Binûn

En'âm Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله سبحانه «سبقت رحمتي غضبي»

Sübhânehu'nun: “Rahmetim gazabımı geçmiştir” buyruğudur.

وأيضا أضاف نفسه إلى العبيد وما أضافهم إلى نفسه وذلك نهاية الرحمة، وأيضا قال عز اسمه: مَوْلاهُمُ الْحَقِّ والمعنى أنهم كانوا في الدنيا تحت تصرفات الموالي الباطلة وهي النفس، والشهوة، والغضب كما قال سبحانه: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ [الجاثية: ٢٣] فلما مات الإنسان تخلص من تصرفات الموالي الباطلة وانتقل إلى تصرف المولى الحق انتهى. وهو كما ترى.

Ayrıca Zâtını kullara izafe etmiş, onları Zâtına izafe etmemiştir; bu da rahmetin nihayetidir. Yine ismi aziz olan [Allah]: { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “onların Hak Mevlâ'sına” buyurmuştur. Manası şudur: Onlar dünyada nefis, şehvet ve gazap gibi bâtıl efendilerin tasarrufları altındaydılar; nitekim Sübhânehu: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } [el-Câsiye: 23] “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” buyurmuştur. İnsan ölünce bâtıl efendilerin tasarruflarından kurtulmuş ve Hak Mevlâ'nın tasarrufuna intikal etmiştir. [Fahreddin er-Râzî'nin sözü] bitti. Bu [görüş], gördüğün gibidir.

وادعى أن هذه الآية من أدل الدلائل على أن الإنسان ليس عبارة عن مجرد هذه البنية لأن صريحها يدل على حصول الموت للعبد ويدل على أنه بعد الموت يرد إلى الله تعالى والميت مع كونه ميتا لا يمكن أن يرد إلى الله تعالى لأن ذلك الرد ليس بالمكان والجهة لتعاليه سبحانه عنهما بل يجب أن يكون مفسرا بكونه منقادا لحكم الله تعالى مطيعا لقضائه وما لم يكن حيا لا يصح هذا المعنى فيه فثبت أنه حصل هاهنا موت وحياة أما الموت فنصيب البدن فتبقى الحياة نصيب الروح ولما قال سبحانه: رُدُّوا وثبت أن المردود هو الروح ثبت أن الإنسان ليس إلا هي وهو المطلوب، وكذا تشعر بكون الروح موجودة قبل التعلق بالبدن لأن الرد من هذا العالم إلى حضرة الجلال إنما يكون لو كانت موجودة كذلك، ونظيره قوله سبحانه: ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ [الفجر: ٢٨] وقوله تعالى: ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ولا يخفى ما في ذلك فتدبر. وقرىء «الحق» بالنصب على المدح.

[Râzî] bu ayetin, insanın sadece bu [maddi] bedenden ibaret olmadığına en kuvvetli delillerden biri olduğunu iddia etmiştir; zira ayetin açık ifadesi kul için ölümün gerçekleştiğine delalet etmekte ve ölümden sonra Allah Teâlâ'ya döndürüleceğini göstermektedir. Ölü ise, ölü oluşuyla birlikte Allah Teâlâ'ya döndürülemez; çünkü bu döndürülme, Sübhânehu'nun mekân ve cihetten münezzeh olması sebebiyle mekân ve cihet ile olmaz. Bilakis bu [döndürülmenin], Allah Teâlâ'nın hükmüne boyun eğmiş ve kazasına itaat etmiş olmakla tefsir edilmesi gerekir; diri olmadıkça da bu mana onda sahih olmaz. Böylece burada bir ölüm ve bir hayatın gerçekleştiği sabit olmuştur: Ölüm bedenin payı olunca, hayat ruhun payı olarak kalır. Sübhânehu: { رُدُّوا } “Döndürüldüler” buyurduğuna ve döndürülenin de ruh olduğu sabit olduğuna göre, insanın sadece ruhtan ibaret olduğu sabit olur ki aranan da budur. Aynı şekilde bu [ifade], ruhun bedene bağlanmadan önce var olduğunu hissettirir; çünkü bu âlemden celâl huzuruna döndürülme ancak onun o şekilde [önceden] var olması halinde mümkündür. Sübhânehu'nun: { ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ } [el-Fecr: 28] “Rabbine dön!” buyruğu ile Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz ancak O'nadır” buyruğu da bunun benzeridir. Bunda [bulunan zayıflık] gizli değildir, öyleyse iyi düşün! 'el-Hakka' (الحق) kelimesi medih üzere mansub olarak da okunmuştur.

وجوز أن يكون على أنه صفة للمفعول المطلق أي الرد الحق فلا يكون حينئذ المراد به الله ﷿ والأول أظهر أَلا لَهُ الْحُكْمُ يومئذ صورة ومعنى لا لغيره بوجه من الوجوه. واستدل بذلك على أن الطاعة لا توجب الثواب والمعصية لا توجب العقاب إذ لو ثبت ذلك لثبت للمطيع على الله تعالى حكم وهو أخذ الثواب وهو ينافي ما دلت عليه الآية من الحصر وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ يحاسب جميع الخلائق بنفسه في أسرع زمان وأقصره، ويلزم هذا أن لا يشغله حساب عن حساب ولا شأن عن شأن.

[Bu kıraate göre] meful-i mutlakın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani 'hakiki döndürülüş' demektir ki bu durumda onunla murad edilen Allah azze ve celle olmaz; ancak birinci görüş daha açıktır. { أَلا لَهُ الْحُكْمُ } “Dikkat edin, hüküm sadece O'nundur”; o gün hiçbir veçhile başkasına değil, şeklen ve manen yalnız O'na aittir. Bununla, itaatin sevabı, isyanın da cezayı vacip kılmadığına istidlal edilmiştir; zira bu sabit olsaydı, itaat eden için Allah Teâlâ aleyhine bir hüküm sabit olurdu ki o da sevabı almaktır; bu ise ayetin delalet ettiği hasr (yalnızlık) manasıyla çelişir. { وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } “Ve O, hesap görenlerin en süratlisidir”; bütün yaratılmışları bizzat en hızlı ve en kısa zamanda hesaba çeker. Bunun gereği de bir hesabın diğer bir hesaba, bir işin diğer bir işe O'na engel olmamasıdır.

وفي الحديث أنه تعالى يحاسب الكل في مقدار حلب شاة.

Hadiste, Allah Teâlâ'nın herkesi bir koyun sağımı süresi kadar bir zamanda hesaba çekeceği bildirilmiştir.

وفي بعض الأخبار في مقدار نصف يوم.

Bazı rivayetlerde ise yarım gün kadar bir sürede [hesaba çekeceği bildirilmiştir].

وذهب بعضهم إلى أنه تعالى لا يحاسب الخلق بنفسه بل يأمر سبحانه الملائكة ﵈ فيحاسب كل واحد منهم واحدا من العباد. وذهب آخرون إلى أنه ﷿ إنما يحاسب

Bazıları, Allah Teâlâ'nın mahlukatı bizzat hesaba çekmeyeceği, bilakis Sübhânehu'nun meleklere -aleyhimüsselâm- emredeceği ve onlardan her birinin kullardan birini hesaba çekeceği görüşüne varmışlardır. Diğer bazıları ise O'nun azze ve celle sadece...

المؤمنين بنفسه وأما الكفار فتحاسبهم الملائكة لأنه تعالى لو حاسبهم لتكلم معهم وذلك باطل لقوله تعالى في صفتهم: وَلا يُكَلِّمُهُمُ وأجاب الأولون عن هذا بأن المراد أنه تعالى لا يكلمهم بما ينفعهم فإن ظواهر الآيات ومنها ما تقدم في هذه السورة من قوله تعالى: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الأنعام: ٢٢] وقوله سبحانه وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ [الأنعام: ٣٠] تدل على تكليمه تعالى لهم في ذلك اليوم، ثم إن كيفية ذلك الحساب مما لا تحيط بتفصيلها عقول البشر من طريق الفكر أصلا وليس لنا إلا الإيمان به مع تفويض الكيفية وتفصيلها إلى عالم الغيب والشهادة. وادعى الفلاسفة أن كثرة الأفعال وتكررها يوجب حدوث الملكات الراسخة وأنه يجب أن يكون لكل واحد من تلك الأعمال أثر في حصول تلك الملكة بل يجب أن يكون لكل جزء من أجزاء العمل الواحد أثر بوجه ما في ذلك وحينئذ يقال: إن الأفعال الصادرة من اليد هي المؤثرة في حصول الملكة المخصوصة وكذلك الأفعال الصادرة من الرجل فتكون الأيدي والأرجل شاهدة على الإنسان بمعنى أن تلك الآثار النفسانية إنما حصلت في جواهر النفوس بواسطة هذه الأفعال الصادرة عن هذه الجوارح فكأن ذلك الصدور جاريا مجرى الشهادة بحصول تلك الآثار في جواهر النفس. وأما الحساب فالمقصود منه استعلام ما بقي من الدخل والخرج، ولما كان لكل ذرة من الأعمال أثر حسن أو قبيح حسب حسن العمل وقبحه ولا شك أن تلك الأعمال كانت مختلفة فلا جرم كان بعضها معارضا بالبعض وبعد حصول المعارضة يبقى في النفس قدر مخصوص من الخلق الحميد وقدر آخر من الذميم فإذا مات الجسد ظهر مقدار ذلك وهو إنما يحصل في الآن الذي لا ينقسم وهو الآن الذي فيه فيقطع فيه تعلق النفس من البدن فعبر عن هذه الحالة بسرعة الحساب، وزعم من نقل هذا عنهم أنه من تطبيق الحكمة النبوية على الحكمة الفلسفية، وأنا أقول:

müminleri bizzat hesaba çekeceği, kâfirleri ise meleklerin hesaba çekeceği görüşüne varmışlardır; zira Allah Teâlâ onları hesaba çekseydi onlarla konuşurdu, bu ise onların vasfı hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ } “ve onlarla konuşmaz” buyurması sebebiyle bâtıldır. Birinciler buna, muradın Allah Teâlâ'nın onlarla kendilerine fayda verecek şekilde konuşmaması olduğu cevabını vermişlerdir; nitekim ayetlerin zahirleri -ki bunlardan biri bu surede daha önce geçen Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } [el-En'âm: 22] “Ve o gün hepsini toplayacağız, sonra ortak koşanlara: 'İddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede?' diyeceğiz” buyruğu ile Sübhânehu'nun: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } [el-En'âm: 30] “Rablerinin huzurunda durduruldukları zaman bir görsen! [Allah]: 'Bu gerçek değil miymiş?' buyurur. 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler. [O da]: 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü azabı tadın!' buyurur” buyruğudur- o gün Allah Teâlâ'nın onlarla konuşacağına delalet etmektedir. Sonra o hesabın keyfiyeti, insan akıllarının düşünce yoluyla asla ayrıntısını kuşatamayacağı şeylerdendir; bize düşen ancak keyfiyetini ve ayrıntısını gaybı ve şehadeti bilene havale ederek ona iman etmektir. Filozoflar ise fiillerin çokluğunun ve tekrarlanmasının kökleşmiş melekelerin oluşmasını gerektirdiğini, bu amellerden her birinin o melekenin meydana gelmesinde bir tesiri olması gerektiğini, hatta tek bir amelin cüzlerinden her bir cüzün de onda bir şekilde tesiri bulunması gerektiğini iddia etmişlerdir. Bu durumda şöyle denir: Elden sâdır olan fiiller o hususi melekenin oluşmasında etkili olandır, aynı şekilde ayaktan sâdır olan fiiller de böyledir; böylece eller ve ayaklar insan aleyhine şahitlik etmiş olur; yani o nefsanî tesirler nefislerin cevherlerinde ancak bu uzuvlardan sâdır olan bu fiiller vasıtasıyla hasıl olmuştur, dolayısıyla bu sâdır oluş, nefsin cevherlerinde o tesirlerin hasıl olduğuna şahitlik mesabesinde cari olmuştur. Hesaba gelince, ondan maksat gelir ve giderden geriye ne kaldığını öğrenmektir. Amellerin her bir zerresinin, amelin güzelliğine veya çirkinliğine göre iyi ya da kötü bir tesiri olduğuna ve şüphesiz o ameller de muhtelif bulunduğuna göre, kaçınılmaz olarak bazısı bazısıyla çatışır; çatışma gerçekleştikten sonra nefiste övgüye layık ahlaktan muayyen bir miktar, yerilenden de başka bir miktar kalır. Beden öldüğü zaman bunun miktarı ortaya çıkar ki bu da ancak bölünemeyen anda gerçekleşir; bu an, nefsin bedenle alakasının kesildiği andır. İşte bu durum 'hesabın süratli olması' ile ifade edilmiştir. Bunu onlardan nakleden kimse, bunun nebevî hikmeti felsefî hikmete tatbik etmek kabilinden olduğunu ileri sürmüştür. Ben ise şöyle derim:

راحت مشرقة ورحت مغربا ... شتان بين مشرق ومغرب

O doğuya doğru gitti, bense batıya yöneldim... / Ne kadar da uzaktır doğu ile batı arası!

قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ أي قل لهم تقريرا بانحطاط شركائهم عن رتبة الإلهية، والمراد من ظلمات البر والبحر كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما شدائدهما وأهوالهما التي تبطل الحواس وتدهش العقول. والعرب- كما قال الزجاج- تقول لليوم الذي يلقى فيه شدة: يوم مظلم حتى أنهم يقولون: يوم ذو كواكب أي أنه يوم قد اشتدت ظلمته حتى صار كالليل في ظلمته، وأنشد:

{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “De ki: 'Karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır?'”; yani ortaklarının ilahlık mertebesinden düşüklüğünü ikrar ettirmek üzere onlara [böyle] de. Kara ve denizin karanlıklarından murad, İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet edildiği üzere, duyuları iptal eden ve akılları dehşete düşüren şiddet ve dehşetleridir. Zeccâc'ın dediği gibi Araplar, içinde şiddetle karşılaşılan güne 'karanlık gün' (yevmün muzlim) derler, hatta 'yıldızlı gün' (yevmün zû kevâkib) derler; yani o öyle bir gündür ki karanlığı o kadar şiddetlenmiştir ki karanlıkta gece gibi olmuştur. Ve şu beyti okumuştur:

بني أسد هل تعلمون بلاءنا ... إذا كان يوم ذو كواكب أشهب

Ey Esedoğulları! Bilir misiniz bizim imtihanımızı / Yıldızlı, çetin [ve dehşetli] bir gün olduğunda?

ومن الأمثال القديمة- رأى الكواكب ظهرا- أي أظلم عليه يومه لاشتداد الأمر فيه حتى كأنه أبصر النجم نهارا، ومن ذلك قول طرفة:

Eski mesellerden biri de: 'Öğle vakti yıldızları gördü' sözüdür; yani işin şiddetinden ötürü günü öylesine karardı ki sanki gündüz vakti yıldızı gördü demektir. Tarafe'nin şu sözü de bundandır:

أن تنوله فقد تمنعه ... وتريه النجم يجري بالظهر

Ona ihsanda bulunabileceğin gibi mahrum da edebilirsin / Ve ona güpegündüz kayıp giden yıldızı gösterirsin.

وقيل: المراد ظلمة الليل وظلمة السحاب وظلمة البحر، وقيل: ظلمة البر بالخسف فيه وظلمة البحر بالغرق فيه، والظلمات على الأول- كما قيل- استعارة وعلى الأخيرين حقيقة. ومنهم من جعلها كناية عن الخسف والغرق والكلام في الكناية معلوم. ومن جوز جمع الحقيقة والمجاز فسر الظلمات بظلمة الليل، والغيم، والبحر، والتيه، والخوف، وقرأ يعقوب وسهل «ينجيكم» بالتخفيف من الإنجاء والمعنى واحد، وقوله تعالى: تَدْعُونَهُ في موضع الحال من مفعول يُنَجِّيكُمْ كما قال أبو البقاء، والضمير لمن أي من ينجيكم منها حال كونكم داعين له.

Bir görüşe göre bundan murad; gecenin karanlığı, bulutun karanlığı ve denizin karanlığıdır. Diğer bir görüşe göre ise; karanın karanlığı onda yere batmakla (hasf), denizin karanlığı ise onda boğulmakla (gark) [gerçekleşir]. Karanlıklar (zulumât) birinci görüşe göre -denildiği gibi- istiare, son iki görüşe göre ise hakikattir. Onlardan bir kısmı da bunu yere batma ve boğulmadan kinaye kılmıştır; kinaye konusundaki açıklama ise malumdur. Hakikat ile mecazın cem edilmesini caiz görenler ise karanlıkları; gece, bulut, deniz, yolunu şaşırma (tîh) ve korku karanlığı olarak tefsir etmişlerdir. Ya'kûb ve Sehl, 'incâ' (إنجاء) kökünden hafifleterek (şeddesiz) { يُنَجِّيكُمْ } şeklinde okumuşlardır ve mana birdir. Allah Teâlâ'nın: { تَدْعُونَهُ } “O'na yalvarırsınız” buyruğu, Ebu'l-Bekâ'nın dediği gibi { يُنَجِّيكُمْ } kelimesinin mefulünden hal konumundadır; [baştaki] zamir ise 'men'e (من) aittir; yani 'siz O'na dua eder olduğunuz halde sizi onlardan kim kurtarır?' demektir.

