Binûn

En'âm Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عليهم فهو على طريقة قوله سبحانه: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [الأعراف: ٣٤] في رأي.

üzerlerinde olmayışı [gibi açık bir hakikatin] dizisine sokulmasında mübalağa yapılması içindir. Bir görüşe göre bu, Sübhânehu'nun şu buyruğundaki üslup üzeredir: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } [el-A'râf: 34] “Ecelleri geldiği zaman ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler”.

وقال الزمخشري: إن الجملتين في معنى جملة واحدة تؤدي مؤدى وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الأنعام: ١٦٤] كأنه قيل: لا تؤاخذ أنت ولا هم بحساب صاحبه، وحينئذ لا بد من الجملتين، وتعقب بأنه غير حقيق بجلالة التنزيل وتقديم خطابه ﷺ في الموضعين- قيل- للتشريف له عليه أشرف الصلاة وأفضل السلام وإلا كان الظاهر وما عليهم من حسابك من شيء بتقديم على ومجرورها كما في الأول، وقيل: إن تقديم عليك في الجملة الأولى للقصد إلى إيراد النفي على اختصاص حسابهم به ﷺ إذ هو الداعي إلى تصديه ﵊ لحسابهم.

Zemahşerî ise şöyle demiştir: İki cümle, { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [el-En'âm: 164] “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” [ayetinin] ifade ettiği manayı veren tek bir cümle mesabesindedir; sanki 'Ne sen ne de onlar arkadaşının hesabıyla hesaba çekilmezsiniz' denilmiş gibidir. Bu durumda iki cümlenin de bulunması kaçınılmazdır. Fakat bu görüşün tenzilin celâletine yakışmadığı gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Her iki yerde de o sallallâhu aleyhi ve sellem hitabının öne alınmasının -üzerine salâtların en şereflisi ve selâmların en faziletlisi olsun- onu teşrif için olduğu söylenmiştir; aksi takdirde birincide olduğu gibi 'alâ' ve mecrurunun öne geçirilmesiyle 've mâ aleyhim min hısâbike min şey' denilmesi zahir olurdu. Bir diğer görüşe göre de ilk cümledeki { عليك } ifadesinin öne alınması, nefyin onların hesabının o sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan ihtisasına yöneltilmesini kastetmek içindir; zira o aleyhisselâm'ın onların hesabıyla ilgilenmesine sevk eden sebep budur.

وذهب بعض المفسرين إلى أن ضمير الجمع للمشركين وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والمعنى أنك لا تؤاخذ بحسابهم حتى يهمك إيمانهم ويدعوك الحرص عليه إلى أن تطرد المؤمنين، والضمير في قوله سبحانه فَتَطْرُدَهُمْ للمؤمنين على كل حال، والفعل منصوب على أنه جواب النفي، والمراد انتفاء الطرد لا انتفاء كون حسابهم عليه ﵊ ضرورة انتفاء المسبب لانتفاء سببه كأنه قيل: ما يكون منك ذلك فكيف يقع منك طرد وهو أحد معنيين في مثل هذا التركيب يمتنع ثانيهما هنا، وقوله تعالى: فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ جواب للنهي، وجوز الإمام والزمخشري أن يكون عطفا على فَتَطْرُدَهُمْ على وجه التسبب لأن الكون ظالما معلول طردهم وسبب له. واعترض بأن الاشتراك في النصب بالعطف يقتضي الاشتراك في سبب النصب وهو توقف الثاني على الأول بحيث يلزم من انتفاء الأول انتفاؤه والكون من الظالمين منتف سواء لوحظ ابتداء أو بعد ترتبه على الطرد وجعله مترتبا على الطرد بلا اعتبار كونه مترتبا على المنفي ومنتفيا بانتفائه يفوت وجود سببية العطف. وأجيب بأن الظلم بالطرد يتوقف انتفاؤه على انتفاء الطرد كما لا يتوقف وجوده على وجوده وانتفاء الطرد متوقف على انتفاء كون حسابهم عليه ﵊ فانتفاء الظلم بالطرد يتوقف على ذلك أيضا فيلزم من الانتفاء الانتفاء ويتحقق الاشتراك في سبب النصب وهو ظاهر وإنكاره مكابرة. واعترض أيضا بأن العطف مؤذن بأن عدم الظلم لعدم تفويض الحساب إليه ﷺ فيفهم منه أنه لو كان حسابهم عليه ﷺ وطردهم لكان ظلما وليس كذلك لأن الظلم وضع الشيء في غير موضعه. وأجيب بأنه على حد- نعم العبد صهيب لو لم يخف الله لم يعصه-. وفي الكشف في بيان مراد صاحب الكشاف أنه أراد أن الطرد سبب للظلم فقيل: ما عليك من حسابهم لتطردهم فتظلم به ويفهم منه أنه لو كان عليه حسابهم لم يكن طرده إياهم ظلما وذلك لأن الطرد جعل سببا للظلم على تقدير أن لا يملك حسابهم وعليه لا حاجة إلى جعله على حد- نعم العبد- إلخ بل هو خروج عن الحد، وجوز بعضهم أن يكون الأول جوابا للنهي كما جاز أن يكون جوابا للنفي، ونقل عن الدر المصون وقال: الكلام عليه بحسب الظاهر ولا تطردهم فتطردهم وهو كما ترى، وجعل بعضهم اجتماع ذينك النفيين السابقين على هذا الجواب من قبيل التنازع خلا أنه لا يمكن كون الجواب للثاني بوجه أصلا إذ يلزم المعنى حينئذ أنه لو كان عليهم شيء من حسابه ﵊ كان طرده إياهم حسنا وهو خلف لا يجوز حمل القرآن عليه وليس في هذا خروج عن مختار البصريين لأعمال الثاني لأن شرطه عندهم أن يكون المعنى مستقيما فيهما فإن لم يستقم أعمل الأول اتفاقا كما في قوله:

Bazı müfessirler cemi zamirinin müşriklere ait olduğu görüşüne gitmişlerdir ki bu, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Mana şudur: Sen onların hesabıyla muaheze edilmezsin ki onların imanı seni endişelendirsin ve buna olan hırsın seni müminleri kovmaya sevk etsin. Sübhânehu'nun { فَتَطْرُدَهُمْ } buyruğundaki zamir ise her halükarda müminlere aittir. Fiil, nefyin cevabı olarak mansubdur; murat edilen ise sebebin yokluğundan ötürü müsebbibin de yokluğu zaruretiyle, onların hesabının o aleyhisselâm üzerinde olmayışı değil, kovmanın vuku bulmamasıdır; sanki 'Bu senden sadır olmaz, öyleyse senden kovma fiili nasıl meydana gelebilir?' denilmiş gibidir. Bu tür terkiplerdeki iki manadan biri budur, ikincisi ise burada imkânsızdır. Yüce Allah'ın { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } buyruğu nehyin cevabıdır. İmam [Râzî] ve Zemahşerî, sebebiyet yoluyla { فَتَطْرُدَهُمْ } üzerine matuf olmasını da caiz görmüşlerdir; zira zalim olmak kovmanın illetidir ve kovma da onun sebebidir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Atıf sebebiyle nasb amelinde ortaklık, nasbın sebebinde de ortaklığı gerektirir ki bu da ikincinin birinciye bağlı olması, dolayısıyla birincinin yokluğundan ikincinin yokluğunun lazım gelmesidir; oysa zalimlerden olma durumu gerek ibtidaen gerekse kovmaya terettüp ettikten sonra mülahaza edilsin zaten menfidir. Menfî olana terettüp ettiği ve onun yokluğuyla yok olduğu dikkate alınmaksızın kovmaya terettüp etmiş kılınması ise atfın sebebiyetinin varlığını bozar. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kovma sebebiyle olan zulmün yokluğu kovmanın yokluğuna bağlı olduğu gibi, varlığı da [başka bir] varlığa bağlı değildir; kovmanın yokluğu da onların hesabının o aleyhisselâm üzerinde olmaması şartına bağlıdır. Dolayısıyla kovma yoluyla zulmün yokluğu da buna bağlı olur; böylece nefiyden nefiy lazım gelir ve nasb sebebindeki ortaklık gerçekleşir; bu durum açıktır ve bunu inkâr etmek inatçılıktır. Yine şöyle itiraz edilmiştir: Atıf, zulmün olmayışının hesabın o sallallâhu aleyhi ve sellem'e havale edilmeyişinden kaynaklandığını hissettirir; bundan da şayet onların hesabı o sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde olsaydı ve onları kovsaydı bunun zulüm olacağı anlaşılır ki bu doğru değildir, çünkü zulüm bir şeyi layık olmadığı yere koymaktır. Buna da şu söz kabilinden olduğu cevabı verilmiştir: 'Suheyb ne güzel kuldur; Allah'tan korkmasa bile O'na isyan etmezdi.' el-Keşf'te Sâhibu'l-Keşşâf'ın meramının beyanında şöyle denilmiştir: O, kovmanın zulme sebep olmasını kastetmiştir; dolayısıyla sanki 'Onları kovup bu sebeple zulmetmen için onların hesabı senin üzerine değildir' denilmiştir. Buradan şayet onların hesabı onun üzerinde olsaydı onları kovmasının zulüm olmayacağı anlaşılır; çünkü kovma, onların hesabına malik olmadığı takdirde zulmün sebebi kılınmıştır. Buna göre ifadeyi 'Ne güzel kuldur...' kabilinden kılmaya ihtiyaç yoktur, bilakis bu haddi aşmaktır. Bazıları ise birincinin nefyin cevabı olabildiği gibi nehyin cevabı olmasını da caiz görmüşlerdir. ed-Dürrü'l-Masûn'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: 'Zahire göre söz, onları kovma ki onları kovmuş olmayasın şeklindedir' ki gördüğün gibi bu da [tartışmalıdır]. Bazıları da önceki iki nefyin bu cevap üzerinde toplanmasını tenâzu kabilinden saymışlardır; şu kadar var ki cevabın hiçbir şekilde ikinciye ait olması mümkün değildir, zira o takdirde şayet onun aleyhisselâm hesabından onların üzerinde bir şey olsaydı onları kovması güzel olurdu manası lazım gelir ki bu bâtıldır ve Kur'an buna hamledilemez. Bunda Basralıların ikinciyi amil kılma tercihinden bir sapma da yoktur; zira onlara göre bunun şartı mananın her ikisinde de müstakim olmasıdır; eğer müstakim olmazsa, şairin şu sözünde olduğu gibi ittifakla birinci amil kılınır:

ولو أن ما أسعى لأدنى معيشة ... كفاني ولم أطلب قليل من المال

“Eğer benim çabam en basit bir geçim için olsaydı, / Azıcık bir mal bana yeterdi de fazlasını istemezdim.”

وأنت إذا علمت أن الجملة الثانية لماذا أتى بها علمت ما في هذا الكلام فافهم وأيّا ما كان فالمراد فتكون من

Sen ikinci cümlenin ne maksatla getirildiğini bildiğin zaman bu sözdeki [nükteyi] anlarsın, iyi anla! Her ne olursa olsun murat şudur: { فتكون من

الظالمين لأنفسهم أو لأولئك المؤمنين أو فتكون ممن اتصف بصفة الظلم وَكَذلِكَ فَتَنَّا أي ابتلينا واختبرنا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ والمراد عاملناهم معاملة المختبر وذلك إشارة إلى الفتن المذكور في النظم الكريم، وعبر عنه بذلك إيذانا بتفخيمه كقولك: ضربت ذلك الضرب. والكاف مقحمة بمعنى أن التشبيه غير مقصود منها بل المقصود لازمه الكنائي أو المجازي وهو التحقق والتقرر وهو إقحام مطرد وليست زائدة كما توهم. والمعنى مثل ذلك الفتن العظيم البديع فتنا بعض الناس ببعضهم حيث قدمنا الآخرين في أمر الدين على الأولين المتقدمين عليهم في أمر الدنيا، ويؤول إلى أن هذا الأمر العظيم متحقق منا. ومن ظن أن التشبيه هو المقصود لم يجوز أن يكون ذلك إشارة إلى المذكور لما يلزمه من تشبيه الشيء بنفسه. وتكلف لوجه التشبيه والمغايرة بجعل المشبه به الأمر المقرر في العقول والمشبه ما دل عليه الكلام من الأمر الخارجي، وقيل: المراد مثل ما فتنا الكفار بحسب غناهم وفقر المؤمنين حتى أهانوهم لاختلافهم في الأسباب الدنيوية فتناهم بحسب سبق المؤمنين إلى الإيمان وتخلفهم عنه حتى حسدوهم وقالوا ما قالوا لاختلاف أديانهم، ولا يخفى أن الأول أدق نظرا وأعلى كعبا وقد سلف بعض الكلام على ذلك لِيَقُولُوا أي البعض الأولون مشيرين إلى الآخرين محقرين لهم أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بأن وفقهم لإصابة الحق والفوز بما يسعدهم عنده سبحانه مِنْ بَيْنِنا أي من دوننا ونحن المقدمون والرؤساء وهم العبيد والفقراء وغرضهم بذلك إنكار المن رأسا على حد قولهم: لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ [الأحقاف: ١١] لا تحقير الممنون عليهم مع الاعتراف بوقوعه بطريق الاعتراض عليه سبحانه، وذكر الإمام أنه ﷾ بين في هذه الآية أن كلّا من الفريقين المؤمنين والكفار مبتلى بصاحبه فأولئك الكفار الرؤساء الأغنياء كانوا يحسدون فقراء الصحابة رضي الله تعالى عنهم على كونهم سابقين في الإسلام متسارعين إلى قبوله فقالوا: لو دخلنا في الإسلام لوجب علينا أن ننقاد لهؤلاء الفقراء وكان ذلك يشق عليهم. ونظيره قوله تعالى: أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا [القمر: ٢٥] ولَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ وأما فقراء الصحابة فكانوا يرون أولئك الكفار في الراحة والمسرة والخصب والسعة فكانوا يقولون: كيف حصلت هذه الأحوال لهؤلاء الكفار مع أنا في الشدة والضيق والقلة، وأما المحققون المحقون فهم الذين يعلمون أن كل ما فعله الله تعالى فهو حق وصدق وحكمة وصواب ولا اعتراض عليه إما بحكم المالكية كما نقول أو بحسب المصلحة كما يقول المعتزلة انتهى. وفيه نظر لأن صدر كلامه صريح في أن الكفار معترفون بوقوع المن للمشار إليهم حاسدون لهم على وقوعه وهو مناف لتنظيره بقولهم: لَوْ كانَ خَيْراً إلخ. وأيضا كلامه كالصريح في أن فقراء المؤمنين حسدوا الكفار على دنياهم واعترضوا على الله سبحانه بالترفيه على أعدائه والتضييق على أحبائه وذلك مما يجل عنه أدنى المؤمنين فكيف أولئك الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه، وأيضا مقابلة فقراء الصحابة رضي الله تعالى عنهم بالمحققين المحقين يدل على أنهم وحاشاهم لم يكونوا كذلك وهو بديهي البطلان عند المحققين المحقين فتدبر.

الظالمين } “Zalimlerden olursun”, [yani] kendi nefislerine yahut o müminlere zulmedenlerden veya zulüm sıfatıyla vasıflanan kimselerden olursun. { وَكَذلِكَ فَتَنَّا } yani sınadık ve imtihan ettik { بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Onlardan bir kısmını diğerleriyle işte böyle imtihan ettik”; murat, onlara imtihan eden kimsenin muamelesiyle muamele etmemizdir. { ذلك } kelimesi, yüce nazımda zikredilen imtihana işarettir ve tıpkı 'ona öyle bir vurdum ki' sözünde olduğu gibi onun büyüklüğünü bildirmek için 'zâlike' ile ifade edilmiştir. Kâf harfi fazladan (mükham) getirilmiştir; yani ondan teşbih kastedilmemiş, bilakis onun kinâî veya mecazî lazımı olan gerçekleşme ve sübut kastedilmiştir ki bu kurallı bir ziyadeliktir (ikhamdır), vehmedildiği gibi zâid değildir. Mana şudur: Dünyalık hususunda kendilerinden önde olan önceki kimselere karşı sonrakileri din hususunda öne geçirmek suretiyle insanlardan bir kısmını diğerleriyle işte böyle büyük ve eşsiz bir imtihanla imtihan ettik. Neticede bu büyük işin bizden sadır olduğu kesinleşmiştir. Teşbihin kastedildiğini zanneden kimse, bir şeyin kendi nefsine benzetilmesi gerekeceğinden dolayı 'zâlike'nin mezkûra işaret olmasını caiz görmemiştir. Müşebbehün bihi akıllarda yer etmiş bir emir, müşebbehi ise kelamın delalet ettiği haricî bir emir kılarak teşbih ve başkalık vechi için tekellüfe girmiştir. Şöyle de denilmiştir: Murat, dünyevî sebeplerdeki farklılıktan ötürü onları hor görecek derecede kâfirleri zenginlikleri, müminleri de fakirlikleri ile imtihan ettiğimiz gibi; dinlerinin farklılığından ötürü onlara haset edip o söylediklerini söyleyecek derecede müminlerin imandaki önceliği ve kendilerinin geride kalmasıyla da onları imtihan ettik demektir. Birinci görüşün daha ince bir nazar ve daha üstün bir seviye olduğu gizli değildir; buna dair bazı açıklamalar daha önce geçmişti. { لِيَقُولُوا } yani önceki bir kısım kimseler diğerlerine işaret ederek ve onları küçümseyerek desinler diye: { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah lütufta bulundu da” yani hakkı bulmaya ve katında kendilerini mesut kılacak şeylere nail olmaya muvaffak kıldı { مِنْ بَيْنِنا } “aramızdan bunlara mı?” yani biz önde gelenler ve reisler olduğumuz, onlar ise köleler ve fakirler olduğu hâlde bizi bırakıp da onlara mı? Bununla maksatları, Sübhânehu'ya itiraz yoluyla lütfun vuku bulduğunu itiraf etmekle birlikte kendilerine lütfedilenleri küçümsemek değil, tıpkı { لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ } [el-Ahkâf: 11] “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmada bizi geçemezlerdi” sözlerinde olduğu gibi lütfu kökünden inkâr etmektir. İmam [Râzî], Allah Teâlâ'nın bu ayette müminler ve kâfirler fırkalarından her birinin arkadaşıyla imtihan edildiğini beyan ettiğini zikretmiştir: Zira o zengin ve reis kâfirler, sahabenin fakirlerini -radıyallâhu teâlâ anhüm- İslam'da önde oldukları ve onu kabule koştukları için kıskanıyorlar ve 'Şayet İslam'a girersek bu fakirlere boyun eğmemiz gerekecek' diyorlardı ve bu onlara ağır geliyordu. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: { أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا } [el-Kamer: 25] “Aramızdan zikir ona mı bırakıldı?” ve { لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ }. Sahabenin fakirlerine gelince; onlar da o kâfirleri rahatlık, sevinç, bolluk ve refah içinde görüyor ve: 'Biz sıkıntı, darlık ve yokluk içindeyken bu hâller şu kâfirlere nasıl nasip oldu?' diyorlardı. Hak üzere olan muhakkiklere gelince; onlar Allah Teâlâ'nın yaptığı her şeyin hak, sıdk, hikmet ve doğru olduğunu, gerek bizim dediğimiz gibi mâlikiyet hükmüyle gerekse Mu'tezile'nin dediği gibi maslahat gereği O'na asla itiraz edilemeyeceğini bilen kimselerdir. [İmam'ın sözü] burada bitti. Ancak bu görüşte eleştirilecek yönler vardır; çünkü sözünün baş tarafı, kâfirlerin kendilerine işaret edilenlere lütfun vuku bulduğunu itiraf ettikleri ve bunun gerçekleşmesinden dolayı onlara haset ettikleri hususunda açıktır; bu ise onun { لَوْ كانَ خَيْراً } vb. sözüyle yaptığı kıyasla çelişmektedir. Ayrıca sözü adeta fakir müminlerin kâfirlere dünyalıklarından dolayı haset ettiklerini ve düşmanlarına refah verip dostlarını darlıkta bıraktığı için Allah Sübhânehu'ya itiraz ettiklerini ifade etmektedir ki bu, müminlerin en aşağı derecesindekinin bile uzak duracağı bir durumdur; nerede kaldı ki sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua eden o zatlar böyle olsun! Ayrıca sahabenin fakirlerinin -radıyallâhu teâlâ anhüm- muhakkik zatların karşısına konulması, onların -hâşâ- böyle olmadıklarını gösterir ki bu da hak üzere olan muhakkiklerin nezdinde bâtıl olduğu apaçık bir durumdur; iyi düşün!

