ولا يخفى أنه دليل كاسد على مذهب فاسد، ومن الناس من جعلها دليلا على أن للحيوانات بأسرها نفوسا ناطقة كما لأفراد الإنسان، وإليه ذهب الصوفية وبعض الحكماء الإسلاميين. وأورد الشعراني في الجواهر والدرر لذلك أدلة غير ما ذكر، منها أنه ﷺ لما هاجر وتعرض كل من الأنصار لزمام ناقته.
Bunun fasit bir mezhebe dayanan değersiz bir delil olduğu gizli değildir. İnsanlardan bazıları bu ayeti, insan fertlerinde olduğu gibi hayvanların tamamının da nâtık (düşünen/konuşan) nefisleri olduğuna delil saymışlardır; sûfiler ve bazı İslam filozofları bu görüşe gitmişlerdir. Şa'rânî, el-Cevâhir ve'd-Dürer adlı eserinde buna dair zikredilenlerin dışında başka deliller de getirmiştir. Bunlardan biri şudur: [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiğinde ensardan her biri devesinin yularına sarılmıştı.
قال ﵊: «دعوها فإنها مأمورة»
Bunun üzerine [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: «Onu serbest bırakın, zira o memurdur (emir almıştır)» buyurmuştur.
ووجه الاستدلال بذلك أنه ﷺ أخبر أن الناقة مأمورة ولا يعقل الأمر إلا من له نفس ناطقة، وإذا ثبت أن للناقة نفسا كذلك ثبت للغير إذ لا قائل بالفرق، ومنها ما يشاهد في النحل وصنعتها أقراص الشمع والعناكب واحتيالها لصيد الذباب والنمل وادخاره لقوته على وجه لا يفسد معه ما ادخره. وأورد بعضهم دليلا لذلك أيضا النملة التي كلمت سليمان ﵊ بما قص الله تعالى لنا عنها مما لا يهتدي إلى ما فيه إلا العالمون وخوف الشاة من ذئب لم تشاهد فعله قبل فإن ذلك لا يكون إلا عن استدلال وهو شأن ذوي النفوس الناطقة، وعدم افتراس الأسد المعلم مثلا صاحبه فإن ذلك دليل على اعتقاد النفع ومعرفة الحسن وهو من شأن ذوي النفوس. وأغرب من هذا دعوى الصوفية.
Bununla istidlal yönü şudur: [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem devenin memur olduğunu haber vermiştir; emir ise ancak nâtık nefsi olan bir varlık tarafından kavranabilir. Devenin böyle bir nefse sahip olduğu sabit olunca, aradaki farkı iddia eden kimse bulunmadığı için diğer hayvanlar için de sabit olur. Bir diğer delil de arılarda ve onların petek yapma sanatında, örümceklerde ve sinek avlama hilelerinde, karıncada ve topladığı şey bozulmayacak şekilde rızkını depolamasında müşahede edilen durumlardır. Bazıları buna Süleyman aleyhisselâm ile konuşan karıncayı da delil getirmişlerdir; zira Allah Teâlâ onun hakkında bize öyle şeyler anlatmıştır ki ihtiva ettiği inceliklere ancak âlimler akıl erdirebilir. Keza koyunun daha önce fiilini görmediği kurttan korkması da böyledir; çünkü bu ancak bir akıl yürütme (istidlal) sonucu olur ki bu da nâtık nefis sahiplerinin vasfıdır. Yine eğitilmiş aslanın mesela sahibini parçalamaması da faydaya inanmanın ve iyiliği bilmenin bir delilidir ki bu da [nâtık] nefis sahiplerinin vasfıdır. Bundan daha da garibi ise sûfilerin iddiasıdır.
ونقله الشعراني عن شيخه على الخواص قدس الله تعالى سره أن الحيوانات مخاطبة مكلفة من عند الله تعالى ومن حيث لا يشعر المحجوبون ثم قال: ويؤيده قوله تعالى: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ [فاطر: ٢٤] حيث نكر ﷾ الأمة والنذير وهم من جملة الأمم.
Şa'rânî bunu şeyhi Ali el-Havvâs'tan —Allah Teâlâ sırrını mukaddes kılsın— nakletmiştir: Hayvanlar, hakikatten perdelenmiş olanların fark edemeyeceği bir yönden Allah Teâlâ tarafından muhatap alınmış ve mükellef kılınmış varlıklardır. Sonra şöyle demiştir: Bunu Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } [Fâtır: 24] “Hiçbir ümmet yoktur ki içlerinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” kavli de teyit etmektedir; zira O azze ve celle 'ümmet' ve 'uyarıcı' kelimelerini nekire kılmıştır, onlar da ümmetler cümlesindendir.
ونقل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان يقول: جميع ما في الأمم فينا حتى أن فيهم ابن عباس
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği nakledilmiştir: 'Ümmetlerde olan her şey bizde de vardır; hatta onların içinde...
مثلي. وذكر في الأجوبة المرضية أن فيهم أنبياء. وفي الجواهر أنه يجوز أن يكون النذير من أنفسهم وأن يكون خارجا عنهم من جنسهم. وحكى شيخه عن بعضهم أنه قال: إن تشبيه الله تعالى من ضل من عباده بالأنعام في قوله ﷾: إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ [الفرقان: ٤٤] ليس لنقص فيها وإنما هو لبيان كمال مرتبتها في العلم بالله تعالى حتى حارت فيه فالتشبيه في الحقيقة واقع في الحيرة لا في المحار فيه فلا أشد حيرة من العلماء بالله تعالى فأعلى ما يصل إليه العلماء بربهم ﷾ هو مبتدأ البهائم الذي لم تنتقل عنه أي عن أصله وإن كانت منتقلة في شؤونه بتنقل الشؤون الإلهية لأنها لا تثبت على حال. ولذلك كان من وصفهم الله ﷿ من هؤلاء القوم أضل سبيلا من الأنعام لأنهم يريدون الخروج من الحيرة من طريق فكرهم ونظرهم ولا يمكن ذلك لهم والبهائم علمت ذلك ووقفت عنده ولم تطلب الخروج عنه وذلك لشدة علمها بالله تعالى اه.
...benim gibi bir İbn Abbâs bile vardır.' el-Ecvibetü'l-Mardiyye'de onların içinde nebiler bulunduğu zikredilmiştir. el-Cevâhir'de ise uyarıcının bizzat kendi içlerinden olmasının da kendi cinslerinden olmayıp dışarıdan olmasının da caiz olduğu belirtilmiştir. Şeyhi bazılarından şunu nakletmiştir: Allah Teâlâ'nın kullarından sapan kimseleri: { إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ } [Furkan: 44] “Onlar ancak hayvanlar gibidir” kavlinde davarlara benzetmesi, hayvanlardaki bir eksiklikten ötürü değil, bilakis onların Allah Teâlâ'yı bilmedeki mertebelerinin kemalini beyan etmek içindir; öyle ki onlar O'nun zatında hayrete düşmüşlerdir. Dolayısıyla benzetme hakikatte hayrette kalıştadır, hayret edilen şeyde değildir. Nitekim Allah Teâlâ'yı bilen âlimlerden daha şiddetli hayrette kalan kimse yoktur. Âlimlerin Rableri azze ve celle hakkında ulaşabilecekleri en yüce mertebe, hayvanların hiç ayrılmadıkları başlangıç noktalarıdır; yani halleri sabit kalmayıp ilahî tecellilerin değişmesiyle onların işlerinde bir değişim olsa da onlar asıllarından ayrılmazlar. İşte bu yüzden Allah azze ve celle'nin vasfettiği bu kitle, davarlardan daha sapkındır; çünkü onlar kendi fikir ve nazarları yoluyla hayretten çıkmak isterler fakat bu onlar için mümkün değildir. Hayvanlar ise bunu bilip orada durmuşlar ve ondan çıkmayı talep etmemişlerdir; bu da onların Allah Teâlâ'yı pek şiddetli bilmelerinden kaynaklanmaktadır. [İktibas sonu].