وجوز أن يكون حالا من فاعله أي من ينجيكم منها حال كونه مدعوا من جهتكم تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً أي إعلانا وإسرارا كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والحسن فنصبهما على المصدرية، وقيل: بنزع الخافض، والإعلان والإسرار يحتمل أن يراد بهما ما باللسان، ويحتمل أن يراد بهما ما باللسان والقلب، وجوز أن يكونا منصوبين على الحال من فاعل «تدعون» أي معلنين ومسرين.

Onun failinden hal olması da caiz görülmüştür; yani 'tarafınızdan Kendisine dua edilen olduğu halde sizi onlardan kim kurtarır?' demektir. { تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “yalvara yakara ve gizlice”; yani İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ- ve Hasan'dan rivayet edildiği üzere açıktan ve gizlice [dua edersiniz]. Bunların mansub oluşu masdariyet iledir; cer edatının düşürülmesiyle (nez'u'l-hâfız) olduğu da söylenmiştir. Açıktan ve gizlice olmaktan muradın dille olan olması muhtemel olduğu gibi, dille ve kalple olanın murad edilmesi de muhtemeldir. Bu iki kelimenin 'ted'ûne' (تدعون) fiilinin failinden hal olarak mansub olmaları da caiz görülmüştür; yani 'açıktan açığa ve gizlice yalvaranlar olarak' demektir.

وقرأ أبو بكر عن عاصم «خفية» بكسر الخاء وهو لغة فيه كالأسوة والأسوة، وقوله سبحانه لَئِنْ أَنْجانا في محل النصب على المفعولية لقول مقدر وقع حالا من فاعل تدعون أيضا أي قائلين: لئن أنجيتنا، والكوفيون يحكون بما يدل على معنى القول كتدعون من غير تقدير والصحيح التقدير، وقيل: إن الجملة القسمية تفسير للدعاء فلا محل لها.

Ebû Bekr, Âsım'dan [rivayetle] hâ harfinin kesresiyle 'hıfyeten' (خِفْيَةً) şeklinde okumuştur; bu da 'usve' (أُسوة) ve 'isve' (إِسوة) gibi onda bir lehçedir. Sübhânehu'nun: { لَئِنْ أَنْجانا } “'Andolsun eğer bizi kurtarırsa'” buyruğu, yine 'ted'ûne'nin failinden hal olan takdirî bir 'kavlen' sözünün mefulü olarak nasb mahallindedir; yani 'şayet bizi kurtarırsan diyerek' demektir. Kûfeliler, takdir yapmaksızın 'ted'ûne' gibi söz manası ifade eden kelimelerle naklederler; sahih olan ise takdirdir. Yemin cümlesinin duanın tefsiri olup iraptan mahalli bulunmadığı da söylenmiştir.

وقرأ أهل الكوفة «أنجانا» بلفظ الغيبة مراعاة لتدعونه دون حكاية خطابهم في حالة الدعاء غير أن عاصما قرأ بالتفخيم والباقون بالإمالة، وقوله سبحانه مِنْ هذِهِ إشارة إلى ما هم فيها المعبر عنها بالظلمات لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ أي الراسخين في الشكر المداومين عليه لأجل هذه النعمة الجليلة أو جميع النعم التي هذه من جملتها قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ أي غم يأخذ بالنفس، والمراد به إما ما يعم ما تقدم والتعميم بعد التخصيص كثير أو ما يعتري المرء من العوارض النفسية التي لا تتناهى كالأمراض والأسقام، وأمره ﷺ بالجواب مع كونه من وظائفهم للإيذان بظهوره وتعينه أو للإهانة لهم مع بناء قوله سبحانه: ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ عليه أي الله تعالى وحده ينجيكم مما تدعونه إلى كشفه ومن غيره ثم أنتم بعد ما تشاهدون هذه النعم الجليلة تعودون إلى الشرك في عبادته سبحانه ولا توفون بالعهد. ووضع تُشْرِكُونَ موضع لا تشكرون الذي هو الظاهر المناسب لوعدهم السابق المشار إليه بقوله تعالى: لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ للتنبيه على أن من أشرك في عبادة الله تعالى فكأنه لم يعبده رأسا إذا التوحيد ملاك الأمر وأساس العبادة، وقيل: لعل المقصود التوبيخ بأنهم مع علمهم بأنه لم ينجهم إلا الله تعالى كما أفاده تقديم المسند إليه أشركوا ولم يخصوا الله تعالى بالعبادة فذكر الإشراك في موقعه، وكلمه- ثم- ليس للتراخي الزماني بل لكمال البعد بين إحسان الله تعالى عليهم وعصيانهم، ولم يذكر متعلق الشرك لتنزيله منزلة اللازم تنبيها على استبعاد الشرك في نفسه.

Kûfe ehli, dua anındaki hitaplarını nakletmeksizin 'ted'ûnehu' lafzını gözeterek gâib lafzıyla 'encânâ' (أنجانا) şeklinde okumuşlardır; şu kadar var ki Âsım tefhim ile (düz), diğerleri ise imâle ile okumuştur. Sübhânehu'nun: { مِنْ هذِهِ } “bundan” buyruğu, içinde bulundukları ve karanlıklar diye ifade edilen duruma işarettir. { لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “mutlaka şükredenlerden olacağız”; yani bu yüce nimetten veya bu [nimetin] de dahil olduğu bütün nimetlerden ötürü şükürde kökleşen ve ona devam eden kimselerden [olacağız]. { قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ } “De ki: 'Ondan da her türlü sıkıntıdan da sizi Allah kurtarır'”; yani canı sıkan her kederden [kurtarır]. Bundan maksat ya daha önce geçeni de içine alan genel durumdur -ki tahsisten sonra tamim çoktur- yahut insanın başına gelen hastalıklar ve illetler gibi nihayetsiz nefsi arızalardır. Onların vazifesi olmasına rağmen [cevabın] Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- emredilmesi; [cevabın] apaçıklığını ve kesinliğini bildirmek yahut Sübhânehu'nun: { ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “sonra da siz ortak koşarsınız” buyruğunun üzerine bina edilmesiyle birlikte onları tahkir etmek içindir; yani 'Kaldırması için kendisine yalvardığınız şeyden de başkasından da sizi yalnız Allah Teâlâ kurtarır; sonra siz bu yüce nimetleri müşahede ettikten sonra Sübhânehu'ya ibadette şirke geri dönersiniz ve ahde vefa göstermezsiniz' demektir. Allah Teâlâ'nın: { لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } buyruğuyla işaret edilen önceki vaatlerine uygun olan zahirdeki 'şükretmiyorsunuz' ifadesi yerine { تُشْرِكُونَ } “ortak koşuyorsunuz” ifadesinin yerleştirilmesi; Allah Teâlâ'ya ibadette şirk koşan kimsenin sanki O'na hiç ibadet etmemiş gibi olduğuna dikkat çekmek içindir; zira tevhid işin özü ve ibadetin esasıdır. Bir görüşe göre de belki maksat, müsnedün ileyhin takdim edilmesinin ifade ettiği üzere kendilerini yalnız Allah Teâlâ'nın kurtardığını bilmelerine rağmen şirk koştukları ve ibadeti Allah Teâlâ'ya tahsis etmedikleri için onları azarlamaktır; böylece şirk koşmanın zikri tam yerinde olmuştur. 'Sümme' (ثم) kelimesi zamansal gecikme (terâhî-i zamânî) için değil, bilakis Allah Teâlâ'nın onlara ihsanı ile onların isyanı arasındaki tam zıtlık ve uzaklık içindir. Şirkin müteallakı (neyin ortak koşulduğu) ise, şirkin bizzat kendisinin akıldan uzaklığına dikkat çekmek amacıyla lâzım (geçişsiz) fiil menzilesine indirilerek zikredilmemiştir.

وقرأ أهل الكوفة، وأبو جعفر، وهشام عن ابن عامر «ينجّيكم» بالتشديد والباقون بالتخفيف.

Kûfe ehli, Ebû Ca'fer ve İbn Âmir'den rivayetle Hişâm şedde ile 'yüneccîküm' (يُنَجِّيكُمْ), diğerleri ise şeddesiz (tahfifle) okumuşlardır.

قُلْ يا محمد لهؤلاء الكفار هُوَ الْقادِرُ لا غيره سبحانه عَلى أَنْ يَبْعَثَ أي يرسل عَلَيْكُمْ متعلق بيبعث. وتقديمه على المفعول الصريح وهو قوله سبحانه: عَذاباً للاعتناء به والمسارعة إلى بيان كون المبعوث مما يضرهم ولتهويل أمر المؤخر، والكلام استئناف مسوق لبيان أنه تعالى هو القادر على إلقائهم في المهالك إثر بيان أنه سبحانه هو المنجي لهم منها، وفيه وعيد ضمني بالعذاب لإشراكهم المذكور، والتنوين للتفخيم أي عذابا عظيما مِنْ فَوْقِكُمْ أي من جهة العلو كالصيحة، والحجارة، والريح، وإرسال السماء أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أي من جهة السفل كالرجفة، والخسف، والإغراق، وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: من فوقكم أي من قبل أمرائكم وأشرافكم ومن تحت أرجلكم أي من قبل سفلتكم وعبيدكم وفي رواية أخرى عنه تفسير الأول بأئمة السوء والثاني بخدم السوء والمتبادر ما قدمنا وهو المروي عن غير واحد من المفسرين. والجار والمجرور متعلق بيبعث أيضا، ويجوز أن يكون متعلقا بمحذوف وقع صفة لعذاب. وأو لمنع الخلو دون الجمع فلا منع لما كان من الجهتين معا كما فعل بقوم نوح ﵊.

{ قُلْ } “De ki”; ey Muhammed, bu kâfirlere: { هُوَ الْقادِرُ } “O güç yetirendir”; başkası değil, sadece Sübhânehu güç yetirendir, { عَلى أَنْ يَبْعَثَ } “göndermeye”; yani ulaştırmaya, { عَلَيْكُمْ } “üzerinize”; 'yeb'ase'ye müteallıktır. Açık meful olan Sübhânehu'nun: { عَذاباً } “bir azap” buyruğunun önüne geçirilmesi; ona ihtimam göstermek, gönderilen şeyin kendilerine zarar verecek bir şey olduğunu açıklamada acele etmek ve sonraya bırakılanın dehşetini vurgulamak içindir. Söz, Sübhânehu'nun onları helaklerden kurtaran olduğunu açıkladıktan hemen sonra, onları helaklere düşürmeye de kâdir olanın Allah Teâlâ olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istinaftır (yeni bir sözdür); onda zikredilen şirklerinden ötürü zımnî bir azap tehdidi vardır. Tenvin tazim içindir; yani 'büyük bir azap' demektir. { مِنْ فَوْقِكُمْ } “üstünüzden”; yani sayha, taş, rüzgâr ve göğün [azap olarak] gönderilmesi gibi üst cihetten, { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “yahut ayaklarınızın altından”; yani şiddetli sarsıntı (recfe), yere batma ve boğulma gibi alt cihetten. Ebu'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Üstünüzden' yani emirleriniz ve eşrafınız tarafından; 'ayaklarınızın altından' yani ayak takımınız ve köleleriniz tarafından. Ondan gelen başka bir rivayette ise birincisi kötü idareciler, ikincisi kötü hizmetkârlar olarak tefsir edilmiştir. Zihne ilk gelen ise daha önce takdim ettiğimiz görüştür ve birçok müfessirden rivayet edilen de budur. Câr ve mecrûr yine 'yeb'ase' fiiline müteallıktır; 'azâben' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması da caizdir. 'Ev' (أو) ise cem'e (bir arada bulunmaya) değil, hulüvve (ikisinin birden yok olmasına) mâni olmak içindir; dolayısıyla Nuh kavmine -aleyhisselâm- yapıldığı gibi her iki cihetten birden olmasına bir engel yoktur.

أَوْ يَلْبِسَكُمْ أي يخلط أمركم عليكم ففي الكلام مقدر، وخلط أمرهم عليهم يجعلهم مختلفي الأهواء،

{ أَوْ يَلْبِسَكُمْ } “Yahut sizi birbirinize katıp”; yani işinizi size karıştırmaya [güç yetirendir]. Sözde takdirî bir öge vardır; işlerinin onlara karıştırılması onları hevaları muhtelif kimseler kılar.

وقيل: المراد اختلاط الناس في القتال بعضهم ببعض فلا تقدير، وعليه قول السلمي:

Bir görüşe göre bundan maksat, insanların savaşta birbirine karışmasıdır; bu durumda bir takdir yoktur. Sülemî'nin şu sözü de buna göredir:

وكتيبة لبستها بكتيبة ... حتى إذا التبست نفضت لها يدي

Ve nice bölüğü başka bir bölüğe kattım / Birbirine karıştıklarında ise elimi ondan çektim.

وقرىء «يلبسكم» بضم الياء وهو عطف على يَبْعَثَ وقوله تعالى: شِيَعاً جمع شيعة كسدرة وسدر وهم كل قوم اجتمعوا على أمر نصب على الحال، وقيل: إنه مصدر منصوب بيلبسكم من غير لفظه، وجوز على هذا أن يكون حالا أيضا أي مختلفين، وقوله سبحانه: وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ عطف على «يبعث» كما نقل عن السمين، ويفهم من كلام البعض أنه عطف على يلبس وهو من قبيل عطف التفسير أو من عطف المسبب على السبب.

'Yülbiseküm' (يُلبِسَكم) şeklinde yâ harfinin zammesiyle de okunmuştur ve bu { يَبْعَثَ } üzerine matuftur. Allah Teâlâ'nın: { شِيَعاً } “fırkalar halinde” buyruğu, sidre ve sider gibi şîa kelimesinin çoğuludur; onlar bir iş üzerinde toplanmış her topluluktur ve hal olarak mansubdur. Onun 'yelbiseküm' fiilinin kendi lafzından olmayan mansub bir masdarı olduğu da söylenmiştir; buna göre de yine hal olması caiz görülmüştür, yani 'farklı fırkalar halinde' demektir. Sübhânehu'nun: { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” buyruğu, Semîn'den nakledildiğine göre { يَبْعَثَ } üzerine matuftur. Bazılarının kelamından ise 'yelbise' üzerine matuf olduğu anlaşılmaktadır ki bu tefsir atfı veya sebebe müsebbebin atfedilmesi kabilindendir.

وقرىء «نذيق» بنون العظمة على طريق الالتفات لتهويل الأمر والمبالغة في التحذير. والبعض الأول على- ما قيل- الكفار والثاني المؤمنون ففيه حينئذ وعد ووعيد، وقيل: كلا البعضين من الكفار أي نذيق كلّا بأس الآخر وقيل البعضان من المؤمنين فقد أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن الحسن أنه قال في قوله سبحانه: عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ هذا للمشركين وفي قوله تعالى: أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ إلخ هذا للمسلمين ولا يخفى أنه تفكيك للنظم الكريم، ولعل مراد الحسن أن هذا يكون للمسلمين ويقع فيهم دون الأول،

'Nüzîka' (نُذِيقَ) şeklinde, işin dehşetini göstermek ve sakındırmada mübalağa yapmak için iltifat yoluyla azamet nûnu ile de okunmuştur. Denildiğine göre birinci 'bazı' kâfirler, ikincisi ise müminlerdir; bu durumda onda hem vaad hem tehdit vardır. İki grubun da kâfirler olduğu, yani her birine diğerinin şiddetini tattıracağımız söylenmiştir. İki grubun da müminler olduğu da söylenmiştir; nitekim İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, Sübhânehu'nun: { عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap” buyruğu hakkında 'Bu müşrikler içindir', Allah Teâlâ'nın: { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ } “yahut sizi fırkalar halinde birbirinize katıp... tattırmaya” ilh. buyruğu hakkında da 'Bu Müslümanlar içindir' demiştir. Bunun yüce nazmı parçalamak olduğu gizli değildir; belki de Hasan'ın muradı, birincisinin değil bunun Müslümanlar için olacağı ve onların arasında vuku bulacağıdır.

وأخرج ابن جرير عنه أيضا أنه قال: «لما نزلت هذه الآية قام النبي ﷺ فتوضأ فسأل ربه ﷿ أن لا يرسل عليهم عذابا من فوقهم أو من تحت أرجلهم ولا يلبس أمته شيعا ويذيق بعضهم بأس بعض كما أذاق بني إسرائيل فهبط إليه ﷺ جبرائيل ﵇ فقال: يا محمد إنك سألت ربك أربعا فأعطاك اثنتين ومنعك اثنتين لن يأتيهم عذاب من فوقهم ولا من تحت أرجلهم يستأصلهم فإنهما عذابان لكل أمة استجمعت على تكذيب نبيها ورد كتاب ربها ولكنهم يلبسون شيعا ويذيق بعضهم بأس بعض، وهذان عذابان لأهل الإقرار بالكتب والتصديق بالأنبياء ﵈»

İbn Cerîr yine ondan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: “Bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp abdest aldı ve Rabbi azze ve celle'den üzerlerine üstlerinden yahut ayaklarının altından bir azap göndermemesini, ümmetini fırkalar halinde birbirine katmamasını ve İsrâiloğulları'na tattırdığı gibi kimine kiminin şiddetini tattırmamasını diledi. Bunun üzerine Cebrail aleyhisselâm ona sallallâhu aleyhi ve sellem inip şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Sen Rabbinden dört şey istedin; O sana ikisini verdi, ikisini ise vermedi: Onların kökünü kurutacak şekilde ne üstlerinden ne de ayaklarının altından bir azap gelmeyecektir; çünkü bu ikisi, peygamberini yalanlamak ve Rabbinin kitabını reddetmek üzere birleşen her ümmetin azabıdır. Lakin onlar fırkalar halinde birbirine katılacak ve kimine kiminin şiddeti tattırılacaktır; bu ikisi ise kitapları ikrar eden ve peygamberleri -aleyhimüsselâm- tasdik edenlerin azabıdır.'”