واللام ظاهرة في التعليل وهي متعلقة بفتنا وما بعدها علة له. والسلف- كما قال شيخنا إبراهيم الكوراني وقاضي القضاة تقي الدين محمد التنوخي. وغيرهما- على إثبات العلة لأفعاله تعالى استدلالا بنحو عشرة آلاف دليل على ذلك. واحتج النافون لذلك بوجوه ردها الثاني في المحتبر، وذكر الأول في مسلك السداد ما يعلم منه ردها، وهذا بحث قد فرغ منه وطوي بساطه، وقال غير واحد: هي لام العاقبة، ونقل عن شرح المقاصد ما يأبى ذلك وهو أن لام العاقبة إنما تكون فيما لا يكون للفاعل شعور بالترتب وقت الفعل أو قبله فيفعل لغرض ولا يحصل له ذلك بل ضده فيجعل كأنه فعل الفعل لذلك الغرض الفاسد تنبيها على خطئه ولا يتصور هذا في كلام علام الغيوب بالنظر إلى أفعاله وإن وقع فيه بالنظر إلى فعل غيره سبحانه كقوله ﷿: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً إذ ترتب

Lâm harfi ta'lilde zahirdir; { فتنا } fiiline taalluk etmektedir ve sonrası da onun illetidir. Şeyhimiz İbrahim el-Kûrânî, Kâdılkudât Takıyyüddin Muhammed et-Tenûhî ve başkalarının belirttiği gibi Selef, buna dair yaklaşık on bin delile dayanarak Allah Teâlâ'nın fiillerine illet ispat etme görüşündedir. Bunu nefyedenler birtakım deliller ileri sürmüşler, ikincisi el-Muhtebar'da bunları reddetmiş, birincisi de Meslekü's-Sedâd'da bunların reddinin anlaşılacağı açıklamalar yapmıştır; bu tamamlanmış ve defteri dürülmüş bir meseledir. Birçok âlim ise bunun akıbet lâmı olduğunu söylemiştir. Şerhu'l-Makâsıd'dan bunu reddeden bir görüş nakledilmiştir ki o da şudur: Akıbet lâmı ancak failin fiil anında veya öncesinde sonucun doğacağını hissetmediği durumlarda olur; öyle ki bir maksatla fiili işler, fakat bu maksat hâsıl olmaz, bilakis zıddı hâsıl olur; böylece hatasına dikkat çekmek üzere adeta fiili o fasit gaye için yapmış gibi kılınır. Bu durum ise Sübhânehu'nun başkasının fiili açısından vuku bulsa bile -nitekim Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi, kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye onu bulup aldı” buyruğunda olduğu gibi-, O'nun kendi fiilleri açısından Gaybları Bilen Allah'ın kelamında tasavvur edilemez. Zira

فوائد أفعاله تعالى عليها مبنية على العلم التام، نعم إن ابن هشام وكثيرا من النحاة لم يعتبروا هذا القيد، وقالوا: إنها لام تدل على الصيرورة والمآل مطلقا فيجوز أن تقع في كلامه تعالى حينئذ على وجه لا فساد فيه. ومن الناس من قال: إنها للتعليل مقابلا به احتمال العاقبة على أن فَتَنَّا متضمن معنى خذلنا أو على أن الفتن مراد به الخذلان من إطلاق المسبب على السبب.

Allah Teâlâ'nın fiillerinin faydalarının o fiillere terettüp etmesi tam ilme dayalıdır. Evet, İbn Hişâm ve birçok nahivci bu kaydı dikkate almamış ve şöyle demişlerdir: O, mutlak olarak oluş ve akıbete delalet eden bir lâmdır; binaenaleyh bu durumda Allah Teâlâ'nın kelamında hiçbir fesat olmaksızın vuku bulması caizdir. İnsanlardan bir kısmı da, { فَتَنَّا } ifadesinin 'hâzelle' (yüzüstü bıraktık) manasını tazammun etmesine veya müsebbibin sebep yerine ıtlak edilmesi kabilinden fitne ile yüzüstü bırakmanın kastedilmiş olmasına binaen akıbet ihtimalinin karşısında bunun ta'lil için olduğunu söylemişlerdir.

واعترض بأن التعليل هنا ليس بمعناه الحقيقي بناء على أن أفعاله تعالى منزهة عن العلل فيكون مجازا عن مجرد الترتب وهو في الحقيقة معنى لام العاقبة فلا وجه للمقابلة. وأجيب بأنهما مختلفان بالاعتبار فإن اعتبر تشبيه الترتب بالتعليل كانت لام تعليل وإن لم يعتبر كانت لام عاقبة، واعترض بأن العاقبة أيضا استعارة فلا يتم هذا الفرق إلا على القول بأنه معنى حقيقي وعلى خلافه يحتاج إلى فرق آخر، وقد يقال: في الفرق أن في التعليل المقابل للعاقبة سببية واقتضاء وفي العاقبة مجرد ترتب وإفضاء وفي التعليل الحقيقي يعتبر البعث على الفعل وهذا هو مراد من قال: إن أفعال الله تعالى لا تعلل: وحينئذ يصح أن يقال: إن اللام على تقدير تضمين فَتَنَّا معنى خذلنا أو أن الفتن مراد به الخذلان للتعليل مجازا لأن هناك تسببا واقتضاء فقد من دون بعث، وعلى تقدير عدم القول بالتضمين وإبقاء اللفظ على المتبادر منه هي لام العاقبة وهو تعليل مجازي أيضا لكن ليس فيه إلا التأدي فإن ابتلاء بعضهم ببعض مؤد للحسد وهو مؤد إلى القول المذكور وليس هناك تسبب ولا بعث أصلا. والحاصل أن كلّا من العاقبة والتعليل المقابل لها مجاز عن التعليل الحقيقي إلا أن التعليل المقابل أقرب إليه من العاقبة ومنشأ الأقربية هو الفارق، والبحث بعد محتاج إلى تأمل فتأمل وإذا فتح لك فاشكر الله سبحانه.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Allah Teâlâ'nın fiillerinin illetlerden münezzeh olduğu esasına dayanılarak buradaki ta'lil hakiki manasında değildir; dolayısıyla sırf terettüpten mecaz olur ki bu da hakikatte akıbet lâmının manasıdır, binaenaleyh [iki ihtimali] karşı karşıya koymanın bir anlamı yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: İkisi itibar bakımından farklıdır; şayet terettübün ta'lile benzetilmesi dikkate alınırsa ta'lil lâmı olur, dikkate alınmazsa akıbet lâmı olur. Buna da akıbetin de bir istiare olduğu, dolayısıyla bu farkın ancak onun hakiki bir mana olduğu görüşüne göre tamam olacağı, aksi görüşte ise başka bir farka ihtiyaç duyulacağı şeklinde itiraz edilmiştir. Fark hususunda şöyle de denilebilir: Akıbetin karşısındaki ta'lilde sebebiyet ve iktiza vardır; akıbette ise sadece terettüp ve varış vardır. Hakiki ta'lilde ise fiile sevk edici unsur (bâis) dikkate alınır ki 'Allah Teâlâ'nın fiilleri illetle açıklanamaz' diyenlerin kastı da budur. Bu durumda şöyle denilmesi sahih olur: { فَتَنَّا } fiilinin 'yüzüstü bıraktık' manasını tazammun etmesi veya fitne ile yüzüstü bırakmanın murat edilmesi takdirinde lâm mecazen ta'lil içindir; zira burada sevk edici unsur olmaksızın sadece sebebiyet ve iktiza vardır. Tazammun görüşünün benimsenmemesi ve lafzın ilk akla gelen manası üzere bırakılması takdirinde ise akıbet lâmıdır; bu da mecazi bir ta'lildir ancak bunda yalnızca sonuca ulaşma (teeddî) vardır. Zira bir kısmının diğeriyle imtihan edilmesi hasede ulaştırır, o da mezkûr sözü söylemeye ulaştırır; burada ise ne bir sebebiyet ne de bir sevk edici unsur vardır. Hâsılı, akıbet de onun karşısındaki ta'lil de hakiki ta'lilden mecazdır; ancak karşıdaki ta'lil, hakiki ta'lile akıbetten daha yakındır ve yakınlığın kaynağı da aradaki farktır. Bu mesele daha fazla teemmüle muhtaçtır, öyleyse teemmül et ve sana [kapı] açıldığında Allah Sübhânehu'ya şükret.

أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ رد لقولهم ذلك وإشارة إلى أن مدار استحقاق ذلك الأنعام معرفة شأن النعمة والاعتراف بحق المنعم. والاستفهام للتقرير بعلمه البالغ بذلك، والباء الأولى سيف خطيب والثانية متعلقة بأعلم ويكفي أفعل العمل في مثله. وفي الدر المصون العلم يتعدى بالباء لتضمنه معنى الإحاطة وهو كثير في كلام الناس نحو علم بكذا وله علم به، والمعنى أليس الله تعالى عالما على أتم وجه محيطا علمه بالشاكرين لنعمه حتى يستبعدوا أنعامه ﷿ عليهم، وفيه من الإشارة إلى أن أولئك الضعفاء عارفون بحق نعم الله تعالى عليهم من التوفيق للإيمان والسبق إليه وغير ذلك شاكرون عليه مع التعريض بأن القائلين في مهامه الضلال بمعزل عن ذلك كله ما لا يخفى.

{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Allah, şükredenleri daha iyi bilen değil midir?”; onların bu sözlerine bir ret ve o nimete müstahak olmanın medarının nimetin kadrini bilmek ve Mün'im'in hakkını itiraf etmek olduğuna bir işarettir. İstifham, O'nun bunu kemaliyle bildiğini takrir içindir. Birinci bâ zaiddir (seyfü hatîb), ikincisi ise { أعلم } lafzına taalluk etmektedir ve bu gibilerde ism-i tafdile amel etmesi yeterlidir. ed-Dürrü'l-Masûn'da belirtildiğine göre ilim, ihata manasını tazammun ettiği için bâ ile müteaddi olur ve bu insanların kelamında 'falanca şeyi bildi' (alime bi-kezâ) ve 'onun hakkında bilgisi vardır' (lehu ilmun bihî) şeklinde çokça kullanılır. Mana şudur: Allah Teâlâ, nimetlerine şükredenleri -Azîz ve Celîl olan Allah'ın onlara nimet vermesini uzak görsünler diye- en mükemmel şekilde bilen ve ilmi onları kuşatan değil midir? Ayette, o zayıf kimselerin imana muvaffak kılınma, onda öne geçme ve benzeri hususlarda Allah Teâlâ'nın üzerlerindeki nimetlerinin hakkını bildiklerine ve buna şükrettiklerine dair işaretle birlikte; o sözü söyleyenlerin ise sapıklık çöllerinde bunlardan bütünüyle uzak olduklarına yapılan tariz gizli değildir.

وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا هم كما روي عن عكرمة الذين نهى ﷺ عن طردهم، والمراد بالآيات الآيات القرآنية أو الحجج مطلقا، وجوز في الباء أن تكون صلة الإيمان وأن تكون سببية أي يؤمنون بكل ما يجب الإيمان به بسبب نزول الآيات أو النظر فيها والاستدلال بها. وفي وصف أولئك الكرام بالإيمان بعد وصفهم بما وصفهم سبحانه به تنبيه على حيازتهم لفضيلتي العلم والعمل، وتأخير هذا الوصف مع أنه كالمنشأ للوصف السابق لما أن مدار الوعد بالرحمة هو الإيمان كما أن مناط النهي عن الطرد فما سبق هو المداومة على العبادة، وتقدم في رواية ابن المنذر عن عكرمة ما يشير إلى أنها نزلت في عمر رضي الله تعالى عنه، وروي ذلك أيضا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

{ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } “Ayetlerimize inananlar sana geldiğinde”; bunlar İkrime'den rivayet edildiği üzere o sallallâhu aleyhi ve sellem'in kovmaktan nehyolunduğu kimselerdir. Ayetlerden murat, Kur'an ayetleri veya mutlak manada hüccetlerdir. Bâ harfinin imanın sılası olması da sebebiyye olması da caiz görülmüştür; yani ayetlerin inmesi veya onlara bakıp istidlalde bulunulması sebebiyle inanılması gereken her şeye inanırlar. O kerim zatların, Sübhânehu'nun onları vasfettiği hususlardan sonra iman ile vasfedilmelerinde, onların ilim ve amel faziletlerinin her ikisine de sahip olduklarına bir tenbih vardır. Bu vasfın önceki vasfın kaynağı mesabesinde olmasına rağmen tehir edilmesi ise, rahmet vaadinin medarının iman olmasından ötürüdür; nitekim önceden geçen kovma nehyinin menâtı da ibadete devam etmektir. İbnü'l-Münzir'in İkrime'den yaptığı rivayette bu ayetin Ömer radıyallâhu teâlâ anh hakkında indiğine işaret eden husus geçmişti; bu aynı zamanda İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da rivayet edilmiştir.

وأمر صيغة الجمع على هذا ظاهر.

Buna göre cemi sıygasının durumu açıktır.

وأخرج عبد بن حميد، ومسدد في مسنده، وابن جرير، وآخرون عن ماهان قال: أتى قوم النبي ﷺ فقالوا: إنا أصبنا ذنوبا عظاما فما رد ﵊ عليهم شيئا فانصرفوا فأنزل الله تعالى الآية فدعاهم ﷺ فقرأها عليهم.

Abd b. Humeyd, Müsned'inde Müsedded, İbn Cerîr ve diğerleri Mâhân'dan şunu rivayet etmişlerdir: Bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Biz büyük günahlar işledik' dediler. O aleyhisselâm onlara hiçbir cevap vermedi. Bunun üzerine dönüp gittiler. Allah Teâlâ bu ayeti indirdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onları çağırıp ayeti onlara okudu.

وروي عن أنس مثل ذلك،

Enes'ten de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.

وقيل: لم تنزل في قوم بأعيانهم بل هي محمولة على إطلاقها واختاره الإمام. والمشهور الأول وسياق الآية يرجح ما روي عن ماهان.

Belirli bir topluluk hakkında inmediği, bilakis ıtlakı üzere hamledildiği de söylenmiştir ki İmam [Râzî] bunu tercih etmiştir. Meşhur olan birincisidir; ayetin siyakı da Mâhân'dan rivayet edileni tercih ettirmektedir.

فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ أمر منه تعالى لنبيه ﷺ أن يبدأهم بالسلام في محل لا ابتداء به فيه إكراما لهم بخصوصهم كما روي عن عكرمة، واختاره الجبائي، وقيل: أمره سبحانه أن يبلغهم تحيته عز شأنه وروي ذلك عن الحسن، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المعنى اقبل عذرهم واعترافهم وبشرهم بالسلامة مما اعتذروا منه.

{ فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “de ki: 'Selam sizlere!'”; İkrime'den rivayet edildiği ve Cübbâî'nin de tercih ettiği üzere, onlara has bir ikram olmak üzere Allah Teâlâ'dan Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, normalde önce selam verilmeyecek bir yerde onlara önce selam vermesini emretmesidir. Sübhânehu'nun, şânı yüce olan Kendi tahiyyesini onlara tebliğ etmesini emrettiği de söylenmiştir ki bu Hasen'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ise mananın: 'Onların özürlerini ve itiraflarını kabul et, özür diledikleri şeyden yana esenlik içinde olduklarını onlara müjdele' şeklinde olduğu rivayet edilmiştir.

وعليه لا يكون السلام بمعنى التحية وهو أيضا مبني على سبب النزول عنده رضي الله تعالى عنه، واختار بعضهم أنه بهذا المعنى أيضا على تقدير أن يراد بالموصول ما روي عن عكرمة فيكون الكلام أمرا له ﵊ أن يبشرهم بالسلام من كل مكروه بعد إنذار مقابليهم.

Buna göre selâm tahiyye (selamlaşma) manasında olmaz; bu da onun radıyallâhu teâlâ anh nezdindeki iniş sebebine dayanmaktadır. Bazıları da ismi mevsul ile İkrime'den rivayet edilenin kastedildiği takdirde yine bu manada olduğunu tercih etmişlerdir; böylece kelam, muhataplarının zıddı olan kimselerin uyarılmasının ardından her türlü hoşnutsuzluktan esenlikte olacaklarını onlara müjdelemesi için o aleyhisselâm'a bir emir olur.

وقوله تعالى: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أي أوجبها على ذاته المقدسة تفضلا وإحسانا بالذات لا بتوسط شيء. أصلا وفيه احتمال آخر تقدم تبشير لهم بسعة رحمة الله تعالى. ولم يعطف على جملة السلام مع أنه محكي بالقول أيضا قيل لأنها دعائية إنشائية، وقيل: إشارة إلى استقلال كل من مضموني الجملتين وهما السلامة من المكاره ونيل المطالب بالبشارة. وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم إظهار للطف بهم وإشعار بعلة الحكم. وتمام الكلام في الآية قد مر عن قريب. وقوله تعالى: أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بفتح الهمزة كما قرأ بذلك نافع، وابن عامر، وعاصم، ويعقوب بدل من الرَّحْمَةَ كما قال أبو علي الفارسي وغيره. وقيل: إنه مفعول كَتَبَ والرحمة مفعول له، وقيل: إنه على تقدير اللام، وجوز أبو البقاء أن يكون مبتدأ خبره محذوف أي عليه سبحانه أنه إلخ ودل على ذلك ما قبله. وقرأ الباقون «إنه» بالكسر على الاستئناف النحوي أو البياني كأنه قيل: وما هذه الرحمة؟ والضمير للشأن. ومن موصولة أو شرطية وموضعها مبتدأ ومِنْكُمْ في موضع الحال من ضمير الفاعل. وقوله سبحانه: بِجَهالَةٍ حال أيضا على الأظهر أي من عمل ذنبا وهو جاهل أي فاعل فعل الجهلة لأن من عمل ما يؤدي إلى الضرر في العاقبة وهو عالم بذلك أو ظان فهو من أهل الجهل والسفه لا من أهل الحكمة والتدبير أو جاهل بما يتعلق به من المكروه والمضرة.

Yüce Allah'ın { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz rahmeti Kendi üzerine yazmıştır” buyruğu, yani asla hiçbir şeyin vasıtası olmaksızın, sırf bir lütuf ve ihsan olarak rahmeti Kendi mukaddes zâtına vacip kılmıştır; bunda daha önce geçen başka bir ihtimal de vardır; [bu ifade] Allah Teâlâ'nın rahmetinin genişliğiyle onlara bir müjdedir. 'Kavl' ile hikaye edilmesine rağmen selam cümlesine atfedilmemiştir; bunun duâî ve inşâî olmasından dolayı olduğu söylenmiştir. Her iki cümlenin mazmununun -ki onlar hoşnutsuzluklardan esenlik bulmak ve müjdeyle maksatlara ermektir- müstakil olduğuna işaret için olduğu da söylenmiştir. Onların zamirine izafe edilerek Rubûbiyyet unvanına yer verilmesinde onlara yönelik bir lütfun izharı ve hükmün illetine bir iş'ar vardır. Ayetteki kelamın tamamı az önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً } “Şüphesiz içinizden kim bir kötülük işlerse” buyruğu; Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb'un okuduğu gibi hemzenin fethasıyla { الرَّحْمَةَ } kelimesinden bedeldir; nitekim Ebû Alî el-Fârisî ve başkaları böyle söylemiştir. { كَتَبَ } fiilinin mef'ûlü, 'rahmet'in ise mef'ûlün leh olduğu da söylenmiştir; lâm takdirinde olduğu da söylenmiştir. Ebü'l-Bekâ ise haberi mahzuf bir mübteda olmasını caiz görmüştür; yani öncesinin delaletiyle takdiri 'aleyhi sübhânehu ennehu...' şeklindedir. Diğer kıraat imamları ise nahvî veya beyânî istinaf olarak kesra ile 'İnnehû' şeklinde okumuşlardır; sanki 'Bu rahmet nedir?' denilmiş gibidir; zamir ise şan zamiridir. { من } mevsule veya şartiyedir, mahalli mübtedadır; { مِنْكُمْ } ise fail zamirinden hâl konumundadır. Sübhânehu'nun: { بِجَهالَةٍ } “bilmeyerek” buyruğu da ezher görüşe göre hâldir; yani kim cahil olduğu hâlde -yani cahillerin fiilini işleyen biri olarak- bir günah işlerse; zira akıbette zarara yol açacak bir işi bunu bildiği veya zannettiği hâlde işleyen kimse hikmet ve tedbir ehlinden değil, cehalet ve sefahat ehlindendir yahut o işe taalluk eden mekruh ve zarardan habersizdir.

وعن الحسن كل من عمل معصية فهو جاهل ثُمَّ تابَ عن ذلك مِنْ بَعْدِهِ أي العمل أو السوء وَأَصْلَحَ أي في توبته بأن أتى بشروطها من التدارك والعزم على عدم العود أبدا فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي فشأنه سبحانه وأمره مبالغ في المغفرة والرحمة له. فإن وما بعدها خبر مبتدأ محذوف، والجملة خبر مَنْ أو جواب الشرط، والخبر حينئذ على الخلاف، وقدر بعضهم فله أنه إلخ أو فعلية إنه إلخ، وحينئذ يجوز الرفع على الابتداء والرفع على الفاعلية، وقيل: إن المنسبك في موضع نصب بفعل محذوف أي فليعلم أنه إلخ، وقيل: إن هذا تكرير لما تقدم لبعد العهد، وقيل: بدل منه، قال أبو البقاء: وكلاهما ضعيف لوجهين الأول أن البدل لا يصحبه حرف معنى إلا أن يجعل الفاء زائدة وهو ضعيف، والثاني أن ذلك يؤدي إلى أن لا يبقى لمن خبر ولا جواب على تقدير شرطيتها، والتزام الحذف بعيد، وفتح الهمزة هنا قراءة من فتح هناك سوى نافع فإنه كباقي القراء قرأ بالكسر.

