونني إليه، وقيل وقيل والكل ليس بشيء عند المحققين لا سيما ما قرره الإمام، وتلك الأقوال كلها مبنية على أن هذا القول كان بعد البلوغ ودعوة القوم إلى التوحيد وسياق الآية وسباقها شاهدا عدل على ذلك.

'Yüzleri tanıyamayınca: Onlar onlar mı? dedim.' İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, Allah Teâlâ'nın { فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ } ayeti hakkında: 'Manası, [o sarp yokuşa] atılmadı mı? demektir' demiş ve Allah Teâlâ'nın { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ } ayetini de bundan saymıştır. Denildi ki: Bu söz, bir kavme efendi olan zelil bir kimseye istihza yoluyla: 'İşte efendiniz bu!' denilmesi gibi, istihza kabilinden söylenmiştir. Denildi ki: O aleyhisselâm, kavminin yıldızların rabliği yönündeki iddialarını iptal etmek istemişti; ancak onların atalarını körü körüne taklit ettiklerini ve tabiatlarının delilleri kabulden uzak olduğunu bildiğinden, Allah Teâlâ'ya doğrudan davet etseydi kabul etmeyeceklerini ve dönüp bakmayacaklarını anladı; bu yüzden onları delili dinlemeye adım adım çekecek bir yola yöneldi. Bu da kalbi imanla mutmain olduğu halde, zahiren onların mezheplerini destekliyormuş gibi bir intiba veren bir söz söylemesiyle oldu; bundan maksadı ise onlar kabul etmeseler bile [o batıl görüşü] iptal edecek delili ortaya koyabilmekti. İmam [Râzî] bunu şöyle temellendirmiştir: O aleyhisselâm davet için bu yoldan başka bir yol bulamadığında ve Allah Teâlâ'ya davetle emrolunduğunda, küfür kelimesini söylemeye zorlanmış (mükreh) kimse mesabesinde idi. Bilinmektedir ki ikrah anında küfür kelimesini dille söylemek caizdir; tek bir şahsın hayatta kalması için bu caiz oluyorsa, akıl sahibi koca bir topluluğun küfürden ve ebedî azaptan kurtarılması için haydi haydi caiz olur. Dolayısıyla İbrâhim'in aleyhisselâm sözü, kavmine zahiren muvafakat kabilindendi; ta ki onların görüşünü çürüten delili getirdiğinde onu kabulleri daha tam ve onu dinlemekten istifadeleri daha kâmil olsun. Sonra şöyle dedi: Bu görüşü kuvvetlendiren hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın başka bir yerde onun hakkında benzer bir yöntemi hikâye etmiş olmasıdır; o da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ } “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı ve: 'Ben gerçekten hastayım' dedi.” Zira o kavim, gelecekteki olayların vukuuna yıldızlar ilmiyle istidlal ediyordu; o da putları kırmaya vesile kılmak için batınen bundan tamamen uzak olduğu halde zahiren onlara muvafakat etti. Bu gaye için muvafakat caiz olduğuna göre, bizim meselemizde de benzer bir durum için neden caiz olmasın? Denildi ki: Kavmi onu aleyhisselâm yıldızlara tapmaya davet ederken ve aralarındaki münazara hararetle sürerken yıldız doğdu; o da: 'Beni kendisine davet ettiğiniz rab bu mudur?' manasında { هذا رَبِّي } demiştir. Daha başka şeyler de söylendi; fakat bunların hiçbiri muhakkiklerin nezdinde -bilhassa İmam'ın temellendirdiği husus- kayda değer değildir. Bütün bu görüşler, bu sözün bülûğdan ve kavmi tevhide davetten sonra söylendiği esasına dayanmaktadır; ayetin öncesi ve sonrası da bunun âdil şahitleridir.

وزعم بعضهم أنه كان قبل البلوغ ولا يلزمه اختلاج شك مؤد إلى كفر لأنه لما آمن بالغيب أراد أن يؤيد ما جزم به بأنه لو لم يكن الله تعالى إلها وكان ما يعبده قومه لكان إما كذا وإما كذا والكل لا يصلح لذلك فيتعين كون الله تعالى إلها وهو خلاف الظاهر ويأباه السياق والسباق كما لا يخفى. وزعم أنه ﵇ قال ما قال إذ لم يكن عارفا بربه سبحانه والجهل حال الطفولية قبل قيام الحجة لا يضر ولا يعد ذلك كفرا مما لا يلتفت إليه أصلا، فقد قال المحققون المحقون: إنه لا يجوز أن يكون لله تعالى رسول يأتي عليه وقت من الأوقات إلا وهو لله تعالى موحد وبه عارف ومن كل معبود سواه بريء، وقد قص الله تعالى من حال إبراهيم ﵇ خصوصا في صغره ما لا يتوهم معه شائبة مما يناقض ذلك فالوجه الأول لا غير. ولعل سلوك تلك الطريقة في بيان استحالة ربوبية الكوكب دون بيان استحالة إلهية الأصنام- كما قيل- لما أن هذا أخفى بطلانا واستحالة من الأول فلو صدع بالحق من أول الأمر كما فعله في حق عبادة الأصنام لتمادوا في المكابرة والعناد ولجوا في طغيانهم يعمهون، وكان تقديم بطلان إلهية الأصنام

Bazıları bunun bülûğdan önce olduğunu ve küfre götüren bir şüphenin arız olmasını gerektirmediğini iddia etmiştir; zira o, gayba iman edince kesin inandığı şeyi teyit etmek istemiş; şayet Allah Teâlâ ilah olmayıp kavminin taptığı şeyler ilah olsaydı ya şöyle ya da böyle olurdu, bunların hiçbiri de buna elverişli olmadığına göre Allah Teâlâ'nın ilah olması taayyün eder, demiştir; ancak bu zâhire aykırıdır, açık olduğu üzere bağlam ve akış da bunu reddeder. Onun aleyhisselâm Rabbini tanımadığı için böyle söylediğini, hüccet ikame edilmeden önceki çocukluk halindeki cehaletin zarar vermeyeceğini ve küfür sayılmayacağını iddia edenlerin görüşüne ise asla itibar edilmez; zira hak üzere olan muhakkikler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın bir peygamberinin, üzerinden geçen herhangi bir vakitte O'nu birleyen, O'nu tanıyan ve O'ndan başka tapılan her şeyden uzak olmayan biri olması caiz değildir. Nitekim Allah Teâlâ, İbrâhim'in aleyhisselâm bilhassa çocukluğundaki halinden, buna zıt düşen en ufak bir şüphenin dahi vehmedilemeyeceği şeyleri kıssa etmiştir; dolayısıyla birinci vecihten başkası geçerli değildir. Yıldızın rabliğinin imkânsızlığının beyanında bu yöntemin izlenip putların ilahlığının imkânsızlığında izlenmemesi -söylendiğine göre- bunun batıllığı ve imkânsızlığı ilkinden daha kapalı olduğu içindir; şayet putlara tapma konusunda yaptığı gibi ilk andan itibaren hakkı açıkça haykırsaydı, inat ve büyüklenmelerini sürdürürler, taşkınlıkları içinde körü körüne bocalayıp dururlardı. Putların ilahlığının batıllığının takdim edilmesi ise,

على ما ذكر من باب الترقي من الخفي إلى الأخفى. وقيل: إن القوم كانوا يعبدون الكواكب فاتخذوا لكل كوكب صنما من المعادن المنسوبة إليه كالذهب للشمس والفضة للقمر ليتقربوا إليها فكان الصنم كالقبلة لهم فأنكر أولا عبادتهم للأصنام بحسب الظاهر ثم أبطل منشآتها وما نسبت إليه من الكواكب بعدم استحقاقها لذلك أيضا، ولعلهم كانوا يعتقدون تأثيرها استقلالا دون تأثير الأصنام ولهذا تعرض لبطلان الإلهية في الأصنام والربوبية فيها. وقرأ أبو عمرو وورش من طريق البخاري «رأي» بفتح الراء وكسر الهمزة حيث كان. وقرأ ابن عامر، وحمزة، والكسائي، وخلف، ويحيى عن أبي بكر «رأئي» بكسر الراء والهمزة فَلَمَّا أَفَلَ أي غرب: قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ أي الأرباب المنتقلين من مكان إلى مكان المتغيرين من حال إلى حال، ونفي المحبة قيل: إشارة إلى نفي اعتقاد الربوبية.

zikredilen hususa nispetle kapalı olandan daha da kapalı olana doğru tedricî bir yükseliş (terakki) kabilindendir. Denildi ki: O kavim yıldızlara tapıyordu; onlara yakınlaşmak için her bir yıldıza, güneşe altın, aya gümüş gibi ona nispet edilen madenlerden bir put yapmışlardı. Put onlar için adeta bir kıble gibiydi. Bu sebeple [İbrâhim] önce zahire göre onların putlara tapmasını inkâr etti, ardından da onların kaynağı olan ve kendilerine nispet edildikleri yıldızların da buna müstahak olmadığını göstererek onları iptal etti. Belki de onlar, putların değil yıldızların müstakil olarak tesir ettiğine inanıyorlardı; bu yüzden putlarda ilahlığın, yıldızlarda ise rabliğin batıllığını ele aldı. Ebû Amr ve Buhârî tarikinden Verş, geçtiği her yerde «رأي» kelimesini ra harfinin fethası ve hemzenin kesresiyle okumuştur. İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Halef ve Ebû Bekir tarikinden Yahyâ ise ra ve hemzenin kesresiyle «رأئي» şeklinde okumuşlardır. { فَلَمَّا أَفَلَ } yani batınca, { قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “'Ben batanları sevmem' dedi.” Yani mekândan mekâna intikal eden, halden hale değişen rableri sevmem. Sevginin nefyedilmesinin, rablik inancının nefyine işaret olduğu söylenmiştir.