وأخرج أحمد، ومسلم، وأبو داود، والترمذي، وابن ماجة والحاكم وصححه واللفظ له عن ثوبان أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: «إن ربي زوى لي الأرض حتى رأيت مشارقها ومغاربها وأعطاني الكنزين الأحمر والأبيض وإن أمتي سيبلغ ملكا ما زوى لي منها وإني سألت ربي لأمتي أن لا يهلكها بسنة عامة فأعطانيها وسألته أن لا يسلط عليهم عدوا عن غيرهم فأعطانيها وسألته أن لا يذيق بعضهم بأس بعض فمنعنيها وقال: يا محمد إني إذا قضيت قضاء لم يرد إني أعطيتك لأمتك أن لا أهلكها بسنة عامة ولا أظهر عليهم عدوا من غيرهم فيستبيحهم عامة ولو اجتمع من بين أقطارها حتى يكون بعضهم هو يهلك بعضا وبعضهم هو يسبي بعضا» الحديث.

Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve sahih olduğunu belirterek -lafız ona ait olmak üzere- Hâkim, Sevbân'dan rivayet etmişlerdir ki o, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitmiştir: “Şüphesiz Rabbim benim için yeryüzünü dürdü, öyle ki onun doğularını ve batılarını gördüm. Bana kırmızı ve beyaz iki hazineyi verdi. Ümmetimin mülkü, benim için dürülen yerlere kadar mutlaka ulaşacaktır. Ben Rabbimden ümmetim için onları genel bir kıtlıkla helak etmemesini diledim, O da bunu bana verdi. Kendilerinden başkası olan bir düşmanı onlara musallat kılmamasını diledim, bunu da bana verdi. Kimine kiminin şiddetini tattırmamasını diledim, bunu ise bana vermedi ve şöyle buyurdu: 'Ey Muhammed! Ben bir hüküm verdiğimde o geri çevrilmez. Ben ümmetin için onları genel bir kıtlıkla helak etmeyeceğimi ve dünyanın her köşesinden toplansalar dahi -ta ki bazısı bazısını helak edip bazısı bazısını esir edinceye kadar- onların kökünü tamamen kazıyacak kendilerinden başka bir düşmanı üzerlerine musallat etmeyeceğimi sana verdim.'” Hadis.

وأخرج أحمد، والطبراني وغيرهما عن أبي بصرة الغفاري عن النبي ﷺ قال: «سألت ربي أربعا فأعطاني ثلاثا ومنعني واحدة سألت الله تعالى أن لا يجمع أمتي على ضلالة فأعطانيها وسألت الله تعالى أن لا يظهر عليهم عدوا من غيرهم فأعطانيها وسألت الله تعالى أن لا يهلكهم بالسنين كما أهلكت الأمم فأعطانيها وسألت الله تعالى أن لا يلبسهم شيعا ويذيق بعضهم بأس بعض فمنعنيها»

Ahmed, Taberânî ve başkaları Ebû Basra el-Gıfârî'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmişlerdir ki şöyle buyurmuştur: “Rabbimden dört şey istedim; bana üçünü verdi, birini ise vermedi: Allah Teâlâ'dan ümmetimi sapıklık üzerinde birleştirmemesini istedim, bunu bana verdi. Allah Teâlâ'dan kendilerinden başka bir düşmanı üzerlerine galip kılmamasını istedim, bunu bana verdi. Allah Teâlâ'dan geçmiş ümmetlerin helak edildiği gibi onları kıtlık yıllarıyla helak etmemesini istedim, bunu bana verdi. Allah Teâlâ'dan onları fırkalar halinde birbirine katmamasını ve kimine kiminin şiddetini tattırmamasını istedim, bunu ise bana vermedi.”

والأخبار في هذا المعنى كثيرة. وفي بعضها دلالة على عد اللبس والإذاقة أمرا واحدا وفي بعضها دلالة على عد ذلك أمرين، ومن هنا نشأ الاختلاف السابق في العطف، وأيد بعضهم العطف على يلبس لا على يَبْعَثَ بكونه بالواو دون أو. ولا يعارض ما روي عن الحسن من عدم وقوع الأولين في هذه الأمة ما

Bu manadaki rivayetler çoktur. Bazılarında birbirine katma ve tattırmayı tek bir iş saymaya delalet, bazılarında ise bunu iki ayrı iş saymaya delalet vardır. Atıf konusundaki önceki ihtilaf da buradan kaynaklanmıştır. Bazıları, 'ev' (أو) yerine 'vâv' (و) ile gelmiş olması sebebiyle { يَبْعَثَ } üzerine değil 'yelbise' üzerine atfedilmesini desteklemiştir. Hasan'dan rivayet edilen ilk iki [azabın] bu ümmette vuku bulmayacağı görüşü ile...

أخرجه أحمد والترمذي من حديث سعد بن أبي وقاص رضي الله تعالى عنه أن النبي ﷺ قال في هذه الآية: أما أنها كائنة ولم يأت تأويلها بعد،

Ahmed ve Tirmizî'nin Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet ettiği, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet hakkında: “Haberiniz olsun ki o muhakkak gerçekleşecektir, fakat tevili henüz gelmemiştir” buyurması çelişmez.

وكذا ما أخرج الأول في مسنده من طريق أبي العالية عن ابن كعب أنه قال في الآية: هن أربع وكلهن واقع لا محالة لجواز أن يراد بالوقوع وقوع لا على وجه الاستئصال وبعدم الوقوع عدمه على وجه الاستئصال وكلام الحسن كالصريح في هذا فافهم.

Keza birincinin (Ahmed'in) Müsned'inde Ebu'l-Âliye yoluyla İbn Ka'b'dan naklettiği, ayet hakkında: 'Onlar dört şeydir ve hepsi de kaçınılmaz olarak vuku bulacaktır' sözü de çelişmez; zira vuku bulmaktan maksadın kökünü kurutacak tarzda olmayan bir vuku bulma, vuku bulmamaktan maksadın ise kökünü kurutacak tarzda olmaması muhtemeldir; Hasan'ın sözü de bu hususta açık gibidir, öyleyse anla!

انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ أي نحولها من نوع إلى آخر من أنواع الكلام تقريرا للمعنى وتقريبا إلى الفهم أو نصرفها بالوعد والوعيد لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ أي كي يعلموا جلية الأمر فيرجعوا عما هم عليه من المكابرة والعناد، واستدل بعض أهل السنة بالآية على أن الله تعالى خالق للخير والشر، وقال بعض الحشوية والمقلدة: إنها من أدل الدلائل على المنع من النظر والاستدلال لما أن في ذلك فتح باب التفرق والاختلاف المذموم بحكم الآية وليس بشيء كما لا يخفى وَكَذَّبَ بِهِ أي القرآن كما قال الأزهري وروي ذلك عن الحسن وقيل: الضمير لتصريف الآيات، واختاره الجبائي، والبلخي، وقيل: هو للعذاب واختاره غالب المفسرين قَوْمُكَ أي قريش، وقيل: هم وسائر العرب، وأيا ما كان فالمراد المعاندون منهم، قيل: ولعل إيرادهم بهذا العنوان للإيذان بكمال سوء حالهم فإن تكذيبهم بذلك مع كونهم من قومه ﵊ مما يقضي بغاية عتوهم ومكابرتهم، وتقديم الجار والمجرور على الفاعل لما مر مرارا.

{ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!”; yani manayı pekiştirmek ve anlayışa yaklaştırmak için sözün türlerinden bir türden diğerine çeviriyoruz yahut vaad ve tehdit ile açıklıyoruz. { لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } “umulur ki anlarlar”; yani işin hakikatini bilsinler de üzerinde bulundukları kibir ve inattan vazgeçsinler diye. Ehl-i Sünnet'ten bazıları bu ayetle Allah Teâlâ'nın hayrın ve şerrin yaratıcısı olduğuna istidlal etmişlerdir. Haşviyye ve taklitçilerden bazıları ise şöyle demiştir: 'Ayetin hükmü gereğince onda yerilmiş tefrika ve ihtilaf kapısını açmak bulunduğu için bu ayet, nazar (düşünme) ve istidlalden menedilmeye en kuvvetli delillerdendir.' Gizli olmadığı üzere bu bir şey değildir (tutarsızdır). { وَكَذَّبَ بِهِ } “Ve onu yalanladı”; yani Ezherî'nin dediği ve Hasan'dan rivayet edildiği üzere Kur'an'ı yalanladı. Zamirin ayetlerin türlü türlü açıklanmasına ait olduğu da söylenmiştir ki Cübbâî ve Belhî bunu tercih etmiştir. Onun azap için olduğu da söylenmiştir ki müfessirlerin çoğu bunu tercih etmiştir. { قَوْمُكَ } “senin kavmin”; yani Kureyş yalanladı; onlar ve diğer Araplar olduğu da söylenmiştir. Her ne olursa olsun murad edilen onlardan inatçı olanlardır. Denildiğine göre onların bu unvanla zikredilmesi, hallerinin son derece kötülüğünü bildirmek içindir; zira onun -aleyhisselâm- kavminden olmalarına rağmen bunu yalanlamaları onların azgınlık ve kibirlerinin son raddede olduğuna hükmettirir. Câr ve mecrûrun failin önüne geçirilmesi ise defalarca geçtiği üzere [öneminden ötürüdür].

وَهُوَ الْحَقُّ أي الكتاب الصادق في كل ما نطق به لا ريب فيه أو المتحقق الدلالة أو الواقع لا محالة.

{ وَهُوَ الْحَقُّ } “Oysa o haktır”; yani söylediği her şeyde doğru olan, kendisinde şüphe bulunmayan kitaptır yahut delaleti gerçekleşmiş olandır veya kaçınılmaz olarak vuku bulacak olandır.

والواو حالية والجملة بعدها في موضع الحال من الضمير المجرور، وقيل: الواو استئنافية وبعدها مستأنفة. وأيّا ما كان ففيه دلالة على عظم جنايتهم ونهاية قبحها قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ أي بموكل فوض أمركم إلى أحفظ أعمالكم لأجازيكم بها إنما أنا منذر ولم آل جهدا في الإنذار والله سبحانه هو المجازي قاله الحسن.

Vâv hâliyedir ve sonrasındaki cümle mecrûr zamirden hal konumundadır. Vâvın istinafiye ve sonrasının da müste'nefe olduğu söylenmiştir. Her ne olursa olsun bunda cinayetlerinin büyüklüğüne ve çirkinliğinin nihayetine bir delalet vardır. { قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim'”; yani 'kendisine işinizin havale edildiği, amellerinizle size karşılık vermek üzere onları muhafaza eden biri değilim; ben sadece bir uyarıcıyım ve uyarmakta hiçbir çabayı esirgemedim, cezayı/mükâfatı verecek olan ise Sübhânehu Allah'tır' demektir; bunu Hasan söylemiştir.

وقال الزجاج: المراد أني لم أؤمر بحربكم ومنعكم عن التكذيب. وفي معناه ما نقل عن الجبائي. والآية على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما منسوخة بآية القتال ولا بعد في ذلك على المعنى الثاني.

Zeccâc ise şöyle demiştir: 'Murad; sizinle savaşmakla ve sizi yalanlamaktan alıkoymakla emrolunmadığımdır.' Cübbâî'den nakledilen de bu manadadır. İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet edildiğine göre ayet kıtal (savaş) ayetiyle mensuhtur; ikinci manaya göre bunda bir uzaklık yoktur.

لِكُلِّ نَبَإٍ أي لكل شيء ينبأ به من الأنباء التي من جملتها عذابكم أو لكل خبر من الأخبار التي من جملتها خبر مجيئه مُسْتَقَرٌّ أي وقت استقرار ووقوع البتة أو وقت استقراره بوقوع مدلوله وليس مصدرا ميميا.

{ لِكُلِّ نَبَإٍ } “Her haberin”; yani haber verilen şeylerden -ki azabınız da bunlardandır- her bir şeyin yahut haberlerden -ki onun geliş haberi de bunlardandır- her bir haberin, { مُسْتَقَرٌّ } “kararlaştırılmış bir zamanı vardır”; yani kesinlikle bir kararlaştığı ve vuku bulduğu vakit yahut medlûlünün vuku bulmasıyla kararlaştığı bir vakit vardır; mîmî masdar değildir.

وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أي حال نبئكم في الدنيا أو في الآخرة أو فيهما معا، وسوف للتأكيد.

{ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Ve yakında bileceksiniz”; yani haberinizin dünyadaki veya ahiretteki yahut her ikisindeki durumunu [bileceksiniz]. 'Sevfe' (سوف) ise tekit içindir.

وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا بالتكذيب والاستهزاء بها والطعن فيها كما هو دأب قريش وديدنهم في أنديتهم وهم المراد بالموصول. وعن مجاهد أهل الكتاب فإن ديدنهم ذلك أيضا، ولذا أتى بإذا الدالة على التحقيق، وهذا بخلاف النسيان الآتي، وأصل الخوض من خاض القوم في الحديث وتخاوضوا إذا تفاوضوا فيه، وقال الطبرسي: الخوض التخليط في المفاوضة على سبيل العبث واللعب وترك التفهم والتبيين، وقال بعض المحققين:

{ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında [olumsuz sözlere] dalanları gördüğün zaman”; meclislerinde Kureyş'in âdeti ve tutumu olduğu üzere onları yalanlayarak, onlarla alay ederek ve onları kınayarak [dalanları]. İsm-i mevsul ile murad edilen onlardır. Mücâhid'den gelen rivayette ise Ehl-i Kitap'tır; zira onların da tutumu böyledir. Bu sebeple tahkike delalet eden 'izâ' (إذا) ile gelmiştir; bu ise gelecek olan nisyanın (unutmanın) aksinedir. 'Havd' (خوض) kelimesinin aslı; topluluk bir sözü müzakere edip konuştuğunda 'hâda'l-kavmü fi'l-hadîs ve tehâvedû' denmesinden gelir. Tabersî şöyle demiştir: 'Havd; anlama ve açıklamayı terk ederek abes ve oyun yoluyla müzakerede saçmalamak/karıştırmaktır.' Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir:

أصل معنى الخوض عبور الماء استعير للتفاوض في الأمور، وأكثر ما ورد في القرآن للذم فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ أي اتركهم ولا تجالسهم حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ أي كلام غَيْرِهِ أي غير آياتنا. والتذكير باعتبار كونها حديثا فإن وصف الحديث بمغايرتها مشير إلى اعتبارها بعنوان الحديثية، وقيل: باعتبار كونها قرآنا، والمراد بالخوض هنا التفاوض لا بقيد التكذيب والاستهزاء. وادعى بعضهم أن المعنى حتى يشتغلوا بحديث غيره وأن ذكر يَخُوضُوا للمشاكلة، واستظهر عود الضمير إلى الخوض. واستدل بعض العلماء بالآية على أن إِذا تفيد التكرار لحرمة القعود مع الخائض كما خاض. ونظر فيه بأن التكرار ليس من إذا بل من ترتب الحكم على مأخذ الاشتقاق.

Havd kelimesinin asıl manası suyu geçmektir; işler hakkında müzakere etmek için istiare yoluyla kullanılmıştır ve Kur'an'da geçtiği yerlerin çoğunda yergi içindir. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “hemen onlardan yüz çevir”; yani onları bırak ve onlarla oturma, { حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ } “başka bir söze dalıncaya kadar”; yani bir kelama [dalıncaya kadar], { غَيْرِهِ } “ondan başka”; yani ayetlerimizden başka [bir söze]. Müzekker kılınması onun bir hadis (söz) olması itibarıyladır; zira hadisin ondan başkalıkla vasfedilmesi onun söz unvanıyla dikkate alındığına işaret eder. Kur'an olması itibarıyla olduğu da söylenmiştir. Buradaki 'havd'dan murad, yalanlama ve alay kaydı olmaksızın sadece müzakere etmektir. Bazıları mananın 'ondan başka bir sözle meşgul oluncaya kadar' olduğunu ve { يَخُوضُوا } lafzının zikrinin müşâkele (ifade uyumu) için olduğunu iddia etmiş ve zamirin havd'a raci olduğunu kuvvetli görmüştür. Bazı âlimler, her daldığında dalan kimseyle oturmanın haram oluşundan ötürü 'izâ'nın (إذا) tekrar ifade ettiğine ayetle istidlal etmişlerdir. Buna, tekrarın 'izâ'dan değil, hükmün iştikak me'hazına terettüp etmesinden kaynaklandığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

واستدلال بعض الحشوية بها على النهي عن الاستدلال والمناظرة في ذات الله تعالى وصفاته زاعما أن ذلك

Bazı Haşeviyye mensuplarının, bunun [böyle olduğunu] iddia ederek Allah Teâlâ'nın zatı ve sıfatları hakkında delil getirme (istidlal) ve münazarada bulunmaktan nehyedildiğine bu [ayet] ile delil getirmesi...