Hasen'den şöyle rivayet edilmiştir: 'İsyan eden herkes cahildir.' { ثُمَّ تابَ } “sonra tövbe eder”, bundan tövbe eder { مِنْ بَعْدِهِ } “ondan sonra”, yani amelden veya kötülükten sonra { وَأَصْلَحَ } “ve [kendini] düzeltirse”, yani telafi etmek ve bir daha asla dönmemeye azmetmek gibi şartlarını yerine getirerek tövbesinde ıslahata giderse, { فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz O, Çok Bağışlayandır, Çok Merhamet Edendir”; yani Sübhânehu'nun şânı ve emri onun için bağışlama ve merhamette mübalağalıdır. 'Enne' ve sılası mahzuf mübtedanın haberidir; cümle de { مَنْ } kelimesinin haberi veya şartın cevabıdır; bu durumda haber ihtilaflıdır. Bazıları 'fe-lehu ennehu...' yahut fiil cümlesi olarak 'fe-innehu...' şeklinde takdir etmişlerdir; bu durumda ibtidaen ref de fail olarak ref de caizdir. Müevvel masdarın mahzuf bir fiille nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir; yani takdiri 'bilsin ki O...' şeklindedir. Bunun aranın uzamasından dolayı önceki ifadenin tekrarı olduğu da söylenmiştir; ondan bedel olduğu da söylenmiştir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Her ikisi de iki vecihten dolayı zayıftır: Birincisi, fâ harfi zâid kılınmadıkça bedele mana harfi bitişmez ki bu zâid kılma zayıftır; ikincisi, bu durum { men }'in şartiyye olması takdirinde ona ne bir haber ne de bir cevap kalmamasına yol açar; hazfi iltizam etmek ise uzaktır.' Buradaki hemzenin fethası, Nâfi' hariç orada fetha ile okuyanların kıraatidir; zira Nâfi' diğer kurrâ gibi kesra ile okumuştur.

وأجاز الزجاج كسر الأولى وفتح الثانية، وهي قراءة الأعرج، والزهري، وأبي عمرو الداني، ولم يطلع- على ما قيل- أبو شامة عليه الرحمة على ذلك فقال: إنه محتمل أعرابي وإن لم يقرأ به، وليس كما قال: ومن الناس من قال: إن هذه الآية تقوي مذهب المعتزلة حيث ذكر سبحانه في بيان سعة رحمته أن عمل السوء إذ قارن الجهل والتوبة والإصلاح فإنه يغفر، ولذا قيل: إنها نزلت في عمر رضي الله تعالى عنه حيث قال لرسول الله ﷺ: لو أجبتهم لما قالوا لعل الله تعالى يأتي بهم ولم يكن يعلم المضرة ثم إنه تاب وأصلح حتى أنه بكى وقال معتذرا: ما أردت إلا خيرا. وأورد

Zeccâc birincinin kesrasını, ikincinin ise fethasını caiz görmüştür ki bu el-A'rec, ez-Zührî ve Ebû Amr ed-Dânî'nin kıraatidir. Söylendiğine göre Ebû Şâme -ona rahmet olsun- bundan haberdar olmamış ve şöyle demiştir: 'Her ne kadar bununla okunmamış olsa da bu i'râbî bir ihtimaldir.' Ancak durum onun dediği gibi değildir. İnsanlardan bazıları, Sübhânehu'nun rahmetinin genişliğini beyan ederken kötülük işlemenin cehalet, tövbe ve ıslah ile birlikte bulunması durumunda bağışlanacağını zikretmesi sebebiyle bu ayetin Mu'tezile mezhebini kuvvetlendirdiğini söylemişlerdir. Bu yüzden ayetin Ömer radıyallâhu teâlâ anh hakkında indiği söylenmiştir; nitekim o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Keşke söyledikleri şeyi kabul etseydin, umulur ki Allah Teâlâ onları [İslam'a] getirirdi' demişti ve [bunun getireceği] zararı bilmiyordu; sonra tövbe edip ıslah yoluna gitti, hatta ağladı ve özür dileyerek: 'Ben sadece hayır murat etmiştim' dedi. Şöyle itiraz edilmiştir:

عليه أنه من المقرر أن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب فنزولها في حق عمر رضي الله تعالى عنه لا يدفع الإشكال.

İtibarın sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine olduğu yerleşik bir kuraldır; dolayısıyla ayetin Ömer radıyallâhu teâlâ anh hakkında inmiş olması işkâli bertaraf etmez.

وتعقب بأن مراد المجيب أن اللفظ ليس عاما وخطاب مِنْكُمْ لمن كان في تلك المشاورة والعامل لذلك منهم عمر رضي الله تعالى عنه فلا إشكال. وأنت تعلم أن بناء الجواب على هذه الرواية ليس من المتانة بمكان إذ للخصم أن يقول: لا نسلم تلك الرواية. فلعل الأولى في الجواب أن ما ذكر في الآية إنما هو المغفرة الواجبة حسب وجوب الرحمة في صدر الآية. ولا يلزم من تقييد ذلك بما تقدم تقييد مطلق المغفرة به. فحينئذ يمكن أن يقال: إنه تعالى قد يغفر لمن لم يتب مثلا إلا أنه سبحانه لم يكتب ذلك على نفسه جل شأنه فافهمه فإنه دقيق.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Cevap verenin muradı lafzın umumi olmadığı, { مِنْكُمْ } hitabının o istişarede bulunanlara yönelik olduğu ve onlardan bunu yapanın da Ömer radıyallâhu teâlâ anh olduğudur; dolayısıyla ortada bir işkâl yoktur. Sen bilirsin ki cevabın bu rivayet üzerine bina edilmesi pek sağlam bir yol değildir; zira hasmın 'Biz o rivayeti kabul etmiyoruz' deme hakkı vardır. O hâlde cevapta en evla olan şudur: Ayette zikredilen husus, ayetin başındaki rahmetin vücûbuna uygun olarak vacip olan mağfirettir. Bunun zikredilen şartlarla kayıtlanmasından, mutlak mağfiretin de onunla kayıtlanması lazım gelmez. Binaenaleyh bu durumda şöyle denilebilir: Allah Teâlâ meselâ tövbe etmeyen kimseyi de bağışlayabilir; ancak şânı yüce olan Sübhânehu bunu Kendi zâtı üzerine [vacip olarak] yazmamıştır. Bunu iyi anla, çünkü dakik bir meseledir.

وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ أي دائما الْآياتِ أي القرآنية في صفة أهل الطاعة وأهل الإجرام المصرين منهم والأوابين. والتشبيه هنا مثله فيما تقدم آنفا وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ بتأنيث الفعل بناء على تأنيث الفاعل.

{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ } “İşte böyle açıklarız”, yani daima açıklarız { الْآياتِ } “ayetleri”, yani itaat ehli ile günahkârlar ehlinin -gerek ısrar edenlerin gerekse tövbe edenlerin- nitelikleri hakkındaki Kur'an ayetlerini. Buradaki teşbih az önce geçen teşbihin benzeridir. { وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “ve günahkârların yolu iyice belli olsun diye”; failin müennes olmasına binaen fiilin te'nisi iledir.

وهي قراءة ابن كثير، وابن عامر، وأبي عمرو، ويعقوب، وحفص عن عاصم، وهو عطف على علة محذوفة للفعل المذكور لم يقصد تعليله بها بخصوصها، وإنما قصد الإشعار بأن له فوائد جمة من جملتها ما ذكر أو علة لفعل مقدر وهو عبارة عن المذكور كما يشير إليه أبو البقاء فيكون مستأنفا أي ولتتبين سبيلهم نفعل ما نفعل من التفصيل. وقرأ نافع بالتاء ونصب السبيل على أن الفعل متعد أي ولتستوضح أنت يا محمد سبيل المجرمين فتعاملهم بما يليق بهم. وقرأ الباقون بالياء التحتية ورفع السبيل على أن الفعل مسند للمذكر. وتأنيث السبيل وتذكيره لغتان مشهورتان.

Bu; İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Ya'kûb ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatidir. Mezkûr fiilin mahzuf bir illetine matuftur; fiilin sadece onunla ta'lili kastedilmemiş, bilakis zikredilenin de dahil olduğu pek çok faydasının bulunduğunu hissettirmek murat edilmiştir. Yahut Ebü'l-Bekâ'nın işaret ettiği gibi mezkûrdan ibaret olan mukadder bir fiilin illetidir; dolayısıyla istinaf olur; yani onların yolu açıkça belli olsun diye bu tafsilatı yaparız demektir. Nâfi' ise fiilin müteaddi olmasına binaen tâ harfi ve sebîl kelimesinin nasbı ile okumuştur; yani 'Sen ey Muhammed, suçluların yolunu iyice açıkça göresin de onlara layık oldukları şekilde muamele edesin' demektir. Diğer kurrâ ise fiilin müzekkere isnat edilmesiyle iki noktalı yâ ve sebîl kelimesinin ref'i ile okumuşlardır. 'Sebîl' kelimesinin müennes ve müzekker kullanımı iki meşhur lügattir.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات: إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ قال ابن عطاء: أخبر سبحانه بهذه الآية أن أهل السماع هم الأحياء وهم أهل الخطاب والجواب. وأخبر أن الآخرين هم الأموات. وقال غيره: المعنى أنه لا يستجيب إلا من فتح الله سبحانه سمع قلبه بالهداية الأصلية ووهب له الحياة الحقيقية بصفاء الاستعداد ونور الفطرة لا موتى الجهل الذين ماتت غرائزهم بالجهل المركب أو بالحجب الجبلية أو لم يكن لهم استعداد بحسب الفطرة فإنهم قد صموا عن السماع ولا يمكنهم ذلك بل يبعثهم الله تعالى إليه بالنشأة الثانية ثم يرجعون إليه سبحانه في عين الجمع المطلق للجزاء والمكافأة مع احتجابهم، وقيل: الآية إشارة إلى أهل الصحو وأهل المحو وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ حيث فطروا على التوحيد وجبلوا على المعرفة ولهم مشارب من بحر خطاب الله تعالى وأفنان من أشجار رياض كلماته سبحانه وحنين إليه ﷿ وتغريد باسمه عز اسمه. قيل: إن سمنون المحب كان إذا تكلم في المحبة يسقط الطير من الهواء.

Bu ayetlerdeki işârî yorumlar babından şunlar söylenmiştir: { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler icabet eder. Ölüleri ise Allah diriltir, sonra da O'na döndürülürler.” İbn Atâ şöyle demiştir: 'Sübhânehu bu ayetle işitme ehlinin diriler olduğunu, hitap ve cevap ehlinin onlar olduğunu bildirmiştir. Diğerlerinin ise ölüler olduğunu haber vermiştir.' Başkası ise şöyle demiştir: 'Mana şudur: Ancak Allah Sübhânehu'nun aslî hidayet ile kalp kulağını açtığı, istidat saflığı ve fıtrat nuruyla kendisine hakiki hayatı bahşettiği kimseler icabet eder; mürekkep cehaletle yahut cibillî perdelerle fıtrî melekeleri ölmüş veya fıtrat bakımından bir istidadı bulunmayan cehalet ölüleri değil. Zira onlar işitmekten sağırdırlar ve bunu yapamazlar; bilakis Allah Teâlâ onları ikinci yaratılışla Kendisine diriltir, sonra da perdeli oluşlarıyla birlikte ceza ve mükâfat için mutlak cem makamında Sübhânehu'ya döndürülürler.' Ayetin sahv ehli ile mahv ehline işaret ettiği de söylenmiştir. { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar”; zira onlar tevhid üzere yaratılmış, marifet üzere yoğrulmuşlardır; Allah Teâlâ'nın hitap denizinden içecekleri, Sübhânehu'nun kelimelerinin bahçelerindeki ağaçlardan dalları, Azîz ve Celîl olan Allah'a iştiyakları ve O'nun şanlı ismiyle ötüşleri vardır. Rivayet edilir ki Semnûn el-Muhibb muhabbet hakkında konuştuğunda kuşlar havadan yere düşerdi.

وروي في بعض الآثار أن الضب بعد أن تكلم مع رسول الله ﷺ وشهد برسالته أنشأ يقول:

Bazı rivayetlerde nakledildiğine göre keler (dabb), Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşup onun risaletine şahitlik ettikten sonra şu şiiri inşad etmiştir:

ألا يا رسول الله إنك صادق ... فبوركت مهديا وبوركت هاديا

“Ey Allah'ın Resûlü, şüphesiz sen doğrusun; / Hidayete erdirilmiş olarak mübarek ol, hidayete erdiren olarak mübarek ol!”

وبوركت في الآزال حيا وميتا ... وبوركت مولودا وبوركت ناشيا

“Ezelden beri diri ve ölü olarak mübarek kılındın, / Doğmuş olarak mübarek kılındın, büyüyüp yetişmiş olarak mübarek kılındın!”

وإن فيهم أيضا المحتجبين ومرتكبي الرذائل وغير ذلك. وقد تقدم الكلام في هذا المبحث مفصلا ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ أي كتاب أعمالهم مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ في عين الجمع وَالَّذِينَ كَذَّبُوا لاحتجابهم بغواشي صفات نفوسهم بِآياتِنا وهي تجليات الصفات صُمٌّ فلا يسمعون بآذان القلوب وَبُكْمٌ فلا ينطقون بألسنة العقول فِي الظُّلُماتِ وهي ظلمات الطبيعة وغياهب الجهل مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ

Onların içinde de perdeli olanlar, rezillikleri irtikâp edenler ve diğerleri vardır. Bu bahisteki söz daha önce tafsilatıyla geçmişti. { ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ } yani amel defterlerinde { مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık”; { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Sonra Rablerinin huzurunda toplanırlar”; cem makamında [toplanırlar]. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا } nefislerinin sıfatlarının örtüleriyle perdelenmiş olmaları yüzünden yalanlayanlar { بِآياتِنا } “Ayetlerimizi”, ki bunlar sıfatların tecellileridir, { صُمٌّ } “sağırdırlar”, yani kalp kulaklarıyla işitmezler { وَبُكْمٌ } “ve dilsizdirler”, yani akıl dilleriyle konuşmazlar { فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içindedirler”, ki bunlar tabiatın karanlıkları ve cehaletin zifirî karanlıklarıdır. { مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ } “Allah kimi dilerse onu saptırır”,

بإسبال حجب جلاله وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ بإشراق سبحات جماله قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ من المرض وسائر أنواع الشدائد أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ الصغرى أو الكبرى أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ لكشف ما ينالكم إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ لكشف ذلك. قال بعض العارفين مرجع الخواص إلى الحق جل شأنه من أول البداية ومرجع العوام إليه سبحانه بعد اليأس من الخلق وكان هذا في وقت هذا العارف. وأما في وقتنا فنرى العامة إذا ضاق بهم الخناق تركوا دعاء الملك الخلاق ودعوا سكان الثرى ومن لا يسمع ولا يرى. وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ أي ليطيعوا ويبرزوا من الحجاب وينقادوا متضرعين عند تجلي صفة القهر وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ أي ما تضرعوا لقساوة قلوبهم بكثافة الحجاب وغلبة غشي الهوى وحب الدنيا وأصل كل ذلك سوء الاستعداد قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ فلم تسمعوا خطابه وَأَبْصارَكُمْ فلم تشاهدوا عجائب قدرته وأسرار صنعته وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ فلم يدخلها شيء من معرفته سبحانه مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ أي هل يقدر أحد سواه جلت قدرته على فتح باب من هذه الأبواب كلا بل هو القادر الفعال لما يريد قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي أي من حيث أنا خَزائِنُ اللَّهِ أي مقدوراته وَلا أَعْلَمُ

celâl perdelerini sarkıtarak [saptırır]; { وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Kimi de dilerse onu dosdoğru bir yol üzere kılar”, cemâlinin nurlarını parıldatarak [kılar]. { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ } “De ki: 'Söyleyin bana, üzerinize Allah'ın azabı gelirse'”, hastalık ve diğer şiddet türlerinden [bir azap], { أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } “yahut kıyamet koparsa”, küçük veya büyük kıyamet, { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } “Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?”, başınıza geleni kaldırması için { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz”; { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } “Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız”, bunu kaldırması için. Âriflerden biri şöyle demiştir: 'Havassın dönüşü ilk baştan itibaren şânı yüce olan Hakk'adır; avamın Sübhânehu'ya dönüşü ise mahlukattan ümidi kestikten sonradır.' Bu, o ârifin zamanındaydı. Bizim zamanımıza gelince; boğazları sıkışıp çaresiz kaldıklarında avamın Melik ve Hallâk olan Allah'a dua etmeyi bırakıp toprak altındakilere, işitmeyen ve görmeyen kimselere yalvardıklarını görüyoruz. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntılarla yakaladık”; yani itaat etsinler, perdeden çıksınlar ve kahr sıfatının tecellisi anında yalvararak boyun eğsinler diye. { وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “Fakat kalpleri katılaştı”; perdenin kesafeti, hevânın galebe çalan örtüsü ve dünya sevgisi sebebiyle kalplerinin katılaşmasından ötürü yalvarmadılar; bütün bunların aslı ise istidadın kötülüğüdür. { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ } “De ki: 'Söyleyin bakalım, eğer Allah işitmenizi alırsa'”, böylece O'nun hitabını işitmez olursanız, { وَأَبْصارَكُمْ } “ve gözlerinizi [alırsa]”, böylece kudretinin acayipliklerini ve sanatının sırlarını müşahede edemezseniz, { وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ } “ve kalplerinizi mühürlerse”, böylece oraya Sübhânehu'nun marifetinden hiçbir şey girmezse, { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ } “Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?'”; yani kudreti yüce olan O'ndan başka bu kapılardan bir kapıyı açmaya kimin gücü yeter? Asla, bilakis Kâdir olan ve dilediğini hakkıyla yapan yalnız O'dur. { قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي } “De ki: 'Size, benim yanımdadır demiyorum'”, yani benliğim cihetiyle bendedir demiyorum { خَزائِنُ اللَّهِ } “Allah'ın hazineleri”, yani O'nun takdir ve kudret ettikleri; { وَلا أَعْلَمُ

أي من حيث أنا أيضا الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ أي روح مجرد لا أحتاج إلى طعام ولا شراب إِنْ أَتَّبِعُ أي من تلك الحيثية إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ من الله تعالى. وله ﷺ مقام وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى. وإِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الأنفال: ١٧] وليس لطير العقل طيران في ذلك الجو قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى عن نور الله تعالى وإحاطته بكل ذرة من العرش إلى الثرى وظهوره بما شاء حسب الحكمة وعدم تقيده سبحانه بشيء من المظاهر وَالْبَصِيرُ بذلك فيتكلم في كل مقام بمقال وَلا تَطْرُدِ أي لأجل التربية والتهذيب والامتحان الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ الذي أوصلهم حيث أوصلهم من معارج الكمال بِالْغَداةِ أي وقت تجلي الجمال وَالْعَشِيِّ أي وقت تجلي العظمة والجلال يُرِيدُونَ وَجْهَهُ أي يريدونه سبحانه بذاته وصفاته ويطلبون تجليه ﷿ لقلوبهم ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ أي حساب أعمالهم القلبية من شيء لأن الله تعالى قد تولى حفظ قلوبهم وأمطر عليها سحائب عنايته فاهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج، وقول تعالى: وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ عطف على سابقه أتى به للمبالغة على ما مر في العبارة. ويحتمل أن يراد لا تطرد السالكين لأجل المحجوبين فما عليك من حساب السالكين أو المحجوبين شيء ومعنى ذلك يعرف بأدنى التفات فَتَطْرُدَهُمْ عن الجلوس معك فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ لهم بنقص حقوقهم وعدم القيام برعاية شأنهم. ومن المؤولين من قال: إن الآية في أهل الوحدة أي لا تزجر الواصلين الكاملين ولا تنذرهم فإن الإنذار كما لا ينجع في الذين قست قلوبهم لا ينجع في الذين طاشوا وتلاشوا في الله تعالى وهم الذين يخصونه سبحانه بالعبادة دائما بحضور القلب وعدم مشاهدة شيء سواه حتى ذواتهم ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ فيما يعملون مِنْ شَيْءٍ إذ لا واسطة بينهم وبين ربهم وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ أي لا يخوضون في أمور دعوتك بنصر وإعانة لاشتغالهم به سبحانه عمن سواه ودوام حضورهم معه فَتَطْرُدَهُمْ عما هم عليه من دوام الحضور بدعوتك لهم لشغل ديني فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ لتشويشك عليهم أوقاتهم. والله تعالى أعلم بحقيقة كلامه وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ أي الناس وهم المحجوبون بِبَعْضٍ وهم العارفون لِيَقُولُوا أي المحجوبون مشيرين إلى العارفين مستحقرين لهم حيث لم يروا منهم سوى حالهم في الظاهر وفقرهم ولم يروا قدرهم ومرتبتهم وحسن حالهم في الباطن وغرهم ما