وقيل كني بعدم المحبة عن عدم العبادة لأنه يلزم من نفيها نفيها بالطريق الأولى، وقدر بعضهم في الكلام مضافا أي لا أحب عبادة الآفلين، وأيّا ما كان فمبتدأ الاشتقاق علة للحكم لأن الأفول انتقال واحتجاب وكل منهما ينافي استحقاق الربوبية والألوهية التي هي من مقتضيات الربوبية لاقتضاء ذلك الحدوث والإمكان المستحيلين على الرب المعبود القديم فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً أي مبتدأ في الطلوع منتشر الضوء، ولعله- كما قال الأزهري- مأخوذ من البزغ وهو الشق كأنه بنوره يشق الظلمة شقا ويقال: بزغ الناب إذا ظهر وبزغ البيطار الدابة إذا أسال دمها، ويقال:

Denildi ki: Sevginin bulunmayışıyla ibadetin bulunmayışı kinaye edilmiştir; zira sevginin nefyinden evleviyetle ibadetin nefyi gerekir. Bazıları da kelamda bir muzâf takdir ederek: 'Batanlara ibadet etmeyi sevmem' manasını vermişlerdir. Hangisi olursa olsun, iştikakın aslı hükmün illetidir; zira ufûl (batmak), intikal etmek ve gizlenmektir; bunların her ikisi de rabliğe ve rabliğin gereklerinden olan ilahlığa müstahak olmaya zıttır. Çünkü bu durum, ezelî olan ve ibadete layık bulunan Rab hakkında imkânsız olan sonradan olmayı (hudûs) ve imkânı gerektirir. { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً } “Ayı doğarken görünce”; yani doğmaya başlamış ve ışığı yayılmış halde görünce. Ezherî'nin de belirttiği gibi bu kelime, yarmak manasındaki 'bezg'den (البزغ) alınmış olabilir; sanki nuruyla karanlığı yarıp geçmektedir. Köpek dişi çıktığında 'bazeğa'n-nâb' ve baytar hayvanın kanını akıttığında 'bazeğa'l-baytâru'd-dâbbe' denilir. Nitekim:

بزغ الدم أي سال، وعلى هذا فيمكن أن يكون بزوغ القمر مشبها بما ذكر وكلام الراغب صريح فيه، وظاهر الآية أن هذه الرؤية بعد غروب الكوكب.

'Kan aktı' manasında 'bazeğa'd-dem' denir. Buna göre ayın doğuşu zikredilen duruma benzetilmiş olabilir; Râgıb'ın kelamı da bu hususta açıktır. Ayetin zâhiri, bu görmenin yıldızın batışından sonra olduğunu göstermektedir.

وقوله سبحانه: قالَ هذا رَبِّي جواب لما وهو على طرز الكلام السابق فَلَمَّا أَفَلَ كما أفل الكوكب قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي إلى جنابه الحق الذي لا محيد عنه لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ فإن شيئا مما رأيته لا يصلح للربوبية، وهذا مبالغة منه ﵇ في النصفة، وفيه- كما قال الزمخشري- تنبيه لقومه على أن من اتخذ القمر إلها وهو نظير الكواكب في الأفول فهو ضال، والتعريض بضلالهم هنا- كما قال ابن المنير- أصرح وأقوى من قوله أولا لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ وإنما ترقى ﵇ إلى ذلك لأن الخصوم قد قامت عليهم بالاستدلال الأول حجة فأنسوا بالقدح في معتقدهم ولو قيل هذا في الأول فلعلهم كانوا ينفرون ولا يصغون إلى الاستدلال، فما عرض لهم ﵇ بأنهم على ضلالة إلا بعد أن وثق بإصغائهم إلى تمام المقصود واستماعهم له إلى آخره. والدليل على ذلك أنه ﷺ ترقى في النوبة الثالثة إلى التصريح بالبراءة منهم والتصريح بأنهم على شرك حين تم قيام الحجة عليهم وتبلج الحق وبلغ من الظهور غايته.

Allah Teâlâ'nın { قالَ هذا رَبِّي } “'İşte bu benim Rabbim!' dedi” kavli, 'lemmâ'nın cevabıdır ve önceki kelamın üslubu üzeredir. { فَلَمَّا أَفَلَ } yıldızın battığı gibi o da batınca, { قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي } “'Andolsun, eğer Rabbim beni doğru yola eriştirmezse' dedi”, yani sapılması mümkün olmayan hak olan zâtına iletmezse, { لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “'elbette sapan topluluktan olurum.'” Zira gördüğüm şeylerin hiçbiri rabliğe elverişli değildir. Bu, onun aleyhisselâm insaflı davranmadaki mübalağasıdır. Zemahşerî'nin de belirttiği gibi bu ifadede, kavmine batma hususunda yıldızlar gibi olan ayı ilah edinen kimsenin sapkın olduğuna dair bir uyarı vardır. İbnü'l-Münîr'in belirttiği gibi burada onların sapıklıklarına tarizde bulunmak, ilk başta söylediği { لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } sözünden daha açık ve daha kuvvetlidir. Onun aleyhisselâm buna terakki etmesi, hasımlara karşı ilk istidlal ile hüccet ikame edilmiş olması ve onların inançlarının cerhedilmesine alışmış bulunmaları sebebiyledir; şayet bu söz ilkinde söylenseydi, belki de nefret edip istidlale kulak vermezlerdi. O aleyhisselâm ancak maksadın tamamına kulak vereceklerinden ve onu sonuna kadar dinleyeceklerinden emin olduktan sonra onların sapıklık üzere olduklarına tarizde bulunmuştur. Bunun delili şudur: O sallallâhu aleyhi ve sellem, üçüncü merhalede onlara karşı hüccet ikamesi tamamlanıp hak apaçık ortaya çıktığında ve zuhurun nihayetine ulaştığında, onlardan uzak olduğunu ve onların şirk üzere bulunduklarını açıkça ilan etme derecesine yükselmiştir.

وفي هذه الجملة دليل من غير وجه على أن استدلاله ﵇ ليس لنفسه بل كان محاجة لقومه، وكذا ما سيأتي.

Bu cümlede, onun aleyhisselâm istidlalinin kendi nefsi için olmayıp kavmine karşı bir hüccet getirme olduğuna dair pek çok yönden delil vardır; gelecekte zikredilecekler de böyledir.

وحمل هذا على أنه ﵊ استعجز نفسه فاستعان بربه ﷿ في درك الحق وما سيأتي على أنه إشارة إلى حصول اليقين من الدليل خلاف الظاهر جدا، على أنه قيل: إن حصول اليقين من الدليل لا ينافي المحاجة مع القوم، ثم الظاهر- على ما قال شيخ الإسلام- إنه ﵇ كان إذ ذاك في موضع كان في جانبه الغربي جبل شامخ يستتر به الكوكب والقمر وقت الظهر من النهار أو بعده بقليل وكان الكوكب قريبا منه وأفقه الشرقي مكشوف أولا وإلا فطلوع القمر بعد أفول الكوكب ثم أفوله قبل طلوع الشمس كما ينبىء عنه قوله تعالى: فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً أي مبتدأة في الطلوع مما لا يكاد يتصور، وقال آخر: إن القمر لم يكن حين رآه في ابتداء الطلوع. بل كان

Bunu, onun aleyhisselâm nefsini aciz görerek hakkı idrak etmede Rabbi azze ve celle'den yardım dilemesine, gelecek olanı da delilden yakīnin hasıl olmasına işaret saymaya hamletmek zâhire son derece aykırıdır; kaldı ki delilden yakīnin hasıl olmasının kavimle hüccetleşmeye engel olmadığı da söylenmiştir. Sonra Şeyhülislam'ın belirttiğine göre zâhir olan şudur: O aleyhisselâm o esnada batı tarafında, gündüzün öğle vaktinde veya az sonrasında yıldızın ve ayın arkasında gizlendiği yüksek bir dağın bulunduğu bir mekândaydı; yıldız ona yakındı ve doğu ufku da önceleri açıktı. Aksi takdirde, Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً } yani doğmaya başladığında kavlinin de hissettirdiği gibi, yıldızın batışından sonra ayın doğması, ardından da güneş doğmadan önce batması neredeyse tasavvur edilemez. Bir başkası ise şöyle demiştir: Ay, onu gördüğü esnada doğuşunun başlangıcında değildi; bilakis

وراء جبل ثم طلع منه أو في جانب آخر لا يراه وإلا فلا احتمال لأن يطلع القمر من مطلعه بعد أفول الكوكب ثم يغرب قبل طلوع الشمس انتهى.

bir dağın arkasındaydı, sonra oradan çıktı veya onu göremediği başka bir taraftaydı. Aksi takdirde, ayın doğduğu yerden yıldızın batışından sonra doğması ve ardından güneş doğmadan önce batması ihtimali yoktur, demiştir.

وأنت تعلم أن القول بوجود جبل في المغرب أو المشرق خلاف الظاهر لا سيما على قول شيخ الإسلام لأن هذا الاحتجاج كان في نواحي بابل على ما يشير إليه كلام المؤرخين وأهل الأثر وليس هناك اليوم جبل مرتفع بحيث يستتر به الكوكب وقت الظهر من النهار أو بعده بقليل، واحتمال كونه كان إذ ذاك ولم يبق بتتالي الأعوام بعيد، وكذا يقال على القول المشهور عند الناس اليوم: إن واقعة إبراهيم ﵇ كانت قريبا من حلب لأنه أيضا ليس هناك جبل شامخ كما يقوله الشيخ على أن المتبادر من البزوغ والأفول البزوع من الأفق الحقيقي لذلك الموضع والأفول عنه لا مطلق البزوغ والأفول.

Sen de bilirsin ki batıda veya doğuda bir dağın bulunduğunu söylemek zâhire aykırıdır; bilhassa Şeyhülislam'ın kavline göre; zira tarihçilerin ve eser ehlinin sözlerinin de işaret ettiği üzere bu delil getirme Bâbil civarında gerçekleşmişti ve bugün orada gündüzün öğle vaktinde veya az sonrasında yıldızın arkasında gizlenebileceği yükseklikte bir dağ yoktur. O zamanlar bulunup da geçen yıllar içinde yok olduğu ihtimali ise uzaktır. Aynı şey, bugün insanlar arasında meşhur olan: 'İbrâhim'in aleyhisselâm bu hadisesi Halep yakınlarında vaki olmuştur' görüşü için de geçerlidir; zira Şeyh'in dediği gibi orada da yüksek bir dağ yoktur. Kaldı ki doğma ve batmadan ilk akla gelen şey, mutlak doğma ve batma değil, o mekânın hakiki ufkundan doğması ve oradan batmasıdır.

وقال الشهاب: إن الذي ألجأهم إلى ما ذكر التعقيب بالفاء ويمكن أن يكون تعقيبا عرفيا مثل تزوج فولد له إشارة إلى أنه لم تمض أيام وليال بين ذلك سواء كان استدلالا أو وضعا واستدراجا لا أنه مخصوص بالثاني كما توهم على أنا لا نسلم ما ذكر إذا كان كوكبا مخصوصا وإنما يرد لو أريد جملة الكواكب أو واحد لا على التعيين فتأمل انتهى. ولا يخفى أن القول بالتعقيب العرفي والتزام أن هذا الاستدلال لم يكن في ليلة واحدة وصبيحتها هو الذي يميل إليه القلب، ودعوى إمكان طلوع القمر بعد أفول الكوكب حقيقة وقبل طلوع الشمس وأفوله قبل طلوعها لا يدعيها عارف بالهيئة في هذه الآفاق التي نحن فيها لأن امتناع ذلك عادة ولو أريد كوكب مخصوص أمر ظاهر لا سيما على ما جاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من أن رؤية القمر كانت في آخر الشهر. نعم قد يمكن ذلك في بعض البروج في عروض مخصوصة لكن بيننا وبينها مهامه فيح، ولعله لذلك أمر بالتأمل فتأمل قالَ أي على المنوال السابق هذا رَبِّي إشارة إلى الجرم المشاهد من حيث هو لا من حيث هو مسمى باسم من الأسامي فضلا عن حيثية تسميته بالشمس ولذا ذكر اسم الإشارة.