خوض في آيات الله تعالى مما لا ينبغي أن يلتفت إليه وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ بأن يشغلك فتنسى الأمر بالإعراض عنهم فتجالسهم ابتداء أو بقاء، وهذا على سبيل الفرض إذ لم يقع وأنى للشيطان سبيل إلى إشغال رسول الله ﷺ، ولذا عبر بأن الشرطية المزيدة ما بعدها.

Allah Teâlâ'nın ayetlerine dalmak olduğunu ileri sürüp Allah Teâlâ'nın zatı ve sıfatları hakkında istidlal ve münazarada bulunmaktan nehyedildiğine bununla istidlal etmesi ise iltifat edilmemesi gereken şeylerdendir. { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ } “Eğer şeytan sana unutturursa”; seni meşgul edip onlardan yüz çevirme emrini unutturur da onlarla baştan itibaren veya oturmaya devam ederek oturursan. Bu, farazî kabilindendir; zira vuku bulmamıştır ve şeytanın Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem meşgul etmeye nereden yolu olsun! Bundan dolayı sonrasına zâid 'mâ' eklenmiş şart edatı olan 'in' (إِنْ) ile ifade edilmiştir.

وذهب بعض المحققين أن الخطاب هنا وفيما قبل لسيد المخاطبين ﵊ والمراد غيره، وقيل: «لغيره ابتداء أي إذا رأيت أيها السامع وإن أنساك أيها السامع» والمشهور عن الرافضة اختيار أن النبي ﷺ منزه عن النسيان لقوله تعالى: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى [الأعلى: ٦] وإن غيرهم ذهب إلى جوازه. وعلى نسبة الأول إليهم نص صاحب الأحكام، والجبائي، وغيرهما، وقال الأخير: إن الآية دليل على بطلان قولهم ذلك. والذي وقفت عليه في معتبرات كتبهم أنهم لا يجوزون النسيان، وكذا السهو على النبي ﷺ وكذا على سائر الأنبياء ﵈ فيما يؤديه عن الله تعالى من القرآن والوحي. وأما ما سوى ذلك فيجوزون عليه ﵊ أن ينساه ما لم يؤد إلى إخلال بالدين.

Bazı muhakkikler buradaki ve önceki hitabın muhatapların efendisine -aleyhisselâm- ait olduğu, muradın ise başkası olduğu görüşüne varmışlardır. [Hitabın] 'bidayeten başkasına olduğu, yani ey dinleyen, gördüğün zaman ve ey dinleyen, şayet sana unutturursa' manasında olduğu da söylenmiştir. Râfizîlerden meşhur olan, Allah Teâlâ'nın: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } [el-A'lâ: 6] “Sana okutacağız da unutmayacaksın” buyruğu sebebiyle Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem unutmaktan münezzeh olduğunu tercih etmeleridir; başkaları ise bunun caiz olduğu görüşüne varmıştır. Birincinin onlara nispet edildiğini el-Ahkâm sahibi, Cübbâî ve başkaları açıkça belirtmiştir; sonuncusu ayetin onların bu sözünün bâtıl olduğuna delil olduğunu söylemiştir. Onların muteber kitaplarında vakıf olduğum husus ise şudur: Onlar Allah Teâlâ'dan tebliğ ettiği Kur'an ve vahiy hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve keza diğer peygamberler -aleyhimüsselâm- hakkında unutmayı ve keza yanılmayı (sehv) caiz görmezler. Bunun dışındaki şeylerde ise dinde bir bozulmaya yol açmadığı müddetçe onun -aleyhisselâm- unutmasını caiz görürler.

وأنا أرى أن محل الخلاف النسيان الذي لا يكون منشؤه اشتغال السر بالوساوس والخطرات الشيطانية فإن ذلك مما لا يرتاب مؤمن في استحالته على رسول الله ﷺ، وتفصيل الكلام في ذلك على ما في معتبرات كتبنا أن مذهب جمهور العلماء جواز النسيان عليه ﷺ في أحكام الشرع وهو ظاهر القرآن والأحاديث لكن اتفقوا على أنه ﵊ لا يقر عليه بل يعلمه الله تعالى به، ثم قال الأكثرون: يشترط تنبهه ﵊ على الفور متصلا بالحادثة ولا يقع فيه تأخير، وجوزت طائفة تأخيره مدة حياته ﷺ واختاره إمام الحرمين، ومنعت ذلك طائفة من العلماء في الأفعال البلاغية والعبادات كما أجمعوا على منعه واستحالته عليه ﷺ في الأقوال البلاغية، وأجابوا عن الظواهر الواردة في ذلك. وإليه مال الأستاذ أبو إسحاق الأسفراييني، وصحح النووي الأول فإن ذلك لا ينافي النبوة، وإذا لم يقر عليه لم يتحصل منه مفسدة ولا ينافي الأمر بالاتباع بل يحصل منه فائدة وهو بيان أحكام الناسي وتقرر الأحكام.

Bana göre ihtilaf mahalli, kaynağı kalbin şeytanî vesvese ve düşüncelerle meşgul olması olmayan unutmadır; zira hiçbir mümin bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında imkânsız olduğunda şüphe etmez. Bu konudaki sözün ayrıntısı, muteber kitaplarımızda geçtiği üzere şöyledir: Âlimlerin cumhurunun mezhebi, şeriat hükümlerinde onun sallallâhu aleyhi ve sellem unutmasının caiz oluşudur; Kur'an ve hadislerin zahiri de budur. Ancak onun -aleyhisselâm- bunun üzerinde bırakılmayıp bilakis Allah Teâlâ'nın onu bundan haberdar edeceği hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra çoğunluk şöyle demiştir: Onun -aleyhisselâm- hadiseye bitişik olarak derhal uyarılması/farkına varması şarttır ve onda bir gecikme vaki olmaz. Bir topluluk ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem hayatı müddetince ertelenmesini caiz görmüş ve İmâmü'l-Haremeyn de bunu tercih etmiştir. Âlimlerden bir topluluk tebliğe dair fiillerde ve ibadetlerde bunu menetmiş, tebliğe dair sözlerde ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında menedilmesi ve imkânsızlığı üzerinde icma ettikleri gibi bunda da menedip bu hususta varit olan zahirî naslara cevap vermişlerdir. Üstat Ebû İshak el-İsferâyînî de buna meyletmiştir. Nevevî ise birincisini tashih etmiştir; çünkü bu peygamberliğe zıt değildir, onun üzerinde bırakılmadığı zaman ondan bir fesat doğmaz ve tâbi olma emrine de aykırı düşmez, bilakis ondan unutan kimsenin hükümlerinin açıklanması ve hükümlerin yerleşmesi gibi bir fayda hasıl olur.

وذكر القاضي أنهم اختلفوا في جواز السهو عليه ﷺ في الأمور التي لا تتعلق بالبلاغ وبيان أحكام الشرع من أفعاله وعاداته وأذكار قلبه فجوزه الجمهور. وأما السهو في الأقوال البلاغية فأجمعوا على منعه كما أجمعوا على امتناع تعمده، وأما السهو في الأقوال الدنيوية وفيما ليس سبيله البلاغ من الكلام الذي لا يتعلق بالأحكام ولا أخبار القيامة وما يتعلق بها ولا يضاف إلى وحي فجوزه قوم إذ لا مفسدة فيه، ثم قال: والحق الذي لا شك فيه ترجيح قول من قال:

Kādî [İyâz], fiillerinden, âdetlerinden ve kalbinin zikirlerinden tebliğ ve şeriat hükümlerinin beyanı ile ilgili olmayan hususlarda onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında yanılmanın (sehv) cevazında ihtilaf ettiklerini ve cumhurun bunu caiz gördüğünü zikretmiştir. Tebliğe dair sözlerdeki yanılmaya gelince, kasten yapılmasının imkânsızlığında icma ettikleri gibi onda da [yanılmanın] menedildiği hususunda icma etmişlerdir. Dünyevî sözlerde ve tebliğ yolu olmayan, hükümlerle ve kıyamet haberleri ile ona dair hususlarla ilgisi bulunmayan ve vahye izafe edilmeyen sözlerdeki yanılmaya gelince, bir topluluk bunda bir fesat bulunmadığı için bunu caiz görmüştür. Sonra [Kādî] şöyle demiştir: Şüphe olmayan hakikat, şöyle diyen kimsenin kavlini tercih etmektir:

يمتنع ذلك على الأنبياء ﵈ في كل خبر من الأخبار كما لا يجوز عليهم خلف في خبر لا عمدا ولا سهوا لا في صحة ولا مرض ولا رضى ولا غضب، وحسبك في ذلك أن سيره ﷺ وكلامه وأفعاله مجموعة يعتني بها على مر الزمان ويتناولها الموافق والمخالف والمؤمن والمرتاب فلم يأت في شيء منها استدراك غلط في قول ولا اعتراف بوهم في كلمة ولو كان لنقل كما نقل سهوه في الصلاة ونومه ﵊ عنها واستدراكه رأيه في تلقيح النخل وفي نزوله بأدنى مياه بدر إلى غير ذلك. وأما جواز السهو في الاعتقادات في أمور الدنيا فغير ممتنع. وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة الكلام على هذا المبحث عند تفسير قوله تعالى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الحج: ٥٢] الآية.

Bu, haberlerden her bir haberde peygamberler -aleyhimüsselâm- hakkında imkânsızdır; nitekim ne kasıtlı olarak ne de yanılarak, ne sıhhatte ne hastalıkta, ne rızada ne de öfkede hiçbir haberde hilaf (hilaf-ı vaki söz) onlar hakkında caiz değildir. Bu hususta, onun sallallâhu aleyhi ve sellem siyerinin, sözlerinin ve fiillerinin toplanmış olması, zaman içinde özenle korunması ve muvafık olanın da muhalif olanın da müminin de şüphecinin de bunu ele alması sana yeter; nitekim bunlardan hiçbirinde bir sözdeki hatanın tashihi yahut bir kelimede vehim itirafı gelmemiştir. Şayet olsaydı, namazdaki yanılması, ondan uyuyakalması -aleyhisselâm-, hurmaların aşılanması hususunda ve Bedir'in en yakın sularına konaklamadaki görüşünü tashih etmesi vb. nakledildiği gibi nakledilirdi. Dünya işlerindeki itikatlarda yanılmanın cevazına gelince, bu imkânsız değildir. İnşâallâhu Teâlâ bu konudaki sözün tamamı, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } [el-Hac: 52] “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey arzu ettiği zaman şeytan onun arzusuna [bir vesvese] atmış olmasın” ayetinin tefsirinde gelecektir.

وقرأ ابن عامر «ينسّينّك» بتشديد السين ونسي بمعنى أنسى، وقال ابن عطية: نسي أبلغ من أنسى والنون في القراءتين مشددة وهي نون التوكيد، والمشهور أنها لازمة في الفعل الواقع بعد أن الشرطية المصحوبة بما الزائدة، وقيل:

İbn Âmir sîn harfinin şeddesiyle 'yünessiyenneke' (يُنَسِّيَنَّكَ) şeklinde okumuştur; 'nessâ' (نسّى), 'ensâ' (أنسى) manasındadır. İbn Atıyye: 'Nessâ fiili ensâ fiilinden daha beliğdir' demiştir. İki kıraatte de nûn şeddelidir ve o tekit nûnudur. Meşhur olan, zâid 'mâ' ile birlikte gelen şart 'in'inden sonra vaki olan fiilde bu nûnun lâzım (zorunlu) olduğudur. Bir görüşe göre ise...

لا يلزم فيه ذلك، وعليه قول ابن دريد:

onda bu gerekli değildir. İbn Düreyd'in şu sözü de buna göredir:

أما ترى رأسي حاكى لونه ... طرة صبح تحت أذيال الدجى

Görmez misin başımı; benzedi rengi / Karanlığın etekleri altındaki sabahın aydınlığına!

فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى أي بعد تذكر الأمر بالإعراض كما عليه جمهور المفسرين. وقال أبو مسلم:

{ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى } “hatırladıktan sonra oturma”; yani müfessirlerin cumhurunun benimsediği üzere, yüz çevirme emrini hatırladıktan sonra [oturma]. Ebû Müslim ise şöyle demiştir:

المعنى بعد أن تذكرهم بدعائك إياهم إلى الدين ونهيك لهم عن الخوض في الآيات وليس بشيء.

'Manası, onları dine davet etmek ve ayetlere dalmaktan nehyetmek suretiyle onlara hatırlattıktan sonradır' [demiştir]; fakat bu bir şey değildir (tutarsızdır).

وجوز الزمخشري أن تكون الذِّكْرى بمعنى تذكير الله تعالى إياه وأن المعنى وإن كان الشيطان ينسيك قبل النهي قبح مجالسة المستهزئين لأنها مما تنكره العقول فلا تقعد بعد أن ذكرناك قبحها ونبهناك عليه، ولا يخفى أنه وجه بعيد مبني على قاعدة القبح والحسن التي هدمتها معاول أفكار العلماء الراسخين، ثم إنا لا نسلم أن مجالسة المستهزئين مما ينكره العقول مطلقا، وذكر ابن المنير أن اللائق على ما قال- وإن أنساك- دون وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ على أن إنساء الشيطان إن صح فعن السمعي أيسر، وليس هذا أول خوض من الزمخشري في تأويل الآيات بل ذلك دأبه مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أي معهم فوضع المظهر موضع المضمر نعيا عليهم أنهم بذلك الخوض ظالمون واضعون للتكذيب والاستهزاء موضع التصديق والتعظيم راسخون في ذلك، وفي الآية- كما قال غير واحد- إيذان بعدم تكليف الناسي، وهذه من المسائل المتنازع فيها بينهم وعنونوها بمسألة تكليف الغافل وعدوا منه الناسي. وللأشعري فيها قولان وصوب عدم التكليف لعدم الفائدة فيه أصلا بخلاف التكليف بالمحال.

Zemahşerî, 'ez-zikrâ'nın (الذِّكْرى) Allah Teâlâ'nın ona hatırlatması manasında olmasını ve mananın: 'Şeytan sana yasaktan önce alay edenlerle oturmanın çirkinliğini unutturmuş olsa bile -çünkü bu akılların inkâr edeceği şeylerdendir- sana onun çirkinliğini hatırlattıktan ve seni buna karşı uyardıktan sonra artık oturma' şeklinde olmasını caiz görmüştür. Bunun, ilimde kökleşmiş âlimlerin fikir kazmalarıyla yıkılmış olan hüsn ve kubh kuralı üzerine bina edilmiş uzak bir vecih olduğu gizli değildir. Kaldı ki biz, alay edenlerle oturmanın mutlak olarak akılların inkâr edeceği bir şey olduğunu da kabul etmiyoruz. İbnü'l-Müneyyir, onun dediğine göre uygun olanın { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ } değil de 've in ensâke' (وإن أنساك) lafzı olduğunu; şeytanın unutturması sahih olsa bile bunun işitsel (naklî) delilden kaynaklanmasının daha kolay olduğunu zikretmiştir. Bu da Zemahşerî'nin ayetlerin tevilinde [kendi mezhebine göre] ilk dalışı değildir, bilakis bu onun âdetidir. { مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “o zalimler topluluğuyla”; yani onlarla [oturma]. Zamir yerine açık ismin (zâhirin) konulması; bu dalışlarıyla onların tasdik ve tazimin yerine yalanlama ve alayı koyan, bunda da kökleşmiş bulunan zalimler olduğunu teşhir ve ilan etmek içindir. Ayette, birden çok âlimin belirttiği gibi, unutan kimsenin mükellef tutulmayacağına bir işaret vardır; bu da aralarında ihtilaf edilen meselelerdendir ve bunu 'gafilin teklifi' meselesi olarak başlıklandırmış, unutanı da ondan saymışlardır. el-Eş'arî'nin bu hususta iki kavli vardır ve imkânsız olanla teklifin aksine, bunda asla bir fayda bulunmaması sebebiyle mükellef tutulmamasını doğru bulmuştur.

ونقل ابن برهان في الأوسط عن الفقهاء القول بصحة تكليفه على معنى ثبوت الفعل بالذمة، وعن المتكلمين المنع إذ لا يتصور ذلك عندهم، وقد يظن أن الشافعي لنصه على تكليف السكران يرى تكليف الغافل وهو من بعض الظن فإنه إنما كلف السكران عقوبة له لأنه تسبب بمحرم حصل باختياره ولهذا وجب عليه الحد بخلاف الغافل. وأورد على القول بالامتناع أن العبد مكلف بمعرفة الله تعالى بدون العلم بالأمر وذلك لأن الأمر بمعرفته سبحانه وارد فلا جائز أن يكون واردا بعد حصولها لامتناع تحصيل الحاصل فيكون واردا قبله فيستحيل الإطلاق على هذا الأمر لأن معرفة أمره تعالى بدون معرفته سبحانه مستحيل فقد كلف معرفة الله تعالى مع غفلته عن ذلك التكليف.