} yani yine nefsim cihetiyle { الْغَيْبَ } “gaybı da bilmem”; { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “ve size, 'Ben bir meleğim' de demiyorum”, yani yemeğe ve içeceğe muhtaç olmayan mücerret bir ruhum [demiyorum]; { إِنْ أَتَّبِعُ } yani o cihetten uymam { إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ } “bana vahyolunandan başkasına”, Allah Teâlâ'dan vahyolunandan başkasına. O sallallâhu aleyhi ve sellem için { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } [el-Enfâl: 17] “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” ve { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar. Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” makamı vardır ki o semada akıl kuşunun uçması mümkün değildir. { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى } “De ki: 'Hiç kör ile...'”, Allah Teâlâ'nın nurundan, Arş'tan ferşe kadar her bir zerreyi kuşatmasından, hikmete uygun olarak dilediği surette zuhurundan ve Sübhânehu'nun hiçbir mazhar ile kayıtlı olmayışından gafil olan kör ile, { وَالْبَصِيرُ } “gören bir olur mu?'”, bunu gören ve her makamda makama uygun söz söyleyen basiret sahibi bir olur mu? { وَلا تَطْرُدِ } “Kovma!”, yani terbiye, tezhîb ve imtihan için kovma { الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenleri”, kemalât basamaklarından ulaştırdığı yere kendilerini ulaştıran Rablerine { بِالْغَداةِ } “sabah”, yani cemal tecellisi vaktinde { وَالْعَشِيِّ } “ve akşam”, yani azamet ve celâl tecellisi vaktinde [dua edenleri]; { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “O'nun rızasını dileyerek”, yani zâtı ve sıfatlarıyla Sübhânehu'yu dileyerek ve O'nun azze ve celle kalplerine tecelli etmesini talep ederek [dua edenleri]. { ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ } “Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur”, yani kalbî amellerinin hesabından hiçbir şey yoktur; zira Allah Teâlâ onların kalplerini korumayı üstlenmiş ve üzerine inayet bulutlarını yağdırmıştır da [o kalpler] canlanmış, kabarmış ve her güzel çiftten [ürünler] bitirmiştir. Yüce Allah'ın: { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur” buyruğu ise ibarede geçtiği üzere mübalağa için getirilmiş olup öncesine matuftur. Bununla perdeliler uğruna sâlikleri kovma, zira sâliklerin veya perdelilerin hesabından sana bir şey yoktur manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir; bunun manası en ufak bir dikkatle anlaşılır. { فَتَطْرُدَهُمْ } “onları kovarsan”, yani seninle oturmaktan kovarsan { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “zalimlerden olursun”, haklarını eksiltmek ve durumlarına riayet etmemek suretiyle onlara zulmedenlerden olursun. Tevil ehlinden bazıları ayetin vahdet ehli hakkında olduğunu söylemişlerdir: Yani vasıl ve kâmil olanları azarlama ve onları uyarma! Zira uyarı kalpleri katılaşanlara fayda vermediği gibi, Allah Teâlâ'da kendinden geçip yok olmuş (fenâ bulmuş) kimselere de fayda vermez; onlar kalp huzuruyla ve O'ndan başka hiçbir şeyi -kendi zâtlarını dahi- görmeksizin Sübhânehu'ya daima ibadeti tahsis eden kimselerdir. { ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ } işledikleri amellerde onların hesabından { مِنْ شَيْءٍ } sana hiçbir sorumluluk yoktur; zira onlarla Rableri arasında hiçbir vasıta yoktur. { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } yani O'ndan başkasından yüz çevirip Sübhânehu ile meşgul olmaları ve O'nunla daimi huzur hâlinde bulunmaları sebebiyle yardım ve destek vermek suretiyle senin davet işlerine dalmazlar. { فَتَطْرُدَهُمْ } onları dinî bir meşguliyete davet etmek suretiyle içinde bulundukları daimi huzur hâlinden uzaklaştırırsan, { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } onların vakitlerini teşviş ettiğin için zalimlerden olursun. Kelamının hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ } yani insanlardan bir kısmını ki onlar perdelilerdir { بِبَعْضٍ } “bir kısmıyla”, ki onlar âriflerdir; { لِيَقُولُوا } yani perdeliler âriflere işaret edip onları küçümseyerek desinler diye; zira onlarda zahirî hâlleri ve fakirliklerinden başka bir şey görmemişler, onların bâtındaki kadrini, mertebesini ve güzel hâlini görememişlerdir ve içinde bulundukları

هم فيه من المال والجاه والتنعم وخفض العيش أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بالهداية والمعرفة مِنْ بَيْنِنا أرادوا أنه سبحانه لم يمن عليهم أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ أي الذين يشكرونه حق شكره فيمن عليهم بعظيم جوده.

mal, mevki, nimetler ve refah onları aldatmıştır: { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah lütufta bulundu da”, hidayet ve marifet ile [lütufta bulundu da], { مِنْ بَيْنِنا } “aramızdan bunlara mı?” [derler]; Sübhânehu'nun onlara lütufta bulunmadığını kastetmişlerdir. { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Allah, şükredenleri daha iyi bilen değil midir?”, yani O'na hakkıyla şükredenleri [en iyi bilen değil midir] ki O da yüce cömertliğiyle onlara lütufta bulunsun.

وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا أي بواسطتها فَقُلْ لهم أنت أيها الوسيلة: سَلامٌ عَلَيْكُمْ وهذا لأنهم في مقام الوسائط ولو بلغوا إلى درجة أهل المشاهدة لمنحهم سبحانه بسلامه كما قال عز شأنه: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وباقي الآية ظاهر.

{ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } yani ayetlerimizin vasıtasıyla [inananlar sana geldiğinde], { فَقُلْ } sen onlara de ki ey vasıta olan: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Selam sizlere!”. Bu, onların vasıtalar makamında olmalarındandır; şayet müşahede ehli derecesine ulaşmış olsalardı, şânı yüce olan Allah'ın: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn: 58] “Çok merhametli bir Rabden söz olarak bir selamdır” buyurduğu gibi Sübhânehu bizzat Kendi selamını onlara bahşederdi. Ayetin geri kalanı ise açıktır.

وقال الإمام الرازي: إن قوله سبحانه: وَإِذا جاءَكَ إلخ مشتمل على أسرار عالية وذلك لأن ما سوى الله تعالى فهو آيات وجود الله تعالى وآيات صفات جلاله وإكرامه وآيات وحدانيته وما سواه سبحانه لا نهاية له فلا سبيل للعقل إلى الوقوف عليه على التفصيل التام إلا أن الممكن هو أن يطلع على بعض الآيات ويتوسل بمعرفتها إلى معرفة الله تعالى ثم يؤمن بالبقية على سبيل الإجمال ثم إنه يكون مدة حياته كالسابح في تلك البحار وكالسائح في تلك القفار. ولما كان لا نهاية لها فكذلك لا نهاية لترقي العبد في معارج تلك الآيات. وهذا شرح إجمالي لا نهاية لتفاصيله.

İmam Râzî şöyle demiştir: 'Sübhânehu'nun: { وَإِذا جاءَكَ } vb. buyruğu yüce sırları ihtiva etmektedir. Zira Allah Teâlâ'dan başka her şey, Allah Teâlâ'nın varlığının ayetleri, celâl ve ikram sıfatlarının ayetleri ve vahdaniyetinin ayetleridir. Sübhânehu'dan gayrısının ise sonu yoktur; dolayısıyla aklın bunun tamamına tam bir tafsilatla vâkıf olmasına imkân yoktur. Ancak mümkün olan, bazı ayetlere muttali olması, bunların marifetini Allah Teâlâ'nın marifetine vesile kılması, sonra da geri kalanına icmâlî olarak iman etmesidir. Ardından insan hayatı boyunca o denizlerde yüzen ve o çöllerde seyahat eden bir seyyah gibi olur. Onların sonu olmadığı gibi, kulun o ayetlerin basamaklarındaki terakkisinin de sonu yoktur. Bu, tafsilatının sonu gelmez icmâlî bir açıklamadır.'

ثم إن العبد إذا صار موصوفا بهذه الصفة فعند هذا أمر الله تعالى نبيه ﷺ بأن يقول لهم: سَلامٌ عَلَيْكُمْ فيكون هذا التسليم بشارة بحصول السلامة: وقوله سبحانه: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ بشارة بحصول الكرامة عقيب تلك السلامة. أما السلامة فبالنجاة من بحر عالم الظلمات ومركز الجسمانيات ومعدن الآفات والمخافات وموضع التغيرات والتبدلات، وأما الكرامة فبالوصول إلى الباقيات الصالحات والمجردات القدسيات والوصول إلى فسحة عالم الأنوار والترقي إلى معارج سرادقات الجلال انتهى.

'Sonra kul bu sıfatla vasıflandığı zaman, işte o vakit Allah Teâlâ Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } demesini emretmiştir; böylece bu selam verme esenliğin (selâmetin) hâsıl olduğuna dair bir müjde olur. Sübhânehu'nun: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } buyruğu ise o selametin ardından kerametin (ikramın) hâsıl olduğuna dair bir müjdedir. Selamet; karanlıklar alemi denizinden, cismaniyatın merkezinden, afet ve korkuların kaynağından, değişim ve başkalaşımların mekanından kurtulmakladır. Keramet ise kalıcı salih amellere ve kudsî mücerretlere ulaşmak, nurlar aleminin genişliğine varmak ve celâl otaklarının basamaklarına yükselmekledir.' [İmam'ın sözü] bitti.

وقال آخر: الإشارة إلى نوع من السالكين أي إذا جاءك الذين يؤمنون بآياتنا بمحو صفاتهم في صفاتنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لتنزهكم عن عيوب صفاتكم وتجردكم عن ملابسها كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أي ألزم ذاته المقدسة رحمة إبدال صفاتكم بصفاته لكم لأن في الله سبحانه خلفا عن كل ما فات أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ أي ظهر عليه في تلوينه صفة من صفاته بغيبة أو غفلة ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ أي بعد ظهور تلك الصفة بأن رجع عن تلوينه وفاء إلى الحضور وَأَصْلَحَ أي ما ظهر منه بالخضوع والتضرع بين يديه سبحانه والرياضة فَأَنَّهُ عز شأنه غَفُورٌ يسترها عنه رَحِيمٌ يرحمه بهبة التمكين ونعمة الاستقامة وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ أي مثل ذلك التبيين الذي بيناه لهؤلاء المؤمنين نبين لك صفاتنا وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ وهم المحجوبون بصفاتهم الذين يفعلون لذلك ما يفعلون. والله تعالى الموفق للصواب.

Bir başkası ise şöyle demiştir: İşaret sâliklerin bir nev'inedir; yani kendi sıfatlarını Bizim sıfatlarımızda yok etmek (fenâ) suretiyle ayetlerimize inananlar sana geldiğinde, sıfatlarınızın kusurlarından tenzih olmanız ve onların elbiselerinden soyunmanız sebebiyle { فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “de ki: 'Selam sizlere!'”. { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz rahmeti Kendi üzerine yazmıştır”; yani sizin sıfatlarınızı Kendi sıfatlarıyla değiştirmek suretiyle Kendi mukaddes zâtına size rahmet etmeyi vacip kılmıştır; zira elden çıkan her şeyin karşılığı Allah Sübhânehu'dadır. { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ } “Şüphesiz içinizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse”, yani gaybet veya gaflet sebebiyle telvin (hâlden hâle geçme) hâlinde kendisinde kendi sıfatlarından bir sıfat zuhur ederse, { ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ } “sonra ardından tövbe ederse”, yani o sıfatın zuhurundan sonra ahde vefa göstererek telvininden huzura dönerse, { وَأَصْلَحَ } “ve [kendini] düzeltirse”, yani kendisinden zuhur eden şeyi Sübhânehu'nun huzurunda huşu, tazarru ve riyazet ile ıslah ederse, { فَأَنَّهُ } şânı yüce olan Allah { غَفُورٌ } “Çok Bağışlayandır”, onu kendisinden örter; { رَحِيمٌ } “Çok Merhamet Edendir”, temkin bağışı ve istikamet nimetiyle ona merhamet eder. { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle açıklarız”, yani bu müminlere yaptığımız o açıklama gibi sana da sıfatlarımızı açıklarız; { وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “ve günahkârların yolu iyice belli olsun diye”; onlar kendi sıfatlarıyla perdelenmiş kimselerdir ki bundan dolayı yaptıklarını yaparlar. Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.

قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أمر له ﷺ بالرجوع إلى خطاب المصرين على الشرك إثر ما أمر بمعاملة من عداهم بما يليق بحالهم أي قل لهم قطعا لأطماعهم الفارغة عن ركونك إليهم وبيانا لكون ما هم عليه هوى محضا وضلالا صرفا إني صرفت ومنعت بالأدلة الحقانية والآيات القرآنية أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ أي عن عبادة الآلهة الذين تَدْعُونَ أي تعبدونهم أو تسمونهم آلهة مِنْ دُونِ اللَّهِ سواء كانوا ذوي عقول أم لا.

{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ } “De ki: 'Bana yasaklandı'”; onların dışındakilere durumlarına layık şekilde muamele etmesi emredildikten sonra, şirkte ısrar edenlere hitaba dönmesi için o sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir emirdir. Yani onlara, senin kendilerine meyledeceğine dair boş tamahlarını kesip atmak ve üzerinde bulundukları şeyin sırf heva ve apaçık sapıklık olduğunu beyan etmek üzere de ki: Hakkanî deliller ve Kur'an ayetleriyle { أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ } tapmaktan vazgeçirildim ve menedildim { تَدْعُونَ } “yalvardığınız o kimselere”, yani kendilerine ibadet ettiğiniz veya ilah diye isimlendirdiğiniz varlıklara [tapmaktan] { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp da”; ister akıl sahibi olsunlar ister olmasınlar.

وقد يقال: إن المراد بهم الأصنام إلا أنه عبر بصيغة العقلاء جريا على زعمهم قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ تكرير الأمر مع قرب العهد اعتناء بشأن المأمور به وإيذانا باختلاف القولين من حيث إن الأول حكاية لما مر من جهته تعالى من النهي والثاني لما من جهته ﵊ من الانتهاء عن عبادة ما يعبدون. وفي هذا القول استجهال لهم وتنصيص على أنهم فيما هم فيه من عبادة غير الله تعالى تابعون لأهواء باطلة وليسوا على شيء مما ينطلق عليه الدين أصلا وإشعار بما يوجب النهي والانتهاء. وفيه- كما قيل- إشارة إلى عدم كفاية التقليد الصرف في مثل هذه المطالب، وقيل وهو في غاية البعد: إن المراد لا أتبع أهواءكم في طرد المؤمنين قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً أي إن اتبعت أهواءكم فقد ضللت. وهو استئناف مؤكد لانتهائه ﵊ عما نهي عنه مقرر لكونه في غاية الضلال.

Onlarla putların kastedildiği, ancak onların zanlarına göre akıl sahipleri sıygasıyla ifade edildiği de söylenebilir. { قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ } “De ki: 'Sizin heveslerinize uymam'”; emredilen şeyin şanına verilen ehemmiyetten ve iki sözün farklılığını bildirmekten dolayı aranın yakın olmasına rağmen emrin tekrarlanmasıdır; zira birincisi Allah Teâlâ tarafından geçen nehyin hikayesi, ikincisi ise o aleyhisselâm tarafından onların taptıklarına tapmaktan vazgeçmenin ifadesidir. Bu sözde onları cahil sayma, Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etmekle bâtıl hevalara uyduklarına ve asla din diye adlandırılabilecek bir şey üzere olmadıklarına dair açık bir nass ve nehiy ile vazgeçmeyi gerektiren sebebe bir iş'ar vardır. Bunda -belirtildiği gibi- bu tür taleplerde sırf taklidin yetersiz olduğuna da bir işaret vardır. Pek uzak bir görüş olarak da şöyle denilmiştir: Murat 'Müminleri kovma hususunda sizin hevalarınıza uymam' demektir. { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً } “O takdirde sapmış olurum”, yani sizin hevalarınıza uyarsam muhakkak sapmış olurum. Bu, o aleyhisselâm'ın nehyolunduğu şeyden vazgeçtiğini tekit eden ve bunun son derece büyük bir sapıklık olduğunu perçinleyen bir istinaftır.

وقرأ يحيى بن وثاب «ضللت» بكسر اللام وهو لغة فيه، والفتح كما قال أبو عبيدة- هو الغالب-.

Yahyâ b. Vessâb lâm harfinin kesrasıyla 'daliltü' şeklinde okumuştur ki bu onda bir lügattir; Ebû Ubeyde'nin dediği gibi fetha ise galip olandır.

وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ عطف على ما قبله، والعدول إلى الاسمية للدلالة على الدوام والاستمرار أي دوام النفي واستمراره لا نفي الدوام والاستمرار، والمراد- كما قيل-، وما أنا إذا في شيء من الهدى حتى أعد في عدادهم، وفيه تعريض بأن المقول لهم كذلك قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ تبيين للحق الذي عليه رسول الله ﷺ وبيان لاتباعه إياه إثر إبطال الباطل الذي فيه الكفرة وبيان عدم اتباعه ﵊ له في وقت من الأوقات. والبينة- كما قال الراغب- الدلالة الواضحة من بان يبين إذا ظهر أو الحجة الفاصلة بين الحق والباطل على أنها من البينونة أي الانفصال، وأيا ما كان فالمراد بها القرآن- كما قال الجبائي- وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد أني على يقين. وعن الحسن أن المراد بها النبوة وهو غير ظاهر كتفسيرها بالحجج العقلية أو ما يعمها، والتنوين للتفخيم أن بينة جليلة الشأن مِنْ رَبِّي أي كائنة من جهته سبحانه. ووصفها بذلك لتأكيد ما أفاده التنوين.

{ وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “ve doğru yolu bulanlardan olmam”; öncesine matuftur; isim cümlesine dönülmesi devam ve istimrara delalet içindir, yani devam ve istimrarın nefyedilmesi değil, nefyin devamı ve istimrarıdır. Denildiğine göre murat: 'O takdirde onların arasında sayılacak derecede hidayetten hiçbir nasibim olmaz' demektir; bunda kendilerine söz söylenen kimselerin bu hâlde olduğuna dair bir tariz vardır. { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ } “De ki: 'Şüphesiz ben apaçık bir delil üzerindeyim'”; kâfirlerin içinde bulunduğu bâtılın iptal edilmesinin ve o aleyhisselâm'ın hiçbir vakitte ona uymadığının beyan edilmesinin ardından, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde bulunduğu hakkın tavzihi ve ona uyduğunun beyanıdır. Beyyine, Râgıb'ın belirttiği gibi zuhur etmek manasındaki 'bâne yebînu' kökünden açık delil yahut 'beynûnet' yani ayrılmak kökünden hak ile bâtılı birbirinden ayıran kesin hüccet demektir. Her ne olursa olsun, Cübbâî'nin söylediği gibi bununla murat edilen Kur'an'dır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan muradın 'ben yakin üzerindeyim' demek olduğu rivayet edilmiştir. Hasen'den ise nübüvvet olduğu rivayet edilmişse de bu, aklî hüccetlerle veya bunları da kapsayan şeylerle tefsir edilmesi gibi zahir değildir. Tenvin tazim içindir; yani şânı yüce bir beyyine demektir. { مِنْ رَبِّي } “Rabbimden [gelen]”, yani Sübhânehu katından olan [bir beyyine]. Onun böyle vasfedilmesi tenvinin ifade ettiği manayı tekit etmek içindir.

وجوز أن تكون مِنْ اتصالية، وفي الكلام مضاف أي بينة متصلة بمعرفة ربي، وقيل: هي أجلية متعلقة بما تعلق به الخبر ويقدر المضاف أيضا أي كائن على بينة لأجل معرفة ربي والأول أظهر، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﷺ من التشريف ورفع المنزلة ما لا يخفى.

{ مِنْ } harfinin ittisâliyye olması ve kelamda bir muzâf takdiriyle 'Rabbimin marifetine bitişik bir beyyine' manasında olması da caiz görülmüştür. Haberin taalluk ettiği yere taalluk eden ecliyye (sebep bildiren) olduğu ve yine muzâf takdiriyle 'Rabbimin marifetinden ötürü bir beyyine üzerindeyim' manasında olduğu da söylenmiştir; birincisi daha zahirdir. O sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine izafe edilerek Rubûbiyyet unvanına yer verilmesindeki teşrif ve mertebenin yüceliği ise gizli değildir.

وقوله سبحانه: وَكَذَّبْتُمْ بِهِ- كما قال أبو البقاء- جملة إما مستأنفة أو حالية بتقدير قد في المشهور جيء بها لاستقباح مضمونها واستبعاد وقوعه مع تحقق ما يقتضي عدمه أو للتفرقة بينه ﵊ وبينهم، والضمير للبينة، والتذكير باعتبار المعنى المراد، وقال الزجاج: لأنها بمعنى البيان، وجوز أن يكون الضمير لربي على معنى إني صدقت به ووحدته وأنتم كذبتم به وأشركتم.

Sübhânehu'nun: { وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “oysa siz onu yalanladınız” buyruğu, Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi ya müstakil bir istinaf cümlesidir yahut meşhur görüşe göre 'kad' takdiriyle hâl cümlesidir; mazmununun çirkinliğini ve aksini iktiza eden şey gerçekleşmişken bunun vuku bulmasının uzaklığını ortaya koymak veya o aleyhisselâm ile onlar arasındaki farkı belirtmek için getirilmiştir. Zamir beyyineye aittir; müzekker getirilmesi ise murat edilen mana itibarıyladır. Zeccâc ise 'beyan manasında olduğu için [müzekker gelmiştir]' demiştir. Zamirin 'Rabbim' lafzına ait olması da 'Ben O'nu tasdik ettim ve birledim, siz ise O'nu yalanladınız ve şirk koştunuz' manasında caiz görülmüştür.