ونقل الشهاب عن ابن المنير أن من ذهب إلى أن البهائم والهوام مكلفة لها رسل من جنسها فهو من الملاحدة الذين لا يعول عليهم كالجاحظ وغيره، وعلى إكفار القائل بذلك نص كثير من الفقهاء والجزاء الذي يكون يوم القيامة للحيوانات عندهم ليس جزاء تكليف، على أن بعضهم ذهب إلى أن الحيوانات لا تحشر يوم القيامة وأول الظواهر الدالة على ذلك. وما نقل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لا أصل له.
Şihâb, İbnü'l-Müneyyir'den şunu nakletmiştir: Hayvanların ve haşeratın mükellef olduğuna ve kendi cinslerinden elçileri bulunduğuna inanan kimse, Câhız ve benzerleri gibi itibar edilmeyen mülhidlerdendir. Birçok fıkıh âlimi bu sözü söyleyenin tekfir edileceğini açıkça belirtmiştir. Hayvanların kıyamet gününde görecekleri karşılık da onlara göre bir teklif karşılığı değildir; nitekim bazısı hayvanların kıyamet gününde hiç haşredilmeyeceği görüşüne varmış ve buna delalet eden zahirî nassları tevil etmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilen rivayetin ise aslı yoktur.
والمثلية في الآية لا تدل على شيء مما ذكر. وأغرب الغريب عند أهل الظاهر أن الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم جعلوا كل شيء في الوجود حيا دراكا يفهم الخطاب ويتألم كما يتألم الحيوان وما يزيد الحيوان على الجماد إلا بالشهوة، ويستندون في ذلك إلى الشهود. وربما يستدلون بقوله ﷾: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الإسراء: ٤٤] ولكن لا تفقهون تسبيحهم وبنحو ذلك من الآيات والأخبار.
Ayetteki benzerlik (misliyyet) ise zikredilen hususlardan hiçbirine delalet etmez. Zahir ehline göre gariplerin en garibi şudur ki sûfiler —Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın— varlıktaki her şeyi diri, idrak sahibi, hitabı anlayan ve tıpkı hayvanın acı çektiği gibi acı çeken varlıklar kılmışlardır; onlara göre hayvanın cansız varlıklardan (cemadattan) üstünlüğü sadece şehvet iledir. Onlar bunda müşahedeye (şühûd) dayanırlar. Kimi zaman da O'nun azze ve celle: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [İsrâ: 44] “Hiçbir şey yoktur ki O'nu överek tesbih etmesin” kavli ile { ولكن لا تفقهون تسبيحهم } “fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” ve buna benzer ayet ve haberlerle istidlal ederler.
والذي ذهب إليه الأكثرون من العلماء أن التسبيح حالي لا قالي، ونظير ذلك.
Âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüş ise tesbihin sözlü (kâlî) değil, hal diliyle (hâlî) olduğudur; bunun bir benzeri de şudur:
شكى إلى جملي طول السرى و ... امتلأ الحوض وقال قطني
«Devem bana gece yolculuğunun uzunluğundan şikâyet etti ve... Havuz doldu da 'bana yeter' dedi.»
وما يصدر عن بعض الجمادات من تسبيح قالي كتسبيح الحصى في كفه الشريف ﷺ مثلا إنما هو عن خلق إدراك إذ ذاك، وما يشاهد من الصنائع العجيبة لبعض الحيوانات ليس كما قال الشيخ الرئيس مما يصدر عن استنباط وقياس بل عن إلهام وتسخير، ولذلك لا تختلف ولا تتنوع، والنقض بالحركة الفلكية لا يرد بناء على قواعدنا. وعدم افتراس الأسد المعلم مثلا صاحبه ليس عن اعتقاد بل هناك هيئة أخرى نفسانية وهي أن كل حيوان يحب بالطبع ما يلذه والشخص الذي يطعمه محبوب عنده فيصير ذلك مانعا عن افتراسه. وربما يقع هذا العارض عن إلهام إلهي مثل حب كل حيوان ولده. وعلى هذا الطرز يخرج الخوف مثلا الذي يعتري بعض الحيوانات.
Bazı cansız varlıklardan sadır olan sözlü tesbih —mesela [Hz. Peygamber'in] sallallâhu aleyhi ve sellem mübarek avucundaki çakıl taşlarının tesbihi gibi— ancak o anda bir idrak yaratılması sebebiyledir. Bazı hayvanlarda görülen hayret verici sanatlar ise eş-Şeyhu'r-Reîs'in (İbn Sînâ) dediği gibi bir istinbat ve kıyastan değil, bilakis ilham ve teshirden kaynaklanmaktadır; bu yüzdendir ki onlar değişmez ve çeşitlilik göstermez. Feleklerin hareketiyle yapılan itiraz da bizim kaidelerimize göre vârid olmaz. Eğitilmiş aslanın mesela sahibini parçalamaması bir inançtan ötürü değil, orada başka bir nefsani durum bulunmasındandır; o da her hayvanın tabiatı gereği kendisine lezzet veren şeyi sevmesi ve kendisini doyuran şahsın onun katında sevimli olmasıdır; bu da onu parçalamasına engel olur. Kimi zaman bu arızî durum, her hayvanın yavrusunu sevmesi gibi ilahî bir ilhamdan da kaynaklanabilir. Bazı hayvanlara gelen korku vb. durumlar da bu minval üzere açıklanır.
وقد أطالوا الكلام في هذا المقام، وأنا لا أرى مانعا من القول بأن للحيوانات نفوسا ناطقة وهي متفاوتة الإدراك حسب تفاوتها في أفراد الإنسان وهي مع ذلك كيفما كانت لا تصل في إدراكها وتصرفها إلى غاية يصلها الإنسان والشواهد على هذا كثيرة وليس في مقابلتها قطعي يجب تأويلها لأجله. وقد صرح غير واحد أنها عارفة بربها جل شأنه، وأما أن لها رسلا من جنسها فلا أقول به ولا أفتي بكفر من قال به. وأما أن الجمادات حية مدركة فأمر وراء طور عقلي، والله تعالى على كل شيء قدير وهو العليم الخبير وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أي القرآن أو سائر الحجج ويدخل دخولا أوليا، والموصول عبارة عن المعهودين في قوله ﷿ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ [الأنعام: ٢٥] إلخ أو الأعم من أولئك، والكلام متعلق بقوله سبحانه ما فَرَّطْنا إلخ أو بقوله جل شأنه إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ
Bu makamda sözü uzatmışlardır. Bana göre hayvanların nâtık nefisleri olduğunu söylemeye bir engel yoktur; bu nefisler, insan fertleri arasındaki farklılık gibi idrak bakımından farklı derecelerdedir; bununla birlikte her ne şekilde olurlarsa olsunlar idrak ve tasarruflarında insanın ulaştığı nihai noktaya erişemezler. Buna dair şahitler pek çoktur ve bunların karşısında tevil edilmelerini zorunlu kılacak kat'î bir delil de yoktur. Birçok âlim onların Rablerini —şânı yücedir— bildiklerini açıkça ifade etmiştir. Ancak kendi cinslerinden peygamberleri olduğu görüşünü ben benimsemiyorum, bunu söyleyenin küfrüne de fetva vermiyorum. Cansız varlıkların diri ve idrak sahibi olmasına gelince, bu aklî kapasitenin ötesinde bir husustur; Allah Teâlâ her şeye kadirdir, O Alîm'dir, Habîr'dir. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar”; yani Kur'ân'ı veya diğer delilleri yalanlayanlar demektir ve [Kur'ân] buraya öncelikle dâhildir. İsm-i mevsûl, O'nun azze ve celle: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } [En'âm: 25] “İçlerinden seni dinleyenler de vardır” kavlinde bilinen şahıslardan ibarettir veya onlardan daha geneldir. Söz, Sübhânehu'nun { ما فَرَّطْنا } ilah... kavline veya şânı yüce olanın { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } kavline taalluk etmektedir.