Şihâb şöyle demiştir: Onları bu açıklamaya sevk eden şey, fâ (ف) harfiyle yapılan takiptir; oysa bu, ister bir istidlal olsun ister bir faraziye ve derece derece ikna yöntemi olsun, aradan günler ve geceler geçmediğine işaret eden 'evlendi ve çocuğu oldu' misalindeki gibi örfî bir takip olabilir; vehmedildiği gibi sadece ikinci duruma mahsus değildir. Kaldı ki şayet kastedilen muayyen bir yıldız ise zikredilen hususu kabul etmeyiz; bu itiraz ancak bütün yıldızlar veya tayin edilmeksizin herhangi biri kastedilirse varit olur; iyi düşün, demiştir. Gizli değildir ki örfî takibi kabul etmek ve bu istidlalin tek bir gecede ve onun sabahında gerçekleşmediğini benimsemek kalbin daha çok meylettiği görüştür. Ayın hakikaten yıldızın batışından sonra ve güneşin doğuşundan önce doğmasının ve güneş doğmadan önce batmasının mümkün olduğu iddiasını ise içinde bulunduğumuz bu ufuklarda heyet (astronomi) ilmini bilen hiç kimse iddia edemez; zira muayyen bir yıldız kastedilse bile bunun âdeten imkânsızlığı apaçık bir husustur; bilhassa İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan gelen ayın görülmesinin ayın sonunda olduğu rivayetine göre. Evet, bu durum belirli enlemlerde bazı burçlarda mümkün olabilir; fakat bizimle orası arasında uçsuz bucaksız çöller vardır. Belki de bu sebeple düşünmeyi emretmiştir; öyleyse iyi düşün. { قالَ } önceki minval üzere: { هذا رَبِّي } “'İşte bu benim Rabbim!' dedi.” Güneş ismiyle isimlendirilmesi haysiyeti bir yana, herhangi bir isimle isimlendirilmiş olması haysiyetinden değil, bizatihi müşahede edilen cisim olması haysiyetiyle ona işaret etmiştir; bu yüzden işaret ismi müzekker getirilmiştir.

وقال أبو حيان يمكن أن يقال: إن أكثر لغة العجم لا تفرق في الضمائر ولا في الإشارة بين المذكر والمؤنث ولا علامة عندهم للتأنيث بل المؤنث والمذكر عندهم سواء فأشير في الآية إلى المؤنث بما يشار به إلى المذكر حين حكي كلام إبراهيم ﵇ وحين أخبر سبحانه عن المؤنث «ببازغة» . «وأفلت» أنث على مقتضى العربية إذ ليس ذلك بحكاية.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Şöyle denilebilir: Acemlerin dillerinin çoğunda zamirlerde ve işaret isimlerinde müzekker ile müennes birbirinden ayırt edilmez ve onlarda müenneslik alameti bulunmaz; bilakis onlarda müennes ile müzekker eşittir. Bu sebeple İbrâhim'in aleyhisselâm sözü nakledilirken müennese, müzekkere işaret edilen lafızla işaret edilmiş; Allah Teâlâ müennesi «ببازغة» ve «أفلت» lafızlarıyla haber verdiğinde ise bu bir hikâye (nakil) olmadığı için Arapçanın gereğine göre müennes kılınmıştır.

وتعقب بأن هذا إنما يظهر لو حكي كلامهم بعينه في لغتهم أما إذا عبر عنه بلغة العرب فالمعتبر حكم لغة العرب، وقد صرح غير واحد بأن العبرة في التذكير والتأنيث بالحكاية لا المحكي ألا ترى أنه لو قال أحد: الكوكب النهاري طلع فحكيته بمعناه وقلت: الشمس طلعت لم يكن لك ترك التأنيث بغير تأويل لما وقع في عبارته، وإذا تتبعت ما وقع في النظم الكريم رأيته إنما يراعى فيه الحكاية على أن القول بأن محاورة إبراهيم ﵇ كانت بالعجمية دون العربية مبني على أن إسماعيل ﵇ أول من تكلم بالعربية والصحيح خلافه.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum ancak onların kelamı kendi dilleriyle aynen nakledilirse ortaya çıkar; fakat Arap diliyle ifade edildiğinde muteber olan Arap dilinin kuralıdır. Pek çok âlim, müzekkerlik ve müenneslikte itibarın hikâye edilene (nakledilen söze) değil, hikâyeye (nakleden ifadeye) olduğunu açıkça belirtmiştir. Görmez misin ki bir kimse: 'Gündüz yıldızı doğdu' dese, sen de onun sözünü manasıyla hikâye edip: 'Güneş doğdu' desen, onun ifadesinde geçen durum sebebiyle bir tevil olmaksızın müennesliği terk etmen caiz olmaz. Kur'an-ı Kerîm'in nazmında geçenleri incelersen, onda ancak hikâyenin gözetildiğini görürsün. Kaldı ki İbrâhim'in aleyhisselâm muhaveresinin Arapça değil de Acemce olduğu iddiası, Arapça ilk konuşanın İsmâil aleyhisselâm olduğu kabulüne dayanır; oysa sahih olan bunun aksidir.

وقيل: التذكير لتذكير الخبر وقد صرحوا في الضمير واسم الإشارة مثله أن رعاية الخبر فيه أولى من رعاية المرجع لأنه مناط الفائدة في الكلام وما مضى فات، وفي الكشاف بعد جعل التذكير لتذكير الخبر وكان اختيار هذه الطريقة واجبا لصيانة الرب عن شبهة التأنيث ألا تراهم قالوا في صفة الله تعالى: علام ولم يقولوا علامة وإن كان العلامة أبلغ احترازا من علامة التأنيث، واعترض عليه بأن هذا في الرب الحقيقي مسلم وما هنا ليس كذلك. وأجيب بأن ذلك على تقدير أن يكون مسترشدا ظاهر، والمراد على المسلك الآخر إظهار صون الرب ليستدرجهم إذ لو حقر بوجه ما

Denildi ki: İşaret isminin müzekker kılınması, haberin müzekker olması sebebiyledir. Nitekim zamirde ve onun gibi olan işaret isminde haberin gözetilmesinin merciin gözetilmesinden daha evla olduğunu açıkça ifade etmişlerdir; zira kelamdaki faydanın dayanağı haberdir, geçen ise geçmiştir. Keşşâf'ta müzekkerliğin haberin müzekkerliğine bağlanmasından sonra şöyle denilmiştir: Rab kelimesini müenneslik şüphesinden korumak için bu yolun seçilmesi vacipti. Görmez misin ki Allah Teâlâ'nın sıfatında müenneslik alametinden sakınmak için mübalağa ifade etse de 'allâme' demeyip 'allâm' demişlerdir. Buna, söz konusu durumun hakiki Rab hakkında kabul edildiği, buradakinin ise öyle olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, onun hakikati arayan (müsterşid) biri olduğu takdirde açıktır; diğer yaklaşıma göre ise maksat, onları ikna etmek için Rabbin tenzihini ortaya koymaktır; zira şayet bir yönden küçük düşürülseydi

كان سببا لعدم إصغائهم، وقوله تعالى: هذا أَكْبَرُ تأكيد لما رامه ﵊ من إظهار النصفة مع إشارة خفية- كما قيل- إلى فساد دينهم من جهة أخرى ببيان أن الأكبر أحق بالربوبية من الأصغر، وكون الشمس أكبر مما قبلها مما لا خفاء فيه، والآثار في مقدار جرمها مختلفة. والذي عليه محققو أهل الهيئة أنها مائة وستة وستون مثلا وربع وثمن مثل الأرض وستة آلاف وستمائة وأربعة وأربعون مثلا وثلثا مثل للقمر، وذكروا أن الأرض تسعة وثلاثون مثلا وخمس وعشر مثل للقمر، وتحقيق ذلك في شرح مختصر الهيئة للبرجندي فَلَمَّا أَفَلَتْ كما أفل ما قبلها قالَ لقومه صادحا بالحق بين ظهرانيهم: يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ أي من إشراككم أو من الذي تشركونه من الاجرام المحدثة المتغيرة من حال إلى أخرى المسخرة لمحدثها، وإنما احتج ﵇ بالأفول دون البزوغ مع أنه أيضا انتقال قيل لتعدد دلالته لأنه انتقال مع احتجاب والأول حركة وهي حادثة فيلزم حدوث محلها، والثاني اختفاء يستتبع إمكان موصوفه ولا كذلك البزوغ لأنه وإن كان انتقالا مع البروز لكن ليس للثاني مدخل في الاستدلال.

bu durum onların dinlememesine sebep olurdu. Allah Teâlâ'nın { هذا أَكْبَرُ } “'Bu daha büyük!'” kavli, onun aleyhisselâm insaflı davranma gayretini teyit etmekte ve -denildiği gibi- daha büyüğün rabliğe daha küçük olandan daha layık olduğunu beyan ederek onların dinlerinin batıllığına başka bir cihetten ince bir işaret taşımaktadır. Güneşin kendisinden öncekilerden daha büyük olduğu hususu ise gizli değildir; onun cisminin büyüklüğü hakkındaki rivayetler farklıdır. Heyet (astronomi) ehlinin muhakkiklerine göre güneş, yeryüzünün yüz altmış altı katı ile sekizde biri ve dörtte biri kadardır; ayın ise altı bin altı yüz kırk dört katı ile üçte ikisi kadardır. Yeryüzünün ise ayın otuz dokuz katı ile onda biri ve beşte biri kadar olduğunu zikretmişlerdir. Bunun tahkiki el-Bircendî'nin Şerhu Muhtasari'l-Hey'e adlı eserindedir. { فَلَمَّا أَفَلَتْ } kendisinden öncekilerin battığı gibi o da batınca, { قالَ } hakkı onların arasında açıkça haykırarak kavmine şöyle dedi: { يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım.'” Yani sizin şirk koşmanızdan yahut sonradan yaratılmış, halden hale değişen ve kendisini yaratanın emrine boyun eğmiş olan ortak koştuğunuz cisimlerden uzağım. O da bir intikal olduğu halde onun aleyhisselâm doğuşla değil de batışla delil getirmesi -söylendiğine göre- delaletinin çok yönlü olması sebebiyledir; zira ufûl, gizlenmeyle birlikte olan bir intikaldir; birincisi harekettir ve hâdistir, dolayısıyla mahallinin de hâdis olmasını gerektirir; ikincisi ise gizlenmedir ve mevsufunun mümkün varlık olmasını intaç eder. Doğuş ise böyle değildir; zira o ortaya çıkışla birlikte bir intikal olsa da bu ikincisinin istidlalde bir tesiri yoktur.