وقوله تعالى: ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ استئناف مبين لخطئهم في شأن ما جعلوه منشأ لتكذيبهم بالقرآن وهو عدم مجيء ما وعد فيه من العذاب الذي كانوا يستعجلونه بقولهم بطريق الاستهزاء أو الإلزام زعمهم متى هذا الوعد إن كنتم صادقين، وقال الإمام: إنه ﵊ كان يخوفهم بنزول العذاب عليهم بسبب هذا الشرك والقوم لإصرارهم على الكفر كانوا يستعجلون نزول ذلك فقال لهم: ما عِنْدِي إلخ وكأن الكلام مبين أيضا لخطئهم في شأن ما جعلوه منشأ لعدم الالتفات إلى نهي الرسول ﷺ عنه والإخبار بنزول العذاب بسببه أي ليس عندي ما يستعجلونه من العذاب الموعود به وتجعلون تأخره ذريعة إلى تكذيب القرآن أو عدم الالتفات إلى النهي عنه والوعيد عليه في حكمي وقدرتي حتى أجيء به أي ليس أمره مفوضا إلي إِنِ الْحُكْمُ أي ما الحكم في تأخير ذلك إِلَّا لِلَّهِ وحده من غير أن يكون لغيره سبحانه خل ما فيه بوجه من الوجوه.

Yüce Allah'ın: { ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir” buyruğu, Kur'an'ı yalanlamalarına gerekçe kıldıkları husustaki hatalarını beyan eden bir istinaftır; bu gerekçe de alay veya kendi zanlarınca ilzam yoluyla 'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?' diyerek acele gelmesini istedikleri azabın gelmeyişidir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: O aleyhisselâm bu şirk sebebiyle üzerlerine azabın ineceği korkusunu veriyordu; kavim ise küfürdeki ısrarları sebebiyle onun bir an önce inmesini istiyordu. Bunun üzerine onlara: 'Acele istediğiniz şey yanımda değildir...' dedi. Kelam sanki Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem bundan nehyetmesine ve bu sebeple azabın ineceğini haber vermesine iltifat etmemelerine dayanak kıldıkları husustaki hatalarını da beyan etmektedir; yani o vaat olunan ve gecikmesini Kur'an'ı yalanlamaya yahut ondan nehyedilmeye ve ona dair tehdide aldırış etmemeye bahane kıldığınız acele istediğiniz azap, onu getirebileyim diye benim hükmümde ve kudretimde değildir, yani onun işi bana bırakılmış değildir. { إِنِ الْحُكْمُ } “Hüküm ancak... aittir”, yani bunun tehir edilmesindeki hüküm { إِلَّا لِلَّهِ } “yalnızca Allah'a [aittir]”; Sübhânehu'dan başkasının hiçbir şekilde onda en ufak bir dahli olmaksızın yalnız O'na aittir.

واختار بعضهم التعميم في متعلق الحكم أي ما الحكم في ذلك تأخيرا أو تعجيلا أو ما الحكم في جميع الأشياء فيدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا ورجح الأول بأن المقصود من قوله سبحانه: إِنِ الْحُكْمُ إلخ التأسف على وقوع خلاف المطلوب كما يشهد به موارد استعماله وهو على التأخير فقط يَقُصُّ أي يتبع الْحَقَّ والحكمة فيما يحكم به ويقدره كائنا ما كان أو يبينه بيانا شافيا من قص الأثر أو الخبر وهو من قبيل التكميل للخاص على ما اخترناه بإردافه بأمر عام كقوله تعالى: بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الملك: ١] . وقرأ الكسائي وغيره «يقضي» من القضاء وحذفت الياء في الخط تبعا لحذفها في اللفظ لالتقاء الساكنين، وأصله أن يتعدى بالباء لا بنفسه فنصب الْحَقَّ إما على المصدرية لأنه صفة مصدر محذوف قامت مقامه أي يقضي القضاء الحق أو على أنه مفعول به ويقضي متضمن معنى ينفذ أو هو متعد من قضى الدرع إذا صنعها أي يصنع الحق ويدبره كقول الهذلي.

Bazıları hükmün müteallakında ta'mim (genelleştirme) yapmayı tercih etmişlerdir; yani bunda tehir veya ta'cil hükmü yahut bütün şeylerdeki hüküm yalnızca O'na aittir; dolayısıyla zikredilen husus buna öncelikle dahil olur. Sübhânehu'nun: { إِنِ الْحُكْمُ } vb. buyruğundan maksadın kullanım yerlerinin de şahitlik ettiği üzere matlubun hilafının vuku bulmasına esef etmek olduğu ve bunun da sırf tehire yönelik bulunduğu gerekçesiyle birinci görüş tercih edilmiştir. { يَقُصُّ } yani uyar { الْحَقَّ } “O, hakkı anlatır / takip eder”; her ne olursa olsun hükmettiği ve takdir ettiği şeyde hakka ve hikmete uyar yahut izin veya haberin peşine düşmek kökünden hakkı tastamam açıklar; bu da bizim tercih ettiğimiz üzere tıpkı Yüce Allah'ın: { بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [el-Mülk: 1] “Mülk O'nun elindedir ve O her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyruğunda olduğu gibi ardından umumi bir emir getirilerek has olanın ikmal edilmesi kabilindendir. Kisâî ve diğerleri ise kazâ kökünden 'yakdî' şeklinde okumuşlardır ve iki sakinin birleşmesi sebebiyle lafızdaki hazfe tabi olarak hat yazısında da yâ harfi hazfedilmiştir. Aslında bu fiil bizzat kendisiyle değil bâ harfiyle müteaddi olur; bu sebeple { الْحَقَّ } lafzının nasbı, ya onun yerine geçen mahzuf bir masdarın sıfatı olması sebebiyle mef'ûl-i mutlak olmasından ötürüdür ki takdiri 'hak olan hükmü verir' şeklindedir; yahut mef'ûlün bih olmasındandır ve 'yakdî' fiili infaz etmek manasını tazammun etmektedir; ya da zırhı yaptığı zaman söylenen 'kadâ'd-dir'a' ifadesinden müteaddidir, yani Hüzeylî şairin sözünde olduğu gibi hakkı yapar ve onu tedbir eder manasındadır:

مسرودتان قضاهما داود. وفي الكلام على هذا استعارة تبعية، واحتج مجاهد للقراءة الأولى بعدم الباء المحتاج إليها في الثانية وقد علمت فساده.

“Dâvûd'un dokuyup yaptığı iki sağlam zırh.” Buna göre kelamda bir istiare-i tebeiyye vardır. Mücâhid, ikinci kıraatte ihtiyaç duyulan bâ harfinin bulunmayışını birinci kıraatin lehine delil getirmiştir; ancak bunun tutarsız olduğunu öğrenmiş oldun.

واحتج أبو عمرو للثانية بقوله سبحانه: وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ فإن الفصل إنما يكون في القضاء لا في القصص ولو كان ذلك في الآية لقيل خير القاصين. وأجاب أبو علي الفارسي بأن القصص هاهنا بمعنى القول وقد جاء الفصل فيه قال تعالى: إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ [الطارق: ١٣] كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ [هود: ١] وَنُفَصِّلُ الْآياتِ [التوبة: ١١] على أنك تعلم بأدنى التفات إلى أن القصص هنا قد يؤول بلا تكلف وبعد إلى معنى القضاء. وفي إرشاد العقل السليم أن أصل القضاء الفصل بتمام الأمر وأصل الحكم المنع فكأنه يمنع الباطل عن معارضة الحق أو الخصم عن التعدي إلى صاحبه، وجملة وَهُوَ خَيْرُ إلخ تذييل مقرر لمضمون ما قبله مشير إلى أن قص الحق هاهنا بطريق خاص هو الفصل بين الحق والباطل فافهم.

Ebû Amr ise ikinci kıraat için Sübhânehu'nun: { وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “O, ayırt edenlerin en hayırlısıdır” buyruğunu delil getirmiştir; zira fasl (ayırt edip hükme bağlama) kıssalarda değil ancak kazâda (hüküm vermede) olur; şayet ayette bu kastedilseydi 'hayru'l-kâssîn' denilirdi. Ebû Alî el-Fârisî buna şöyle cevap vermiştir: Buradaki kasas 'söz' manasındadır ve fasl vasfı söz hakkında da gelmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ } [et-Târık: 13] “Şüphesiz o [Kur'an], ayırt edici bir sözdür”; { كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ } [Hûd: 1] “Ayetleri muhkem kılınmış, sonra da açıklanmış bir kitaptır”; { وَنُفَصِّلُ الْآياتِ } [et-Tevbe: 11] “Ayetleri açıklarız”. Kaldı ki en ufak bir dikkatle buradaki kasasın hiçbir külfete ve zorlamaya girmeksizin kazâ manasına tevil edilebileceğini anlarsın. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Kazânın aslı işin tamamlanmasıyla ayırt etmektir (fasldır); hükmün aslı ise menetmektir; sanki bâtılın hakka karşı çıkmasını yahut hasmın arkadaşına tecavüz etmesini meneder. { وَهُوَ خَيْرُ } vb. cümlesi ise öncesinin mazmununu perçinleyen, buradaki hakkı anlatmanın hak ile bâtılı birbirinden ayırt etme şeklinde özel bir yolla olduğuna işaret eden bir tezyildir; iyi anla!

واحتج بعض أهل السنة بقوله تعالى: إِنِ الْحُكْمُ إلخ لإفادته الحصر على أنه لا يقدر العبد على شيء من الأشياء إلا إذا قضى الله تعالى به فيمتنع منه فعل الكفر إلا إذا قضى الله تعالى به وحكم، وكذلك في جميع الأفعال.

Ehl-i Sünnet'ten bazıları, hasr ifade etmesi sebebiyle Yüce Allah'ın { إِنِ الْحُكْمُ } vb. buyruğunu, kulun Allah Teâlâ onunla hükmetmedikçe hiçbir şeye güç yetiremeyeceğine, dolayısıyla Allah Teâlâ onunla hükmedip kazâ buyurmadıkça küfür fiilini işlemesinin imkânsız olduğuna delil getirmişlerdir; bütün fiillerde de durum böyledir.

وقالت المعتزلة: إن قوله سبحانه: «يقضي الحق» معناه أن كل ما يقضي به فهو الحق، وهذا يقتضي أن لا يريد الكفر من الكافر والمعصية من العاصي لأن ذلك ليس بحق ولا يخفى ما فيه قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي أي في قدرتي وإمكاني ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ من العذاب لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ أي بأن ينزل عليكم إثر استعجالكم، وفي بناء الفعل للمفعول من الإيذان بتعين الفاعل الذي هو الله جلت عظمته وتهويل الأمر ومراعاة حسن الأدب ما لا يخفى.

Mu'tezile ise şöyle demiştir: Sübhânehu'nun 'yakdi'l-hakka' buyruğunun manası 'O'nun hükmettiği her şey haktır' demektir; bu da kâfirden küfrü, günahkârdan da isyanı irade etmemesini gerektirir; zira bunlar hak değildir. Bundaki [sakatlık] ise gizli değildir. { قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي } “De ki: 'Eğer yanımda olsaydı'”, yani benim kudretimde ve imkânımda olsaydı { ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “o acele istediğiniz şey”, [yani] azap, { لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu”, yani acele istemenizin hemen akabinde üzerinize inmek suretiyle [iş bitirilirdi]. Fiilin meçhul bina edilmesinde, azameti yüce olan Allah olan failin tayinini bildirmek, işin dehşetini hissettirmek ve edep güzelliğine riayet etmek gibi hususların bulunduğu gizli değildir.

وقال الزمخشري ومن تبعه: المعنى لو كان ذلك في مكنتي لأهلكتكم عاجلا غضبا لربي ﷿ وامتعاضا من تكذيبكم به ولتخلصت منكم سريعا، ولا يساعده المقام، ومثله حمل ما يستعجلون به على الآيات المقترحة وقضاء الأمر على قيام الساعة وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ أي بحالهم وبأنهم مستحقون للإمهال بطريق الاستدراج لتشديد العذاب، ولذلك لم يفوض الأمر إلي ولم يقض بتعجيل العذاب، والجملة مقررة لما أفادته الجملة الامتناعية من انتفاء كون أمر العذاب مفوضا إليه ﵊ والمستتبع لانتفاء قضاء الأمر وتعليل له.

Zemahşerî ve ona tabi olanlar şöyle demişlerdir: 'Mana şudur: Şayet bu benim kudretimde olsaydı, Rabbim azze ve celle için duyduğum öfke ve O'nu yalanlamanızdan ötürü hissettiğim teessür sebebiyle sizi hemen helak eder ve sizden çabucak kurtulurdum.' Ne var ki makam buna elverişli değildir. Acele istedikleri şeyin teklif edilen mucizelere, işin bitirilmesinin de kıyametin kopmasına hamledilmesi de böyledir. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah, zalimleri çok iyi bilendir”; yani onların hâllerini ve azabın şiddetlenmesi için istidraç yoluyla mühlet verilmeye müstahak olduklarını [en iyi bilendir]. Bu sebepledir ki iş bana havale edilmemiş ve azabın acele gelmesine hükmolunmamıştır. Bu cümle, imtina cümlesinin ifade ettiği, azap işinin o aleyhisselâm'a havale edilmeyişini -ki bu da işin bitirilmesinin vuku bulmayışını netice vermiştir- tekit etmekte ve onun illetini açıklamaktadır.

وقيل: هي في معنى الاستدراك كأنه قيل: لو قدرت أهلكتكم ولكن الله تعالى أعلم بمن يهلك عن غيره وله حكمة في عدم التمكين منه، وأيا ما كان فلا حاجة إلى حذف مضاف، وزعم بعضهم ذلك، والتقدير وقت عقوبة الظالمين وهو كما ترى والله تعالى أعلم.

İstidrak manasında olduğu da söylenmiştir; sanki 'Güç yetirseydim sizi helak ederdim, fakat Allah Teâlâ kimin helak edilip kimin edilmeyeceğini daha iyi bilir ve buna imkân vermeyişinde bir hikmeti vardır' denilmiş gibidir. Her ne olursa olsun muzâfın hazfine gerek yoktur; bazıları bunu iddia etmiş ve takdirin 'zalimlerin cezalandırılma vaktini [en iyi bilendir]' şeklinde olduğunu söylemişlerdir ki gördüğün gibi [isabetsizdir]. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ أي مفاتيحه كما قرىء به فهو جمع مفتح بكسر الميم وهو كمفتاح آلة الفتح.

{ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır”; yani öyle de kıraat edildiği üzere onun anahtarlarıdır (mefâtîh). Bu kelime, mîm harfinin kesresiyle (miftah gibi) açma aleti anlamına gelen 'mifteh'in çoğuludur.

وقيل: إنه جمع مفتاح كما قيل في جمع محراب محارب، والكلام على الاستعارة حيث شبه الغيب بالأشياء المستوثق منها بالإقفال وأثبت له المفاتيح تخييلا وهي باقية على معناها الحقيقي، وجعلها بمعنى العلم قرينة المكنية بناء على أنه لا يلزم أن تكون حقيقة بعيد، وأبعد منه تكلف التمثيل. وقيل: الأقرب أن يعتبر هناك استعارة مصرحة تحقيقية بأن يستعار العلم للمفاتح وتجعل القرينة الإضافة إلى الغيب. وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي أن المراد من المفاتح الخزائن فهي حينئذ جمع مفتح بفتح الميم وهو المخزن.

Mihrabın çoğulunun mehârib gelmesi gibi, 'miftâh'ın çoğulu olduğu da söylenmiştir. Buradaki söz istiare üzerinedir; zira gayb, kilitlerle sağlamlaştırılmış şeylere benzetilmiş ve tahyîl yoluyla onun için anahtarlar sabit kılınmıştır; bunlar ise hakiki manası üzere bâkidir. İstiare-i mekniyyenin karinesi olarak onun ilim manasına hamledilmesi -hakiki olmasının gerekmediği esasına dayansa da- uzaktır; temsili tekellüfe girmek ise bundan daha da uzaktır. Şöyle de denilmiştir: En uygun olanı, burada tahkîkî bir istiare-i musarrahayı kabul etmek, yani ilmin 'mefâtih' kelimesine istiare edilmesi ve gayba izafetin de karine kılınmasıdır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre mefâtih ile kastedilen hazinelerdir; bu durumda kelime, mîm harfinin fethasıyla depo/hazine manasına gelen 'mefteh'in çoğuludur.

وجوز الواحدي أن يكون مصدرا بمعنى الفتح وليس بالمتبادر. وفي الكلام استعارة مكنية تخييلية، وتقديم الخبر لإفادة الحصر. والمراد بالغيب المغيبات على سبيل الاستغراق، والمقصود على كل تقدير أنه سبحانه هو العالم بالمغيبات جميعها كما هي ابتداء لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ في موضع الحال من مفاتح، والعامل فيها- كما قال أبو البقاء- ما تعلق به الظرف أو نفسه إن رفعت به، ويجوز أن يكون تأكيدا لمضمون ما قبله، والكلام إما مسوق لبيان اختصاص المقدورات الغيبية به سبحانه من حيث العلم إثر بيان اختصاص كلها به تعالى من حيث القدرة، والمعنى أن ما تستعجلون به من العذاب ليس مقدورا لي حتى ألزمكم بتعجيله ولا معلوما لدي حتى أخبركم بوقت نزوله بل هو مما يختص به جل شأنه قدرة وعلما فينزله حسبما تقتضيه مشيئته المبنية على الحكم، وأما لإثبات العلم العام له سبحانه وهو علمه بكل شيء بعد إثبات العلم الخاص وهو علمه بالظالمين، وذكر الإمام أن معنى الآية على تقدير أن يراد بالمفاتح الخزائن أنه سبحانه القادر على جميع الممكنات كما في قوله تعالى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ [الحجر: ٢١] .

Vâhidî, feth (açmak) manasında masdar olabileceğini de caiz görmüştür fakat bu ilk akla gelen mana değildir. Sözde istiare-i mekniyye-i tahyîliyye vardır; haberin öne alınması ise hasr (tahsis) ifade etmek içindir. Gayb ile kastedilen, istiğrak yoluyla bütün gaybî varlıklardır. Her ihtimale göre maksat, Sübhânehu ve Teâlâ'nın bütün gaybları bidayeten olduğu gibi tastamam bilmesidir. { لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Onları O'ndan başkası bilmez” [ifadesi], mefâtih kelimesinden hâl konumundadır; Ebü'l-Bekâ'nın da belirttiği gibi onda amel eden lafız, zarfın taalluk ettiği şeydir veya mefâtih onunla merfû kılındıysa zarfın bizzat kendisidir. Kendisinden öncekinin mazmununu tekit etmesi de caizdir. Söz ya kudret yönünden bütün her şeyin O Teâlâ'ya ait olduğunun açıklanmasının ardından gaybî mukadderatın ilim yönünden Sübhânehu'ya mahsus olduğunu beyan etmek için sevk edilmiştir -ki mana şöyledir: 'Acele istediğiniz azap ne benim kudretimdedir ki onu çarçabuk başınıza getireyim, ne de bilgim dahilindedir ki vaktini size haber vereyim; bilakis o, kudret ve ilim bakımından şanı yüce olan [Allah]'a aittir, dolayısıyla onu hikmetlere dayanan meşîetinin gerektirdiği şekilde indirecektir'- yahut da zalimlere dair hususi ilmin ispatından sonra Sübhânehu'ya her şeyi bilmesi demek olan umumi ilmin ispatı için sevk edilmiştir. İmam [Râzî], ayetin manasının, mefâtihin hazineler olarak kabul edilmesi takdirinde Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ } [Hicr: 21] ayetinde olduğu gibi bütün mümkinata kâdir olması demek olduğunu zikretmiştir.

وأخرج ابن جرير وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: مفاتح الغيب خمس وتلا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لقمان: ٣٤] الآية، وروي نحوه عن ابن مسعود، وأخرج أحمد، والبخاري، وغيرهما عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما مرفوعا نحو ذلك، ولعل الحمل على الاستغراق أولى، وما في الأخبار يحمل على بيان البعض المهم لا على دعوى الحصر إذ لا شبهة في أن ما عدا الخمس من المغيبات لا يعلمه أيضا إلا الله تعالى.

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Gaybın anahtarları beştir” ve ardından { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [Lokmân: 34] ayetini okumuştur. Benzer bir rivayet İbn Mes'ûd'dan da nakledilmiştir. Ahmed, Buhârî ve başkaları İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan merfû olarak buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir. Ayeti istiğraka hamletmek muhtemelen daha evladır; rivayetlerdeki ifade ise hasr iddiasına değil, mühim olan bazılarını beyana hamledilir; zira bu beş şey dışındaki gaybları da yalnızca Allah Teâlâ'nın bildiğinde hiçbir şüphe yoktur.

وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ عطف على جملة وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ إلخ أو على الجملة قبله وهو ظاهر على تقدير حاليتها، وأما على تقدير كونها تأكيدا فقد منعه البعض لأن المعطوف لا يصلح للتأكيد ولو كان علمه سبحانه بالمغيبات عند المحقين على وجه التفصيل والاختصاص لأن علم الغيب والشهادة متغايران فلا يؤكد أحدهما الآخر.

{ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde olanı da bilir” [ifadesi], { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ } cümlesine yahut bir önceki cümleye matuftur; hâl olması takdirinde bu açıktır. Cümlenin tekit olması takdirinde ise bazıları buna mani olmuştur; zira tahkik ehli nezdinde gaybî şeylere dair ilmi tafsili ve hususi olsa bile matuf olan ifade tekide elverişli değildir, çünkü gayb ile şehadet ilmi birbirinden farklıdır, dolayısıyla biri diğerini tekit etmez.