والواو للاستئناف وما بعدها مبتدأ خبره صُمٌّ وَبُكْمٌ وجوز أن يكون هذا خبر مبتدأ محذوف أي بعضهم صم وبعضهم بكم. والجملة خبر المبتدأ والأول أولى. وهو من التشبيه البليغ على القول الأصح في أمثاله أي أنهم كالصم وكالبكم فلا يسمعون الآيات سماعا تتأثر منه نفوسهم ولا يقدرون على أن ينطقوا بالحق ولذلك لا يستجيبون ويقولون في الآيات ما يقولون. وقوله سبحانه: فِي الظُّلُماتِ أي في ظلمات الكفر وأنواعه أو في ظلمة الجهل وظلمة العناد وظلمة التقليد في الباطل إما خبر بعد خبر للموصول على أنه واقع موقع عُمْيٌ كما في قوله تعالى: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [البقرة: ١٨، ١٧١] ووجه ترك العطف فيه دون ما تقدمه الإيماء إلى أنه وحده كاف في الذم والإعراض عن الحق، واختير العطف فيما تقدم للتلازم، وقد يترك رعاية لنكتة أخرى وإما متعلق بمحذوف وقع حالا من المستكن في الخبر كأنه قيل: ضالون خابطين أو كائنين في الظلمات. ورجحت الحالية بأنها أبلغ إذ يفهم حينئذ أن صممهم وبكمهم مقيد بحال كونهم في ظلمات الكفر أو الجهل وأخويه حتى لو أخرجوا منها لسمعوا ونطقوا، وعليها لا يحتاج إلى بيان وجه ترك العطف. وجوز أبو البقاء أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي هم في الظلمات وأن يكون صفة لبكم أو ظرفا له أو لصم أو لما ينوب عنهما من الفعل، وعن أبي علي الجبائي أن المراد بالظلمات ظلمات الآخرة على الحقيقة أي أنهم كذلك يوم القيامة عقابا لهم على كفرهم في الدنيا والكلام عليه متعلق بقوله تعالى: ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ على أن الضمير للأمم على الإطلاق وفيه بعد. وقوله سبحانه: مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ تحقيق للحق وتقرير لما سبق من حالهم ببيان أنهم من أهل الطبع لا يتأتى منهم الإيمان أصلا فمن مبتدأ خبره ما بعده ومفعول يشأ محذوف أي إضلاله. ولا يجوز أن يكون من مفعولا مقدما له لفساد المعنى، والمراد من يرد سبحانه أن يخلق فيه الضلال عن الحق يخلقه فيه حسب اختياره الناشئ عن استعداده، وجوز بعضهم أن يكون مَنْ في موضع نصب بفعل مقدر بعده يفسره ما بعده أي من يشق أو يعذب يشأ إضلاله وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ عطف على ما تقدم، والكلام فيه كالكلام فيه، والآية دليل لأهل السنة على أن الكفر والإيمان بإرادته سبحانه وأن الإرادة لا تتخلف عن المراد. والزمخشري لما رأى تخرق عقيدته الفاسدة رام رقعها كما هو دأبه فقال: معنى يُضْلِلْهُ يخذله ولم يلطف به ويَجْعَلْهُ إلخ بلطف به، وقال غيره: المراد من يشأ إضلاله يوم القيامة عن طريق الجنة يضلله ومن يشأ يجعله على الصراط الذي يسلكه المؤمنون إلى الجنة وهو كما ترى.
Vav (و) istînâf içindir; sonrasındaki kısım mübteda olup haberi { صُمٌّ وَبُكْمٌ } “sağırlar ve dilsizlerdir” ifadesidir. Bunun mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür; yani 'onların bir kısmı sağır, bir kısmı dilsizdir' takdirindedir. Bu cümle mübtedanın haberidir; birincisi ise daha evladır. Bu, benzerleri hakkındaki en sahih görüşe göre beliğ bir teşbihtir; yani onlar sağırlar ve dilsizler gibidirler; dolayısıyla ayetleri nefislerinin etkileneceği bir dinleyişle dinlemezler ve hakkı konuşmaya da güç yetiremezler; bu yüzden icabet etmezler ve ayetler hakkında söylediklerini söylerler. Şânı yüce olanın: { فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içindedirler”; yani küfrün ve çeşitlerinin karanlıklarında ya da cehalet, inat ve batılda taklit karanlığında [demektir]. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } [Bakara: 18, 171] “Sağırlar, dilsizler, körlerdir” kavlinde olduğu gibi { عُمْيٌ } kelimesinin yerine geçmiş olarak mevsulün peş peşe gelen bir diğer haberi olabilir. Öncekilerden farklı olarak bunda atıf harfinin terk edilmesinin hikmeti, tek başına kınama ve haktan yüz çevirme hususunda yeterli olduğuna işaret etmektir; öncekilerde ise aralarındaki zorunlu birliktelik sebebiyle atıf tercih edilmiştir, bazen de başka bir nükteye binaen terk edilir. Veyahut da haberdeki müstetir zamirden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; sanki 'karanlıklar içinde bocalayarak yahut bulunarak sapan kimselerdir' denilmiştir. Hal olması tercihe şayan görülmüştür; zira daha beliğdir, çünkü bu takdirde onların sağırlık ve dilsizliklerinin küfür veya cehalet ve onun iki yoldaşının karanlıkları içinde bulunma haliyle kayıtlı olduğu anlaşılır; öyle ki oradan çıkarılsalardı işitir ve konuşurlardı. Bu durumda atfın terk ediliş yönünü açıklamaya da gerek kalmaz. Ebu'l-Bekâ bunun mahzuf bir mübtedanın haberi olmasını —yani 'onlar karanlıklar içindedirler'—, 'bükm' kelimesinin sıfatı olmasını, onun veya 'summ' kelimesinin ya da her ikisinin yerine geçen fiilin zarfı olmasını caiz görmüştür. Ebû Ali el-Cübbâî'den nakledildiğine göre zulümattan murat, hakiki anlamıyla ahiret karanlıklarıdır; yani dünyadaki küfürlerine ceza olarak kıyamet gününde böyle olacaklardır. Bu takdirde söz, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } kavline taalluk eder ve zamir mutlak olarak ümmetlere raci olur; fakat bunda bir uzaklık vardır. Şânı yüce olanın: { مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ } “Allah kimi dilerse onu saptırır” kavli, hakkın tahkiki ve onların tabiatı mühürlenmiş kimselerden olduklarını, kendilerinden imanın asla meydana gelmeyeceğini açıklamak suretiyle önceki durumlarının tespitidir. 'Men' mübteda, sonrası onun haberidir; 'yeşe'' fiilinin mefulü ise mahzuftur, yani 'onun sapmasını dilerse' takdirindedir. Anlamın bozulması sebebiyle 'men' lafzının onun öne geçmiş mefulü olması caiz değildir. Murad; şanı yüce olanın, hakkında haktan sapmayı yaratmayı dilediği kimsede, onun kendi istidadından kaynaklanan tercihine göre sapmayı yaratmasıdır. Bazıları 'men' kelimesinin, sonrasındaki ifadenin tefsir ettiği mahzuf bir fiille nasb mahallinde olmasını da caiz görmüşlerdir; yani 'Allah kimi bedbaht kılmayı veya azap etmeyi dilerse onun sapmasını diler' takdirindedir. { وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Kimi de dilerse onu dosdoğru bir yol üzere kılar”; öncekine matuftur ve buradaki izah da onun gibidir. Bu ayet, küfür ve imanın O'nun sübhânehu iradesiyle olduğuna ve iradenin murat edilenden geri kalmayacağına dair Ehl-i Sünnet için bir delildir. Zemahşerî, fasit akidesinin yırtıldığını görünce her zamanki âdeti olduğu üzere onu yamamaya kalkışmış ve şöyle demiştir: { يُضْلِلْهُ } lafzının manası onu yardımsız bırakır ve ona lütufta bulunmaz; { يَجْعَلْهُ } ilah... ise ona lütufta bulunur demektir. Başkası ise şöyle demiştir: Murad, kıyamet gününde cennet yolundan saptırmayı dilediği kimseyi saptırır; dilediği kimseyi de müminlerin cennete giderken tuttuğu sırat üzerine kılar demektir; bunun durumu ise gördüğün gibidir.