واعترض بأن البزوغ أيضا انتقال مع احتجاب لأن الاحتجاب في الأول لا حق وفي الثاني سابق، وكونه ﵇ رأى الكوكب الذي يعبدونه في وسط السماء- كما قيل- ولم يشاهد بزوغه فإنما يصير نكتة في الكوكب دون القمر والشمس إلا أن يقال بترجح الأفول بعمومه بخلاف البزوغ.

Buna, doğuşun da gizlenmeyle birlikte olan bir intikal olduğu, zira gizlenmenin ilkinde sonra, ikincisinde ise önce gerçekleştiği söylenerek itiraz edilmiştir. Onun aleyhisselâm -denildiği gibi- taptıkları yıldızı göğün ortasında gördüğü ve doğuşuna şahit olmadığı hususu ise ay ve güneş için değil, sadece yıldız için bir nüktedir; meğerki batışın umûmîliği sebebiyle doğuşa tercih edildiği söylensin.

والأولى ما قيل: إن ترتيب هذا الحكم ونظيريه على الأفول دون البزوغ والظهور من ضروريات سوق الاحتجاج على هذا المساق الحكيم فإن كلّا منهما وإن كان في نفسه انتقالا منافيا لاستحقاق معروضه للربوبية قطعا لكن لما كان الأول حالة موجبة لظهور الآثار والأحكام ملائمة لتوهم الاستحقاق في الجملة رتب عليه الحكم الأول أعني هذا ربي على الطريقة المذكورة، وحيث كان الثاني حالة مقتضية لانطماس الآثار وبطلان الأحكام المنافيين للاستحقاق المذكور منافاة بينة يكاد يعترف بها كل مكابر عنيد رتب عليها ما رتب انتهى.

En uygun olanı ise şöyle denilmesidir: Bu hükmün ve benzerlerinin doğuş ve ortaya çıkışa değil de batışa bağlanması, hüccetin bu hikmetli üslup üzere sevk edilmesinin zaruretlerindendir. Zira her ikisi de kendi nefsinde rabliğe müstahak olmaya kesinlikle zıt bir intikal olsa da, birincisi eserlerin ve hükümlerin zuhurunu gerektiren ve bir ölçüde rablik vehmine uygun düşen bir hal olduğu için, zikredilen yöntem üzere birinci hüküm yani { هذا رَبِّي } buna bağlanmıştır. İkincisi ise zikredilen istihkaka açıkça zıt olan eserlerin silinmesini ve hükümlerin iptalini gerektiren bir hal olduğu ve bunu neredeyse her inatçı inkârcı bile itiraf edeceği için, bağlanan hüküm de buna bağlanmıştır.

وبمعنى هذا ما قاله الإمام في وجه الاستدلال بالأفول من أن دلالته على المقصود ظاهرة يعرفها كل أحد، فإن الآفل يزول سلطانه وقت الأفول، ونقل عن بعض المحققين أن الهوي في حضيض الإمكان أفول وأحسن الكلام ما يحصل فيه حصة الخواص وحصة الأوساط وحصة العوام فالخواص يفهمون من الأفول الإمكان وكل ممكن محتاج والمحتاج لا يكون مقطعا للحاجة فلا بد من الانتهاء إلى ما يكون منزها عن الإمكان حتى تنقطع الحاجات بسبب وجوده كما قال سبحانه: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النجم: ٤٢] وأما الأوساط فهم يفهمون من الأفول مطلق الحركة وكل متحرك محدث وكل محدث فهو محتاج إلى القديم القادر فلا يكون الآفل إلها بل الإله هو الذي احتاج إليه ذلك الآفل، وأما العوام فإنهم يفهمون من الأفول الغروب وهم يشاهدون أن كل كوكب يقرب من الأفول والغروب فإنه يزول نوره وينتقص ضوءه ويذهب سلطانه ويصير كالمعزول ومن كان كذلك لم يصلح للإلهية ثم قال: فكلمة لا أحب الآفلين مشتملة على نصيب المقربين وأصحاب اليمين وأصحاب الشمال فكانت أكمل الدلائل وأفضل البراهين، وهناك أيضا دقيقة أخرى وهو أنه ﵇ إنما كان يناظرهم وهم كانوا منجمين ومذهب أهل النجوم أن الكوكب إذا كان في الربع الشرقي وكان صاعدا إلى وسط السماء كان قويا عظيم التأثير. أما إذا كان غريبا وقريبا من الأفول فإنه يكون ضعيف الأثر قليل القوة فنبه بهذه الدقيقة على أن الإله هو الذي لا تتغير قدرته إلى العجز وكماله إلى النقصان، ومذهبكم أن الكوكب حال كونه في الربع الغربي يكون ضعيف القوة ناقص التأثير عاجزا عن التدبير وذلك يدل على القدح في إلهيته.

İmam'ın ufûl ile istidlal etme ciheti hakkında söylediği şu söz de bu manadadır: Ufûlün maksada delaleti apaçıktır ve bunu herkes bilir; zira batan varlığın saltanatı batış vaktinde zeval bulur. Bazı muhakkiklerden imkân çukuruna düşmenin de bir ufûl (batış) olduğu nakledilmiştir; kelamın en güzeli ise havas, avam ve orta tabakanın her birinin payını aldığı kelamdır. Havas, batmaktan imkânı anlar; her mümkün muhtaçtır, muhtaç olan ise ihtiyacın son bulacağı merci olamaz. Dolayısıyla varlığı sebebiyle ihtiyaçların son bulacağı ve imkândan münezzeh olan bir zâtta nihayete ermek şarttır; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Şüphesiz en son varış Rabbinedir” buyurmuştur. Orta tabaka ise batmaktan mutlak hareketi anlar; her hareket eden hâdistir ve her hâdis, ezelî ve kâdir olan bir Yaratıcıya muhtaçtır. Dolayısıyla batan varlık ilah olamaz, bilakis ilah o batanın kendisine muhtaç olduğu zâttır. Avam ise batmaktan gurûbu (gözden kaybolmayı) anlar; onlar batmaya ve gurûba yaklaşan her yıldızın nurunun zeval bulduğunu, ışığının azaldığını, saltanatının gittiğini ve adeta azledilmiş gibi olduğunu müşahede ederler; bu halde olan biri ise ilahlığa elverişli değildir. Sonra şöyle dedi: { لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } sözü mukarreblerin, ashâb-ı yemînin ve ashâb-ı şimâlin payını ihtiva etmektedir; dolayısıyla delillerin en kâmili ve bürhanların en faziletlisidir. Burada bir başka incelik daha vardır: O aleyhisselâm onlarla münazara ediyordu ve onlar müneccim idiler. Müneccimlerin mezhebine göre yıldız doğu çeyreğinde bulunup göğün ortasına doğru yükseldiğinde güçlü ve büyük tesirli olur; batıda ve batmaya yakın olduğunda ise tesiri zayıf ve gücü az olur. Bu incelikle o, ilahın kudreti acziyete ve kemali noksanlığa dönüşmeyen zât olduğuna dikkat çekmiştir; oysa sizin mezhebinize göre yıldız batı çeyreğinde iken gücü zayıf, tesiri noksan ve tedbirden acizdir; bu da onun ilahlığına halel getirir.

ويظهر من هذا أن للأفول على قول المنجمين مزيد خاصية في كونه موجبا للقدح في إلهيته، ولا يخفى أن فهم الهوى في حضيض الإمكان من فَلَمَّا أَفَلَ في هذه الآية مما لا يكاد يسلم، وكون المراد فلما تحقق إمكانه لظهور أمارات ذلك من الجسمية والتحيز مثلا قال إلخ لا يخفى ما فيه، نعم فهم هذا المعنى من لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ ربما يحتمل على بعد، ونقل عن حجة الإسلام الغزالي أنه حمل الكوكب على النفس الحيوانية التي لكل كوكب والقمر على النفس الناطقة التي لكل فلك، والشمس على العقل المجرد الذي لكل فلك، وعن بعضهم أنه حمل الكوكب على الحس، والقمر على الخيال والوهم والشمس على العقل، والمراد أن هذه القوى المدركة قاصرة متناهية القوة ومدبر العالم مستولي عليها قاهر لها وهو خلاف الظاهر أيضا، وسيأتي إن شاء الله تعالى في باب الإشارة نظير ذلك، وإنما لم يقتصر ﵇ في الاحتجاج على قومه بأفول الشمس مع أنه يلزم من امتناع صفة الربوبية فيها لذلك امتناعها في غيرها من باب أولى.

Bundan anlaşılmaktadır ki müneccimlerin kavline göre ufûlün onun ilahlığını cerhetmede ilave bir hususiyeti vardır. Bu ayetteki { فَلَمَّا أَفَلَ } kavlinden imkân çukuruna düşüşün anlaşılmasının neredeyse kabul edilemez olduğu gizli değildir; maksadın 'cisimlik ve mekân tutma gibi alametlerin zuhuruyla onun imkânı tahakkuk edince şöyle dedi...' şeklinde olması da taşıdığı zorlama bakımından ortadadır. Evet, bu mananın { لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } sözünden anlaşılması uzak bir ihtimalle de olsa mümkündür. Hüccetü'l-İslâm Gazzâlî'den, yıldızı her yıldıza ait hayvani nefse, ayı her feleğe ait nâtık nefse, güneşi ise her feleğe ait mücerret akla hamlettiği nakledilmiştir. Bazılarından da yıldızı duyulara, ayı hayal ve vehme, güneşi ise akla hamlettiği nakledilmiştir; maksat, bu idrak edici güçlerin yetersiz ve sınırlı kuvvete sahip olduğu, âlemin müdebbirinin ise onlara galip ve onları kahredici olduğudur; ancak bu da zâhire aykırıdır. İnşâallahu teâlâ işaretler babında bunun benzeri gelecektir. Onun aleyhisselâm kavmine karşı hüccet getirmede sadece güneşin batışıyla yetinmemesi -oysa bununla onda rablik vasfının imkânsız kılınmasından başkalarında evleviyetle imkânsız kılınması gerekir-

وفيه أيضا رعاية الإيجاز والاختصار ترقيا من الأدون إلى الأعلى مبالغة في التقرير والبيان على ما هو اللائق بذلك المقام ولم يحتج عليهم بالجسمية والتحيز ونحوهما مما يدركه الرائي عند الرؤية في أمارات الحدوث والإمكان اختيارا لما هو أوضح من ذلك في الدلالة وأتم، ثم إنه ﵇ لما تبرأ منه توجه إلى مبدع هذه المصنوعات وموجدها فقال: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ أي أوجد وأنشأ السَّماواتِ التي هذه الأجرام من أجزائها وَالْأَرْضَ التي تلك الأصنام من أجزائها حَنِيفاً أي مائلا عن الأديان الباطلة والعقائد الزائغة كلها وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ أصلا في شيء من الأقوال والأفعال، والمراد من توجيه الوجه للذي فطر إلخ قصده سبحانه بالعبادة.

o makama yakışır şekilde takrir ve beyanda mübalağa kastedilerek, aşağı olandan yukarı olana doğru tedricî bir yükselişle icaz ve ihtisarı gözetmek içindir. Gören kimsenin görme anında hudûs ve imkân alametlerinden idrak ettiği cisimlik, mekân tutma ve benzeri hususlarla onlara karşı delil getirmeyip, delaleti daha açık ve daha tam olanı tercih etmiştir. Sonra o aleyhisselâm ondan teberrî edince (uzaklaşınca), bu sanat eserlerinin yaratıcısına ve var edicisine yönelerek şöyle dedi: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ } “Şüphesiz ben yüzümü, yoktan var eden Zât'a çevirdim;” yani bu cisimlerin parçalarından olduğu { السَّماواتِ } “gökleri” ve o putların parçalarından olduğu { وَالْأَرْضَ } “yeri” [yaratan Zât'a], { حَنِيفاً } “dosdoğru olarak”, yani batıl dinlerin ve sapık inançların tamamından yüz çevirerek [çevirdim]; { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve ben müşriklerden değilim”, ne sözde ne de amelde hiçbir şekilde asla onlardan değilim. Yüzü yaratan Zât'a çevirmekten maksat, ibadetle yalnızca O'nu kastetmektir.