نعم قيل: من لم يجعلها مؤكدة جوز العطف عليها فيكون الجملتان مستأنفتين لتفصيل علمه سبحانه وشموله لا غير، وجوز أن يكون المجموع مؤكدا لاشتماله على مضمون ما قبله لأنه ليس توكيدا اصطلاحيا، والمراد من هذه الجملة- كما قال غير واحد- بيان تعلق علمه تعالى بالمشاهدات إثر بيان تعلقه بالمغيبات تكملة له وتنبيها على أن الكل بالنسبة إلى علمه المحيط سواء، والمراد من من البر الصحراء ومن البحر خلافه، وفي القاموس أنه الماء الكثير أو الملح فقط ويجمع وجمعه أبحر وبحوز وبحار وتصغيره أبيحر لا بحير. وعن مجاهد أن المراد بالبر القفار وبالبحر كل قرية فيها ماء وهو خلاف الظاهر، وأيا ما كان فالمعنى يعلم ما فيهما من الموجودات مفصلة على اختلاف أجناسها وأنواعها وتكثر أفرادها.

Evet, şöyle denilmiştir: Onu müekkide yapmayan kimse, üzerine atfedilmesini caiz görmüştür; böylece iki cümle de yalnızca Sübhânehu'nun ilmini ve kuşatıcılığını tafsil etmek üzere müste'nefe (yeni bir başlangıç) olur. Istılahi bir tekit olmaması sebebiyle kendinden öncekinin mazmununu kapsadığından mecmuunun müekkid olması da caiz görülmüştür. Pek çok müfessirin belirttiği gibi bu cümleden maksat, gaybî şeylere taallukunun beyanı akabinde onu tamamlamak ve kuşatıcı ilmine nispetle hepsinin eşit olduğuna dikkat çekmek üzere Allah Teâlâ'nın ilminin müşahede edilen şeylere taallukunu beyan etmektir. Ber (kara) ile kastedilen çöl/kuru toprak, bahr (deniz) ile kastedilen ise onun zıddıdır. el-Kâmûs'ta bahr'ın çok su veya yalnızca tuzlu su olduğu; çoğulunun ebhur, buhûr ve bihâr geldiği, ism-i tasgîrinin ise buhayr değil ubeyhır olduğu zikredilmiştir. Mücâhid'den karanın ıssız yerler, denizin ise içinde su bulunan her yerleşim yeri olduğu rivayet edilmiştir ki bu zahire aykırıdır. Her ne olursa olsun mana; cinslerinin, nevilerinin farklılığına ve fertlerinin çokluğuna rağmen oralarda bulunan mevcudatı ayrıntılı olarak bildiğidir.

وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها أي وما تسقط ورقة من أي شجرة كانت إلا عالما بها، فمن زائدة في الفاعل، والجملة بعد إلا في موضع الحال منه، وجاءت الحال من النكرة لاعتمادها على النفي، والتفريغ في الحال شائع سائغ.

{ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } “Bir yaprak düşmez ki, O onu bilmesin”; yani hangi ağaçtan olursa olsun düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilici olmasın. [Arapça ibaredeki] 'min' lafzı failde zâiddir. 'İllâ'dan sonraki cümle failden hâl konumundadır; hâlin nekre lafızdan gelmesi ise nefye (olumsuzluğa) dayanmasından ötürüdür, hâlde tefrîğ (istisna-i müferrağ) yapmak ise yaygın ve caizdir.

وجوز أن تكون في موضع النعت للنكرة، والكلام مسوّق- كما قيل- لبيان تعلق علمه تعالى بأحوال المشاهدات المتغيرة بعد بيان تعلقه بذواتها فإن تخصيص حال السقوط بالذكر ليس إلا بطريق الاكتفاء بذكرها عن ذكر سائر الأحوال كما أن ذكر أحوال الورقة وما عطف عليها خاصة دون أحوال سائر ما في البر والبحر من الموجودات التي لا يحيط بها نطاق الحصر باعتبار أنها أنموذج لأحوال سائرها، قيل: ولعل الاكتفاء بحال السقوط دون الاكتفاء بغيرها من الأحوال لشدة ملاءمتها لما سيأتي إن شاء الله تعالى في آية التوفي، ولأن التغيير فيها أظهر فهو أوفق بما سيقت له الآية، وقيل: لأن العلم بالسقوط لكونه من الأحوال الساقطة التي يغفل عنها يستلزم العلم بغيره من الأحوال المعتنى بها فتدبر، فكأنه قيل: وما تتغير ورقة من حال إلى حال إلا يعلمها وَلا حَبَّةٍ عطف على وَرَقَةٍ.

Nekre için sıfat konumunda olması da caiz görülmüştür. Denildiğine göre bu söz, müşahede edilen şeylerin bizzat zatlarına taallukunun beyanından sonra Allah Teâlâ'nın ilminin onların değişken hâllerine taallukunu beyan etmek için sevk edilmiştir; zira düşme hâlinin zikre tahsis edilmesi, diğer bütün hâllerin zikrinden iktifa yoluyladır. Tıpkı karada ve denizde bulunan ve sınırlandırılamayacak kadar çok olan diğer mevcudatın hâlleri yerine yalnızca yaprak ve ona matuf olanların hâllerinin zikredilmesinin, diğerlerinin hâllerine bir nümune teşkil etmesi kabilinden olması gibi. Şöyle denilmiştir: Diğer hâllerle yetinilmeyip düşme hâliyle iktifa edilmesi, Allah Teâlâ dilerse ileride vefat (can alma/uyutma) ayetinde gelecek olan hususa son derece uygunluğundandır ve onda değişim daha açık olup ayetin sevk ediliş maksadına daha muvafık düştüğü içindir. Bir görüşe göre de düşmenin bilinmesi -kendisine pek ehemmiyet verilmeyen düşkün hâllerden olması hasebiyle- önem verilen diğer hâllerin de bilinmesini gerektireceği içindir; iyi düşün! Sanki şöyle denilmiştir: Bir yaprak bir hâlden diğer bir hâle değişmez ki O onu bilmesin. { وَلا حَبَّةٍ } “ne de bir tane” [lafzı], { وَرَقَةٍ } üzerine matuftur.

وقوله سبحانه: فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ متعلق بمحذوف وقع صفة لحبة مفيدة لكمال ظهور علمه تعالى.

Sübhânehu'nun { فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } “yerin karanlıklarında” buyruğu, tane kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir ve Allah Teâlâ'nın ilminin mükemmel derecedeki zuhurunu ifade eder.

والمراد من ظلمات الأرض بطونها، وكني بالظلمة عن البطن لأنه لا يدرك فيه كما لا يدرك في الظلمة. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما المراد ظلمات الأرض ما تحت الصخرة في أسفل الأرضين السبع أو تحت حجر أو شيء، وقوله تعالى: وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ عطف على «ورقة» أيضا داخل معها في حكمها، والمراد بالرطب واليابس رطب ويابس من شأنهما السقوط كالثمار مثلا لاقتضاء العطف ذلك وقوله سبحانه: إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ كالتكرير لقوله سبحانه إِلَّا يَعْلَمُها لأن معناهما واحد في المآل سواء أريد بالكتاب المبين علمه تعالى أو اللوح المحفوظ الذي هو محل معلوماته سبحانه، وإلى هذا ذهب الزمخشري وأراد كما قال السعد: إنه تكرير من جهة المعنى، وأما من جهة اللفظ فهو صفة للمذكورات كما أن إِلَّا يَعْلَمُها صفة لورقة. وأورد عليه بأن صفة شيء كيف تكون تكريرا لصفة شيء آخر معنى. وأجيب بأنه غير وارد لأن الورقة داخلة في الرطب واليابس فلا تغاير بحسب المعنى فيصح ما ذكر، وقيل: إنه بدل من الاستثناء الأول بدل الكل إن فسر الكتاب بالعلم وبدل الاشتمال إن فسر باللوح وفيه تأمل. وقرىء «ولا حبة» ، «ولا رطب ولا يابس» بالرفع على العطف على محل وَرَقَةٍ وخص بعضهم هذه القراءة بالأخيرين.

Yerin karanlıkları ile kastedilen yerin iç kısımlarıdır; karanlıkta idrak edilemediği gibi yerin içinde de [gözle] idrak edilemediği için iç kısımlar karanlık ile kinaye edilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre yerin karanlıkları ile kastedilen, yedi kat yerin en altındaki kayanın altı yahut bir taşın veya bir nesnenin altıdır. Allah Teâlâ'nın { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ } “ne bir yaş ve ne de bir kuru” buyruğu da 'yaprak' kelimesine matuftur ve onunla birlikte hükmüne dahildir. Yaş ve kuru ile kastedilen, atfın gereği olarak meyveler gibi düşmesi mutat olan yaş ve kuru şeylerdir. Sübhânehu'nun { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “ancak apaçık bir kitaptadır” buyruğu, { إِلَّا يَعْلَمُها } “O onu bilir” buyruğunun bir nevi tekrarı gibidir; zira apaçık kitaptan ister Allah Teâlâ'nın ilmi, isterse Sübhânehu'nun malumatının mahalli olan Levh-i Mahfûz kastedilmiş olsun neticede manaları birdir. Zemahşerî bu görüşe meyletmiş ve Sa'deddîn [et-Teftâzânî]'nin de belirttiği gibi bunun mana yönünden bir tekrar olduğunu kastetmiştir; lafız yönünden ise, tıpkı 'illâ ya'lemuhâ' ifadesinin 'veraka' için sıfat olması gibi, zikredilenlerin sıfatıdır. Buna karşı 'Bir şeyin sıfatı mana bakımından nasıl başka bir şeyin sıfatının tekrarı olabilir?' şeklinde bir itiraz yöneltilmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Bu itiraz varit değildir; zira yaprak yaş ve kurunun kapsamına dahildir, dolayısıyla mana bakımından bir zıtlık/ayrılık yoktur ve zikredilen husus sahihtir. Denilmiştir ki: Apaçık kitap eğer ilimle tefsir edilirse ilk istisnadan bedel-i kül, şayet Levh ile tefsir edilirse bedel-i iştimaldir; fakat bunda düşünülmesi gereken noktalar vardır. [Arapça ibarede] 've lâ habbetün', 've lâ ratbün ve lâ yâbisün' şeklinde, 'veraka' kelimesinin mahalli üzerine matufen merfû olarak da okunmuştur; bazıları bu kıraati son iki kelimeye hasretmiştir.

وجوز أن يكون الرفع على الابتداء والخبر إِلَّا فِي كِتابٍ قيل وهو الأنسب بالمقام لشمول الرطب واليابس حينئذ لما ليس من شأنه السقوط. وقد جعلهما غير واحد شاملين لجميع الأشياء لأن الأجسام كلها لا تخلو من أن تكون رطبة أو يابسة ويدخل في ذلك الحار والبارد، والمراد من كل معناه اللغوي لا مصطلح الأطباء كما لا يخفى. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد بالرطب ما ينبت وباليابس ما لا ينبت. وفي رواية أخرى عنه أن الأول الماء والثاني الثرى. وروى أبو الشيخ عنه ما يفيد العموم، ولعله الأولى بالقبول، وقيل: الرطب الحي واليابس الميت.

Ref'in mübteda, haberin ise { إِلَّا فِي كِتابٍ } olması da caiz görülmüştür. Yaş ve kurunun bu durumda düşme tabiatında olmayan şeyleri de kapsaması sebebiyle makama en uygun olanın bu olduğu söylenmiştir. Birçok âlim bu iki lafzı bütün eşyayı kapsayıcı kılmıştır; zira cisimlerin tamamı ya yaş ya da kuru olmaktan hâli değildir, sıcak ile soğuk da bunun içine girer. Buradaki her bir kelimeden kastedilen -gizli kalmayacağı üzere- tabiplerin ıstılahı değil lügat manasıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre yaştan maksat biten şeyler, kurudan maksat ise bitmeyen şeylerdir. Kendisinden gelen bir diğer rivayette ise birincisinin su, ikincisinin toprak olduğu belirtilmiştir. Ebü'ş-Şeyh ondan umum ifade eden bir rivayet nakletmiştir ki kabule en layık olanı muhtemelen budur. Yaşın diri, kurunun ise ölü olduğu da söylenmiştir.

وروى الإمامية عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أنه قال: الورقة السقط والحبة الولد وظلمات الأرض الأرحام والرطب ما يحيا واليابس ما يغيض،

İmâmiyye, Ebû Abdillâh radıyallâhu anh'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yaprak düşen bebektir (düşük), tane çocuktur, yerin karanlıkları rahimlerdir, yaş yaşayan, kuru ise kuruyup yok olandır.

وأنا أجل أبا عبد الله رضي الله تعالى عنه عن التفوه بهذا التفسير إذ هو خلاف الظاهر جدا، ومثله في عدم التبادر ما أخرجه أبو الشيخ عن محمد بن جحادة أنه قال: إن لله تعالى شجرة تحت العرش ليس مخلوق إلا له فيها ورقة فإذا سقطت ورقته خرجت روحه من جسده، وذلك قوله سبحانه: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ ثم إن تفسير الكتاب باللوح هو الذي مشى عليه جماعة من المفسرين منهم الزجاج فقد قال: إنه تعالى أثبت المعلومات في كتاب من قبل أن يخلق الخلق كما قال سبحانه: إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها [الحديد:

Ben ise Ebû Abdillâh radıyallâhu anh'ı bu tefsiri telaffuz etmekten tenzih ederim; zira bu son derece zahire aykırıdır. Zihne ilk gelen manaya uzaklık bakımından Ebü'ş-Şeyh'in Muhammed b. Cuhâde'den rivayet ettiği şu söz de böyledir: 'Allah Teâlâ'nın Arş'ın altında bir ağacı vardır ki hiçbir mahluk yoktur ki orada onun bir yaprağı bulunmasın; yaprağı düştüğü vakit ruhu bedeninden çıkar.' İşte Sübhânehu'nun: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ } “Bir yaprak düşmez ki...” buyruğu budur. Sonra kitabın Levh ile tefsir edilmesi, aralarında Zeccâc'ın da bulunduğu bir grup müfessirin benimsediği görüştür; nitekim Zeccâc şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ, Sübhânehu'nun { إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها } [Hadîd:

٢٢] .

22] buyurduğu gibi, mahlukatı yaratmadan önce malumatı bir kitapta tespit buyurmuştur.'

وفي رواية لمسلم «أن الله تعالى كتب مقادير الخلق قبل أن يخلق السماء والأرض بخمسين ألف سنة» .

Müslim'deki bir rivayette de [şöyle gelmiştir]: “Allah Teâlâ gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce mahlukatın kaderlerini yazmıştır.”

وفائدة ذلك أمور: أحدها اعتبار الملائكة ﵈ موافقات المحدثات للمعلومات الإلهية. وثانيها وعليه اقتصر الحسن تنبيه المكلفين على عدم إهمال أحوالهم المشتملة على الثواب والعقاب حيث ذكر أن الورقة والحبة في الكتاب. وثالثها عدم تغيير الموجودات عن الترتيب السابق في الكتاب، ولذا

Bunun faydası birkaç husustur: Birincisi, meleklerin aleyhimüsselâm sonradan yaratılan şeylerin ilahi malumata uygunluğunu müşahede edip ibret almalarıdır. İkincisi -ki Hasan [el-Basrî] bununla yetinmiştir- yaprak ve tanenin dahi kitapta olduğunun zikredilmesiyle mükelleflere sevap ve cezayı ihtiva eden durumlarının asla ihmal edilmediğinin hissettirilmesidir. Üçüncüsü, mevcudatın kitaptaki önceki tertipten dışarı çıkıp değişmemesidir; bundan dolayıdır ki

جاء «جف القلم بما هو كائن إلى يوم القيامة» ،

“Kıyamet gününe kadar olacak şeylere dair kalem kurumuştur” [hadisi] vârid olmuştur.

وهذا الكتاب يسمى اللوح المحفوظ لحفظه عن التحريف ووصول الشياطين إليه أو من المحو والإثبات بناء على أنهما إنما يكونان في صحف الملائكة دونه. والبلخي اختار أن معنى قوله تعالى: فِي كِتابٍ مُبِينٍ أنه محفوظ غير منسي ولا مغفول عنه، كما يقول القائل لغيره ما تصنعه مسطور مكتوب عندي فإنه إنما يريد أنه حافظ له يريد مكافأته عليه. وأنشد ذلك:

Tahriften ve şeytanların ona ulaşmasından yahut -silinme ve tespitin sadece meleklerin sahifelerinde olup onda bulunmadığı kabulüne binaen- mahiv ve ispattan korunmuş olması sebebiyle bu kitaba 'el-Levhu'l-Mahfûz' (Korunmuş Levha) adı verilir. Belhî ise Allah Teâlâ'nın { فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “apaçık bir kitaptadır” buyruğunun manasının, onun korunmuş olduğu, unutulmadığı ve ihmal edilmediği şeklinde olmasını tercih etmiştir; tıpkı bir kimsenin diğerine 'Yaptığın şey bende yazılıdır, kayıtlıdır' demesi gibidir, zira bununla sadece onu aklında tuttuğunu ve karşılığını vermeyi murat ettiğini kasteder. Buna şu şiiri inşad etmiştir:

إن لسلمى عندنا ديوانا وذكر الإمام هاهنا ما سماه دقيقة، وهو أن القضايا العقلية المحضة يصعب تحصيل العلم بها على سبيل التمام والكمال إلا للعقلاء الكاملين الذين تعودوا الإعراض عن قضايا الحس والخيال وألفوا استحضار المعقولات المجردة وهم كالكبريت الأحمر وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ من تلك القضايا وحيث أريد إيصالها إلى كل عقل لأن القرآن إنما نزل لينتفع به جميع الخلق ذكر مثال من الأمور المحسوسة الداخلة تحت تلك القضية العقلية الكلية ليصير ذلك المعقول بمعاونة هذا المثال المحسوس مفهوما لكل واحد فذكر وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ليكشف به عن حقيقة عظمة ذلك المعقول. وقدم ذكر البر لأن الإنسان قد شاهد أحواله وكثرة ما فيه.

'Doğrusu Selmâ'nın bizim katımızda bir divanı (kaydı) vardır.' İmam [Râzî] burada 'nükte' olarak adlandırdığı şu hususu zikretmiştir: Sırf aklî meselelerin tam ve kâmil manada bilinmesi, duyu ve hayal meselelerinden yüz çevirmeye alışmış, mücerret aklî hakikatleri zihinde canlandırmaya ünsiyet kesbetmiş kâmil akıl sahipleri dışındakilere zor gelir; bunlar ise kibrit-i ahmer (nadir bulunan kıymetli cevher) gibidirler. { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” [ifadesi] işte bu kabil meselelerdendir. Kur'an bütün mahlukatın faydalanması için indiğinden bu mananın her akla ulaştırılması murat edilince, bu külli ve aklî meselenin kapsamına giren somut/hissî hususlardan bir misal zikredilmiştir ki o aklî hakikat, bu hissî misalin yardımıyla herkes tarafından anlaşılır hâle gelsin. Bu yüzden o aklî hakikatin azametinin mahiyetini açığa çıkarmak için { وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde olanı da bilir” buyruğunu zikretmiştir. İnsan karadaki hâlleri ve oradaki şeylerin çokluğunu bizzat müşahede ettiği için karanın zikri öne alınmıştır.

وأما البحر فإحاطة العقل بأحواله أقل إلا أن الحس يدل على أن عجائب البحار في الجملة أكثر وطولها وعرضها أعظم وما فيها من الحيوانات وأجناس المخلوقات أعجب فإذا استحضر الخيال معلومات البر والبحر وعرف أن مجموعها حقير من جنب ما دخل في دائرة عموم، وعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ يصير ذلك مقويا ومكملا للعظمة الحاصلة تحت ذلك، ثم كشف سبحانه عن عظمة البر والبحر بقوله ﷿: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها، وذلك لأن العقل يستحضر جميع ما في الأرض من المدن والقرى والمفاوز والمهالك ثم يستحضركم فيها من النجم والشجر. ثم يستحضر أنه لا يتغير حال ورقة إلا والحق يعلمها، ثم ذكر مثالا أشد هيبة وهو وَلا حَبَّةٍ إلخ.

Denize gelince, aklın onun hâllerini kuşatması daha azdır; ancak duyu organları genel itibarıyla denizlerdeki acayip şeylerin daha çok, uzunluk ve genişliğinin daha muazzam, içindeki hayvanların ve mahlukat cinslerinin daha hayret verici olduğuna delalet eder. Hayal, karanın ve denizin malumatını zihne getirdiğinde ve bunların toplamının { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” umumunun dairesine giren şeylerin yanında pek hakir kaldığını bildiğinde, bu durum onun altında hâsıl olan azameti kuvvetlendirici ve tamamlayıcı olur. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } “Bir yaprak düşmez ki, O onu bilmesin” buyruğuyla karanın ve denizin azametini açığa çıkarmıştır; zira akıl, yeryüzündeki bütün şehirleri, köyleri, çölleri ve tehlikeli yerleri zihninde canlandırır; sonra oralarda ne kadar ot ve ağaç bulunduğunu tahayyül eder. Ardından tek bir yaprağın dahi hâlinin Hak Teâlâ onu bilmeksizin değişmeyeceğini zihnine getirir. Sonra bundan daha da heybetli bir misal zikrederek { وَلا حَبَّةٍ } “ne de bir tane...” buyurmuştur.