وكان الظاهر على ما قيل: أن يقال ومن يشأ يهده إلا أنه عدل عنه لأن هدايته تعالى وهي إرشاده إلى الهدى غير مختصة ببعض دون بعض. ولهذا قيل في تفسير يَجْعَلْهُ إلخ أي يرشده إلى الهدى ويحمله عليه قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ أمر لرسول الله ﷺ بأن يبكتهم ويلقمهم الحجر بما لا سبيل لهم إلى إنكاره. والتاء على ما قاله أبو البقاء ضمير الفاعل وما بعده حرف خطاب جيء به للتأكيد. وليس اسما لأنه لو كان كذلك لكان إما مجرورا ولا جار هنا. أو مرفوعا وليس من ضمائر الرفع. ولا مقتضي له أيضا أو منصوبا وهو باطل لثلاثة أوجه، الأول أن هذا الفعل قلبي بمعنى علم يتعدى إلى مفعولين كقولك: أرأيت زيدا ما فعل فلو جعل المذكور مفعولا لكان ثالثا.
Denildiğine göre zahir olan, 've men yeşe' yehdihî' (kimi dilerse onu hidayete erdirir) denilmesiydi; ancak bundan udûl edilmiştir, çünkü O'nun Teâlâ hidayeti —yani hidayete irşadı— bir kısım insanlara mahsus olmayıp herkese şamildir. Bu sebeple { يَجْعَلْهُ } ilah... ifadesinin tefsirinde 'yani onu hidayete irşad eder ve ona sevk eder' denilmiştir. { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ } “De ki: Söyleyin bana!”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onları susturması ve inkâr etmelerine hiçbir imkân bulunmayan bir delille ağızlarına taş tıkaması için verilmiş bir emirdir. Ebu'l-Bekâ'nın belirttiğine göre tâ (ت) fâil zamiridir, sonrasındaki harf ise tekit için getirilmiş bir hitap harfidir. İsim değildir; çünkü öyle olsaydı ya mecrur olurdu —oysa burada cer edici yoktur— ya merfû olurdu —oysa ref zamirlerinden değildir ve bunu gerektiren bir amil de yoktur— veya mansub olurdu ki bu da üç yönden batıldır: Birincisi, bu fiil iki meful alan 'alime' (bildi) anlamında kalbî bir fiildir; nitekim 'eraeyte Zeyden mâ feale' (Zeyd'in ne yaptığını gördün mü/bildin mi?) dersin; şayet zikredilen kısım meful sayılsaydı üçüncü bir meful olurdu.
والثاني أنه لو جعل مفعولا لكان هو الفاعل في المعنى. وليس المعنى على ذلك إذ ليس الغرض أرأيت نفسك بل أرأيت غيرك. ولذلك قلت: أرأيتك زيدا وزيد غير المخاطب ولا هو بدل منه. والثالث أنه لو جعل كذلك لظهرت علامة التثنية. والجمع والتأنيث في التاء فكنت تقول: أرأيتما كما وأ رأيتموكم وأ رأيتكن وهذا مذهب البصريين.
İkincisi, şayet meful sayılsaydı mana bakımından failin kendisi olurdu. Oysa mana böyle değildir; zira gaye 'kendini gördün mü/bildin mi?' değil, 'başkası hakkındaki görüşün nedir?' demektir. Nitekim 'eraeyteke Zeyden' dersin; Zeyd ise muhataptan başkasıdır ve onun bedeli de değildir. Üçüncüsü, şayet böyle kılınsaydı tesniye, cemi ve müenneslik alameti tâ harfinde açıkça görülürdü; bu takdirde 'eraeytümâkümâ', 'eraeytümûküm' ve 'eraeytünnekünne' derdin. Bu, Basralıların mezhebidir.
والمفعولان في هذه الآية قيل: الأول منهما محذوف تقديره أرأيتكم إياه أو إياها أي العذاب أو الساعة الواقعين في قوله سبحانه: إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أي الدنيوي حسبما أتى من قبلكم أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أي هو لها كما يدل
Bu ayetteki iki mefule gelince; denildi ki: Bunlardan birincisi mahzuftur, takdiri 'eraeyteküm iyyâhu' veya 'iyyâhâ'dır; yani şânı yüce olanın: { إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ } “Eğer size Allah'ın azabı gelse”; yani sizden öncekilere geldiği gibi dünyevi azap gelse, { أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } “yahut size o kıyamet saati gelse”; yani onun dehşeti gelse [demektir], nitekim sonrasındaki...
عليه ما بعد لأن الكلام من باب التنازع حيث تنازع رأي وأتى في معمول واحد وهو عَذابُ اللَّهِ والساعة فاعمل الثاني وأضمر في الأول. والثاني منهما جملة الاستفهام وهي قوله تعالى أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ والرابط لها بالمفعول الأول محذوف أي أغير الله تدعون لكشف ذلك. وقيل: لا تنازع والتقدير أرأيتكم عبادتكم للأصنام أو الأصنام التي تعبدونها هل تنفعكم، وقيل: إن الجملة الاستفهامية سادة مسد المفعولين.
...ifade de buna delalet eder; çünkü söz tenâzu' babındandır; zira 'raâ' ve 'etâ' fiilleri tek bir mamulde, yani { عَذابُ اللَّهِ } ve 'es-sâatü' lafızlarında tenâzua girmiştir; ikinci amil amel ettirilmiş, birincisinde ise zamir takdir edilmiştir. İki mefulden ikincisi ise istifham cümlesi olup Allah Teâlâ'nın: { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } “Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?” kavlidir. Bu cümlenin birinci mefule olan bağı (râbıtı) mahzuftur; yani 'bunu gidermesi için Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?' takdirindedir. Tenâzu' olmadığı ve takdirin 'Putlara tapmanızı yahut taptığınız putları bana haber verin, size fayda verirler mi?' şeklinde olduğu da söylenmiştir. İstifham cümlesinin iki mefulün yerine geçtiği de söylenmiştir.
وذهب الرضي تبعا لغيره أن رأى هنا بصرية. وقيل: قلبية بمعنى عرف. وهي على القولين متعدية لواحد وأصل اللفظ الاستفهام عن العلم أو العرفان أو الإبصار إلا أنه تجوز به عن معنى أخبرني ولا يستعمل إلا في الاستخبار عن حالة عجيبة لشيء. وفيه- على ما قال الكرماني-. وغيره تجوزان إطلاق الرؤية وإرادة الإخبار لأن الرؤية بأي معنى كانت سبب له. وجعل الاستفهام بمعنى الأمر بجامع الطلب. وقول بعضهم: إن الاستفهام للتعجيب لا ينافي كون ذلك بمعنى أخبرني لما قيل: إنه بالنظر إلى أصل الكلام. ونقل عن أبي حيان أن الأخفش قال: إن العرب أخرجت هذا اللفظ عن معناه بالكلية فقالوا: أرأيتك وأريتك بحذف الهمزة الثانية إذا كان بمعنى أخبرت. وإذا كان بمعنى أبصرت لم تحذف همزته وألزمته أيضا الخطاب على هذا المعنى فلا تقول أبدا أراني زيد عمرا ما صنع وتقول هذا على معنى أعلم، وأخرجته أيضا عن موضوعه بالكلية لمعنى إما بدليل دخول الفاء بعده كقوله تعالى: أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ [الكهف: ٦٣] الآية. فما دخلت الفاء إلا وقد خرجت لمعنى أما. والمعنى أما إذا أوينا إلى الصخرة فالأمر كذا وكذا.