İbn Bürhân el-Evsat'ta fakihlerden, fiilin zimmette sabit olması manasında onun mükellef kılınmasının sahih olduğu görüşünü; kelamcılardan ise onların nezdinde bu tasavvur edilemeyeceği için menedildiğini (caiz görülmediğini) nakletmiştir. Şâfiî'nin sarhoşun mükellef olduğunu açıkça belirtmesinden ötürü gâfilin de mükellef tutulabileceğini benimsediği zannedilebilir; fakat bu bir zandan ibarettir. Zira o, sarhoşu ancak kendi tercihiyle meydana gelen haram bir fiile sebep olduğu için bir ceza olarak mükellef tutmuştur; bundan dolayı gâfilin aksine ona had cezası vacip olmuştur. Mükellef tutulmanın imkânsızlığı görüşüne şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Kul, emri bilmeksizin Allah Teâlâ'yı bilmekle mükellef tutulmuştur. Zira O'nu (celle celâlühü) bilmeye dair emir vuku bulmuştur; marifet hâsıl olduktan sonra emrin gelmesi caiz değildir, çünkü hâsıl olanın tahsili (zaten var olanı elde etmek) imkânsızdır. O halde marifetten önce gelmiş olmalıdır; bu durumda da bu emre muttali olmak imkânsızdır, çünkü Allah Teâlâ'nın emrini bilmek O'nu bilmeksizin imkânsızdır. Böylece kul, o tekliften gâfil olduğu halde Allah Teâlâ'yı bilmekle mükellef kılınmış olmaktadır.

وأجيب: بأن المعرفة الإجمالية كافية في انتفاء الغفلة والمكلف به هو المعرفة التفصيلية أو بأن شرط التكليف إنما هو فهم المكلف له بأن يفهم الخطاب قدر ما يتوقف عليه الامتثال لا بأن يصدق بتكليفه وإلا لزم الدور وعدم تكليف الكفار وهو هنا قد فهم ذلك وإن لم يصدق به. وصاحب المنهاج تبعا لصاحب الحاصل أجاب بأن التكليف بمعرفة الله تعالى خارج عن القاعدة بالإجماع، وتمام البحث يطلب من كتب الأصول. وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ قال أبو جعفر عليه الرحمة: لما نزلت فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى إلخ قال المسلمون: لئن كنا نقول كلما استهزأ المشركون بالقرآن لم نستطع أن نجلس في المسجد الحرام ولا نطوف بالبيت فنزلت: أي وما يلزم الذين يتقون قبائح إعمال الخائضين وأحوالهم.

Buna şöyle cevap verilmiştir: İcmâlî marifet gafletin ortadan kalkması için yeterlidir; mükellef olunan şey ise tafsîlî marifettir. Yahut teklifin şartı, mükellefin teklifi tasdik etmesi değil, sadece imtisalin (emri yerine getirmenin) kendisine bağlı olduğu ölçüde hitabı anlamasıdır; aksi takdirde devir (kısır döngü) ve kâfirlerin mükellef olmaması gerekirdi. Oysa buradaki kimse, tasdik etmese bile bunu anlamıştır. el-Minhâc sahibi, el-Hâsıl sahibine uyarak, Allah Teâlâ'yı bilmekle mükellef tutulmanın icmâ ile genel kaidenin dışında kaldığı cevabını vermiştir. Bu araştırmanın tamamı usul kitaplarından talep edilmelidir. { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ } Ebû Ca'fer -üzerine rahmet olsun- şöyle demiştir: { فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى } ayeti indiğinde Müslümanlar: 'Müşrikler Kur'an ile her alay ettiklerinde [oradan kalkacak] olursak Mescid-i Haram'da oturmaya ve Beyt'i tavaf etmeye güç yetiremeyiz' dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi. Yani: Dalanların çirkin amelleri ve durumları takva sahiplerine yüklenmez.

مِنْ حِسابِهِمْ أي مما يحاسب الخائضون الظالمون عليه من الجرائر مِنْ شَيْءٍ أي شيء ما على أن من زائدة للاستغراق و «شيء» في محل الرفع مبتدأ وما تميمية أو اسم لها وهي حجازية ومِنْ حِسابِهِمْ كما قال أبو البقاء حال منه لأن نعت النكرة إذا قدم عليها أعرب حالا. وليست مِنْ بمعنى الأجل خلافا لمن تكلفه.

{ مِنْ حِسابِهِمْ } yani o dalan zalimlerin hesaba çekilecekleri günahlardan [hiçbir şey]; { مِنْ شَيْءٍ } “bir şey” [yoktur], min (مِنْ) harfi istiğrak için zâidedir ve 'şey' mübtedâ olarak merfû konumundadır, 'mâ' ise Temîm lehçesine göredir yahut Hicaz lehçesine göre onun ismidir. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi { مِنْ حِسابِهِمْ } ifadesi ondan hâldir; çünkü nekranın sıfatı onun önüne geçtiğinde hâl olarak irap edilir. Aşırı tevil yapanların aksine, buradaki min (مِنْ) 'sebebiyle' manasında değildir.

وعَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ متعلق بمحذوف مرفوع وقع خبرا للمبتدأ أو لما الحجازية على رأي من لا يجيز إعمالها في الخبر المقدم مطلقا أو منصوب وقع خبرا لما على رأي من يجوز إعمالها في الخبر المقدم عند كونه ظرفا أو حرف جر.

{ عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ } ise mübtedânın merfû haberine yahut öne geçen haberde amel etmesini mutlak olarak caiz görmeyenlerin görüşüne göre Hicaz 'mâ'sının haberine taalluk eden mahzuftur; veya zarf ya da harf-i cer olduğunda öne geçen haberde amel etmesini caiz görenlerin görüşüne göre 'mâ'nın mansûb haberine taalluk etmektedir.

وَلكِنْ ذِكْرى استدراك من النفي السابق أي ولكن عليهم أن يذكروهم ويمنعوهم عما هم فيه من القبائح بما

{ وَلكِنْ ذِكْرى } önceki nefiyden bir istidraktır. Yani: Fakat onların üzerine düşen, onlara hatırlatmaları ve içinde bulundukları çirkinliklerden

أمكن من العظة والتذكير ويظهروا لهم الكراهة والنكير، ومحل ذِكْرى عند كثير من المحققين إما النصب على أنه مصدر مؤكد للفعل المحذوف أي عليهم أن يذكروهم تذكيرا أو الرفع على أنه مبتدأ خبره محذوف أي ولكن عليهم ذكرى، وجوز أبو البقاء النصب والرفع أيضا لكن قدر في الأول نذكرهم ذكرى بنون العظمة، وفي الثاني، هذه ذكرى، وإلى ذلك يشير كلام البلخي، ولم يجوز الزمخشري عطفه على محل «من شيء» لأن من حسابهم يأباه إذ يصير المعنى «ولكن ذكرى» من حسابهم وهو كما ترى.

öğüt ve hatırlatmadan güç yetebildiğince vazgeçirmeye çalışmaları, onlara hoşnutsuzluk ve inkârlarını göstermeleridir. Muhakkiklerin çoğuna göre { ذِكْرى } kelimesinin mahalli, ya mahzuf fiilin tekit edici masdarı olarak nasbtır; yani 'onlara tam bir hatırlatmayla hatırlatmaları gerekir' demektir. Yahut haberi mahzuf bir mübtedâ olarak reftir; yani 'fakat onlara düşen bir hatırlatmadır' demektir. Ebü'l-Bekâ da nasb ve refi caiz görmüş, ancak birincisinde azamet nûnu ile 'onlara bir hatırlatma olarak hatırlatırız' takdirini yapmış; ikincisinde ise 'bu bir hatırlatmadır' takdirinde bulunmuştur. Belhî'nin sözü de buna işaret etmektedir. Zemahşerî ise onun { مِنْ شَيْءٍ } ifadesinin mahalline atfedilmesini caiz görmemiştir; zira { مِنْ حِسابِهِمْ } buna engel olur, çünkü bu takdirde mana 'fakat onların hesabından bir hatırlatma' şeklini alır ki bu da gördüğün gibi [anlamsız]dır.

واعترض بأنه لا يلزم من العطف على مقيد اعتبار ذلك القيد في المعطوف، والعلامة الثاني يقول: إنه إذا عطف مفرد على مفرد لا سيما بحرف الاستدراك فالقيود المعتبرة في المعطوف عليه السابقة في الذكر عليه معتبرة في المعطوف البتة بحكم الاستعمال تقول: ما جاءني يوم الجمعة أو في الدار أو راكبا أو من هؤلاء القوم رجل ولكن امرأة فيلزم مجيء المرأة في يوم الجمعة وفي الدار وبصفة الركوب وتكون من القوم البتة ولم يجىء الاستعمال بخلافه ولا يفهم من الكلام سواه بخلاف ما جاءني رجل من العرب ولكن امرأة فإنه لا يبعد كون المرأة من غير العرب، قالوا:

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Mukayyet (kayıtlı) bir ifadeye atıf yapılmasından, o kaydın matufta da geçerli sayılması gerekmez. el-Allâme es-Sânî ise şöyle der: Müfret bir kelime müfret bir kelimeye özellikle istidrak harfiyle atfedildiğinde, matufun aleyhte geçerli olan ve zikri ondan önce geçen kayıtlar, kullanım gereği matufta da kesinlikle geçerlidir. Nitekim: 'Bana cuma günü veya evde veya binekli olarak veya bu topluluktan bir adam gelmedi, fakat bir kadın geldi' dediğinde; kadının cuma günü, evde, binekli olarak gelmesi ve kesinlikle o topluluktan olması gerekir. Kullanım bunun aksine gelmemiştir ve kelamdan da bundan başkası anlaşılmaz. 'Bana Araplardan bir adam gelmedi, fakat bir kadın geldi' sözü ise bundan farklıdır; zira kadının Arap dışından olması uzak bir ihtimal değildir. Demişlerdir ki:

والسر فيه أن تقدم القيود يدل على أنها أمر مسلم مفروغ عنه وأنها قيد للعامل منسحب على جميع معمولاته وأن هذه القاعدة مخصوصة بالمفرد لذلك، وأما في الجمل فالقيد إن جعل جزءا من المعطوف عليه وإن سبق لم يشاركه فيه المعطوف كما في قوله تعالى: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [الأعراف: ٣٤] على ما في شرح المفتاح، وهذا إذا لم تقم القرينة على خلافه كما في قولك: جاءني من تميم رجل وامرأة من قريش.

Bunun sırrı şudur: Kayıtların öne geçmesi, bunların kabul edilmiş ve kesinleşmiş birer husus olduğunu, amilin bir kaydı olup onun bütün mamullerine şamil bulunduğunu ve bu kaidenin bundan ötürü müfrede has olduğunu gösterir. Cümlelerde ise kayıt, matufun aleyhin bir cüzü kılınsa ve öne geçse bile -Şerhu'l-Miftâh'ta belirtildiği üzere- Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } [el-A'râf: 34] ayetinde olduğu gibi matuf ona ortak olmaz. Bu durum, 'Bana Temîm'den bir adam ve Kureyş'ten bir kadın geldi' sözünde olduğu gibi aksine bir karine bulunmadığı takdirdedir.

وتخصيص هذه القاعدة بتقدم القيد وادعاء اطرادها كما ذكره بعض المحققين ما يقتضيه الذوق، ومنهم من عمها كما قال الحلبي: إن أهل اللسان والأصوليين يقولون: إن العطف للتشريك في الظاهر. فإذا كان في المعطوف عليه قيد فالظاهر تقييد المعطوف بذلك القيد إلا أن تجيء قرينة صارفة فيحال الأمر عليها فإذا قلت: ضربت زيدا يوم الجمعة وعمرا فالظاهر اشتراك زيد وعمرو في الضرب مقيدا بيوم الجمعة. وإذا قلت: وعمرا يوم السبت لم يشاركه في قيده. والآية من القبيل الأول. فالظاهر مشاركته في قيده ويكفي في المنع. وبحث فيه السفاقسي وغيره فتدبر.

Bu kaidenin kaydın öne geçmesine has kılınması ve bazı muhakkiklerin zikrettiği gibi bunun genel-geçer olduğunun iddia edilmesi selim zevkin gerektirdiğidir. Halebî'nin dediği gibi bunu genelleştirenler de vardır: 'Dil ehli ve usulcüler derler ki: Atıf zahirde ortak kılmak içindir. Matufun aleyhte bir kayıt bulunduğunda, başka tarafa çeviren bir karine gelip de iş ona havale edilmedikçe zahir olan, matufun da o kayıtla kayıtlanmasıdır. Nitekim 'Zeyd'e cuma günü vurdum, Amr'a da' dediğinde zahir olan, Zeyd ile Amr'ın cuma günü kaydıyla vurmada ortak olmalarıdır. 'Amr'a da cumartesi günü' dediğinde ise onun kaydına ortak olmaz. Ayet de birinci kabildendir. Dolayısıyla zahir olan, onun kaydına ortak olmasıdır ve bu da [atıftan] menedilmek için yeterlidir.' Sefâkusî ve başkaları bunu tartışmıştır; iyi düşün.

ومن منع العطف على محل مِنْ شَيْءٍ لما تقدم منع العطف على «شيء» لذلك أيضا ولأن من لا تقدر عاملة بعد الإثبات لأنها إذا عملت كانت في قوة المذكورة المزيدة وهي لا تزاد في الإثبات في غير الظروف أو مطلقا عند الجمهور لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أي يجتنبون الخوض حياء أو كراهة لمساءتهم. وجوز أن يكون الضمير للذين يتقون أي لكن يذكر المتقون الخائضين ليثبت المتقون على تقواهم ولا يأثموا بترك ما وجب عليهم من النهي عن المنكر أو ليزدادوا تقوى بذلك. وهذه الآية- كما أخرج النحاس عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وأبو الشيخ عن السدي وابن جبير- منسوخة بقوله تعالى النازل في المدينة وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها [النساء: ١٤] إلخ وإليه ذهب البلخي والجبائي وفي الطود الراسخ في المنسوخ والناسخ أنه لا نسخ عند أهل التحقيق في ذلك لأن قوله سبحانه: وَما عَلَى الَّذِينَ إلخ خبر ولا نسخ في الأخبار فافهم.

Daha önce geçen sebepten ötürü { مِنْ شَيْءٍ } lafzının mahalline atfı caiz görmeyen kimse, aynı sebepten ve min (مِنْ) harfinin olumlu cümleden sonra amel ettiği takdir edilemeyeceğinden dolayı 'şey' kelimesine atfı da menetmiştir; çünkü o amel ettiğinde zikredilmiş zâide hükmünde olur, oysa o cumhura göre zarflar dışında veya mutlak olarak olumlu cümlede zâide olarak gelmez. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırlar”; yani utançtan veya kendilerine fenalık dokunmasından çekinerek dalmaktan sakınırlar. Zamirin takva sahiplerine ait olması da caiz görülmüştür; yani takva sahipleri kendi takvaları üzerinde sebat etsinler, kendilerine farz olan münkeri nehyetmeyi terk etmekle günaha girmesinler yahut bununla takvalarını artırsınlar diye o dalanlara hatırlatırlar. Bu ayet -en-Nehhâs'ın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan; Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî ve İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre- Medine'de nazil olan Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها } [en-Nisâ: 140] ayetiyle mensuhtur; Belhî ve Cübbâî de bu görüşe gitmiştir. et-Tavdu'r-Râsih fi'l-Mensûh ve'n-Nâsih adlı eserde ise muhakkiklerin katında bu hususta bir neshin bulunmadığı belirtilmiştir; zira Allah Teâlâ'nın: 'Ve mâ ale'llezîne...' sözü bir haberdir ve haberlerde nesh olmaz; iyi anla.

وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ الذي فرض عليهم وكلفوه وأمروا بإقامة مواجبه وهو الإسلام لَعِباً وَلَهْواً حيث سخرا به واستهزؤوا، وجوز أن يكون المعنى اتخذوا الدين الواجب شيئا من جنس اللعب واللهو كعبادة الأصنام وتحريم البحائر والسوائب ونحو ذلك أو اتخذوا ما يتدينون به وينتحلونه بمنزلة الدين لأهل الأديان شيئا من اللعب واللهو. وحاصله أنهم اتخذوا اللعب واللهو دينا، وقيل: المراد بالدين العيد الذي يعاد إليه كل حين معهود بالوجه الذي شرعه الله تعالى كعيد المسلمين أو بالوجه الذي لم يشرع من اللعب واللهو كأعياد الكفرة لأن أصل معنى الدين

{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini” -yani kendilerine farz kılınan, mükellef tutuldukları ve gereklerini yerine getirmekle emrolundukları İslâm'ı- { لَعِباً وَلَهْواً } “oyun ve eğlence edinenleri bırak”; zira onlar onunla alay edip eğlendiler. Mananın şöyle olması da caizdir: Vacip olan dini putlara tapmak, bahîre ve sâibeleri haram kılmak gibi oyun ve eğlence cinsinden bir şey edindiler; yahut din ehlinin dini derecesinde benimsedikleri ve din edindikleri şeyleri oyun ve eğlenceden ibaret kıldılar. Bunun özeti: Onların oyun ve eğlenceyi din edinmeleridir. Bir görüşe göre: Dinden kasıt, Müslümanların bayramı gibi Allah Teâlâ'nın meşru kıldığı şekilde yahut kâfirlerin bayramları gibi meşru olmayan oyun ve eğlence şeklinde her muayyen vakitte dönülüp gelinen bayramdır; çünkü dinin asıl manası

العادة والعيد معتاد كل عام» ونسب ذلك لابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والمعنى على سائر الأقوال لا تبال بهؤلاء وامض لما أمرت به.

âdettir ve bayram da her yıl tekrarlanan bir âdettir. Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya nispet edilmiştir. Diğer bütün görüşlere göre mana: Bunlara aldırma ve emrolunduğun şeye devam et, demektir.