وذلك لأن الحبة تكون في غاية الصغر، وظُلُماتِ الْأَرْضِ يخفى فيها أكبر الأجسام وأعظمها فإذا سمع العاقل أن تلك الحبة الصغيرة الملقاة في ظلمات الأرض على اتساعها وعظمتها لا تخرج من علمه سبحانه انتبه غاية الانتباه وفاز من مجموع ذلك بالحظ الأوفر من المعنى المشار إليه في صدر الآية، ثم إنه تعالى لما قوى ذلك المعقول المحض المجرد بذكر هذه الجزئيات المحسوسة عاد إلى ذكر تلك القضية بعبارة أخرى وهي قوله عز اسمه وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ فإنه عين ما تقدم، وهذا مبني على أحد الوجوه في الآية فلا تغفل، وفيها دليل على أن الله تعالى عالم بالجزئيات.

Çünkü tane son derece küçüktür; yerin karanlıklarında ise en büyük ve en muazzam cisimler bile gizli kalır. Akıl sahibi kimse, yerin genişliğine ve büyüklüğüne rağmen onun karanlıklarına düşmüş o küçücük tanenin bile Sübhânehu'nun ilminden hariç kalmadığını işitince son derece intibaha gelir ve bütün bunlardan ayetin başında işaret edilen manadan en bol nasibi elde eder. Sonra O Teâlâ, bu somut cüzleri zikrederek bu sırf mücerret aklî hakikati pekiştirince, başka bir ibareyle yine aynı meseleyi zikretmeye dönmüş ve ismi aziz olan [Allah]: { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ } “Yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki bir kitapta bulunmasın” buyurmuştur; zira bu da daha önce geçenin ta kendisidir. Bu [izah], ayetteki vecihlerden birine dayanmaktadır, gafil olma! Ayette Allah Teâlâ'nın cüzleri (cüz'iyyâtı) bildiğine dair bir delil vardır.

ونسبت المخالفة فيه للفلاسفة، والحق أنهم لا ينكرون ذلك. وإنما ينكرون علمه سبحانه بها بوجه جزئي وهو بحث طويل الذيل. وكذا بحث علمه تعالى من حيث هو. وقد ألفت فيه الرسائل وصار معترك أفهام الأواخر والأوائل وسبحان من لا يقدر قدره غيره.

Bu hususta muhalefet felsefecilere nispet edilmiştir; oysa hakikat şudur ki onlar bunu inkar etmezler. Onlar sadece Sübhânehu'nun cüzleri cüz'î bir yolla bilmesini inkar ederler ki bu, sonu uzun bir bahistir. Kendisi olması hasebiyle Allah Teâlâ'nın ilmi bahsi de böyledir; bu konuda risaleler yazılmış ve öncekilerin de sonrakilerin de fikirlerinin çatıştığı bir meydan olmuştur. Şanını Kendisinden başkasının hakkıyla takdir edemeyeceği [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.

وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ أي ينيمكم فيه كما نقل عن الزجاج، والجبائي، ففيه استعارة تبعية حيث استعير التوفي من الموت للنوم لما بينهما من المشاركة في زوال إحساس الحواس الظاهرة والتمييز، قيل: والباطنة أيضا، وأصله قبض الشيء بتمامه، ويقال: توفيت الشيء واستوفيته بمعنى وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ أي ما كسبتم

{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur”; yani Zeccâc ve Cübbâî'den nakledildiği üzere onda sizi uyutandır. Burada tebeî bir istiare vardır; zira zâhirî duyuların hissinin ve temyiz kabiliyetinin zeval bulmasındaki ortaklıktan dolayı vefat (ölüm) lafzı uyku için istiare edilmiştir -bâtınî duyuların da zeval bulduğu söylenmiştir-. Aslı ise bir şeyi tastamam kabzetmektir (almaktır); 'teveffeytü'ş-şey'e' ve 'istevefeytühü' aynı manada söylenir. { وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } “ve gündüzün ne işlediğinizi (kazandığınızı) bilen de O'dur”; yani onda ne kazandığınızı

وعملتم فيه من الإثم كما أخرج ذلك ابن جرير، وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقتادة وهو الذي يقتضيه سياق الآية فإنه للتهديد والتوبيخ، ولهذا أوثر يَتَوَفَّاكُمْ على ينيمكم ونحوه وجَرَحْتُمْ على كسبتم إدخالا للمخاطبين الكفرة في جنس جوارح الطير والسباع، وبعضهم يجعل الخطاب عاما والمراد من الليل والنهار الجنس المتحقق في كل فرد من أفرادهما إذ بالتوفي والبعث الموجودين فيهما متحقق قضاء الأجل المسمى المترتب عليهما، والباء في الموضعين بمعنى في كما أشرنا إليه.

ve ne günah işlediğinizi [bilendir]. Nitekim bunu İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ile Katâde'den rivayet etmişlerdir; ayetin siyakının gerektirdiği de budur, zira ayet tehdit ve azarlama makamındadır. Bu sebepledir ki 'yunîmüküm' vb. yerine { يَتَوَفَّاكُمْ } lafzı; muhatap olan kâfirleri yırtıcı kuşların ve canavarların av aletleri cinsine sokmak gayesiyle de 'kesebtüm' yerine { جَرَحْتُمْ } lafzı tercih edilmiştir. Bazıları hitabı genel kılmakta; gece ve gündüzden maksadı ise her bir fertte tahakkuk eden cins olarak kabul etmektedir; zira bunlarda mevcut olan uyutma (vefat) ve uyandırma (ba's) ile, onlara terettüp eden belirlenmiş ecelin (ecel-i müsemmâ) tamamlanması gerçekleşmiş olur. Her iki yerdeki bâ harfi de işaret ettiğimiz gibi 'fî' (içinde) manasındadır.

والمراد بعلمه سبحانه ذلك كما قيل: علمه قبل الجرح كما يلوح به تقديم ذكره على البعث أي يعلم ما تجرحون، وصيغة الماضي للدلالة على التحقق، وتخصيص التوفي بالليل والجرح بالنهار للجري على السنن المعتاد وإلا فقد يعكس ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ أي يوقظكم في النهار، وهل هي حقيقة في هذا المعنى أو مجاز فيه قولان.

Sübhânehu'nun bunu bilmesiyle kastedilen -denildiği üzere- uykudan uyandırmanın önüne alınışının ima ettiği gibi, işlemeden önceki ilmidir; yani ne işleyeceğinizi bilir. Geçmiş zaman kipi tahakkuk ifade etmek içindir. Uykunun geceye, günah kazanmanın da gündüze tahsis edilmesi mutad sünnet (âdet) üzere cereyan ettiği içindir; aksi takdirde bazen tersi de olabilir. { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “Sonra O, onda sizi diriltir (uyandırır)”; yani gündüzün sizi uyandırır. Bu lafzın bu manada hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hususunda iki görüş vardır.

والمتبادر منه في عرف الشرع إحياء الموتى في الآخرة وجعلوه ترشيحا للتوفي وهو ظاهر جدا على المتبادر في عرف الشرع لاختصاصه بالمشبه به. ويقال على غيره: إنه لا يشترط في الترشيح اختصاصه بالمشبه به بل أن يكون أخص به بوجه كما قرروه في قوله:

Şer'î örfte bundan ilk akla gelen mana ahirette ölüleri diriltmektir; âlimler bunu teveffî için terşîh (istiareyi güçlendirici unsur) kılmışlardır. Müşebbehün bih'e mahsus olması yönüyle bu, şer'î örfte ilk akla gelen mana üzerinde gayet açıktır. Diğer görüşe göre ise şöyle denilir: Terşîhte müşebbehün bih'e mahsus olması şart değildir; bilakis şairin şu sözünde takrir ettikleri gibi bir cihetten ona daha has olması yeterlidir:

له لبد أظفاره لم تقلم والبعث في الموتى أقوى لأن عدم الإحساس فيه كذلك فإزالته أشد. وقد صرحوا أيضا أن الترشيح يجوز أن يكون باقيا على حقيقته تابعا للاستعارة لا يقصد به إلا تقويتها.

'Onun tırnakları kesilmemiş yelesi vardır.' Ölülerdeki dirilme (ba's) daha kuvvetlidir; zira ondaki hissizlik de öyledir ve onun izale edilmesi daha çetindir. Âlimler terşîhin hakiki manası üzere kalıp sadece onu kuvvetlendirmesi kastedilerek istiareye tabi olabileceğini de açıkça ifade etmişlerdir.

ويجوز أن يكون مستعارا من ملائم المستعار منه لملائم المستعار له، والجملة عطف على يَتَوَفَّاكُمْ وتوسيط وَيَعْلَمُ إلخ بينهما لبيان ما في بعثهم من عظيم الإحسان إليهم بالتنبيه على أن ما يكسبونه من الإثم مع كونه مما يستأهلون به إبقاءهم على التوفي بل إهلاكهم بالمرة يفيض سبحانه عليهم الحياة ويمهلهم كما ينبىء عنه كلمة التراخي كأنه قيل: هو الذي يتوفاكم في جنس الليالي ثم يبعثكم في جنس الأنهار مع علمه جل شأنه بما يرتكبون فيها لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى معين لكل فرد وهو أجل بقائه في الدنيا، وتكلف الزمخشري في تفسير الآية فجعل ضمير «فيه» جاريا مجرى اسم الإشارة عائدا على مضمون كونهم متوفين وكاسبين و «في» بمعنى لام العلة كما في قولك: فيم دعوتني، والأجل المسمى هو الكون في القبور أي ثم يبعثكم من القبور في شأن ذلك الذي قطعتم به أعماركم من النوم بالليل وكسب الآثام بالنهار ومن أجله ليقضي الأجل الذي سماه سبحانه وضربه لبعث الموتى وجزائهم على أعمالهم، وما ذكرناه هو الذي ذهب إليه الزجاج، والجبائي، وغالب المفسرين وهو عري عن التكلف الذي لا حاجة إليه.

Müsteârun minh'in (kendisine benzetilenin) mülâyiminden müsteârun leh'in (benzetilenin) mülâyimine istiare edilmiş olması da caizdir. Cümle, { يَتَوَفَّاكُمْ } üzerine matuftur; { وَيَعْلَمُ } vb. kısmının ikisi arasına sokulması ise, kazandıkları günahlar sebebiyle vefat hâlinde bırakılmalarını, hatta kökten helak edilmelerini hak etmiş olmalarına rağmen Sübhânehu'nun onlara hayat bahşettiğini ve terâhî (gecikme) bildiren kelimenin de haber verdiği üzere kendilerine mühlet tanıdığını bildirmek suretiyle diriltilmelerindeki büyük ihsanı açıklamak içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Şanı yüce olan [Allah], gündüzlerinde ne irtikâp ettiklerini bildiği hâlde geceler cinsinde sizi vefat ettiren (uyutan), sonra da gündüzler cinsinde sizi dirilten (uyandıran) O'dur; { لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى } “tâ ki belirlenmiş bir ecel tamamlansın”, [yani] her ferde tayin edilmiş olan ecel, ki o da dünyada kalış ecelidir. Zemahşerî ayetin tefsirinde tekellüfe girmiş ve 'fîhi'deki zamiri vefat etmiş ve günah kazanmış olmaları mazmununa raci bir işaret ismi mesabesinde kılmış; 'fî'yi de 'Beni neye binaen çağırdın?' sözündeki gibi illet lamı manasında almıştır. Belirlenmiş ecel ise kabirlerde bulunuştur; yani 'Sonra ömürlerinizi geceleyin uyumakla ve gündüzleyin günah işlemekle tükettiğiniz o şey hususunda ve ondan ötürü, Sübhânehu'nun ölüleri diriltmek ve amellerinin karşılığını vermek için belirleyip tayin ettiği ecel tamamlansın diye sizi kabirlerden diriltecektir.' Bizim zikrettiğimiz izah ise Zeccâc, Cübbâî ve müfessirlerin çoğunun benimsediği izahtır ve ihtiyaç duyulmayan tekellüften uzaktır.

وزعم بعضهم أن الداعي إليه هو أن قوله تعالى: وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ دال على حال اليقظة وكسبهم فيها، وكلمة- ثم- تقتضي تأخير البعث عنها فلهذا عدل الزمخشري إلى ما عدل إليه، وقال بعض المحققين: إن قوله سبحانه: وَيَعْلَمُ إلخ إشارة إلى ما كسب في النهار السابق على ذلك الليل والواو للحال ولا دلالة فيه على الإيقاظ من هذا التوفي وأن الإيقاظ متأخر عن التوفي وأن قولنا: يفعل ذلك التوفي لتقضي مدة الحياة المقدرة كلام منتظم غاية الانتظام، ولا يخفى أن فيه تكلفا أيضا مع أن واو الحال لا تدخل على المضارع إلا شذوذا أو ضرورة في المشهور» ووجه سنان التراخي المفاد بثم بأن حقيقة الإماتة في الليل تتحقق في أوله والإيقاظ متراخ عنه وإن لم يتراخ عن جملته.

Bazıları buna sevk eden sebebin, Allah Teâlâ'nın { وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } buyruğunun uyanıklık hâline ve o hâldeki kazançlarına delalet etmesi ve 'sümme' (sonra) kelimesinin de diriltmenin bundan sonraya kalmasını iktiza etmesi olduğunu iddia etmiş; bu yüzden Zemahşerî'nin söz konusu tercihe yöneldiğini söylemiştir. Muhakkiklerden biri ise şöyle demiştir: Sübhânehu'nun { وَيَعْلَمُ } vb. buyruğu o geceden önceki gündüzde kazanılan şeye işarettir; vâv hâl içindir; bunda söz konusu uykudan uyandırılmaya ve uyandırmanın vefattan sonra olduğuna dair bir delalet yoktur ve 'Takdir edilen hayat süresi tamamlansın diye bu vefatı (uykuyu) yapar' şeklindeki sözümüz son derece muntazam bir sözdür. Gizli değildir ki meşhur kavle göre hâl vâvı ancak şâz veya zaruret hâlinde muzari fiilin başına gelebileceğinden bunda da bir tekellüf vardır. Sinân ise 'sümme' ile ifade edilen terâhîyi şöyle açıklamıştır: Geceleyin imâte (uyutma) hakikati gecenin başında tahakkuk eder; uyandırma ise gecenin tamamından sonraya kalmasa bile onun başından sonraya kalır.

واعترض بأنه حينئذ لا وجه لتوسيط وَيَعْلَمُ إلخ بينهما وفيه نظر يعلم مما ذكرنا ثُمَّ إِلَيْهِ سبحانه لا

Buna, bu durumda { وَيَعْلَمُ } vb. kısmının ikisi arasına sokulmasının bir vechi kalmayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zikrettiğimiz husustan anlaşılacağı üzere bunda da düşünülmesi gereken bir yön vardır. { ثُمَّ إِلَيْهِ } “Sonra O'nadır”; [yani] Sübhânehu'ya,

إلى غيره أصلا مَرْجِعُكُمْ أي رجوعكم ومصيركم بالموت ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بالمجازاة بأعمالكم التي كنتم داومتم على عملها في الدنيا.

asla başkasına değil, { مَرْجِعُكُمْ } “dönüşünüz”, yani ölümle dönüşünüz ve varışınızdır. { ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Sonra O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir”; [yani] dünyada yapmaya devam ettiğiniz amellerinizle [sizi] cezalandırıp/mükâfatlandırarak [haber verecektir].

وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ فلا يعجزه أحد منهم ولا يحول بينه سبحانه وبين ما يريده فيهم، وفَوْقَ نصب على الظرفية حال أو خبر بعد خبر، وقد تقدم الكلام مبسوطا فيما للعلماء في هذه الآية وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً من الملائكة وهم الكرام الكاتبون المذكورون في قوله تعالى: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ [الانفطار: ١٠، ١١] أو المعقبات المذكورة في قوله سبحانه: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [الرعد: ١١] ، وقيل: المراد ما يشمل الصنفين، ويقدر المحفوظ الأعمال والأنفس والأعم. وعن قتادة يحفظون العمل والرزق والأجل.

{ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üstünde yegâne kâhir (mutlak galip ve hâkim)dir”; dolayısıyla onlardan hiçbiri O'nu âciz bırakamaz ve Sübhânehu ile onlar hakkında dilediği şey arasına hiç kimse giremez. { فَوْقَ } kelimesi zarfiyet üzere mansubdur, hâldir veya haberden sonra haberdir; âlimlerin bu ayet hakkındaki görüşlerine dair tafsilatlı kelam daha önce geçmişti. { وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “ve üzerinize koruyucular gönderir”; [yani] meleklerden [gönderir] ki onlar Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ } [İnfitâr: 10-11] ayetinde zikredilen Kirâmen Kâtibîn melekleridir yahut Sübhânehu'nun { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } [Ra'd: 11] ayetinde zikredilen muakkıbelerdir (takipçi meleklerdir). İki sınıfı da kapsayan bir mana olduğu da söylenmiştir; korunan şey ise ameller, nefisler veya daha umumisi olarak takdir edilir. Katâde'den ameli, rızkı ve eceli korudukları rivayet edilmiştir.

والذي ذهب إليه أكثر المفسرين المعنى الأول في الحفظة، وهم عند بعض يكتبون الطاعات والمعاصي والمباحات بأسرها كما يشعر بذلك مالِ هذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الكهف: ٤٩] وجاء في الأثر تفسير الصغيرة بالتبسم والكبيرة بالضحك وما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق: ١٨] وقال آخرون: لا يكتبون المباحات إذ لا يترتب عليها شيء.

Müfessirlerin çoğunun benimsediği görüş koruyucular (hafaza) hakkında birinci manadır; bazılarına göre onlar { مالِ هذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } [Kehf: 49] ayetinin hissettirdiği üzere taatleri, masiyetleri ve mubahların tamamını yazarlar -eserde küçüğün tebessüm, büyüğün ise kahkaha ile tefsiri vârid olmuştur- ve { ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } [Kâf: 18] buyrulmuştur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Üzerine hiçbir şey terettüp etmediği için mubahları yazmazlar.

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن مع كل إنسان ملكين أحدهما عن يمينه والآخر عن يساره فإذا تكلم الإنسان بحسنة كتبها من على اليمين وإذا تكلم بسيئة قال من على اليمين لمن على اليسار: لتنتظره لعله يتوب منها فإن لم يتب كتب عليه والمشهور أنهما على الكتفين، وقيل: على الذقن، وقيل: في الفم يمينه ويساره. واللازم الإيمان بهما دون تعيين محلهما والبحث عن كيفية كتابتهما، وظواهر الآيات تدل على أن اطلاع هؤلاء الحفظة على الأقوال والأفعال كقوله تعالى: ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ، إلخ، وقوله سبحانه: يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ [الانفطار: ١٢] وأما على صفات القلوب كالإيمان والكفر مثلا فليس في الظواهر ما يدل على اطلاعهم عليها، والأخبار بعضها يدل على الاطلاع

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre her insanla birlikte biri sağında diğeri solunda iki melek vardır; insan bir iyilik söylediğinde sağdaki onu yazar, bir kötülük söylediğinde ise sağdaki soldakine 'Ondan belki tövbe eder diye bekle' der; şayet tövbe etmezse aleyhine yazılır. Meşhur olan, onların iki omuz üzerinde olduğudur; çene üzerinde veya ağzın sağında ve solunda oldukları da söylenmiştir. Gerekli olan, yerlerini tayin etmeksizin ve nasıl yazdıklarını araştırmaksızın onlara iman etmektir. Ayetlerin zahirleri bu koruyucu meleklerin sözlere ve fiillere muttali olduklarına delalet eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ } [Kâf: 18] ve Sübhânehu'nun: { يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ } [İnfitâr: 12] buyrukları böyledir. Kalplerin iman ve küfür gibi sıfatlarına gelince, zâhirî naslarda onların bunlara muttali olduğuna delalet eden bir husus yoktur; hadislerin ise bir kısmı muttali olunduğuna delalet eder;

كخبر «إذا هم العبد بحسنة ولم يعملها كتبت له حسنة»

“Kul bir iyiliğe niyetlenip de onu yapmadığında onun lehine bir iyilik yazılır” hadisi gibi;

فإن الهم من أعمال القلب كالإيمان والكفر، وبعضها يدل على عدم الاطلاع

zira niyetlenme (hemm), iman ve küfür gibi kalbin amellerindendir; bir kısmı ise muttali olunmadığına delalet eder;

كخبر «إذا كان يوم القيامة يجاء بالأعمال في صحف محكمة فيقول الله تعالى اقبلوا هذا وردوا هذا فتقول الملائكة وعزتك ما كتبنا إلا ما عمل فيقول سبحانه: «إن عمله كان لغيري وإني لا أقبل اليوم إلا ما كان لوجهي»

“Kıyamet günü olduğunda ameller sağlam sahifeler içinde getirilir; Allah Teâlâ: 'Şunu kabul edin, şunu da reddedin' buyurur. Bunun üzerine melekler: 'İzzetine yemin olsun ki biz ancak işlediğini yazdık' derler. Sübhânehu ise şöyle buyurur: 'Doğrusu onun ameli benden başkası içindi; Ben ise bugün ancak rızam için olanı kabul ederim'” hadisi gibi.

وفي رواية مرسلة لابن المبارك «إن الملائكة يرفعون أعمال العبد من عباد الله تعالى فيستكثرونه ويزكونه حتى يبلغوا به حيث شاء الله تعالى من سلطانه فيوحي الله تعالى إليهم إنكم حفظة عمل عبدي وأنا رقيب على ما في نفسه إن عبدي هذا لم يخلص في عمله فاجعلوه في سجين» الحديث.