er-Radî başkalarına uyarak buradaki 'raâ' fiilinin basarî (gözle görme) olduğu görüşüne varmıştır. Kalbî olup 'arafe' (bildi/tanıdı) manasında olduğu da söylenmiştir. Her iki görüşe göre de tek mefule geçişlidir. Lafzın aslı ilimden, marifetten veya görmekten sormak (istifham) olmakla birlikte 'ahbirnî' (bana haber ver) manasına mecaz yapılmıştır ve bir şeyin hayret verici durumunu sormaktan başka yerde kullanılmaz. Kirmânî ve başkalarının belirttiğine göre bunda iki mecaz vardır: Birincisi, rü'yeti mutlak olarak zikredip ihbarı irade etmektir; çünkü rü'yet hangi manada olursa olsun onun sebebidir. İkincisi, talep ortak paydasından ötürü istifhamı emir manasında kılmaktır. Bazılarının 'istifham taaccüb içindir' demesi, sözün aslına bakılarak söylendiği gerekçesiyle bunun 'ahbirnî' manasında olmasına mani değildir. Ebû Hayyân'dan nakledildiğine göre Ahfeş şöyle demiştir: Araplar bu lafzı tamamen asıl manasından çıkarmışlar; 'ahberte' (haber verdin) manasında olduğunda ikinci hemzeyi hazfederek 'eraeyteke' ve 'ereyteke' demişlerdir. 'Ebsarte' (gördün) manasında olduğunda ise hemzesini hazfetmemişler ve bu manada ona hitabı da zorunlu kılmışlardır; binaenaleyh 'eraenî Zeydün Amran mâ sanea' asla denmez, bu ancak 'a'leme' (bildirdi) manasında söylenir. Keza sonrasına fâ (ف) harfinin dâhil olması deliliyle bu lafzı tamamen kendi vaz olunduğu manadan çıkarıp 'emmâ' manasına da nakletmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ } [Kehf: 63] “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit...” ayetinde olduğu gibi. Zira fâ harfi ancak 'emmâ' manasına çıktığı için girmiştir; mana ise 'Kayaya sığındığımızda durum şöyledir böyledir' demektir.
وقد أخرجته أيضا إلى معنى أخبرني كما قدمنا، وإذا كان بهذا المعنى فلا بد بعده من اسم المستخبر عنه وتلزم الجملة بعد الاستفهام. وقد يخرج لهذا المعنى وبعده الشرط وظرف الزمان اه ولم يوافق في جميع ذلك.
Daha önce belirttiğimiz gibi Araplar bu ifadeyi 'ahbirnî' (bana haber ver) manasına da nakletmişlerdir; bu manada olduğunda ardından mutlaka kendisinden haber istenen şeyin isminin gelmesi gerekir ve istifhamdan sonraki cümle lazımdır. Bazen de bu manaya çıkar ve ardından şart ile zaman zarfı gelir. [İktibas sonu]. Ancak bu hususların tamamında ona muvafakat edilmemiştir.
وذهب شيخ أهل الكوفة الكسائي إلى أن التاء ضمير الفاعل وأداة الخطاب اللاحقة في موضع المفعول الأول.
Kûfe ehlinin şeyhi Kisâî, tâ (ت) harfinin fâil zamiri olduğu ve sona bitişen hitap edatının birinci meful mahallinde bulunduğu görüşüne varmıştır.
وذهب الفراء إلى أن التاء حرف خطاب واللواحق بعده في موضع الرفع على الفاعلية وهي ضمائر نصب استعملت استعمال ضمائر الرفع. والكلام على ذلك مبسوط في محله. والمختار عند كثير من المحققين ما ذهب إليه البصريون من جعل كم هنا وكذا سائر اللواحق حرف خطاب ومتعلق الاستخبار عندهم ومحط التبكيت قوله تعالى: أَغَيْرَ اللَّهِ إلخ. وقوله سبحانه: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ متعلق بأريتكم مؤكد للتبكيت كاشف عن كذبهم. وجواب الشرط محذوف ثقة بدلالة المذكور عليه، والتقدير- على ما قيل- إن كنتم صادقين في أن أصنامكم آلهة أو أن عبادتكم لها نافعة أو إن كنتم قوما من شأنكم الصدق فأخبروني أإلها غير الله تعالى تدعون إن أتاكم عذاب الله إلخ فإن صدقهم من موجبات أخبارهم بدعائهم غيره سبحانه.
Ferrâ ise tâ (ت) harfinin hitap harfi olduğu, sonrasındaki bitişen unsurların fâillik üzere ref mahallinde bulunduğu ve bunların ref zamirleri yerine kullanılmış nasb zamirleri olduğu görüşüne gitmiştir. Bu konudaki söz kendi yerinde genişçe açıklanmıştır. Muhakkik âlimlerin çoğunluğu nezdinde tercih edilen görüş; Basralıların benimsediği, buradaki 'küm' ve benzeri diğer bitişen eklerin hitap harfi sayılmasıdır. Onlara göre istihbarın taalluk ettiği ve susturmanın odak noktası olan kısım Allah Teâlâ'nın: { أَغَيْرَ اللَّهِ } ilah... kavlidir. Şânı yüce olanın: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenlerseniz” kavli ise 'eraeyteküm' fiiline taalluk etmekte olup susturmayı tekit etmekte ve onların yalanlarını ortaya çıkarmaktadır. Zikredilen ifadenin delaletine güvenilerek şartın cevabı hazfedilmiştir; denildiğine göre takdiri şöyledir: Eğer putlarınızın ilah olduğu veya onlara tapmanızın fayda verdiği iddiasında doğru sözlü iseniz yahut şânı doğruluk olan bir kavim iseniz, bana haber verin: Allah'ın azabı size geldiğinde Allah Teâlâ'dan başka bir ilaha mı yalvarırsınız? Zira onların doğru sözlü olmaları, O'ndan sübhânehu başkasına yalvardıklarını haber vermelerini gerektirir.
وقيل: إن الجواب ما يدل عليه قوله تعالى: أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ أعني فادعوه على أن الضمير لغير الله، واعترض بأنه يخل بجزالة النظم الكريم كيف لا والمطلوب منهم إنما هو الإخبار بدعائهم غيره جل شأنه عند إتيان ما يأتي لا نفس دعائهم إياه، وجوز آخرون كون متعلق الاستخبار محذوفا تقديره أخبروني إن أتاكم عذاب الله أو أتتكم الساعة من تدعون، وجعلوا قوله سبحانه: أَغَيْرَ اللَّهِ إلخ استئنافا للتبكيت على معنى أتخصون آلهتكم بالدعوة كما هو عادتكم إذا أصابكم ضر أم تدعون الله تعالى دونها، وعليه فتقديم المفعول للتخصيص.
Denildi ki: Cevap, Allah Teâlâ'nın: { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } kavlinin delalet ettiği 'fe'd'ûhu' (o halde ona yalvarın) cümlesidir ve zamir Allah'tan başkasına racidir. Buna, yüce nazmın cezaletini (sağlam üslubunu) bozacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nasıl bozmasın ki, onlardan istenen şey gelecek olan bela geldiğinde bizzat O'ndan başkasına yalvarmaları değil, O'nun جل شأنه başkasına yalvardıklarını haber vermeleridir. Başkaları ise istihbarın taalluk ettiği cümlenin mahzuf olduğunu caiz görmüşlerdir; takdiri 'Eğer Allah'ın azabı veya kıyamet saati size gelirse kime yalvaracağınızı bana haber verin' şeklindedir. Şânı yüce olanın: { أَغَيْرَ اللَّهِ } ilah... kavlini ise; 'Size bir zarar dokunduğunda âdetiniz olduğu üzere duayı putlarınıza mı has kılarsınız, yoksa putları bırakıp Allah Teâlâ'ya mı yalvarırsınız?' manasında susturma amaçlı bir istînâf kılmışlardır; buna göre mefulün öne geçirilmesi tahsis içindir.