وأخرج ابن جرير وغيره أن المعنى على التهديد كقوله تعالى: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً [المدثر: ١١] وذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا [الحجر: ٣] ، وقيل: المراد الأمر بالكف عنهم وترك التعرض لهم. والآية عليه منسوخة بآية السيف، وهو مروي عن قتادة. ونصب لَعِباً على أنه مفعول ثان لاتخذوا وهو اختيار السفاقسي، ويفهم من ظاهر كلام البعض أنه مفعول أول و «دينهم» ثان، وفيه أخبار عن النكرة بالمعرفة. ويفهم من كلام الإمام أنه مفعول لأجله واتخذ متعد لواحد فإنه قال بعد سرد وجوه التفسير في الآية: والخامس وهو الأقرب أن المحق في الدين هو الذي ينصر الدين لأجل أن قام الدليل على أنه حق وصدق وصواب فأما الذين ينصرونه ليتوسلوا به إلى أخذ المناصب والرياسة وغلبة الخصم وجمع الأموال فهم نصروا الدين للدنيا، وقد حكم الله تعالى عليها في سائر الآيات بأنها لعب ولهو. فالمراد من قوله سبحانه: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا إلخ هو الإشارة إلى من يتوسل بدينه إلى دنياه. وإذا تأملت في حال أكثر الخلق وجدتهم موصوفين بهذه الصفة وداخلين تحت هذه الآية اه.

İbn Cerîr ve başkaları, mananın Allah Teâlâ'nın: { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } [el-Müddessir: 11] ve { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا } [el-Hicr: 3] ayetlerinde olduğu gibi tehdit üzere olduğunu rivayet etmiştir. Bir görüşe göre: Kasıt onlardan el çekmeyi ve onlara ilişmemeyi emretmektir; bu takdirde ayet kılıç ayetiyle mensuhtur ve bu da Katâde'den rivayet edilmiştir. { لَعِباً } kelimesinin nasbı, 'ittehazû'nun ikinci mef'ûlü olması sebebiyledir ki bu Sefâkusî'nin tercihidir. Bazılarının kelamının zahirinden bunun birinci mef'ûl, 'dînehüm'ün ise ikinci mef'ûl olduğu anlaşılır ki bunda nekranın marifeden haber verilmesi söz konusudur. İmam'ın (Râzî) sözünden ise bunun mef'ûlün lieclih olduğu ve 'ittehaze' fiilinin tek mef'ûl aldığı anlaşılmaktadır; nitekim o, ayetteki tefsir vecihlerini sıraladıktan sonra şöyle demiştir: 'Beşincisi ve en uygun olanı şudur: Dinde hak üzere olan kimse, hak, sadakat ve doğru olduğuna delil ikame edildiği için dine yardım eden kimsedir. Makamlara, reisliğe, hasmı mağlup etmeye ve mal toplamaya vesile kılmak için yardım edenlere gelince; onlar dine dünya için yardım etmişlerdir. Allah Teâlâ ise diğer ayetlerde dünyayı oyun ve eğlence olarak hükme bağlamıştır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا } sözünden murat, dinini dünyasına vesile kılan kimselere işarettir. İnsanların çoğunun durumunu düşündüğünde, onların bu sıfatla vasıflandıklarını ve bu ayetin altına girdiklerini görürsün.' [İktibas sonu].

ولا يفى أنه أبعد من العيوق فلا تغتر به وإن جل قائله وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا أي خدعتهم وأطمعتهم بالباطل حتى أنكروا البعث وزعموا أن لا حياة بعدها واستهزؤوا بآيات الله تعالى. وجعل بعضهم غر من الغر وهو ملء الفم أي أشبعتهم لذاتها حتى نسوا الآخرة. وعليه قوله:

Bunun İyyûk yıldızından daha uzak olduğu gizli değildir; söyleyeni ne kadar yüce olursa olsun buna aldanma! { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “ve dünya hayatı onları aldattı”; yani onları aldattı ve bâtıl ile ümitlendirdi; nihayetinde dirilişi inkâr ettiler, ondan sonra başka bir hayatın olmadığını iddia ettiler ve Allah Teâlâ'nın ayetleriyle alay ettiler. Bazıları 'ğarra' fiilini ağzı doldurmak manasındaki 'el-ğarr'dan (الغر) saymıştır; yani dünya lezzetleri onları öyle doyurdu ki ahireti unuttular. Şu beyit de buna göredir:

ولما التقينا بالعشية غرني ... بمعروفه حتى خرجت أفوق

Akşam vakti karşılaştığımızda, iyiliğiyle ağzımı öyle doldurdu ki / Sonunda nefes nefese [doymuş olarak] çıktım.

وَذَكِّرْ بِهِ أي بالقرآن. وقد جاء مصرحا به في قوله سبحانه: فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ [ق:

{ وَذَكِّرْ بِهِ } “onunla hatırlat”; yani Kur'an ile. Nitekim bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde açıkça ifade edilmiştir: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } [Kâf:

٤٥] والقرآن يفسر بعضه بعضا. وقيل: الضمير لحسابهم، وقيل: للدين. وقيل: إنه ضمير يفسره قوله سبحانه: أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ فيكون بدلا منه واختاره أبو حيان. وعلى الأوجه الأخر هو مفعول لأجله أي لئلا تبسل أو مخافة أو كراهة أن تبسل. ومنهم من جعله مفعولا به لذكر. ومعنى «تبسل» تحبس كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وأنشد له قول زهير:

45] “Sen, tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver.” Kur'an'ın bir kısmı diğer kısmını tefsir eder. Zamirin onların hesabına, bir görüşe göre de dine ait olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de o, Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ } kavlinin tefsir ettiği bir zamirdir; bu durumda ondan bedel olur ve Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir. Diğer vecihlere göre ise mef'ûlün lieclihdir; yani 'bir nefsin rehin düşmemesi için' yahut 'rehin düşmesi korkusu veya hoşnutsuzluğuyla' demektir. Bazıları da onu 'zekkir' fiilinin mef'ûlü kılmıştır. 'Tübsele' (تُبْسَلَ) kelimesinin manası, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre 'hapsolunmak'tır. Züheyr'in şu beyti buna şahit getirilmiştir:

وفارقتك برهن لا فكاك له ... يوم الوداع وقلبي مبسل علقا

Veda günü kurtuluşu olmayan bir rehinle senden ayrıldım / Ve kalbim bir sevgi bağıyla hapsedilmiş (mübsel) durumdaydı.

وفي رواية ابن أبي حاتم عنه تسلم. وروي ذلك أيضا عن الحسن، ومجاهد، والسدي واختاره الجبائي والفراء، وفي رواية ابن جرير وغيره تفضح. وقال الراغب: تُبْسَلَ هنا بمعنى تحرم الثواب. وذكر غير واحد أن الإبسال والبسل في الأصل المنع، ومنه أسد باسل لأن فريسته لا تفلت منه أو لأنه متمنع، والباسل الشجاع لامتناعه من قرنه، وجاء البسل بمعنى الحرام وفرق الراغب بينهما بأن الحرام عام لما منع منه بحكم أو قهر والبسل الممنوع بالقهر، ويكون بسل بمعنى أجل ونعم، واسم فعل بمعنى اكفف وتنكير نَفْسٌ للعموم مثله في قوله تعالى: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ [التكوير: ١٤] أي لئلا تحبس وترهن كل نفس في الهلاك أو في النار أو تسلم إلى ذلك أو تفضح أو تحرم الثواب بسبب عملها السوء أو ذكر بحبس أو حبس كل نفس بذلك، وحمل النكرة على العموم مع أنها في الإثبات لاقتضاء السياق له، وقيل: إنها هنا في النفي معنى، وفيما اختاره أبو حيان من التفخيم وزيادة التقرير ما لا يخفى.

İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayetinde 'teslim edilmek' anlamındadır. Bu, Hasan, Mücâhid ve es-Süddî'den de rivayet edilmiş; Cübbâî ve Ferrâ da bunu tercih etmiştir. İbn Cerîr ve başkalarının rivayetinde ise 'rezil rüsva edilmek' anlamındadır. Râgıb: 'Burada tübsele, sevaptan mahrum bırakılmak manasındadır' demiştir. Birden çok âlim, ibsâl ve besl (البسل) kelimelerinin asılda 'menetmek' olduğunu belirtmiştir. Avı elinden kurtulamadığı yahut kendisini savunduğu için 'esedün bâsil' (cesur/yırtıcı aslan) denilmesi bundandır; 'el-bâsil' de denginden korunduğu için cesura denir. Besl, haram manasında da gelmiştir. Râgıb ikisi arasını şöyle ayırmıştır: Haram, hüküm yahut kahır ile menedilen şeyleri kapsayan genel bir ifadedir; besl ise kahır ile menedilendir. 'Besl' evet ve peki manasında da gelir; 'dur, vazgeç' manasında isim-fiil olarak da kullanılır. { نَفْسٌ } kelimesinin nekre gelmesi, Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ } [et-Tekvîr: 14] kavlinde olduğu gibi umum ifade eder; yani her nefsin kötü ameli sebebiyle helakte yahut ateşte hapsedilip rehin kalmaması, yahut oraya teslim edilmemesi, rezil edilmemesi, sevaptan mahrum bırakılmaması için; yahut bununla her bir nefsin hapsedileceğini hatırlat, demektir. Cümlenin olumlu olmasına rağmen nekranın umum manasına hamledilmesi, سیاkın bunu gerektirmesindendir. Bir görüşe göre o burada mana bakımından nefiy konumundadır. Ebû Hayyân'ın tercih ettiği şeydeki tazim ve takrir ziyadeliği ise gizli değildir.

وقوله تعالى: لَيْسَ لَها أي النفس مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ إما استئناف للأخبار بذلك أو في محل رفع صفة نَفْسٌ أو في محل نصب على الحالية من ضمير كَسَبَتْ أو من نفس فإنه في قوة نفس

Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ لَها } “onun için yoktur” -yani nefis için- { مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } “Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi” kavli, ya bunu haber vermek için bir istînâftır, ya ref mahallinde { نَفْسٌ } kelimesinin sıfatıdır, yahut { كَسَبَتْ } fiilinin zamirinden ya da nefis kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir; zira o,

كافرة أو نفوس كثيرة واستظهر بعض الحالية. ومن دون الله متعلق بمحذوف وقع حالا من «ولي» ، وقيل: خبرا لليس، ولَها حينئذ متعلق بمحذوف على البيان، ومن جعلها زائدة لم يعلقها بشيء، والمراد أنه لا يحول بينها وبين الله تعالى بأن يدفع عقابه سبحانه عنها ولي ولا شفيع وَإِنْ تَعْدِلْ أي إن تفد تلك النفس كُلَّ عَدْلٍ أي كل فداء. و «كل» نصب على المصدرية لأنه بحسب ما يضاف إليه لا مفعول به، وقيل: إنه صفة لمحذوف وهو بمعنى الكامل كقولك: هو رجل كل رجل أي كامل في الرجولية. والتقدير عدلا كل عدل. ورد بأن كلا بهذا المعنى يلزم التبعية والإضافة إلى مثل المتبوع نعتا لا توكيدا كما في التسهيل ولا يجوز حذف موصوفه.

kâfir bir nefis yahut pek çok nefisler kuvvetindedir; bazıları hâl olmasını daha zahir (üstün) görmüştür. 'Min dûnillâh' mahzufa müteallık olup 'veliyy' kelimesinden hâldir; leyse'nin haberi olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { لَها } beyan için mahzufa taalluk eder. Onu zâide kılan ise hiçbir şeye taalluk ettirmez. Kasıt; hiçbir dost ve hiçbir şefaatçinin, Allah Teâlâ'nın azabını ondan savuşturarak o nefisle Allah Teâlâ arasına giremeyeceğidir. { وَإِنْ تَعْدِلْ } “ve fidye verse” yani o nefis feda etse, { كُلَّ عَدْلٍ } “her türlü fidyeyi”; 'küll' kelimesi masdar oluşu üzere mansûbdur, çünkü muzaf olduğu kelimeye göredir, mef'ûlün bih değildir. Bir görüşe göre o mahzufun sıfatıdır ve tıpkı senin: 'O tam bir adamdır' demen gibi kâmil manasındadır; yani adamlıkta kemale ermiştir. Takdiri de: 'Tam bir feda edişle feda etse' şeklindedir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu manadaki 'küll', et-Teshîl'de geçtiği üzere tekit değil sıfat olarak metbûunun benzerine muzaf olmayı ve ona tâbi olmayı gerektirir ve mevsûfunun hazfedilmesi caiz değildir.

وقوله تعالى: لا يُؤْخَذْ مِنْها جواب الشرط، والفعل مسند إلى الجار والمجرور كسير من البلد لا إلى ضمير العدل لأن العدل كما علمت مصدر وليس بمأخوذ بخلافه في قوله تعالى: لا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ [البقرة:

Allah Teâlâ'nın: { لا يُؤْخَذْ مِنْها } “ondan alınmaz” kavli şartın cevabıdır. Fiil, adl zamirine değil, 'beldeden yüründü' misalinde olduğu gibi car-mecrûra müsneddir; çünkü bildiğin gibi adl masdardır ve alınan bir şey değildir. Allah Teâlâ'nın: { لا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } [el-Bakara:

٤٨] فإنه فيه بمعنى المفدى به، وجوز كون الإسناد إلى ضميره مرادا به الفدية على الاستخدام إلا أنه لا حاجة إليه مع صحة الإسناد إلى الجار والمجرور، وبذلك يستغنى أيضا عن القول بكونه راجعا إلى المعدول به المأخوذ من السياق.

48] kavlindeki durum ise bunun aksinedir; zira oradaki fidye olarak verilen şey manasındadır. İstihdam yoluyla fidyenin kastedilmesi suretiyle isnadın onun zamirine yapılması da caiz görülmüştür; ne var ki car-mecrûra isnadın sahih olması karşısında buna ihtiyaç yoktur. Böylece siyahtan anlaşılan 'fidyeye konu olan şeye' râci olduğu görüşüne de gerek kalmaz.

وقيل: معنى الآية وإن تقسط تلك النفس كل قسط في ذلك اليوم لا يقبل منها لأن التوبة هناك غير مقبولة وإنما تقبل في الدنيا أُولئِكَ أي المتخذون دينهم لعبا ولهوا المغترون بالحياة الدنيا الَّذِينَ أُبْسِلُوا أي حرموا الثواب وسلموا للعذاب أو بأحد المعاني الباقية للإبسال بِما كَسَبُوا أي بسبب أعمالهم القبيحة وعقائدهم الزائغة.

Ayetin manasının: 'O nefis o gün tam bir adaletle davransa bile ondan kabul edilmez; çünkü orada tövbe kabul edilmez, o ancak dünyada kabul edilir' şeklinde olduğu da söylenmiştir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” -yani dinlerini oyun ve eğlence edinen, dünya hayatının aldattığı kimseler- { الَّذِينَ أُبْسِلُوا } “helake teslim edilmiş olanlardır”; yani sevaptan mahrum bırakılıp azaba teslim edilmiş veya ibsâlin kalan manalarından biri üzere olanlardır; { بِما كَسَبُوا } “kazandıkları sebebiyle” yani çirkin amelleri ve sapık inançları sebebiyle.

واسم الإشارة مبتدأ، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد درجة المشار إليهم في سوء الحال، وخبره الموصول بعده، والجملة استئناف سيق إثر تحذير أولئك من الإبسال المذكور لبيان أنهم المبتلون بذلك.

İşaret ismi mübtedâdır; onda bulunan uzaklık manası, işaret edilenlerin durumlarının kötülükteki derecelerinin uzaklığını bildirmek içindir. Haberi ise kendisinden sonraki ism-i mevsûldür. Cümle, anılan helake teslim edilmeye karşı uyarılmalarının hemen ardından, bu belaya uğrayacak olanların bizzat kendileri olduğunu açıklamak üzere getirilmiş bir istînâftır.

وقوله سبحانه لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ استئناف آخر مبين لكيفية الإبسال المذكور مبني على سؤال نشأ من الكلام كأنه قيل: ماذا لهم حين أبسلوا؟ فقيل: لهم شراب من حميم أي ماء حار يتجرجر ويتردد في بطونهم ويتقطع به أمعاؤهم وَعَذابٌ أَلِيمٌ بنار تشتعل بأبدانهم كما هو المتبادر من العذاب بِما كانُوا يَكْفُرُونَ أي بسبب كفرهم المستمر في الدنيا، ويطلق الحميم على الماء البارد فهو ضد كما في القاموس. وجوز أبو البقاء أن تكون جملة لَهُمْ شَرابٌ حالا من ضمير أُبْسِلُوا وأن تكون خبرا لاسم الإشارة ويكون الَّذِينَ نعتا له أو بدلا منه.

Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ } “Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır” kavli, sözden doğan bir soruya binaen zikredilen ibsâlin keyfiyetini açıklayan diğer bir istînâftır; sanki: 'Helake teslim edildiklerinde onlara ne vardır?' denilmiş, buna karşılık: 'Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır' denilmiştir; yani karınlarında fokurdayıp çalkalanan ve bağırsaklarını parçalayan sıcak bir su [vardır]. { وَعَذابٌ أَلِيمٌ } “ve can yakıcı bir azap vardır”; azaptan ilk akla gelenin olduğu gibi bedenlerini tutuşturan bir ateşle [azap]; { بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “inkâr edegeldiklerinden ötürü”; yani dünyada devam edegeldikleri küfürleri sebebiyle. 'el-Hamîm' soğuk suya da ıtlak olunur; dolayısıyla Kamûs'ta geçtiği üzere zıt anlamlı kelimelerdendir. Ebü'l-Bekâ { لَهُمْ شَرابٌ } cümlesinin { أُبْسِلُوا } fiilindeki zamirden hâl olmasını, işaret isminin haberi olup { الَّذِينَ } kelimesinin onun sıfatı veya bedeli olmasını caiz görmüştür.