İbnü'l-Mübârek'in mürsel bir rivayetinde de şöyle gelmiştir: “Melekler Allah Teâlâ'nın kullarından bir kulun amellerini yükseltirler; onu çok bulurlar ve tezkiye ederler, nihayet onu Allah Teâlâ'nın saltanatından dilediği yere kadar ulaştırırlar. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara şöyle vahyeder: 'Siz kulumun amelinin koruyucularısınız, Ben ise onun içindekilerin gözetleyicisiyim; bu kulum amelinde ihlaslı değildi, onu Siccîn'e atın.'” [hadisin sonuna kadar].

والقائل بأنهم لا يكتبون إلا الأعمال الظاهرة يقول: معنى- كتبت- في حديث الهم بالحسنة ثبتت عندنا وتحققت لا كتبت في صحف الملائكة.

Sadece zâhirî amelleri yazdıklarını söyleyen kimse şöyle demektedir: İyiliğe niyetlenme hadisindeki 'yazıldı' ifadesinin manası, meleklerin sahifelerine yazıldı demek değil, katımızda sabit oldu ve tahakkuk etti demektir.

والقائل بأنهم يكتبون الأعمال القلبية يقول باستثناء الرياء فيكتبون العمل دونه ويخفيه الله تعالى عنهم ليبطل سبحانه به عمل المرائي بعد كتابته إما في الآخرة أو في الدنيا زيادة في تنكيله وتفظيع حاله، ولعل هذا كما يفعل به يوم القيامة من رده إلى النار بعد تقريبه من الجنة.

Kalbî amelleri de yazdıklarını söyleyen kimse ise riyayı istisna etmekte ve şöyle demektedir: Ameli yazarlar fakat riyayı yazamazlar; Allah Teâlâ cezalandırmasını artırmak ve durumunu çirkinleştirmek için yazıldıktan sonra ahirette veya dünyada onunla riyakârın amelini boşa çıkarmak üzere riyayı onlardan gizler. Muhtemelen bu, kıyamet gününde cennete yaklaştırıldıktan sonra ateşe geri çevrilmesi suretiyle ona yapılacak muamele gibidir.

فقد روى أبو نعيم، والبيهقي، وابن عساكر، وابن النجار أنه يؤمر بناس يوم القيامة إلى الجنة حتى إذا دنوا منها واستنشقوا ريحها ونظروا إلى قصورها وإلى ما أعد الله تعالى لأهلها نودوا أن اصرفوهم عنها لا نصيب لهم فيها فيرجعون بحسرة ما رجع الأولون والآخرون بمثلها فيقولون: ربنا لو أدخلتنا النار قبل أن ترينا ما أريتنا من ثوابك وما أعددت فيها لأوليائك كان أهون علينا قال: ذلك أردت بكم يا أشقياء كنتم إذا خلوتم بارزتموني بالعظائم وإذا لقيتم الناس لقيتموهم مخبتين تراؤون الناس بأعمالكم خلاف ما تعطوني من قلوبكم هبتم الناس ولم تهابوني وأجللتم الناس

Nitekim Ebû Nuaym, Beyhakî, İbn Asâkir ve İbnün-Neccâr rivayet etmişlerdir ki: Kıyamet günü bir kısım insanların cennete götürülmesi emredilir; nihayet ona yaklaşıp kokusunu aldıklarında, köşklerine ve Allah Teâlâ'nın cennet ehli için hazırladıklarına baktıklarında kendilerine: 'Onları oradan geri çevirin, onların orada hiçbir nasibi yoktur' diye nida olunur. Bunun üzerine öyle bir hasretle dönerler ki ne öncekiler ne de sonrakiler benzeri bir hasretle dönmemiştir. Şöyle derler: 'Rabbimiz! Bize mükâfatından gösterdiğin ve orada veli kulların için hazırladığın şeyleri göstermeden önce bizi ateşe koysaydın bizim için daha ehven olurdu.' [Allah Teâlâ] buyurur ki: 'Ey bedbahtlar! Sizin hakkınızda dilediğim işte buydu; baş başa kaldığınızda büyük günahlarla Bana karşı cüretkârlık gösteriyordunuz, insanlarla karşılaştığınızda ise onlarla huşû içinde karşılaşıyordunuz; kalplerinizden Bana verdiğinizin aksine amellerinizle insanlara gösteriş yapıyordunuz. İnsanlardan korktunuz fakat Benden korkmadınız; insanları yücelttiniz

ولم تجلوني وتركتم للناس ولم تتركوا لي فاليوم أذيقكم العذاب مع ما حرمتم من الثواب،

fakat Beni yüceltmediniz; insanlar için terk ettiniz fakat Benim için terk etmediniz. İşte bugün mahrum edildiğiniz mükâfatla birlikte size azabı tattıracağım.'

والكل عندي محتمل ولا قطع فتدبر.

Bana göre hepsi muhtemeldir ve kesin bir hüküm yoktur; iyi düşün!

واختلفوا في أن الحفظة هل يتجددون كل يوم وليلة أم لا؟ فقيل: إنهم يتجددون وملائكة الليل غير ملائكة النهار دائما إلى الموت، وقيل: إن ملائكة الليل يذهبون فتأتي ملائكة النهار ثم إذا جاء الليل ذهبوا ونزل ملائكة الليل الأولون لا غيرهم وهكذا، وقيل: إن ملائكة الحسنات يتجددون دون ملائكة السيئات وهو الذي يقتضيه حسن الظن بالله تعالى. واختلف في مقرهم بعد موت المكلف فقيل: يرجعون مطلقا إلى معابدهم في السماء، وقيل: يبقون حذاء قبر المؤمن يستغفرون له حتى يقوم من قبره. وصحح غير واحد أن كاتب الحسنات لا ينحصر في واحد لحديث رأيت كذا وكذا يبتدرونها أيهم يكتبها أول، والحكمة في هؤلاء الحفظة أن المكلف إذا علم أن أعماله تحفظ عليه وتعرض على رؤوس الأشهاد كان ذلك أزجر له عن تعاطي المعاصي والقبائح وأن العبد إذا وثق بلطف سيده واعتمد على ستره وعفوه لم يحتشم منه احتشامه من خدمه المطلعين عليه، وقول الإمام: يحتمل أن تكون الفائدة في الكتابة أن توزن تلك الصحائف يوم القيامة لأن وزن الأعمال غير ممكن بخلاف وزن الصحائف فإنه ممكن ليس بشيء كما لا يخفى، والقول بوزن الصحائف أنفسها قول لبعضهم، هذا وَيُرْسِلُ إما مستأنف أو عطف على في الْقاهِرُ لأنه بمعنى الذي يقهر، وعطفه كما زعم أبو البقاء على يَتَوَفَّاكُمْ وما بعده من الأفعال المضارعة ليس بشيء كاحتمال جعله حالا من الضمير في الْقاهِرُ أو في الظرف لأن الواو الحالية كما أشرنا إليه آنفا لا تدخل على المضارع، وتقدير المبتدأ لا يخرجه عن الشذوذ على الصحيح. وعَلَيْكُمْ متعلق بيرسل لما فيه من معنى الاستيلاء، وتقديمه على المفعول الصريح لما مر غير مرة من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر، وقيل: هو متعلق بمحذوف وقع حالا من حفظه إذ لو تأخر لكان صفة أي كائنين عليكم.

Koruyucu meleklerin her gün ve gece yenilenip yenilenmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ölüme kadar gece meleklerinin ayrı, gündüz meleklerinin ayrı olarak sürekli yenilendikleri söylenmiştir. Gece meleklerinin gidip gündüz meleklerinin geldiği, sonra gece gelince onların gidip başkası değil sadece ilk gece meleklerinin indiği ve böylece devam ettiği söylenmiştir. Allah Teâlâ'ya hüsnüzannın gerektirdiği şekilde, seyyiât (kötülük) meleklerinin değil yalnızca hasenât (iyilik) meleklerinin yenilendiği de söylenmiştir. Mükellefin vefatından sonraki karargâhları hususunda da ihtilaf edilmiştir: Mutlak olarak gökteki ibadethanelerine dönecekleri söylenmiştir; kabrinden kalkıncaya kadar müminin kabrinin karşısında durup onun için istiğfar edecekleri de söylenmiştir. Pek çok âlim, 'Hangisi ilk yazacak diye ona koşturan şu kadar ve şu kadar [melek] gördüm' hadisinden ötürü iyilikleri yazanın bir tane ile sınırlı olmadığını tashih etmiştir. Bu koruyucu meleklerin hikmeti şudur: Mükellef amellerinin kendi aleyhine muhafaza edildiğini ve mahşer halkının huzurunda arz olunacağını bildiğinde bu durum onu günahları ve çirkin işleri irtikâp etmekten daha çok alıkoyar; ayrıca kul efendisinin lütfuna güvenip örtmesine ve affına bel bağladığında, durumuna muttali olan hizmetçilerinden çekindiği gibi efendisinden çekinmeyebilir. İmam [Râzî]'nin 'Yazmadaki faydanın kıyamet günü o sahifelerin tartılması olması muhtemeldir; zira sahifelerin tartılmasının mümkün olmasına mukabil amellerin tartılması mümkün değildir' şeklindeki sözü gizli kalmayacağı üzere bir şey değildir; sahifelerin bizzat tartılacağı sözü bazılarının bir kavlidir. Bu minval üzere, { وَيُرْسِلُ } [fiili] ya müste'nefedir ya da 'hükümran olan' manasında olduğu için { الْقاهِرُ } [kelimesi] üzerine matuftur. Ebü'l-Bekâ'nın iddia ettiği gibi onun { يَتَوَفَّاكُمْ } ve sonrasındaki muzari fiillere atfedilmesi, daha önce işaret ettiğimiz üzere hâl vâvının muzari fiilin başına gelemeyeceği gerekçesiyle { الْقاهِرُ }deki veya zarftaki zamirden hâl yapılması ihtimali gibi bir değer taşımaz; mübtedanın takdir edilmesi de sahih görüşe göre onu şâz olmaktan çıkarmaz. { عَلَيْكُمْ } [ifadesi], istila (hükümranlık) manası taşıdığı için yursilu fiiline mütealliktir; sarih mefulün önüne geçirilmesi ise defalarca geçtiği üzere öne alınana ihtimam göstermek ve sona bırakılana iştiyak uyandırmak içindir. Hafaza kelimesinden hâl konumunda olan mahzuf bir lafza müteallik olduğu da söylenmiştir; zira sonra gelseydi sıfat olurdu, yani 'üzerinizde kâim olan koruyucular' [demektir].

وقيل: متعلق بحفظة وهو جمع حافظ ككتبة وكاتب، و «حتى» في قوله تعالى: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ هي التي يبتدأ بها الكلام وهي مع ذلك تجعل ما بعدها من الجملة الشرطية غاية لما قبلها كأنه قيل: ويرسل عليكم حفظة يحفظون ما يحفظون منكم مدة حياتكم حتى إذا انتهت مدة أحدكم وجاء أسباب الموت ومباديه تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا الآخرون المفوض إليهم ذلك وانتهى هناك حفظ الحفظة والمراد بالرسل على ما أخرجه ابن جرير وأبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهم أعوان ملك الموت، ونحوه ما أخرجاه عن قتادة قال: إن ملك الموت له رسل يباشرون قبض الأرواح ثم يدفعونها إلى ملك الملك.

Ketebe ve kâtib gibi hâfız'ın çoğulu olan 'hafaza' lafzına müteallik olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet birinize ölüm geldiği vakit” buyruğundaki 'hattâ' kelamı kendisiyle başlanan (ibtidâiyye) hattâ'dır; bununla birlikte kendisinden sonraki şart cümlesini öncesinin gayesi kılar; sanki şöyle denilmiştir: Hayatınız müddetince sizden koruyacakları şeyleri koruyan bekçileri üzerinize gönderir; nihayet birinizin süresi sona erip ölüm sebepleri ve başlangıçları geldiğinde { تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } “elçilerimiz onun canını alır”, yani bu iş kendilerine havale edilmiş olan diğer [elçiler canını alır] ve hafaza meleklerinin koruması orada sona erer. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhüm'den naklettiğine göre elçiler ile kastedilen ölüm meleğinin yardımcılarıdır; ikisinin Katâde'den rivayet ettiği şu söz de böyledir: 'Ölüm meleğinin ruhları bizzat kabzeden, sonra da onları ölüm meleğine teslim eden elçileri vardır.'

وأخرج عبد الرزاق وابن المنذر عن الكلبي أن ملك الموت هو الذي يلي ذلك ثم يدفع الروح إن كانت مؤمنة إلى ملائكة الرحمة وإن كانت كافرة إلى ملائكة العذاب. والأكثرون على أن المباشر ملك الموت وله أعوان من الملائكة، وإسناد الفعل إلى المباشر والمعاون معا مجاز كما يقال بنو فلان قتلوا قتيلا والقاتل واحد منهم، وقد جاء إسناد الفعل إلى ملك الموت فقط باعتبار أنه المباشر وإلى الله تعالى باعتبار أنه سبحانه الآمر الحقيقي. وقد أشرنا فيما تقدم أن بعض الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم قال: إن المتوفى تارة يكون هو الله تعالى بلا واسطة وتارة الملك وتارة الرسل وغيره وذلك حسب اختلاف أحوال المتوفى. وعن الزجاج وهو غريب أن المراد بالرسل هنا الحفظة فيكون المعنى يرسلهم للحفظ في الحياة والتوفي عند مجيء الممات. وقرأ حمزة «توفاه» بألف ممالة. وقرىء في الشواذ «تتوفاه» وَهُمْ أي الرسل لا يُفَرِّطُونَ بالتواني والتأخير.

Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Kelbî'den naklettiğine göre bu işi bizzat ölüm meleği üstlenir, sonra ruh şayet mümin ise onu rahmet meleklerine, kâfir ise azap meleklerine teslim eder. Çoğunluğun görüşüne göre bizzat yapan ölüm meleğidir ve onun meleklerden yardımcıları vardır; fiilin bizzat yapana ve yardımcıya birlikte isnadı, tıpkı katil içlerinden bir tek kişi olduğu hâlde 'Falandoğulları bir maktulü öldürdü' denilmesi gibi mecazdır. Fiilin yalnızca ölüm meleğine isnadı bizzat yapan olması itibarıyla, Allah Teâlâ'ya isnadı ise hakiki emredici Sübhânehu olması itibarıyla vârid olmuştur. Daha önce işaret etmiştik ki bazı mutasavvıflar -Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin- şöyle demişlerdir: Vefat ettiren (canı alan) bazen vasıtasız olarak Allah Teâlâ'nın Kendisi, bazen melek, bazen elçiler ve başkalarıdır; bu ise canı alınan kimsenin hâllerinin farklılığına göredir. Zeccâc'dan gelen garip bir nakle göre buradaki elçilerden maksat hafaza melekleridir; bu durumda mana, onları hayatta korumak, ölüm geldiğinde de can almak için gönderir şeklinde olur. Hamza, imâleli bir elifle 'teveffâhü' şeklinde okumuştur. Şâz kıraatlerde 'teteveffâhü' şeklinde de okunmuştur. { وَهُمْ } “ve onlar”; yani elçiler, { لا يُفَرِّطُونَ } “hiçbir kusur etmezler”, [yani] gevşeklik ve gecikme göstermezler.

وقرأ الأعرج «يفرطون» بالتخفيف من الإفراط. وهو مجاوزة الحد وتكون بالزيادة والنقصان أي لا يجاوزون ما حد لهم بزيادة أو نقصان، والجملة حال من رُسُلُنا وقيل: مستأنفة سيقت لبيان اعتنائهم بما أمروا به ثُمَّ رُدُّوا

el-A'rec ifrât'tan [türeyen] hafifletme ile 'yufritûn' şeklinde okumuştur. Bu ise haddi aşmaktır ve fazlalıkla da noksanlıkla da olur; yani kendilerine tayin edilen haddi fazlalık veya noksanlıkla aşmazlar. Cümle, { رُسُلُنا } lafzından hâldir; emrolundukları şeye gösterdikleri ihtimamı beyan etmek için sevk edilmiş müste'nefe bir cümle olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ رُدُّوا } “Sonra döndürülürler”;

عطف على «توفته» والضمير- كما قيل- للكل المدلول عليه بأحد وهو السر في مجيئه بطريق الالتفات، والإفراد أولا والجمع آخرا لوقوع التوفي على الانفراد والرد على الاجتماع.

'teveffethü' üzerine matuftur. Zamir -denildiği gibi- 'ehad' kelimesiyle delalet olunan bütün [insanlara] aittir ve iltifat yoluyla gelmesinin sırrı da budur; can almanın tek tek fertler üzerinde, döndürülmenin ise topluca vuku bulmasından ötürü başlangıçta müfred (tekil), sonunda ise cemi (çoğul) getirilmiştir.

وذهب بعض المحققين أن فيه التفاتا من الخطاب إلى الغيبة ومن التكلم إليها لأن الرد يناسبه الغيبة بلا شبهة وإن لم يكن الرد حقيقة لأنهم ما خرجوا من قبضة حكمه سبحانه طرفة عين. ونقل الإمام القول بعود الضمير على الرسل أي أنهم يموتون كما يموت بنو آدم، والأول هو الذي عليه غالب المفسرين. والمراد «ثم ردوا» بعد البعث والحشر أو من البرزخ إِلَى اللَّهِ أي إلى حكمه وجزائه أو إلى موضع العرض والسؤال مَوْلاهُمُ أي مالكهم الذي يلي أمورهم على الإطلاق ولا ينافي ذلك قوله تعالى: وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ [محمد: ١١] لأن المولى فيه بمعنى الناصر الْحَقِّ أي العدل أو مظهر الحق أو الصادق الوعد.

Bazı muhakkikler onda muhataptan gâibe ve mütekellimden gâibe iltifat bulunduğu görüşüne varmışlardır; zira döndürülme göz açıp kapayıncaya kadar bile Sübhânehu'nun hükmünün kabzasından çıkmamış olmaları sebebiyle hakikatte olmasa da döndürülmeye şüphesiz gayb kipi uygundur. İmam [Râzî], zamirin elçilere raci olduğu, yani tıpkı âdemoğullarının öldüğü gibi onların da öleceği kavlini nakletmiştir; müfessirlerin çoğunun üzerinde olduğu görüş ise birinci görüştür. 'Sonra döndürülürler' ifadesinden maksat ba's ve haşirden sonra veya berzahtan [döndürülmeleridir]. { إِلَى اللَّهِ } “Allah'a”; yani O'nun hükmüne ve cezasına yahut arz ve sual mevkiine [döndürülürler]. { مَوْلاهُمُ } “onların Mevlâ'sına”; yani işlerini mutlak manada üstlenen mâliklerine [döndürülürler]. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ } [Muhammed: 11] ayetiyle çelişmez; zira oradaki mevlâ yardımcı manasındadır. { الْحَقِّ } “Hak olan”; yani adil olan veya hakkı açığa çıkaran yahut vaadinde sadık olan [Mevlâ'larına].

وذكر حجة الإسلام قدس سره أن الحق مقابل الباطل وكل ما يخبر عنه فإما باطل مطلقا وإما حق مطلقا وإما حق من وجه باطل من وجه، فالممتنع بذاته هو الباطل مطلقا والواجب بذاته هو الحق مطلقا والممكن بذاته الواجب بغيره حق من وجه باطل من وجه، فمن حيث ذاته لا وجود له فهو باطل ومن جهة غيره مستفيد للوجود فهو حق من الوجه الذي يلي مفيد الوجود، فمعنى الحق المطلق هو الموجود الحقيقي بذاته الذي منه يؤخذ كل حقيقة وليس ذلك إلا الله تعالى، وهذا هو مراد القائل إن الحق هو الثابت الباقي الذي لا فناء له، وفي التفسير الكبير أن لفظ المولى والولي مشتقان من القرب وهو سبحانه القريب ويطلق المولى أيضا على المعتق وذلك كالمشعر بأنه جل شأنه أعتقهم من العذاب وهو المراد من

Hüccetü'l-İslâm [Gazzâlî] -kuddise sirruh- bâtılın hakkın zıddı olduğunu zikretmiştir: Kendisinden haber verilen her şey ya mutlak bâtıldır, ya mutlak haktır yahut bir yönden hak diğer yönden bâtıldır. Zatıyla mümteni (imkânsız) olan mutlak bâtıldır; zatıyla vacip olan mutlak haktır; zatıyla mümkün olup başkasıyla vacip olan ise bir yönden hak diğer yönden bâtıldır. Zatı itibarıyla onun bir varlığı yoktur, dolayısıyla bâtıldır; başkası cihetiyle ise varlığı istifade etmiştir, dolayısıyla varlığı bahşedene bitişik yönü itibarıyla haktır. Mutlak Hakk'ın manası; her bir hakikatin kendisinden alındığı, zatıyla hakiki mevcut olandır ki bu da yalnızca Allah Teâlâ'dır. 'Hak, yok oluşu bulunmayan sabit ve bâki olandır' diyen kimsenin muradı da işte budur. et-Tefsîru'l-Kebîr'de 'el-Mevlâ' ve 'el-Velî' lafızlarının yakınlık manasından türediği, Sübhânehu'nun ise pek yakın olduğu; mevlânın azat edene de ıtlak olunduğu, bunun da şânı yüce olan [Allah]'ın onları azaptan azat ettiğini hissettirir gibi olduğu ve bundan muradın da bu olduğu zikredilmiştir.