وبعضهم جعل تقديمه لأن الإنكار متعلق به وأنكر تعلقه بالتخصيص، نعم التقديم في قوله تعالى: بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ للتخصيص أي بل تخصونه سبحانه بالدعاء وليس لرعاية الفواصل، والتخصيص مستفاد مما بعد وهو عطف على جملة منفية تفهم من الكلام السابق كأنه قيل: لا غير الله تدعون بل إياه تدعون، وجعله في الكشف عطفا على أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ وأورد الزمخشري على كون أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ متعلق الاستخبار أن قوله سبحانه:
Bazıları ise öne geçirmeyi inkârın ona taalluk etmesine bağlamış ve tahsise taalluk etmesini reddetmiştir. Evet, Allah Teâlâ'nın: { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } “Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız” kavlindeki takdim tahsis içindir; yani bilakis duayı sadece O'na sübhânehu has kılarsınız demektir ve fasılaları gözetmek için değildir. Tahsis ise sonrasından anlaşılmaktadır; bu da önceki sözden anlaşılan menfi bir cümleye matuftur; sanki 'Allah'tan başkasına yalvarmazsınız, bilakis sadece O'na yalvarırsınız' denilmiştir. Keşşâf sahibi ise bunu { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } ifadesine matuf kılmıştır. Zemahşerî, { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } ifadesinin istihbarın taalluk ettiği yer olmasına karşı şu itirazı getirmiştir: Şânı yüce olanın...
فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ أي ما تدعونه إلى كشفه مع قوله تعالى: أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ يأباه فإن قوارع الساعة لا تكشف عن المشركين. وأجاب بأنه قد اشترط في الكشف المشيئة بقوله جل شأنه: إِنْ شاءَ وهو ﷿ لا يشاء كشف هاتيك القوارع عنهم، وخص الإيراد بذلك الوجه- على ما في الكشف- لأن الشرطين فيه لما كانا متعلقين بقوله سبحانه: أَغَيْرَ إلخ وكان بَلْ إِيَّاهُ إلخ عطفا عليه إضرابا عنه والمعطوف في حكم المعطوف عليه وجب أن يكونا متعلقين به أيضا. ولما كان الكشف مستعقب الدعاء مستفادا عنه وجب أن يكونا متعلقين به أيضا فجاء سؤال أن قوارع الساعة لا تكشف. وأما في الوجه الآخر فلأن أَغَيْرَ إلخ لما كان كلاما مستقلا لم تتعلق به الشرطان لفظا بل جاز أن يقدرا أو هو الظاهران ساعد المعنى، وأن يقدر واحد منهما حسب استدعاء المقام وذلك أنه سبحانه بكتهم بما كانوا عليه من اختصاصهم إياه تعالى بالدعاء عند الكرب ألا ترى إلى قوله جل شأنه: ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ [النحل: ٥٣] فلا مانع من ذكر أمرين والتقريع على أحدهما دون الآخر لا سيما عند اختصاصه بالتقريع انتهى. وربما يقال: إن كشف القوارع الدنيوية والأخروية بدعاء المؤمن أو المشرك بل قبول الدعاء مطلقا مشروط بالمشيئة وبذلك تقيد آية ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غافر: ٦٠] وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ [البقرة: ١٨٦] لكن انتفاء المشيئة متحقق في بعض الصور كما في قبول دعاء الكفار بكشف قوارع الساعة وما يلقونه من سواء الجزاء على كفرهم وكشف بعض الأهوال عنهم ككرب طول الوقوف حين يشفع ﷺ فيشفع في الفصل بين الخلائق يومئذ ليس من باب استجابة دعائهم في شيء.
...{ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ } “O da açılmasını dilediğiniz belayı kaldırır”; yani kaldırılması için O'na yalvardığınız şeyi giderir kavli ile Allah Teâlâ'nın: { أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } “yahut size o kıyamet saati gelse” kavli buna mani olur; zira kıyametin dehşetleri müşriklerin üzerinden kaldırılmaz. Zemahşerî buna şöyle cevap vermiştir: O'nun جل شأنه: { إِنْ شاءَ } “dilerse” kavliyle giderme işi meşiete (dilemeye) bağlanmıştır; O azze ve celle ise bu dehşetleri onların üzerinden kaldırmayı dilemez. İtirazın sadece bu veche has kılınması —el-Keşf'te belirtildiği üzere— şundandır: Bu vecihte iki şart, şânı yüce olanın { أَغَيْرَ } ilah... kavline taalluk edince ve { بَلْ إِيَّاهُ } ilah... ifadesi de ona idrab yoluyla atfedilince —matuf da matufun aleyhin hükmünde olduğundan— o iki şartın buna da taalluk etmesi vacip olmuştur. Keza belanın kaldırılması duayı takip eden ve ondan hâsıl olan bir durum olunca, şartların ona da taalluk etmesi vacip olmuş ve böylece 'kıyametin dehşetleri kaldırılmaz' sorusu ortaya çıkmıştır. Diğer vecihte ise; { أَغَيْرَ } ilah... ifadesi müstakil bir kelam olduğu için iki şart lafzan ona taalluk etmemiştir; bilakis mana elverdiği takdirde her ikisinin de takdir edilmesi caizdir —ki zahir olan da budur— veya makamın gereğine göre ikisinden birinin takdir edilmesi caizdir. Zira şânı yüce olan Allah, sıkıntı anında duayı sadece O'na Teâlâ has kılma konusundaki halleriyle onları susturmuştur; O'nun جل شأنه: { ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ } [Nahl: 53] “Sonra size bir darlık dokunduğu zaman yalnız O'na feryat edersiniz” kavlini görmez misin? Dolayısıyla iki durumun zikredilip paylamanın (takrî') sadece birine has kılınmasına hiçbir engel yoktur, bilhassa paylamaya tahsis edildiği durumlarda. [Zemahşerî'den iktibas sonu]. Şöyle de denilebilir: Müminin veya müşrikin duasıyla dünyevi ve uhrevi felaketlerin kaldırılması, hatta mutlak olarak duanın kabulü meşiete bağlıdır; nitekim { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Mü'min: 60] “Bana dua edin, size icabet edeyim” ve { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } [Bakara: 186] “Kullarım beni senden sorarlarsa şüphesiz ben yakınım; bana dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm” ayetleri de bununla kayıtlanır. Ancak meşietin bulunmayışı bazı durumlarda kesinleşmiştir; nitekim kâfirlerin kıyamet felaketlerinin kaldırılmasına dair dualarının ve küfürleri sebebiyle karşılaşacakları kötü cezanın kabul edilmeyişi böyledir. Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şefaat edip o gün mahlukat arasında hükmün verilmesi hususunda şefaatinin kabul edilmesiyle uzun süre bekleme sıkıntısı gibi bazı dehşetlerin onların üzerinden kaldırılması ise onların dualarına icabet kabilinden hiçbir şey değildir.
على أن كرب طول الوقوف الذي يفارقونه نعيم بالنسبة إلى ما يلاقونه بعد وإن لم يعلموا ذلك قبل فالقوارع محيطة بهم في ذلك اليوم لا تفارقهم أصلا وإنما ينتقلون فيها من شديد إلى أشد. فقول بعضهم إثر قول الزمخشري:
Kaldı ki kurtuldukları o uzun bekleme sıkıntısı, daha önce bunu bilmeseler bile sonrasında karşılaşacakları azaba nispetle bir nimettir; binaenaleyh felaketler o gün onları tamamen kuşatmıştır ve kendilerinden asla ayrılmaz; onlar orada ancak şiddetli bir durumdan daha şiddetlisine geçerler. Dolayısıyla bazılarının Zemahşerî'nin sözünün hemen ardından söylediği şu söz:
فإن قوارع الساعة لا تكشف عن المشركين الأحسن عندي
«Zira kıyametin dehşetleri müşriklerin üzerinden kaldırılmaz; bana göre en güzel olan...»
أن هول القيامة يكشف أيضا ككرب الموقف إذا طال كما ورد في حديث الشفاعة العظمى
«...Büyük Şefaat hadisinde varit olduğu gibi mevkiin (mahşerin) sıkıntısı uzadığında kıyamet dehşetinin de kaldırılmasıdır.»
إلا أن الزمخشري لم يذكره لأن المعتزلة قائلون بنفي الشفاعة وقد غفل عن هذا من اتبعه كلام خال عن التحقيق، والمعتزلة على ما في مجمع البحار لا ينفون الشفاعة في فصل القضاء وإنما ينكرون الشفاعة لأهل الكبائر والكفار في النجاة من النار.