وقال الإمام: المراد وجهت عبادتي وطاعتي، وسبب جواز هذا الجواز أن من كان مطيعا لغيره منقادا لأمره فإنه يتوجه بوجهه إليه فجعل توجه الوجه إليه كناية عن الطاعة، والظاهر أن اللام صلة وجه. وفي الصحاح وجهت وجهي لله وتوجهت نحوك وإليك، وظاهره التفرقة بين وجه وتوجه باستعمال الأول باللام والثاني بإلى، وعليه وجه اللام هنا دون إلى ظاهر، وليس في القاموس تعرض لهذا الفرق. وادعى الإمام أنه حيث كان المعنى توجيه وجه القلب إلى خدمته تعالى وطاعته لأجل عبوديته لا توجه القلب إليه جل شأنه لأنه متعال عن الحيز والجهة تركت إلى واكتفى باللام فتركها. والاكتفاء باللام هاهنا دليل ظاهر على كون المعبود متعاليا عن الحيز والجهة وفي القلب من ذلك شيء. فإن قيل: إن قصارى ما يدل عليه الدليل أن الكوكب والشمس والقمر لا يصلح شيء منها للربوبية والألوهية ولا يلزم من هذا القدر نفي الشرك مطلقا وإثبات التوحيد فلم جزم ﵇ بإثبات التوحيد ونفي الشرك بعد إقامة ذلك الدليل، فالجواب بأن القوم كانوا مساعدين على نفي سائر الشركاء وإنما نازعوا في هذه الصورة المعينة فلما ثبت بالدليل على أن هذه الأشياء ليست أربابا ولا آلهة وثبت بالاتفاق نفي غيرها لا جرم حصل الجزم بنفي الشركاء على الإطلاق. ثم إن المشهور أن هذا الاستدلال من أول ضروب الشكل الثاني.

İmam şöyle demiştir: Maksat, ibadetimi ve itaatimi [O'na] yönelttim demektir. Bu ifadenin caiz oluşunun sebebi, başkasına itaat eden ve emrine boyun eğen kimsenin yüzünü ona çevirmesidir; bu sebeple yüzün O'na çevrilmesi itaatten kinaye kılınmıştır. Zâhir olan, lâm harfinin 'veccehtü' fiilinin sılası olmasıdır. Sıhâh'ta: 'Yüzümü Allah'a çevirdim (veccehtü vechî lillâh)' ve 'sana doğru yöneldim (teveccehtü nahveke ve ileyke)' denilir; bunun zâhiri 'veccehe' ile 'teveccehe' fiilleri arasında fark gözetilmesidir; zira birincisi lâm ile ikincisi ilâ ile kullanılır. Buna göre burada ilâ yerine lâm kullanılmasının gerekçesi açıktır; el-Kāmûs'ta ise bu farka değinilmemiştir. İmam, mana şanı yüce olan Allah'ın mekândan ve cihetten münezzeh olması sebebiyle kalbin bizatihi O'na yönelmesi değil, kulluğu gereği kalbin yüzünün O'nun hizmetine ve itaatine çevrilmesi olduğundan 'ilâ'nın terk edilip lâm ile yetinildiğini iddia etmiştir. Burada 'ilâ'nın terk edilip lâm ile yetinilmesi, Mabud'un mekândan ve cihetten münezzeh olduğuna dair açık bir delildir; ancak kalpte buna dair bir tereddüt vardır. Şayet: 'Delilin gösterdiği nihai husus yıldız, güneş ve aydan hiçbirinin rabliğe ve ilahlığa elverişli olmadığıdır; bu kadardan şirkin mutlak olarak nefyi ve tevhidin ispatı gerekmez; o halde o aleyhisselâm bu delili ikame ettikten sonra tevhidin ispatını ve şirkin nefyini nasıl kesin bir dille ifade etmiştir?' denilirse; cevaben denir ki: Kavim diğer ortakların nefyini zaten kabul ediyordu, sadece bu muayyen suret üzerinde münazaa ediyorlardı. Delille bu şeylerin rab ve ilah olmadıkları sabit olunca ve diğerlerinin yokluğu da ittifakla bilindiğinden, elbette ortakların mutlak olarak nefyi hususunda kesinlik hasıl oldu. Sonra meşhur olan husus, bu istidlalin ikinci şeklin birinci darbından olduğudur.

والشخصية عندهم في حكم الكلية كأنه قيل: هذا أو القمر أو هذه أفل أو أفلت ولا شيء من الإله بآفل أو ربي ليس بآفل ينتج هذا أو القمر أو هذه ليس بإله أو ليس بربي. أما الصغرى فهي كالمصرح بها في قوله تعالى: فَلَمَّا أَفَلَتْ في الموضعين، وقوله سبحانه: فَلَمَّا أَفَلَ في الأخير، وأما الكبرى فمأخوذة من قوله تعالى: لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ لأنه يشير إلى قياس. وهو كل آفل لا يستحق العبودية. وكل من لا يستحق العبودية فلبس بإله ينتج من الأول كل آفل ليس بإله، ويستلزم لا شيء من الآفل بإله لاستلزام الموجبة المعدولة السالبة المحصلة. ويصح جعل

Onlara göre şahsî önerme küllî hükmündedir; sanki şöyle denilmiştir: Bu veya ay yahut bu [güneş] battı; hiçbir ilah batan değildir veya Rabbim batan değildir; buradan 'bu veya ay yahut bu ilah değildir veya Rabbim değildir' neticesi çıkar. Küçük önermeye (sugrâ) gelince, Allah Teâlâ'nın iki yerdeki { فَلَمَّا أَفَلَتْ } ve sondaki { فَلَمَّا أَفَلَ } kavlinde adeta açıkça ifade edilmiştir. Büyük önerme (kübrâ) ise Allah Teâlâ'nın { لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } kavlinden alınmıştır; zira o bir kıyasa işaret etmektedir: 'Her batan ibadete layık değildir. İbadete layık olmayan hiç kimse de ilah değildir.' Birinci şekilden: 'Her batan ilah değildir' neticesi çıkar; bu da 'Hiçbir batan ilah değildir' önermesini gerektirir; zira madûle-i mûcebe, muhassala-i sâlibeyi gerektirir.

الكبرى ابتداء سالبة فينتج ما ذكر وينعكس إلى لا شيء من الإله بآفل، وهي إحدى الكبريين. ويعلم من هذا بأدنى التفات كيفية أخذ الكبرى الثانية.

Büyük önermeyi baştan sâlibe (olumsuz) kılmak da sahihtir; böylece zikredilen netice çıkar ve 'Hiçbir ilah batan değildir' şeklinde akseder ki bu da iki büyük önermeden biridir. En küçük bir dikkatle ikinci büyük önermenin nasıl alınacağı da bundan anlaşılır.

وقال الملوي: الأحسن أن يقال إن قوله تعالى: لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ يتضمن قضية وهي لا شيء من الآفل يستحق العبودية فتجعل كبرى لصغرى ضرورية وهي الإله المستحق للعبودية ينتج لا شيء من الإله بآفل القمر وإذا ضمت هذه النتيجة إلى القضية السابقة وهي هذا آفل ونحوه أنتج من الثاني هذا ليس بإله أو لا شيء من القمر بإله، وإن ضممت عكسها المستوي إليها أنتج من الأول المطلوب بعينه فلا يتعين الثاني في الآية بل الأول مأخوذ منها أيضا اهـ. فتأمل فيه ولا تغفل.

Müllevî şöyle demiştir: En güzeli şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ'nın { لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } kavli: 'Batan hiçbir şey ibadete layık değildir' şeklinde bir önermeyi tazammun eder; bu da 'İlah ibadete layık olandır' şeklindeki zarurî küçük önermeye büyük önerme yapılır; buradan 'Ay gibi batan hiçbir şey ilah değildir' neticesi çıkar. Bu netice önceki 'Bu batandır' ve benzeri önermeye eklendiğinde, ikinci şekilden 'Bu ilah değildir' veya 'Aydan hiçbir şey ilah değildir' neticesi çıkar. Şayet onun aks-i müstevîsini eklersen, birinci şekilden bizzat matlup olan neticeyi verir. Dolayısıyla ayette sadece ikinci şekil taayyün etmez, bilakis birinci şekil de ondan çıkarılır. Bu hususu iyi düşün ve gaflete düşme.

وَحاجَّهُ قَوْمُهُ أي خاصموه- كما قال الربيع- أو شرعوا في مغالبته في أمر التوحيد تارة بإيراد أدلة فاسدة واقعة في حضيض التقليد وأخرى بالتخويف والتهديد قالَ منكرا عليهم محاجتهم له ﵇ مع قصورهم عن تلك المرتبة وعزة المطلب وقوة الخصم ووضوح الحق أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ أي في شأنه تعالى ووحدانيته سبحانه. وقرأ نافع وابن عامر في رواية ابن ذكوان بتخفيف النون ففيه حذف إحدى النونين.

{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } Rebî'in belirttiği gibi: Kavmi onunla münakaşa etti; yahut tevhid konusunda kimi zaman taklit çukuruna düşmüş batıl deliller getirerek, kimi zaman da korkutarak ve tehdit ederek ona üstün gelmeye giriştiler. [İbrâhim] onların o mertebeden noksan olmalarına, matlubun yüceliğine, hasmın gücüne ve hakkın apaçıklığına rağmen kendisiyle aleyhisselâm tartışmalarını inkâr ederek: { قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “'Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?' dedi;” yani O'nun şanı ve birliği hakkında. Nâfi' ve İbn Zekvân rivayetiyle İbn Âmir nun harfini şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır; buna göre iki nundan biri hazfedilmiştir.