وأن تكون خبرا ثانيا. واختار كما يشير إليه كلامه أن تكون الإشارة إلى النفس المدلول عليها بنفس وجعلت الجملة لبيان تبعة الإبسال. واختار كثير من المحققين ما أشرنا إليه.

İkinci haber olması da caizdir. Sözünün işaret ettiği üzere, işaretin 'nefs' kelimesiyle delalet edilen nefse ait olduğunu ve cümlenin ibsâlin vebalini beyan için getirildiğini tercih etmiştir. Muhakkiklerin çoğu ise bizim işaret ettiğimiz görüşü tercih etmiştir.

وترتيب ما ذكر من العذابين على كفرهم مع أنهم معذبون بسائر معاصيهم أيضا حسبما ينطق به قوله سبحانه بِما كَسَبُوا لأنه العمدة في أسباب العذاب والأهم في باب التحذير أو أريد- كما قيل-: بكفرهم ما هو أعم منه ومن مستتبعاته من المعاصي.

Zikredilen iki azabın -Allah Teâlâ'nın { بِما كَسَبُوا } kavlinin ifade ettiği üzere diğer bütün günahları sebebiyle de azap görecek olmalarına rağmen- küfürleri üzerine tertip edilmesi; küfrün azap sebeplerinin aslı ve sakındırma babında en mühimi olmasındandır; yahut denildiği gibi, onların küfürlerinden kasıt, hem küfrün kendisini hem de onun peşi sıra gelen günahları kapsayan daha genel bir manadır.

قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن السدي أن المشركين قالوا للمؤمنين: اتبعوا سبيلنا واتركوا دين محمد ﷺ فقال الله تعالى: قُلْ إلخ.

{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım?'” İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre müşrikler müminlere: 'Bizim yolumuza uyun ve Muhammed'in ﷺ dinini terk edin' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ: 'De ki...' ayetini indirdi.

وقيل: نزلت في أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه حين دعاه ابنه عبد الرحمن إلى عبادة الأصنام. وفي توجيه الأمر إليه ﷺ ما لا يخفى من تعظيم شأن المؤمنين أو أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه أي أنعبد متجاوزين عبادة الله تعالى الجامع لجميع صفات الألوهية التي من جملتها القدرة على النفع والضر ما لا يقدر على نفعنا إن عبدناه ولا على ضرنا إذا تركناه، وأدنى مراتب المعبودية القدرة على ذلك. وفاعل «ندعو» وكذا ما عطف عليه من قوله سبحانه: وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا عام لسيد المخاطبين ﷺ ولغيره وليس مخصوصا بالصديق رضي الله تعالى عنه

Bir görüşe göre: Oğlu Abdurrahman kendisini putlara tapmaya çağırdığında Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında inmiştir. Emrin Efendimiz'e ﷺ yöneltilmesinde müminlerin veya Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın şanını yüceltme bulunduğu gizli değildir; yani: Fayda ve zarar vermeye muktedir olmak da dahil olmak üzere bütün ilahlık sıfatlarını kendisinde toplayan Allah Teâlâ'ya ibadeti bırakıp, tapındığımız takdirde bize fayda vermeye, terk ettiğimiz takdirde de zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere mi tapalım? Oysa mabutluğun en alt mertebesi buna güç yetirmektir. 'Ned'û' fiilinin faili ve Allah Teâlâ'nın: { وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } kavlinden ona atfedilenler, nüzul sebebi o olmasına binaen sadece Sıddîk radıyallâhu anh'a has olmayıp,

بناء على أنه سبب النزول. وفي الآية تغليب إذ لا يتصور الرد على العقب المراد به الرجوع إلى الشرك منه ﷺ.

muhatapların efendisi ﷺ ve diğerleri için de umumidir. Ayette tağlîb vardır; zira şirke dönmek manasındaki ökçeler üzerine geri çevrilmek Efendimiz ﷺ hakkında tasavvur edilemez.

والمعنى أيليق بنا معشر المسلمين ذلك. والأعقاب جمع عقب وهو مؤخر الرجل يقال: رجع على عقبه إذا انثنى راجعا.

Mana: 'Biz Müslümanlar topluluğuna bu yakışır mı?' demektir. 'A'kâb' (الأعقاب), ayağın arkası demek olan 'akib'in çoğuludur. Geriye dönüp çekildiğinde 'ökçesi üzerine geri döndü' denir.

ويكنى به- كما قيل- عن الذهاب من غير رؤية موضع القدم وهو ذهاب بلا علم بخلاف الذهاب مع الإقبال وقيل:

Denildiğine göre bu, ayak basılan yeri görmeksizin gitmekten kinayedir; yönelerek gitmenin aksine bu, bilgisizce bir gidiştir. Bir görüşe göre de:

الرد على الأعقاب بمعنى الرجوع إلى الضلال والجهل شركا أو غيره. والجمهور على الأول. والتعبير عن الرجوع إلى الشرك بالرد على الأعقاب- كما قال شيخ الإسلام- لزيادة تقبيحه بتصويره بصورة ما هو علم في القبح مع ما فيه من الإشارة إلى كون الشرك حالة قد تركت ونبذت وراء الظهر. وإيثار نُرَدُّ على نرتد لتوجيه الإنكار إلى الارتداد برد الغير تصريحا بمخالفة المضلين وقطعا لأطماعهم الفارغة وإيذانا بأن الارتداد من غير راد ليس في حيز الاحتمال ليحتاج إلى نفيه وإنكاره بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ أي إلى التوحيد والإسلام أو إلى سائر ما يترتب عليه الفوز في الآخرة على ما قيل. والظرف متعلق بنرد مسوق لتأكيد النكير لا لتحقيق معنى الرد وتصويره فقط وإلا لكفى أن يقال: بعد إذ اهتدينا كأنه قيل: أنرد إلى ذلك بإضلال المضل بعد إذ هدانا الله الذي لا هادي سواه. وليست الآية من باب التنازع فيما يظهر. ولا أن جملة «نرد» في موضع الحال من ضمير «ندعو» أي ونحن نرد وجوزه أبو البقاء.

Ökçeler üzerine geri çevrilmek; şirk olsun veya olmasın dalalete ve cehalete dönmek manasındadır. Cumhur birinci görüş üzeredir. Şeyhülislam'ın dediği gibi şirke dönüşün ökçeler üzerine geri çevrilmekle ifade edilmesi; şirkin arkaya atılıp terk edilmiş bir durum olduğuna işaret içermesiyle birlikte, çirkinlikte sembol olan bir surette tasvir edilerek çirkinliğinin artırılması içindir. 'Nerteddü' (irtidat ederiz) yerine { نُرَدُّ } (çevriliriz) lafzının tercih edilmesi; saptıranlara muhalefeti açıkça ilan etmek, onların boş heveslerini kesmek ve saptıran bir kimse olmaksızın irtidat etmenin nefiy ve inkâra ihtiyaç duyulacak bir ihtimal dahilinde bile olmadığını bildirmek suretiyle inkârı başkasının çevirmesiyle irtidat etmeye yöneltmek içindir. { بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ } “Allah bizi hidayete erdirdikten sonra”; yani tevhide ve İslâm'a yahut denildiğine göre ahirette kurtuluşun kendisine bağlı olduğu diğer şeylere [hidayet ettikten sonra]. Zarf 'nüraddü'ye müteallıktır; sadece rücû manasını tahkik ve tasvir etmek için değil, inkârı pekiştirmek için getirilmiştir. Aksi takdirde: 'Biz hidayet bulduktan sonra' denmesi yeterli olurdu. Sanki: 'Kendisinden başka hidayet verici olmayan Allah bizi hidayete erdirdikten sonra, saptırıcının saptırmasıyla buna mı çevrileceğiz?' denilmiştir. Görünen o ki ayet tenâzu babından değildir. Ebü'l-Bekâ caiz görmüş olsa da 'nüraddü' cümlesi 'ned'û' fiilinin zamirinden 'biz çevrildiğimiz halde' anlamında hâl konumunda da değildir.

وقوله سبحانه: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ نعت لمصدر محذوف أي أنرد ردا مثل رد الذي استهوته إلخ.

Allah Teâlâ'nın: { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } kavli, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'şeytanların ayarttığı kimsenin çevrilişi gibi bir çevrilişle mi çevrileceğiz' demektir.

وقدر الطبرسي أندعو دعاء مثل دعاء الذي إلخ وليس بشيء كما لا يخفى، وقيل: إنه في موضع الحال من فاعل «نرد» أي أنرد على أعقابنا مشبهين بذلك. واعترضه صاحب الفرائد بأن حاصل الحالية أنرد في حال مشابهتنا كقولك: جاء زيدا راكبا أي في حال ركوبه والرد ليس في حال المشابهة كما أن المجيء في حال الركوب.

Tabersî: 'Şeytanların ayarttığı kimsenin yalvarışı gibi bir yalvarışla mı yalvaracağız' takdirini yapmıştır; ancak gizli olmadığı üzere bu bir şey değildir (tutarsızdır). 'Nüraddü' fiilinin failinden hâl konumunda olduğu da söylenmiştir; yani: 'Ökçelerimiz üzerine ona benzeyenler olarak mı çevrileceğiz' demektir. Ferâid sahibi buna şöyle itiraz etmiştir: Hâl olmanın neticesi; tıpkı 'Zeyd bana binekli olarak geldi' yani biniş hâlindeyken geldi sözünde olduğu gibi 'benzerliğimiz hâlinde mi çevrileceğiz' şeklinde olur. Oysa çevrilme, gelişin biniş hâlinde olması gibi benzerlik hâlinde değildir.

وأجاب عنه الطيبي بأن الحال مؤكدة كقوله سبحانه: ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ [التوبة: ٢٥] فلا يلزم ذلك ولا يخفى أنه في حيز المنع. والاستهواء استفعال من هوى في الأرض يهوي إذا ذهب كما هو المعروف في اللغة كأنها طلبت هويه وحرصت عليه أي كالذي ذهبت به مردة الجن في المهامة والقفار. والكلام من المركب العقلي أو من التمثيل حيث شبه فيه من خلص من الشرك ثم نكص على عقبيه بحال من ذهبت به الشياطين في المهمة وأضلته بعد ما كان على الجادة المستقيمة. وليس هذا مبنيا على زعمات العرب كما زعم من استهوته الشياطين. وادعى بعضهم أن استهوى من هوى بمعنى سقط يقال: هوى يهوي هويا بفتح الهاء إذا سقط من أعلى إلى أسفل. والمقصود تشبيه حال هذا الضال بحال من سقط من الموضع العالي إلى الوهدة السافلة العميقة لأنه في غاية الاضطراب والضعف والدهشة. ونظير ذلك قوله تعالى: مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ [الحج: ٣١] وفيه بعد وإن قال الإمام:

Tîbî buna, hâlin Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ } [et-Tevbe: 25] kavlinde olduğu gibi müekkide (pekiştirici) olduğu, dolayısıyla bunun gerekmediği cevabını vermiştir; ne var ki bunun itiraza açık olduğu gizli değildir. 'el-İstehvâ' (الاستهواء), dilde bilindiği üzere bir kimse gittiğinde kullanılan 'hevâ fi'l-ardı yehvî' (yerde çekilip gitti) kökünden istif'âl babıdır; sanki şeytanlar onun gitmesini istemiş ve buna hırs göstermiştir; yani azgın cinlerin çöller ve ıssız arazilerde alıp götürdüğü kimse gibidir. Söz aklî mürekkep veya temsil kabilindendir; zira şirkten kurtulup sonra ökçeleri üzerine geri dönen kimse, dosdoğru caddede iken şeytanların ıssız çölde alıp götürdüğü ve saptırdığı kimsenin durumuna benzetilmiştir. Bu, şeytanların ayarttığı kimselerin zannettiği gibi Arapların batıl inançlarına bina edilmiş değildir. Bazıları 'istehvâ'nın düşmek manasındaki 'hevâ'dan geldiğini iddia etmiştir; nitekim yukarıdan aşağıya düştüğünde he harfinin fethasıyla 'hevâ yehvî hevyen' denir. Kasıt; bu sapığın durumunu, son derece çaresizlik, zayıflık ve dehşet içinde olduğundan ötürü yüksek bir yerden derin ve alçak bir çukura düşen kimsenin durumuna benzetmektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ } [el-Hac: 31] kavlidir. İmam (Râzî):

إنه أولى من المعنى الأول مع أنه يتوقف على ورود الاستفعال من هوى بهذا المعنى، وجوز أبو البقاء في «الذي» أن يكون مفردا أي كالرجل أو كالفريق الذي وأن يكون جنسا. والمراد الذين.

bu manadaki 'hevâ' fiilinden istif'âl kalıbının gelmiş olmasına bağlı bulunmakla birlikte, bunun birinci manadan daha evla olduğunu söylemiş olsa da bunda bir uzaklık vardır. Ebü'l-Bekâ { الَّذِي } lafzının müfret olmasını; yani 'o adam gibi' veya 'o topluluk gibi' yahut cins olup muradın 'o kimseler' olmasını caiz görmüştür.

وقرأ حمزة «استهواه» بألف ممالة مع التذكير فِي الْأَرْضِ أي جنسها. والجار متعلق باستهوته أو بمحذوف وقع حالا من مفعوله أي كائنا في الأرض. وكذا قوله سبحانه: حَيْرانَ حال منه أيضا على أنها بدل من الأولى أو حال ثانية عند من يجيزها أو من «الذي» أو من المستكن في الظرف. وجوز أبو البقاء أن يكون الجار حالا من حَيْرانَ وهو ممنوع من الصرف ومؤنثه حيرى أي تائها ضالا عن الجادة لا يدري ما يصنع.

Hamza müzekker kılmakla birlikte imâleli elif ile 'istehvâhü' (استهواه) şeklinde okumuştur. { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”; yani onun cinsinde. Car-mecrûr 'istehvethü'ye yahut onun mef'ûlünden hâl olarak mahzufa taalluk eder; yani 'yeryüzünde bulunurken' demektir. Allah Teâlâ'nın: { حَيْرانَ } “şaşkın bir halde” kavli de birinciden bedel veya caiz görenlere göre ikinci hâl olarak ondan hâldir; yahut { الَّذِي } lafzından veya zarftaki müstetir zamirden hâldir. Ebü'l-Bekâ car-mecrûrun gayr-ı munsarıf olup müennesi 'hayrâ' gelen { حَيْرانَ } kelimesinden hâl olmasını da caiz görmüştür; yani ana yoldan sapmış, ne yapacağını bilmez bir halde şaşırıp kalmış demektir.

لَهُ أي للمستهوي أَصْحابٌ أرى رفقة يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى أي الطريق المستقيم أطلق عليه مبالغة على حد- زيد عدل- والجار الأول متعلق بمحذوف وقع خبرا مقدما وأَصْحابٌ مبتدأ، والجملة إما في محل نصب على أنها صفة لحيران أو حال من الضمير فيه أو من الضمير في الظرف أو بدل من الحال التي قبلها. وإما

{ لَهُ } “onun vardır” yani ayartılan kimsenin, { أَصْحابٌ } “arkadaşları” yani yoldaşları [vardır ki], { يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } “onu doğru yola çağırırlar”; yani dosdoğru yola [çağırırlar], 'Zeyd adaletin ta kendisidir' kabilinden mübalağa yoluyla [yola] hidayet adı verilmiştir. Birinci car-mecrûr öne geçmiş haber olan mahzufa müteallıktır, { أَصْحابٌ } ise mübtedâdır. Cümle ya nasb mahallinde 'hayrân'ın sıfatıdır veya ondaki zamirden ya da zarftaki zamirden hâldir yahut kendisinden önceki hâlden bedeldir; ya da

لا محل لها على أنها مستأنفة، وجملة يَدْعُونَهُ صفة لأصحاب. وقوله سبحانه: ائْتِنا يقدر فيه قول على أنه بدل من يَدْعُونَهُ أو حال من فاعله. وقيل: محكي بالدعاء لأنه بمعنى القول. وهذا مبني على الخلاف بين البصريين والكوفيين في أمثال ذلك. والمشهور التقدير أي يقول ائتنا. وفيه إشارة إلى أنهم مهتدون ثابتون على الطريق المستقيم وأن من يدعونه ليس ممن يعرف الطريق ليدعى إلى إتيانه وإنما يدرك سمت الداعي ومورد النعيق.

istînâfiyye olarak iraptan mahalli yoktur. { يَدْعُونَهُ } cümlesi 'ashâb'ın sıfatıdır. Allah Teâlâ'nın: { ائْتِنا } “bize gel!” kavlinde, { يَدْعُونَهُ } fiilinden bedel yahut onun failinden hâl olarak bir 'kavlen' (söz) takdir edilir. Bir görüşe göre de söz manasında olduğu için dua ile hikâye edilmiştir. Bu, Basralılar ile Kûfeliler arasında bu gibi durumlardaki ihtilafa dayanmaktadır; meşhur olan takdir edilmesidir; yani: 'Bize gel derler' demektir. Bunda onların dosdoğru yol üzerinde sebat eden hidayet ehli olduklarına; çağırdıkları kimsenin ise gelmeye davet edilecek yolu bilen kimselerden olmayıp, sadece çağıranın yönünü ve bağırışın geldiği yeri fark edebildiğine bir işaret vardır.