«Şu var ki Mutezile şefaati nefyettiği için Zemahşerî bunu zikretmemiştir ve ona uyan kimse de bundan gafil kalmıştır» şeklindeki söz, tahkikten uzaktır; zira Mecmau'l-Bihâr'da geçtiği üzere Mutezile kaza ve hükmün fasledilmesi hususundaki şefaati nefyetmez; onlar ancak büyük günah sahipleri ile kâfirlerin cehennemden kurtulması hususundaki şefaati inkâr ederler.
هذا واختلف المفسرون في جواب الشرط الأول فقيل محذوف تقديره فمن تدعون، وقيل: وعليه أبو البقاء تقديره دعوتم الله تعالى، وقيل: إنه مذكور وهو أرأيتكم، وقيل: ونسب للرضي هو الجملة المتضمنة للاستفهام بعده وهو كالمتعين على بعض الأقوال، ورده الدماميني بأن الجملة كذلك لا تقع جوابا للشرط بدون فاء.
Bununla birlikte müfessirler birinci şartın cevabında ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki mahzuftur, takdiri 'o halde kime yalvarırsınız?' şeklindedir. Ebu'l-Bekâ'nın benimsediği bir görüşe göre takdiri 'Allah Teâlâ'ya yalvarırdınız' şeklindedir. Zikredildiği ve onun da { أَرَأَيْتَكُمْ } olduğu söylenmiştir. er-Radî'ye nispet edilen bir görüşe göre ise kendisinden sonraki istifhamı tazammun eden cümledir ki bazı görüşlere göre adeta taayyün eden de budur. Demâmînî ise cümlenin bu şekilde fâ (ف) harfi olmaksızın şartın cevabı olamayacağı gerekçesiyle bunu reddetmiştir.
وبحث في ذلك الشهاب في حواشيه على شرح الكافية للرضي وقال أبو حيان وتبعه غير واحد الذي أذهب إليه أن يكون الجواب محذوفا لدلالة أَرَأَيْتَكُمْ عليه تقديره إن أتاكم عذاب الله تعالى فأخبروني عنه أتدعون غير الله تعالى لكشفه كما تقول: أخبرني عن زيد إن جاءك ما تصنع به فإن التقدير إن جاءك فأخبرني فحذف الجواب لدلالة أخبرني عليه. ونظير ذلك أنت ظالم إن فعلت انتهى فافهم ولا تغفل. وقوله تعالى: وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ عطف على تَدْعُونَ والنسيان مجاز عن الترك كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أي تتركون ما تشركون به تعالى من الأصنام تركا كليا، وقيل: يحتمل أن يكون على حقيقته فإنهم لشدة الهول ينسون ذلك حقيقة، ولا يخطر لهم ببال ولا يلزم حينئذ أن ينسى الله تعالى لأن المعتاد في الشدائد أن يلهج بذكره تعالى وينسى ما سواه سبحانه، وقدم الكشف مع تأخره عن النسيان كتأخره عن الدعاء لإظهار كمال العناية بشأنه والإيذان بترتبه على الدعاء خاصة
Şihâb, Şerhu'l-Kâfiye li'r-Radî üzerine yazdığı haşiyesinde bu konuyu araştırmıştır. Ebû Hayyân —pek çok âlim de ona uymuştur— şöyle demiştir: Benim benimsediğim görüş; { أَرَأَيْتَكُمْ } ifadesinin delaletinden ötürü cevabın mahzuf olmasıdır, takdiri: 'Eğer size Allah Teâlâ'nın azabı gelirse bana ondan haber verin, onu kaldırması için Allah Teâlâ'dan başkasına mı yalvarırsınız?' şeklindedir; nitekim 'Zeyd sana gelirse ona ne yapacağını bana haber ver' dersin; takdir 'eğer sana gelirse bana haber ver' şeklindedir ve 'ahbirnî' lafzının delaletiyle cevap hazfedilmiştir. Bunun bir benzeri de 'Bunu yaparsan zalimsin' sözündür. [İktibas sonu]. İyi anla ve gafil olma! Allah Teâlâ'nın: { وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ } “ve O'na ortak koştuklarınızı unutursunuz” kavli, { تَدْعُونَ } fiiline matuftur; nisyân (unutmak), İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiği üzere terk etmekten mecazdır; yani Allah Teâlâ'ya ortak koştuğunuz putları tamamen terk edersiniz demektir. Hakiki anlamında olması da muhtemeldir; zira onlar dehşetin şiddetinden ötürü bunu gerçekten unuturlar ve akıllarına bile gelmez. Bu durumda Allah Teâlâ'yı da unutmaları gerekmez; çünkü şiddet anlarında âdet olan, O'nun Teâlâ zikrine sarılmak ve şânı yüce olanın dışındaki her şeyi unutmaktır. Belanın kaldırılması (keşif), tıpkı duadan sonra olması gibi unutmaktan da sonra olduğu halde, onun şânına verilen tam ehemmiyeti göstermek ve bilhassa duaya terettüp ettiğini bildirmek için öne alınmıştır.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ كلام مستأنف سيق لبيان أن من المشركين من لا يدعو الله تعالى عند إتيان العذاب لتماديه في الغي والضلال ولا يتأثر بالزواجر التكوينية كما لا يتأثر بالزواجر التنزيلية، وقيل: مسوق لتسليته ﷺ. وتصدير الجملة بالقسم لإظهار مزيد الاهتمام بمضمونها، والمفعول محذوف لأن مقتضى المقام بيان حال المرسل إليهم لا حال المرسلين وتنوين أُمَمٍ للتكثير ومِنْ ابتدائية أو بمعنى في أو زائدة بناء على جواز زيادتها في الإثبات وضعف أي تالله لقد أرسلنا رسلا إلى أمم كثيرة كائنة من زمان أو في زمان قبل زمانك فَأَخَذْناهُمْ أي فكذبوا فعاقبناهم بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ أي البؤس والضر.
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik”; müşriklerden bazılarının azap geldiğinde azgınlık ve sapıklıkta haddi aşmaları sebebiyle Allah Teâlâ'ya dua etmediklerini, tenzilî uyarılardan etkilenmedikleri gibi tekvinî azaplardan da etkilenmediklerini beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. [Hz. Peygamber'i] sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek için sevk edildiği de söylenmiştir. Cümlenin yeminle başlatılması, muhtevasına verilen önemin fazlalığını göstermek içindir. Meful hazfedilmiştir; zira makamın gereği elçilerin değil, kendilerine elçi gönderilenlerin durumunu beyandır. { أُمَمٍ } kelimesinin tenvini çokluk bildirmek içindir; { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren) veya 'fî' (içinde) manasındadır yahut müspet cümlede zaid olmasının caiz görülmesine binaen zaiddir ki bu zayıf bir görüştür; yani 'Vallahi senin zamanından önceki bir zamanda veya zamanda var olan pek çok ümmete elçiler gönderdik' demektir. { فَأَخَذْناهُمْ } “Onları yakaladık”; yani yalanladılar, biz de onları cezalandırdık, { بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } “şiddetli darlık ve zorlukla”; yani şiddetli yoksulluk ve sıkıntı ile [cezalandırdık].