واختلف في أيهما المحذوفة. فقيل: نون الرفع وهو مذهب سيبويه. ورجح بأن الحاجة دعت إلى نون مكسورة من أجل الياء ونون الرفع لا تكسر. وبأنه جاء حذفها كما في قوله:

Hazfedilenin hangisi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Denildi ki: Hazfedilen irap (ref) nunudur; bu Sîbeveyh'in mezhebidir. Yâ harfi sebebiyle kesreli bir nuna ihtiyaç duyulması ve ref nununun kesrelenememesiyle ve şairin şu sözünde olduğu gibi onun hazfedilebilmesiyle bu görüş tercih edilmiştir:

كل له نية في بغض صاحبه ... بنعمة الله نقليكم وتقلونا

'Herkesin arkadaşına buğzetmekte bir niyeti vardır... Allah'ın nimetiyle biz size buğzederiz, siz de bize buğzedersiniz.'

أراد تقلوننا والنون الثانية هنا ليست وقاية بل هي من الضمير وحذف بعض الضمير لا يجوز وبأنها نائبة عن الضمة وهي قد تحذف تخفيفا كما في قراءة أبي عمرو ينصركم ويشعركم ويأمركم. وقيل نون الوقاية وهو مذهب الأخفش، ورجح بأنها الزائدة التي حصل بها الثقل. وقوله تعالى: وَقَدْ هَدانِ في موضع الحال من ضمير المتكلم مؤكدة للإنكار. فإن كونه ﵊ مهديا من جهة الله تعالى ومؤيدا من عنده سبحانه مما يوجب الكف عن محاجته ﷺ وعدم المبالاة بها والالتفات إليها إذا وقعت. قيل: والمراد وقد هدان إلى إقامة الدليل عليكم بوحدانيته عز شأنه، وقيل هدان إلى الحق بعد ما سلكت طريقتكم بالفرض والتقدير وتبين بطلانها تبينا تاما كما شاهدتموه، وعلى القولين لا يقتضي سبق ضلال له ﵊ وجهل بمعرفة ربه جل وعلا. وهَدانِ يرسم- كما قال الأجهوري- بلا ياء.

Burada şair 'teklevnenâ' (تقلوننا) demek istemiştir; buradaki ikinci nun vikaye nunu değil zamirdendir ve zamirin bir kısmının hazfi caiz değildir; ayrıca ref nunu dammenin naibidir ve Ebû Amr'ın 'yensurkum', 'yeş'urkum' ve 'ye'murkum' kıraatinde olduğu gibi bazen hafifletmek için hazfedilebilir. Denildi ki: Hazfedilen vikaye nunudur; bu da Ahfeş'in mezhebidir ve ağırlığın kendisiyle hasıl olduğu zâit nun olması hasebiyle tercih edilmiştir. Allah Teâlâ'nın { وَقَدْ هَدانِ } “Oysa O beni doğru yola eriştirmiştir” kavli, mütekellim zamirinden hâl konumunda olup inkârı pekiştirmektedir. Zira onun aleyhisselâm Allah Teâlâ tarafından hidayete erdirilmiş ve O'nun katından desteklenmiş olması, kendisiyle sallallâhu aleyhi ve sellem tartışmaktan vazgeçmeyi, bu vaki olduğunda da ona aldırış etmeyip iltifat etmemeyi gerektirir. Denildi ki: Maksat, şanı yüce olan Allah'ın birliğine dair size karşı delil ikame etmeye beni iletmişken, demektir. Denildi ki: Farazî ve takdirî olarak sizin yolunuzu izleyip, sizin de müşahede ettiğiniz üzere onun batıllığı tastamam ortaya çıktıktan sonra beni hakka iletmişken, demektir. Her iki kavle göre de onun aleyhisselâm daha önce bir sapıklık içinde bulunmuş olmasını ve Rabbini tanımada bir cehaletinin geçmiş olmasını gerektirmez. Üchûrî'nin belirttiği gibi { هَدانِ } kelimesi [Mushaf'ta] yâ harfi olmaksızın yazılır.

وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ جواب كما روي عن ابن جريج عما خوفوه ﵇ من إصابة مكروه من جهة معبودهم الباطل كما قال لهود ﵇ قومه إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ [هود: ٥٤] وهذا التخويف قيل: كان على ترك عبادة ما يعبدونه، وقيل: بل على الاستخفاف به واحتقاره بنحو الكسر والتنقيص. وقيل:

{ وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ } “O'na ortak koştuklarınızdan korkmam”; İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre bu, kavminin Hûd'a aleyhisselâm: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz sadece 'İlahlarımızdan biri seni fena çarpmış' deriz” dedikleri gibi, batıl mabutları tarafından ona aleyhisselâm bir kötülük isabet edeceği yönündeki korkutmalarına verilmiş bir cevaptır. Bu korkutmanın, taptıkları şeylere ibadeti terk etmesi üzerine olduğu söylendiği gibi; kırma ve noksanlaştırma gibi yollarla onu tahkir edip hafife alması üzerine olduğu da söylenmiştir. Denildi ki:

ولعل ذلك حين فعل بآلهتهم ما فعل مما قص الله تعالى علينا، وفي بعض الآثار أنه ﵇ لما شب وكبر جعل آزر يصنع الأصنام فيعطيها له ليبيعها فيذهب وينادي من يشتري ما يضره ولا ينفعه فلا يشتريها أحد فإذا بارت ذهب بها إلى نهر وضرب فيه رؤوسها وقال لها اشربي استهزاء بقومه حتى فشا فيهم استهزاؤه فجادلوه حينئذ وخوفوه. وما موصولة اسمية حذف عائدها، والضمير المجرور لله تعالى أي لا أخاف الذي تشركونه به سبحانه. وجوز أن يكون عائدا إلى الموصول والباء سببية. أي الذي تشركون بسببه، وأن تكون نكرة موصوفة وأن تكون مصدرية.

Bu korkutma belki de Allah Teâlâ'nın bize kıssa ettiği üzere onların ilahlarına yaptığı şeyi yaptığı zaman vaki olmuştur. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre o aleyhisselâm büyüyüp serpilince Âzer putlar yapar, satması için ona verirdi; o da gidip: 'Kendisine zarar veren ve fayda vermeyen şeyi kim satın alır?' diye seslenirdi; kimse de onları satın almazdı. Satılmayıp elinde kalınca onları bir nehre götürür, başlarını suya daldırır ve kavmiyle istihza ederek: 'İçin!' derdi. Hatta kavmi arasında bu istihzası yayılınca, onunla tartıştılar ve onu korkuttular. Buradaki 'mâ' (ما) ismi mevsuldür ve sılasındaki ait zamiri hazfedilmiştir; mecrur zamir ise Allah Teâlâ'ya aittir; yani: O'na ortak koştuğunuz şeyden korkmam. Zamirin mevsule dönmesi ve bâ harfinin sebebiyye olması da caiz görülmüştür; yani: Kendisi sebebiyle şirk koştuğunuz şeyden [korkmam]. 'Mâ'nın sıfatlanmış nekire olması yahut masdariyye olması da caiz görülmüştür.

وقوله تعالى: إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً بتقدير الوقت عند غير واحد غير مستثنى من أعم الأوقات استثناء

Allah Teâlâ'nın { إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً } “Meğerki Rabbim bir şey dilemiş olsun” kavli, pek çok âlime göre vakit takdiriyle en umûmî vakitlerden müstesna kılınmış bir istisnâ-i

مفرغا. وقال بعضهم: إن المصدر منصوب على الظرفية من غير تقدير وقت، ومنع ذلك ابن الأنباري مفرقا بين المصدر الصريح فيجوز نصبه على الظرفية وغير الصريح فلا يجوز فيه ذلك. وابن جني لا يفرق بين الصريح وغيره ويجوز ذلك فيهما على السواء، والاستثناء متصل في رأي. وشَيْئاً مفعول به أو مفعول مطلق أي لا أخاف ما تشركون به في وقت من الأوقات إلا في وقت مشيئته تعالى شيئا من إصابة مكروه لي من جهتها أو شيئا من مشيئته تعالى إصابة مكروه لي من جهتها وذلك إنما هو من جهته تعالى من غير دخل لآلهتكم في إيجاده وإحداثه. وجوز بعضهم أن يكون الاستثناء منقطعا على معنى ولكن أخاف أن يشأ ربي خوفي ما أشركتم به، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵇ إشارة إلى أن مشيئته تلك إن وقعت غير خالية عن مصلحة تعود إليه بالتربية أو إظهار منه ﵊ لانقياده لحكمه ﷾ واستسلام لأمره واعتراف بكونه تحت ملكوته وربوبيته تعالى.

müferrağdır. Bazıları ise masdarın bir vakit takdiri olmaksızın zarfiyyet üzere mansup olduğunu söylemiştir; İbnü'l-Enbârî ise sarih masdar ile gayr-ı sarih masdar arasında fark gözeterek sarih masdarın zarfiyyet üzere mansup kılınmasını caiz görüp gayr-ı sarih masdarda bunu caiz görmeyerek buna engel olmuştur. İbn Cinnî ise sarih olanla olmayanı birbirinden ayırmaz ve her ikisinde de bunu eşit olarak caiz görür; bir görüşe göre istisna muttasıldır. { شَيْئاً } kelimesi mef'ûlün bih yahut mef'ûl-i mutlaktır; yani: Onların tarafından bana bir kötülüğün isabet etmesini Allah Teâlâ'nın dilediği vakit yahut onların tarafından bana bir kötülüğün isabet etmesine dair Allah Teâlâ'nın bir meşîetinin bulunduğu an müstesna, hiçbir vakitte O'na ortak koştuklarınızdan korkmam; bu da ilahlarınızın onu icat ve ihdas etmede hiçbir dahli olmaksızın sırf Allah Teâlâ'nın katındandır. Bazıları istisnanın munkatı olmasını da caiz görmüşlerdir; yani: 'Lakin Rabbimin, sizin ortak koştuklarınızdan korkmamı dilemesinden korkarım' manasındadır. Rubûbiyet unvanının onun aleyhisselâm zamirine izafetle getirilmesinde, şayet o meşîet vuku bulursa terbiye yoluyla kendisine dönecek bir maslahattan hâli olmayacağına dair bir işaret yahut onun aleyhisselâm Allah azze ve celle'nin hükmüne boyun eğişini, emrine teslimiyetini ve O'nun melekûtu ve rubûbiyeti altında olduğunu itirafını izhar etmesi vardır.

وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً كأنه تعليل للاستثناء أي أحاط بكل شيء علما فلا يبعد أن يكون في علمه سبحانه إنزال المكروه بي من جهتها بسبب من الأسباب، ونصب عِلْماً على التمييز المحول عن الفاعل، وجوز أن يكون نصبا على المصدرية لوسع من غير لفظه، وفي الإظهار في موضع الإضمار تأكيد للمعنى المذكور واستلذاذ بذكره تعالى: أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ أي أتعرضون بعد ما أوضحته لكم عن التأمل في أن آلهتكم بمعزل عن القدرة على شيء ما من النفع أو الضر فلا تتذكرون أنها غير قادرة على إضراري. وفي إيراد التذكر دون التفكر ونحوه إشارة إلى أن أمر آلهتهم مركوز في العقول لا يتوقف إلا على التذكير.

{ وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır”; adeta istisnanın illetidir; yani ilmiyle her şeyi kuşatmıştır; dolayısıyla bir sebeple onlar tarafından bana bir kötülüğün ulaştırılmasının O'nun ilminde bulunması uzak bir ihtimal değildir. { عِلْماً } kelimesi, failden dönüştürülmüş temyiz olarak mansuptur; kendi lafzından olmayan 'vesi'a' fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansup kılınması da caiz görülmüştür. Zamir makamında zâhir ismin getirilmesinde zikredilen mananın teyidi ve Allah Teâlâ'yı zikretmekten lezzet alma vardır. { أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Yani size açıkladıktan sonra, ilahlarınızın fayda veya zarardan herhangi bir şeye güç yetirmekten tamamen uzak olduğunu düşünmekten yüz mü çeviriyorsunuz da onların bana zarar vermeye güç yetiremeyeceklerini hatırlamıyorsunuz? Tefekkür ve benzeri lafızlar yerine tezekkürün getirilmesinde, onların ilahlarının durumunun akıllarda kökleşmiş olduğuna ve sadece hatırlatmaya bağlı bulunduğuna bir işaret vardır.

وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ استئناف- كما قال شيخ الإسلام- مسوق لنفي الخوف عنه ﵇ بحسب زعم الكفرة بالطريق الإلزامي بعد نفيه عنه بحسب الواقع ونفس الأمر والاستفهام لإنكار الوقوع ونفيه بالكلية وفي توجيه الإنكار إلى كيفية الخوف من المبالغة ما ليس في توجيهه إلى نفسه بأن يقال: أأخاف لما أن كل موجود لا يخلو عن كيفية فإذا انتفى جميع كيفياته فقد انتفى وجوده من جميع الجهات بالطريق البرهاني، وكَيْفَ حال والعوامل فيها أَخافُ وما موصولة أو نكرة موصوفة والعائد محذوف، وجوز أن تكون مصدرية. وقوله تعالى: وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ في موضع الحال من ضمير أخاف بتقدير مبتدأ لمكان الواو. وقيل: لا حاجة إلى التقدير لأن المضارع المنفي قد يقرن بالفاء، ولا حاجة هنا إلى ضمير عائد إلى ذي الحال لأن الواو كافية في الربط وهو مقرر لإنكار الخوف ونفيه عنه ﵇ ومفيد لاعترافهم بذلك فإنهم حيث لم يخافوا في محل الخوف فلأن لا يخاف ﵇ في محل الأمن أولى وأحرى أي كيف أخاف أنا ما ليس في حيز الخوف أصلا وأنتم لا تخافون غائلة ما هو أعظم المخوفات وأهولها وهو إشراككم بالله تعالى الذي فطر السماوات والأرض ما هو من جملة مخلوقاته، وعبر عنه بقوله سبحانه: ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً أي حجة على طريق التهكم- قيل- مع الإيذان بأن الأمور الدينية لا يعول فيها إلا على الحجة المنزلة من عند الله تعالى. وضمير بِهِ عائد على الموصول والكلام على حذف مضاف أي بإشراكه. وجوز أن يكون راجعا إلى الإشراك المقيد بتعلقه بالموصول ولا حاجة إلى العائد، وهو- على ما قيل- مبني على مذهب الأخفش في الاكتفاء في الربط برجوع العائد إلى ما يتلبس بصاحبه. وذكر متعلق الإشراك وهو الاسم الجليل في الجملة الحالية دون الجملة الأولى- قيل- لأن المراد في الجملة الحالية تهويل الأمر وذكر المشرك به أدخل في ذلك.

{ وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ } “Siz Allah'ın... ortak koştuklarınızdan ben nasıl korkarım?”; Şeyhülislam'ın belirttiği gibi bu, vâkıa ve işin aslı hasebiyle korkunun kendisinden aleyhisselâm nefyedilmesinden sonra, kâfirlerin zannına göre de ilzam yoluyla korkunun nefyedilmesi için sevk edilmiş bir istinaftır. İstifham, vukuu inkâr etmek ve kökünden nefyetmek içindir. İnkârın bizzat korkuya yöneltilip 'korkar mıyım?' denilmesine nispetle korkunun keyfiyetine yöneltilmesinde ayrı bir mübalağa vardır; zira her varlık bir keyfiyetten hâli değildir, bütün keyfiyetleri nefyedilince bürhanî yolla varlığı da her yönden nefyedilmiş olur. { كَيْفَ } hâldir, onda amel eden ise { أَخافُ } fiilidir; 'mâ' ismi mevsul veya sıfatlanmış nekiredir, sıladaki zamir ise mahzuftur; masdariyye olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın { وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ } “hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaktan korkmazken” kavli, vâv harfi sebebiyle mukadder bir mübteda ile { أَخافُ } fiilinin zamirinden hâl konumundadır. Denildi ki: Takdire ihtiyaç yoktur; zira menfî muzari fiil bazen fâ harfiyle birleşebilir; burada da hâl sahibine dönen bir zamire ihtiyaç yoktur, zira rabıt için vâv kâfidir. Bu cümle korkunun inkârını ve ondan aleyhisselâm nefyini pekiştirmekte ve onların bunu itiraf etmelerini sağlamaktadır; zira onlar korkulacak yerde korkmadıklarına göre, onun aleyhisselâm güven yerinde korkmaması evleviyetle ve daha lâyık olanıdır. Yani: Ben, korku dairesinde asla bulunmayan şeyden nasıl korkarım ki; sizler en büyük ve en dehşetli korku vesilesi olan şeyin vebalinden, yani gökleri ve yeri yoktan var eden Allah Teâlâ'ya O'nun yaratıklarından olan şeyleri şirk koşmaktan korkmuyorsunuz! Bu durum Allah Teâlâ'nın şu kavliyle ifade edilmiştir: { ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } “hakkında size hiçbir delil indirmediği”; yani istihza yoluyla hiçbir hüccet [indirmediği] şeyleri... Denildi ki: Bu ifadede, dinî hususlarda ancak Allah Teâlâ katından indirilen hüccete itimat edileceğine dair bir bildirim vardır. { بِهِ } ifadesindeki zamir mevsule dönmektedir ve kelamda muzâf hazfedilmiştir; yani: Onun şirk koşulmasına dair [hiçbir delil]. Zamirin mevsule taallukuyla mukayyet olan şirk koşmaya dönmesi de caiz görülmüştür ve bu takdirde hazfe gerek kalmaz; söylendiğine göre bu, Ahfeş'in rabıtta ait zamirin sahibine taalluk eden şeye dönmesiyle yetinilmesi mezhebine dayanır. Şirkin müteallakı olan lafza-i celâlin birinci cümlede değil de hâl cümlesinde zikredilmesi -denildiğine göre- hâl cümlesinde maksadın işin vahametini bildirmek olması ve kendisine ortak koşulan Zât'ın zikrinin buna daha uygun düşmesi sebebiyledir.

وقال بعض المحققين: الظاهر أن يقال في وجه الذكر في الثانية والترك في الأولى إنه لما قيل قبيل هذا وَلا

Bazı muhakkikler şöyle demiştir: İkincide zikredilip birincide terk edilmesinin gerekçesi hakkında zâhir olan şudur: Bundan hemen önce { وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ } denildiği için,

أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ به كان ما هنا كالتكرار له فناسب الاختصار وأنه ﵇ حذفه إشارة إلى بعد وحدانيته تعالى عن الشرك فلا ينبغي عنده نسبته إلى الله تعالى ولا ذكر معه. ولما ذكر حال المشركين الذين لا ينزهونه سبحانه عن ذلك صرح به، وقيل: إن ذكر الاسم الجليل في الجملة الثانية ليعود إليه الضمير في «ما لم ينزل» وليس بشيء لأنه يكفي سبق ذكره في الجملة، وقيل: لأن المقصود إنكاره ﵇ عدم خوفهم من إشراكهم بالله تعالى لأنه المنكر المستبعد عند العقل السليم لا مطلق الإنكار ولا كذلك في الجملة الأولى فإن المقصود فيها إنكار أن يخاف ﵇ غير الله تعالى سواء كان مما يشركه الكفار أو لا وليس بشيء أيضا لأن الجملة الثانية ليست داخلة مع الأولى في حكم الإنكار إلا عند مدعي العطف وهو مما لا سبيل إليه أصلا لإفضائه إلى فساد المعنى قطعا لما تقدم أن الإنكار بمعنى النفي بالكلية فيؤول المعنى إلى نفي الخوف عنه ﵇ ونفي نفيه عنهم وأنه بين الفساد، وأيضا أن ما أَشْرَكْتُمْ كيف يدل على ما سوى الله تعالى غير الشريك أن هذا لا شيء عجاب ثم إن الآية نص في أن الشرك مما لم ينزل به سلطان. وهل يمتنع عقلا حصول السلطان في ذلك أم لا؟ ظاهر كلام بعضهم. وفي أصول الفقه ما يؤيده في الجملة الثانية والذي اختاره الأول، وقول الإمام: إنه لا يمتنع عقلا أن يؤمر باتخاذ تلك التماثيل والصور قبلة للدعاء ليس من محل الخلاف كما لا يخفى على الناظر فانظر.

buradaki ifade onun bir tekrarı gibi olmuştur; dolayısıyla ihtisar uygun düşmüştür. Ayrıca o aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın birliğinin şirkten yüceliğine işaret etmek için bunu hazfetmiştir; zira onun nezdinde şirkin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi ve O'nunla birlikte anılması uygun değildir. O'nu bundan tenzih etmeyen müşriklerin halini zikrederken ise bunu açıkça ifade etmiştir. Denildi ki: İkinci cümlede lafza-i celâlin zikredilmesi, { ما لَمْ يُنَزِّلْ } ifadesindeki zamirin O'na dönmesi içindir; ancak bu bir şey ifade etmez, zira daha önce cümlede zikredilmiş olması yeterlidir. Denildi ki: Zira maksat, onun aleyhisselâm onların Allah Teâlâ'ya şirk koşmaktan korkmamalarını inkâr etmesidir; çünkü selim aklın çirkin ve uzak gördüğü husus mutlak inkâr değil budur. Birinci cümlede ise durum böyle değildir; zira oradaki maksat, kâfirlerin ortak koştuklarından olsun veya olmasın, onun aleyhisselâm Allah Teâlâ'dan başkasından korkmasını inkâr etmektir. Bu da kayda değer bir izah değildir; zira atıf olduğunu iddia eden kimse müstesna -ki bu da mananın kesinlikle bozulmasına yol açacağı için asla mümkün değildir- ikinci cümle birinci cümleyle birlikte inkâr hükmüne dahil değildir. Zira daha önce geçtiği üzere inkâr, kökünden nefiy manasındadır; bu takdirde mana korkunun ondan aleyhisselâm nefyine ve korkunun bulunmayışının da onlardan nefyine dönüşür ki bunun bozukluğu apaçıktır. Ayrıca { ما أَشْرَكْتُمْ } ifadesi ortak koşulan dışındaki masivaya nasıl delalet eder? Bu gerçekten şaşılacak bir şeydir! Sonra bu ayet, şirkin hakkında hiçbir hüccet indirilmeyen bir şey olduğuna dair nassdır. Bu konuda aklî bir delilin bulunmasının imkânsız olup olmadığı hususunda bazı âlimlerin kelamının zâhiri ile usûl-i fıkıhta ikinci cümleyi destekleyen görüşler vardır; tercih edilen ise birinci görüştür. İmam'ın: 'O heykellerin ve suretlerin dua için kıble edinilmesinin emredilmesi aklen imkânsız değildir' sözü ise bakan kimseye gizli olmayacağı üzere ihtilaf mahallinden değildir; iyi düşün.

فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ كلام مرتب على إنكار خوفه ﵇ في محل الأمن مع تحقق عدم خوفهم في محل الخوف مسوق لإلجائهم إلى الاعتراف باستحقاقه ﵇ لما هو عليه من الأمن وبعدم استحقاقهم لما هم عليه، وبهذا يعلم ما في دعوى أن الإنكار في الجملة الأولى لنفي الوقوع وفي الثانية لاستبعاد الواقع، وإنما جيء بصيغة التفضيل المشعرة باستحقاقهم له في الجملة لاستنزالهم عن رتبة المكابرة والاعتساف بسوق الكلام على سنن الإنصاف، والمراد بالفريقين الفريق الآمن في محل الأمن والآمن في محل الخوف، فإيثار ما في النظم الكريم- كما قيل- على أن يقال: فأينا أحق بالأمن أنا أم أنتم؟ لتأكيد الإلجاء إلى الجواب بالتنبيه على علة الحكم والتفادي عن التصريح بتخطئتهم التي ربما تدعو إلى اللجاج والعناد مع الإشارة بما في النظم إلى أن أحقية الأمن لا تخصه ﵇ بل تشمل كل موحد ترغيبا لهم في التوحيد إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أي من هو أحق بذلك أو شيء من الأشياء أو إن كنتم من أولي العلم فأخبروني بذلك. وقرىء «سلطانا» بضم اللام، وهي لغة اتبع فيها الضم الضم الَّذِينَ آمَنُوا استئناف يحتمل أن يكون من جهته تعالى مبين للجواب الحق الذي لا محيد عنه.

{ فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “O halde iki gruptan hangisi güvende olmaya daha lâyıktır?” Bu söz, korkulacak yerde onların korkusuzluğunun gerçekleşmesiyle birlikte, güven yerinde onun aleyhisselâm korkusunun inkârına dayanan bir söz olup; onları, kendisinin aleyhisselâm içinde bulunduğu güvene layık olduğunu ve kendilerinin içinde bulundukları duruma layık olmadıklarını itirafa mecbur bırakmak için sevk edilmiştir. Buradan, birinci cümledeki inkârın vukuu nefyetmek, ikinci cümledeki inkârın ise vaki olanı uzak görmek için olduğu iddiasının durumu anlaşılır. Onların da bir ölçüde güvende olmaya hakları olduğunu hissettiren ism-i tafdil kalıbıyla getirilmesi, sözü insaf ölçüleri dairesinde sevk ederek onları inat ve taşkınlık mertebesinden aşağı indirmek içindir. İki gruptan maksat, güven yerinde güvende olan grup ile korku yerinde güvende olan gruptur. Kur'an nazmındaki bu ifadenin: 'Hangimiz güvende olmaya daha layığız, ben mi yoksa siz mi?' denilmesine tercih edilmesi -söylendiğine göre- hükmün illetine dikkat çekerek cevaba mecbur bırakmayı pekiştirmek ve belki de inatlaşmaya yol açabilecek şekilde onları açıkça hatalı çıkarmaktan sakınmak içindir; ayrıca nazımdaki bu üslupta güvene layık olmanın sırf ona aleyhisselâm mahsus olmayıp, tevhidi teşvik etmek amacıyla her muvahhide şamil olduğuna bir işaret vardır. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “eğer biliyorsanız?”; yani buna kimin daha layık olduğunu veya herhangi bir şeyi biliyorsanız yahut ilim ehlinden iseniz bunu bana haber verin. «سلطانا» kelimesi lâm harfinin dammesiyle de okunmuştur; bu, dammenin dammeye tabi kılındığı bir lehçedir. { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler...” kavli, şüphe götürmez hak cevabı açıklamak üzere Allah Teâlâ tarafından olması muhtemel bir istinaftır.

وروي ذلك عن محمد بن إسحاق، وابن زيد، والجبائي، ويحتمل أن يكون من جهة إبراهيم ﵇. وروي ذلك عن علي كرم الله تعالى وجهه، واستشكل كونه استئنافا بأنه لا يمكن جعله بيانيا لأنه ما كان جواب سؤال مقدر، وهذا جواب سؤال محقق ولا نحويا لما قال ابن هشام: إن الاستئناف النحوي ما كان في ابتداء الكلام ومنقطعا عما قبله وهذا مرتبط بما قبله لارتباط الجواب والسؤال ضرورة وليس عندنا غيرهما.

Bu görüş Muhammed b. İshâk, İbn Zeyd ve Cübbâî'den nakledilmiştir. İbrâhim aleyhisselâm tarafından söylenmiş olması da muhtemeldir; bu da Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edilmiştir. Bunun istinaf oluşu şu gerekçeyle müşkül görülmüştür: Mukadder bir sorunun cevabı olmadığı için beyânî istinaf kılınamaz; zira bu, muhakkak bir sorunun cevabıdır. Nahvî istinaf da kılınamaz; zira İbn Hişâm'ın belirttiğine göre nahvî istinaf, kelamın başlangıcında olan ve öncesinden kopuk olan şeydir; oysa bu, soru ile cevabın birbirine zorunlu bağı sebebiyle öncesine bağlıdır ve elimizde bu ikisinden başka bir istinaf türü yoktur.

وأجيب باختيار كونه نحويا. ومعنى كونه منقطعا عما قبله أن لا يعطف عليه ولا يتعلق به من جهة الإعراب وإن ارتبط بوجه آخر، وقيل: المراد بابتداء الكلام ابتداؤه تحقيقا أو تقديرا أي الفريق الذين آمنوا بما يجب الإيمان به وَلَمْ يَلْبِسُوا أي لم يخالطوا إِيمانَهُمْ ذلك بِظُلْمٍ أي شرك كما يفعله الفريق المشركون حيث يزعمون أنهم مؤمنون بالله تعالى وإن عبادتهم لغيره سبحانه معه من تتمات إيمانهم وأحكامه لكونها لأجل التقريب والشفاعة كما ينبىء عنه قوله: ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] وإلى تفسير الظلم بالشرك هنا ذهب ابن عباس

Buna, onun nahvî istinaf olduğu tercihiyle cevap verilmiştir. Öncesinden kopuk olmasının manası, başka bir cihetten bağlı olsa bile irap yönünden ona matuf olmaması ve taalluk etmemesidir. Denildi ki: Kelamın başlangıcından maksat, hakikaten veya hükmen başlangıcıdır; yani: İman edilmesi gereken şeylere iman eden grup, { وَلَمْ يَلْبِسُوا } yani karıştırmayanlar, { إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar”, yani şirk karıştırmayanlar. Nitekim müşrik grup, Allah Teâlâ'ya iman ettiklerini, O'ndan başkasına ibadet etmelerinin ise yakınlaşma ve şefaat maksadıyla olduğu için imanlarının gereklerinden ve tamamlayıcı unsurlarından olduğunu iddia ederek böyle yapıyorlardı; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara sadece bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” kavli de bunu hissettirmektedir. Buradaki zulmün şirk ile tefsir edilmesine İbn Abbas

رضي الله تعالى عنهما، وابن المسيب، وقتادة، ومجاهد، وأكثر المفسرين. ويؤيد ذلك أن الآية واردة مورد الجواب عن حال الفريقين.

radıyallâhu anhümâ, İbnü'l-Müseyyeb, Katâde, Mücâhid ve müfessirlerin çoğu gitmiştir. Ayetin iki grubun durumuna cevap makamında gelmiş olması da bunu teyit etmektedir.

ويدل عليه ما

Buna şu rivayet de delalet etmektedir:

أخرجه الشيخان، وأحمد، والترمذي، عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أن الآية لما نزلت شق ذلك على الصحابة رضي الله تعالى عنهم وقالوا: أينا لم يظلم نفسه؟ فقال ﷺ: ليس ما تظنون إنما هو ما قال لقمان ﵇ لابنه يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لقمان: ١٣]

Buhârî, Müslim, Ahmed ve Tirmizî'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan tahric ettiklerine göre bu ayet indiğinde bu durum sahâbe-i kirâma radıyallâhu anhüm çok ağır geldi ve: 'Hangimiz nefsine zulmetmez ki?' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Durum zannettiğiniz gibi değildir; o ancak Lokmân'ın aleyhisselâm oğluna dediği şu sözdür: { يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma! Çünkü şirk, gerçekten büyük bir zulümdür.”'

ولا يقال: إنه لا يلزم من قوله: إِنَّ الشِّرْكَ إلخ أن غير الشرك لا يكون ظلما لأنهم قالوا: إن التنوين في بِظُلْمٍ للتعظيم فكأنه قيل: لم يلبسوا إيمانهم بظلم عظيم، ولما تبين أن الشرك ظلم عظيم علم أن المراد لم يلبسوا إيمانهم بشرك أو أن المتبادر من المطلق أكمل افراده، وقيل: المراد به المعصية وحكي ذلك عن الجبائي، والبلخي، وارتضاه الزمخشري تبعا لجمهور المعتزلة.

{ إِنَّ الشِّرْكَ } kavlinden şirkin dışındakilerin zulüm olmamasının gerekmediği söylenemez; zira âlimler şöyle demişlerdir: { بِظُلْمٍ } kelimesindeki tenvin tazim içindir; sanki: 'İmanlarına büyük bir zulüm karıştırmayanlar' denilmiştir. Şirkin de büyük bir zulüm olduğu açıklanınca, maksadın 'imanlarına şirk karıştırmayanlar' olduğu anlaşılmıştır; yahut mutlak olandan ilk akla gelen onun en kâmil fertleridir. Denildi ki: Ondan maksat günahtır; bu Cübbâî ve Belhî'den nakledilmiş ve Mu'tezile'nin cumhuruna tabi olarak Zemahşerî tarafından da benimsenmiştir.