وقرأ ابن مسعود كما رواه ابن جرير وابن الأنباري عن أبي إسحاق «بينا» على أنه حال من الهدى أي واضحا قُلْ لهؤلاء الكفار إِنَّ هُدَى اللَّهِ الذي هدانا إليه وهو الإسلام هُوَ الْهُدى أي وحده كما يدل عليه تعريف الطرفين أو ضمير الفصل وما عداه ضلال محض وغي صرف. وتكرير الأمر للاعتناء بشأن المأمور به أو لأن ما سبق للزجر عن الشرك وهذا حث على الإسلام وهو توطئة لما بعده فإن اختصاص الهدى بهداه تعالى مما يوجب امتثال الأوامر بعده وَأُمِرْنا عطف على إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى داخل معه تحت القول، واللام في قوله سبحانه: لِنُسْلِمَ للتعليل ومفعول أمرنا الثاني محذوف أي أمرنا بالإخلاص لكي ننقاد ونستسلم لِرَبِّ الْعالَمِينَ، وقيل: هي بمعنى الباء أي «أمرنا» بالإسلام. وتعقبه أبو حيان بأنه غريب لا تعرفه النحاة، وقيل: زائدة أي أمرنا أن نسلم على حذف الباء، وقال الخليل، وسيبويه، ومن تابعهما: الفعل في هذا وفي نحو يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ [النساء: ٢٦] مؤول بالمصدر وهو مبتدأ واللام وما بعدها خبره أي أمرنا للإسلام، وهو نظير- تسمع بالمعيدي خير من أن تراه- ولا يخفى بعده.

İbn Mes'ûd -İbn Cerîr ve İbnü'l-Enbârî'nin Ebû İshâk'tan rivayet ettiği üzere- el-hüdâ'dan hâl olarak 'apaçık' manasında 'beyyinen' (بينا) şeklinde okumuştur. { قُلْ } “De ki” o kâfirlere: { إِنَّ هُدَى اللَّهِ } “şüphesiz Allah'ın hidayeti” -ki bizi ona hidayet etmiştir, o da İslâm'dır- { هُوَ الْهُدى } “hidayetin ta kendisidir”; yani iki tarafın marife olmasının veya fasl zamirinin gösterdiği gibi sadece O'nun hidayetidir; O'nun dışındakiler ise sırf dalalet ve katıksız sapıklıktır. Emrin tekrarlanması emrolunan şeyin şanına ihtimam göstermek içindir yahut öncekiler şirkten menetmek için iken bu İslâm'a teşviktir ve sonrasına bir hazırlıktır; zira hidayetin sadece Allah Teâlâ'nın hidayetine mahsus olması, sonrasındaki emirlere boyun eğmeyi gerektiren hususlardandır. { وَأُمِرْنا } “ve biz emrolunduk” ifadesi { إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } kavline matuftur ve onunla birlikte sözün altına dahildir. Allah Teâlâ'nın: { لِنُسْلِمَ } “teslim olmakla” kavlindeki lâm harfi talîl (gerekçe) içindir ve 'ümirnâ' fiilinin ikinci mef'ûlü mahzuftur; yani boyun eğip teslim olmamız için ihlas ile emrolunduk, { لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “âlemlerin Rabbine”. Bir görüşe göre lâm harfi bâ manasındadır; yani 'İslâm ile emrolunduk' demektir. Ebû Hayyân bunu nahivcilerin bilmediği garip bir görüş olarak nitelemiştir. Bir görüşe göre zâidedir; yani bâ harfinin hazfiyle 'teslim olmamız emrolundu' demektir. Halîl, Sîbeveyhi ve onlara tâbi olanlar ise şöyle demişlerdir: Buradaki ve { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } [en-Nisâ: 26] benzerlerindeki fiil masdar ile tevil edilir; o mübtedâdır, lâm ve sonrası ise onun haberidir; yani 'emrimiz İslâm içindir' demektir. Bu da 'el-Müeydî'yi duyman onu görmenden hayırlıdır' sözünün benzeridir; ne var ki uzaklığı gizli değildir.

وذهب الكسائي والفراء إلى أن اللام حرف مصدري بمعنى أن بعد أردت وأمرت خاصة فكأنه قيل: وأمرنا أن نسلم، والتعرض لوصف ربوبيته تعالى للعالمين لتعليل الأمر وتأكيد وجوب الامتثال به.

Kisâî ve Ferrâ ise lâm harfinin özellikle 'eradtü' ve 'ümirtü' fiillerinden sonra 'en' (أن) manasında masdariyye harfi olduğu görüşüne gitmişlerdir; dolayısıyla sanki 'teslim olmakla emrolunduk' denilmiştir. Allah Teâlâ'nın âlemlerin Rabbi vasfına yer verilmesi, emri gerekçelendirmek ve ona imtisalin vücubunu tekit etmek içindir.

وقوله تعالى: وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ أي الرب في مخالفة أمره سبحانه بتقدير حرف الجر وهو عطف على الجار والمجرور السابق، وقد صرح بدخول أن المصدرية على الأمر سيبويه وجماعة، وجوز أن يعطف أَنْ أَقِيمُوا على موضع لِنُسْلِمَ كأنه قيل: أمرنا أن نسلم وأن أقيموا. وقيل: العطف على مفعول الأمر المقدر أي أمرنا بالإيمان وإقامة الصلاة، وقيل: على قوله تعالى: إِنَّ هُدَى اللَّهِ إلخ. أي قل لهم إن هدى الله هو الهدى وأن أقيموا، وقيل: على ائْتِنا، وقيل: غير ذلك.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ } kavli; harf-i cer takdiriyle 'O'nun emrine muhalefet etmekten o Rabden sakının' demektir ve önceki car-mecrûra matuftur. Masdariyye olan 'en'in emir kipine dahil olduğunu Sîbeveyhi ve bir cemaat açıkça ifade etmiştir. { أَنْ أَقِيمُوا } ifadesinin { لِنُسْلِمَ } ifadesinin mahalline atfedilmesi de caiz görülmüştür; sanki 'teslim olmakla ve dosdoğru kılmakla emrolunduk' denilmiştir. Bir görüşe göre atıf, emrin takdir edilen mef'ûlü üzerinedir; yani 'iman etmekle ve namazı ikame etmekle emrolunduk' demektir. Bir görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هُدَى اللَّهِ } kavline matuftur; yani 'Onlara de ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti hidayetin ta kendisidir ve namazı dosdoğru kılın!' demektir. Bir görüşe göre { ائْتِنا } kavline matuftur; başka görüşler de ileri sürülmüştür.

وذكر الإمام أنه كان الظاهر أن يقال: أمرنا لنسلم ولأن نقيم إلا أنه عدل لما ذكر للإيذان بأن الكافر ما دام كافرا كان كالغائب الأجنبي فخوطب بما خوطب به الغيب وإذا أسلم ودخل في زمرة المؤمنين صار كالقريب الحاضر فخوطب بما يخاطب به الحاضرون.

İmam (Râzî) zahir olanın 'teslim olmamız ve ikame etmemiz için emrolunduk' denilmesi olduğunu, ancak zikredilen şekle dönülmesinin sebebinin şunu bildirmek olduğunu zikretmiştir: Kâfir kâfir olduğu müddetçe uzaktaki bir yabancı gibidir, bu yüzden ona gaiplere hitap edildiği gibi hitap edilmiştir; Müslüman olup müminler zümresine girdiğinde ise yakındaki bir hazır gibi olur ve bu sebeple ona hazır olanlara hitap edildiği gibi hitap edilmiştir.

وقوله سبحانه: وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ جملة مستأنفة موجبة للامتثال بما أمر به سبحانه من الأمور الثلاثة، وتقديم المعمول لإفادة الحصر مع رعاية الفواصل أي إليه سبحانه لا إلى غيره تحشرون يوم القيامة.

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzuruna toplanacağınız O'dur” kavli, Allah Teâlâ'nın emrettiği bu üç hususun yerine getirilmesini gerektiren müstakil bir cümledir. Âyet sonlarındaki uyumu gözetmekle birlikte mamulün öne alınması hasr (vurgu) ifade eder; yani: Kıyamet günü başkasına değil, sadece O'na (celle celâlühü) toplanacaksınız.

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أي هذين الأمرين العظيمين. ولعله أريد بخلقهما خلق ما فيهما أيضا، وعدم التصريح بذلك لظهور اشتمالهما على جميع العلويات والسفليات. وقوله سبحانه: بِالْحَقِّ متعلق بمحذوف وقع حالا من فاعل خَلَقَ أي قائما بالحق، ومعنى الآية حينئذ كما قيل كقوله تعالى: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا [ص: ٢٧] وجوز أن يكون حالا من المفعول أي متلبسة بالحق، وأن يكون صفة لمصدر الفعل المؤكد أي خلقا متلبسا بالحق وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ تذييل لما تقدم والواو للاستئناف. واليوم بمعنى الحين متعلق بمحذوف وقع خبرا مقدما وقَوْلُهُ مبتدأ والْحَقُّ صفته. والمراد

{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan O'dur”; yani bu iki muazzam varlığı [yaratan O'dur]. Muhtemelen ikisinin yaratılmasıyla içindekilerin yaratılması da kastedilmiştir; bunun açıkça zikredilmemesi, ikisinin bütün ulvî ve süflî varlıkları kapsadığının aşikâr olmasındandır. Allah Teâlâ'nın: { بِالْحَقِّ } “hak ile” kavli, 'halaka' fiilinin failinden hâl olarak mahzufa müteallıktır; yani 'hak üzere kâim olarak' demektir. Bu takdirde ayetin manası, denildiği gibi Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا } [Sâd: 27] “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri batıl olarak yaratmadık” kavli gibi olur. Mef'ûlden hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'hak ile muttasıf olarak' demektir. Fiili tekit eden masdarın sıfatı olması da caizdir; yani 'hak ile muttasıf bir yaratışla' demektir. { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } “'Ol' dediği gün o hemen oluverir; O'nun sözü haktır” kavli öncekiler için bir fezlekedir (tamamlayıcıdır) ve vâv harfi istînâf içindir. Vakit manasındaki yevm (الْيَوْمَ), öne geçmiş haber olan mahzufa müteallıktır; { قَوْلُهُ } mübtedâ, { الْحَقُّ } ise onun sıfatıdır. Kasıt,

بالقول المعنى المصدري أي القضاء الصواب الجاري على وفق الحكمة فلذا صح الإخبار عنه بظرف الزمان أي وقضاؤه سبحانه المعروف بالحقية كائن حين يقول سبحانه لشيء من الأشياء كن فيكون ذلك الشيء وتقديم الخبر للاهتمام بعموم الوقت كما قيل، ونفي السعد كونه للحصر لعدم مناسبته وجعل التقديم لكونه الاستعمال الشائع.

kavl kelimesiyle masdar manasıdır; yani hikmete uygun olarak cereyan eden dosdoğru hükümdür; bundan dolayı zaman zarfıyla haber verilmesi sahih olmuştur. Yani: O'nun (celle celâlühü) hak oluşuyla bilinen hükmü, şeylerden bir şeye 'Ol' dediği ve o şeyin de hemen oluverdiği anda mevcuttur. Haberin öne geçirilmesi, denildiği gibi vaktin umumuna ihtimam göstermek içindir. Sa'd (Taftâzânî) uygun olmaması sebebiyle bunun hasr için olduğunu nefyetmiş ve öne geçişi yaygın kullanım olduğu gerekçesine bağlamıştır.

وتعقب بأن المعروف الشائع تقديم الخبر الظرفي إذا كان المبتدأ نكرة غير موصوفة أو نكرة موصوفة أما إذا كان معرفة فلم يقله أحد. وقيل: إن قَوْلُهُ الْحَقُّ مبتدأ وخبر ويَوْمَ ظرف لمضمون الجملة والواو بحسب المعنى داخلة عليها والتقديم للاعتناء به من حيث إنه مدار الحقية، وترك ذكر المقول له للثقة بغاية ظهوره. والمراد بالقول كلمة كُنْ تحقيقا أو تمثيلا والمعنى وأمره سبحانه المتعلق بكل شيء يريد خلقه من الأشياء حين تعلقه به لا قبله ولا بعده من أفراد الأحيان الحق أي المشهود له بالحقية، وقيل: إن الواو للعطف ويَوْمَ إما معطوف على السَّماواتِ فهو مفعول لخلق مثله، والمراد به يوم الحشر أي وهو الذي أوجد السماوات والأرض وما فيهما وأوجد يوم الحشر والمعاد، وإما على الهاء في «اتقوه» فهو مفعول به مثله أيضا، والكلام على حذف مضاف أي اتقوا الله تعالى واتقوا هول ذلك اليوم وعقابه وفزعه. وإما متعلق بمحذوف دل عليه «بالحق» أي يقوم بالحق يوم إلخ، وهو إعراب متكلف كما قال أبو حيان. وقيل: إنه معطوف على «بالحق» وهو ظرف لخلق أي خلق السماوات والأرض بعظمها حين قال كن فكان. والتعبير بصيغة الماضي إحضار للأمر البديع. وفيه أنه يتوقف على صحة عطف الظرف على الحال بناء على أن الحال ظرف في المعنى وهو تكلف. «وقوله الحق» مبتدأ وخبر أو فاعل يكون على معنى وحين يقول لقوله الحق أي لقضائه كن فيكون. والمراد به حين يكون الأشياء ويحدثها أو حين يقوم القيامة فيكون التكوين إحياء الأموات للحشر. وقيل غير ذلك فتدبر.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bilinen ve yaygın olan, zarf olan haberin mübtedâ sıfatlanmamış nekre veya sıfatlanmış nekre olduğunda öne geçmesidir; marife olduğunda ise bunu kimse söylememiştir. Bir görüşe göre { قَوْلُهُ الْحَقُّ } mübtedâ ve haberdir; { يَوْمَ } ise cümlenin muhtevasının zarfıdır ve vâv mana bakımından onun üzerine dahildir, öne alınması ise hakikatin mihveri olması hasebiyle ona ihtimam gösterilmesindendir; kendisine söz söylenenin zikredilmeyişi ise son derece açık olmasına güvenildiğindendir. Kavl ile kastedilen, hakikat veya temsil yoluyla 'kün' (Ol) kelimesidir. Mana: O'nun (celle celâlühü) yaratmayı dilediği şeylerden her bir şeye taalluk eden emri, o vakitlerden önceki veya sonraki anlarda değil, tam ona taalluk ettiği anda haktır; yani hakikati tasdik edilmiştir. Bir görüşe göre vâv atıf içindir ve { يَوْمَ } ya { السَّماواتِ } lafzına matuftur; dolayısıyla onun gibi 'halaka' fiilinin mef'ûlüdür ve bununla haşir günü kastedilmiştir; yani 'gökleri, yeri ve ikisindekileri var eden, haşir ve dönüş gününü de var eden O'dur'. Yahut 'ittekūh' fiilindeki 'hû' zamirine matuftur; dolayısıyla yine onun gibi mef'ûlün bihtir ve kelamda muzâf mahzuftur; yani 'Allah Teâlâ'dan sakının ve o günün dehşetinden, azabından ve korkusundan da sakının' demektir. Ya da 'bi'l-hakkı' ifadesinin delalet ettiği mahzufa müteallıktır; yani 'o gün hak ile kâim olur' demektir ki bu Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi tekellüflü (zorlama) bir iraptır. Bir görüşe göre { بِالْحَقِّ } lafzına matuftur ve 'halaka' fiilinin zarfıdır; yani 'gökleri ve yeri bütün azametiyle, Ol deyip de oluverdiği anda yarattı' demektir. Mazi sîgasıyla ifade edilmesi bu eşsiz durumu göz önüne getirmek içindir. Ancak bu görüş, hâlin mana bakımından zarf olmasına binaen zarfın hâle atfedilmesinin sahih olmasına dayanır ki bu da bir zorlamadır. 'Kavlühü'l-hakku' mübtedâ ve haberdir yahut 've O'nun hak olan sözüne/hükmüne Ol dediği ve onun da hemen oluverdiği vakit' manasında 'yekûnü' fiilinin failidir. Bundan murat da eşyayı var edip icat ettiği an yahut kıyameti kopardığı andır ki bu durumda var etme, haşir için ölüleri diriltmektir. Başka şeyler de söylenmiştir; iyi düşün.

وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ أي استقر الملك له في ذلك اليوم صورة ومعنى بانقطاع العلائق المجازية الكائنة في الدنيا المصححة للمالكية في الجملة فلا يدعيه غيره بوجه. والصور قرن ينفخ فيه كما ثبت في الأحاديث والله تعالى أعلم بحقيقته. وقد فصلت أحواله في كتب السنة. وصاحبه إسرافيل ﵇ على المشهور.

{ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üfleneceği gün de mülk O'nundur”; yani dünyada var olan ve genel olarak malikliği meşru kılan mecazi bağların kopmasıyla, o gün mülk sureten ve manen sadece O'na ait kılınmıştır; artık O'ndan başka hiç kimse hiçbir şekilde mülk iddiasında bulunamaz. Sûr, hadislerde sabit olduğu üzere içerisine üflenen bir boynuzdur (borudur); mahiyetini en iyi Allah Teâlâ bilir. Onun halleri sünnet kitaplarında tafsilatıyla anlatılmıştır. Sahibi ise meşhur olan görüşe göre İsrâfîl'dir aleyhisselâm.