وأخرج أبو الشيخ عن ابن جبير أنه قال: خوف السلطان. وغلاء السعر. وقيل: البأساء القحط والجوع والضراء المرض ونقصان الأنفس والأموال وهما صيغتا تأنيث لا مذكر لهما على أفعل كأحمر حمراء كما هو القياس فإنه لم يقل أضر وأبأس صفة بل للتفضيل لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ أي لكي يتذللوا فيدعوا ويتوبوا من كفرهم فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا أي فلم يتضرعوا حينئذ مع وجود المقتضي وانتفاء المانع الذي يعذرون به، «ولولا» عند الهروي تكون نافية حقيقة وجعل من ذلك قوله تعالى: فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ [يونس: ٩٨] والجمهور حملوه على التوبيخ والتنديم وهو يفيد الترك وعدم الوقوع ولذا ظهر الاستدراك والعطف في قوله تعالى:
Ebû'ş-Şeyh, İbn Cübeyr'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Sultan korkusu ve pahalılıktır. 'el-Be'sâ'nın kıtlık ve açlık, 'ed-darrâ'nın ise hastalık, can ve mal eksikliği olduğu da söylenmiştir; her ikisi de kıyasa uygun olarak 'ahmer-hamrâ' gibi 'ef'al' vezninde müzekkeri bulunmayan müennes kalıplardır; zira 'adarr' ve 'eb'es' sıfat olarak değil, ancak tafdil için kullanılır. { لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “Umulur ki yalvarıp yakarırlar diye”; yani boyun eğip dua etsinler ve küfürlerinden tövbe etsinler diye [böyle yaptık]. { فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا } “Hiç olmazsa kendilerine azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya!”; yani mûcip (gerektirici sebep) bulunup mazur sayılacakları mani de ortadan kalkmışken o vakit yalvarmadılar. Herevî'ye göre 'levlâ' hakiki anlamda nefiy (olumsuzluk) bildirir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ } [Yûnus: 98] “Yûnus'un kavmi müstesna, keşke inanıp da imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı!” kavlini de buna dahil etmiştir. Cumhur ise bunu azarlama ve pişman ettirme (tevbîh ve tendîm) manasına hamletmiştir ki bu da terk etmeyi ve vuku bulmamayı ifade eder; bu yüzdendir ki Allah Teâlâ'nın şu kavlinde istidrak ve atıf zahir olmuştur:
وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وليست لولا هنا تحضيضية كما توهم لأنها تختص بالمضارع، واختار بعضهم ما ذهب إليه الهروي. ولما كان التضرع ناشئا من لين القلب كان نفيه نفيه فكأنه قيل: فما لانت قلوبهم ولكن قست، وقيل: كان الظاهر أن يقال لكن يجب عليهم التضرع إلا أنه عدل إلى ما ذكر لأن قساوة القلب التي هي المانع يشعر بأن عليهم ما ذكر، ومعنى قَسَتْ إلخ استمرت على ما هي عليه من القساوة أو ازدادت قساوة وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما كانُوا يَعْمَلُونَ من الكفر والمعاصي فلم يخطروا ببالهم أن ما اعتراهم من البأساء والضراء ما اعتراهم إلا لأجله. والتزيين له معان، أحدها إيجاد الشيء حسنا مزينا في نفس الأمر كقوله تعالى: زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا [الصافات: ٦] والثاني جعله مزينا من غير إيجاد كتزيين الماشطة العروس. والثالث جعله محبوبا للنفس مشتهى للطبع وإن لم يكن في نفسه كذلك وهذا إما بمعنى خلق الميل في النفس والطبع وإما بمعنى تزويقه وترويجه بالقول وما يشبه كالوسوسة والإغواء، وعلى هذا يبنى أمر إسناده فإنه جاء في النظم الكريم تارة مسندا إلى الشيطان كما في هذه الآية وتارة إليه سبحانه كما في قوله سبحانه: وكَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ [الأنعام: ١٠٨] وتارة إلى البشر كقوله ﷿: زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ [الأنعام: ١٣٧] فإن كان بالمعنى الأول فإسناده إلى الله تعالى حقيقة، وكذا إذا كان بالمعنى الثالث بناء على المراد منه أولا، وإن كان بالمعنى الثاني أو الثالث بناء على المراد منه ثانيا فإسناده إلى الشيطان أو البشر حقيقة، ولا يمكن إسناد ما يكون بالإغواء والوسوسة إليه سبحانه كذلك. وجاء أيضا غير مذكور الفاعل كقوله سبحانه زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ [يونس: ١٢] وحينئذ يقدر في كل مكان ما يليق به، وقد مر لك ما يتعلق بهذا البحث فتذكر.
{ وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “Fakat kalpleri katılaştı”; buradaki 'levlâ' vehmedildiği gibi tahzîz (teşvik) edatı değildir, zira o muzari fiile mahsustur; bazısı ise Herevî'nin görüşünü tercih etmiştir. Yalvarıp yakarma kalbin yumuşaklığından neşet ettiği için onun nefyedilmesi kalbin yumuşamasının da nefyedilmesidir; sanki 'kalpleri yumuşamadı, bilakis katılaştı' denilmiştir. Denildi ki: Zahir olan, 'fakat onlara yalvarmak vaciptir' denilmesiydi; ancak zikredilen lafza udûl edildi, çünkü bir mani olan kalbin katılığı kendilerine zikredilen şeyin vacip olduğunu hissettirmektedir. { قَسَتْ } ilah... ifadesinin manası; katılık üzere devam etti veya katılığı daha da arttı demektir. { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “ve şeytan yapmakta olduklarını onlara süslü gösterdi”; küfür ve günahlardan işlediklerini süslü gösterdi, bu yüzden başlarına gelen darlık ve zorluğun ancak bundan ötürü geldiği akıllarına bile gelmedi. Süslemenin (tezyîn) birkaç manası vardır: Birincisi, Allah Teâlâ'nın: { زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا } [Sâffât: 6] “Biz en yakın göğü süsledik” kavlinde olduğu gibi bir şeyi bizatihi süslü ve güzel olarak var etmektir. İkincisi, gelini süsleyen kadının süslemesi gibi yoktan var etmeksizin süslü kılmaktır. Üçüncüsü, kendi içinde öyle olmasa bile onu nefse sevimli ve tabiata arzulanır kılmaktır; bu da ya nefiste ve tabiatta meyil yaratmak suretiyledir ya da vesvese ve iğva gibi sözle allayıp pullamak ve cazip göstermek suretiyledir. İsnad meselesi de buna dayanır; nitekim yüce nazımda süsleme fiili bu ayette olduğu gibi bazen şeytana, şânı yüce olanın: { وكَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } [En'âm: 108] “Böylece her ümmete amelini süslü gösterdik” kavlinde olduğu gibi bazen O'na sübhânehu, O'nun azze ve celle: { زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } [En'âm: 137] “Ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” kavlinde olduğu gibi bazen de insanlara isnad edilmiştir. Şayet birinci manada ise Allah Teâlâ'ya isnadı hakikattir; aynı şekilde üçüncü manada olup kastedilen birincisi ise yine böyledir. Eğer ikinci manada veya üçüncü manada olup kastedilen ikincisi ise şeytana veya insana isnadı hakikattir; iğva ve vesvese yoluyla olanın O'na sübhânehu bu şekilde isnadı ise mümkün değildir. Şânı yüce olanın { زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ } [Yûnus: 12] “Haddi aşanlara süslü gösterildi” kavlinde olduğu gibi faili zikredilmeksizin de gelmiştir; bu durumda her makama layık olan fail takdir edilir. Bu bahisle ilgili hususlar daha önce geçmişti, hatırla!
فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أي تركوا ما دعاهم الرسل عليهم الصلاة والسلام إليه وردوه عليهم ولم يتعظوا به كما روي عن ابن جريج، وقيل: المراد أنهم انهمكوا في معاصيهم ولم يتعظوا بما نالهم من البأساء والضراء فلما لم يتعظوا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ من النعم الكثيرة كالرخاء وسعة الرزق مكرا بهم واستدراجا لهم.
{ فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında”; yani İbn Cüreyc'den rivayet edildiği üzere peygamberlerin —aleyhimüsselâm— kendilerini davet ettiği şeyleri terk edip reddettiklerinde ve ondan ibret almadıklarında; yahut günahlarına dalıp başlarına gelen darlık ve zorluktan ibret almadıklarında, işte onlar ibret almayınca; { فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “onlara her şeyin kapılarını açtık”; kendilerine bir mekir ve istidrâc (derece derece helake sürükleme) olmak üzere bolluk ve geniş rızık gibi pek çok nimetin kapılarını açtık.
فقد روى أحمد، والطبراني، والبيهقي في شعب الإيمان من حديث عقبة بن عامر مرفوعا «إذا رأيت الله تعالى يعطي العبد في الدنيا وهو مقيم على معاصيه فإنما هو استدراج ثم تلا رسول الله ﷺ فَلَمَّا نَسُوا الآية وما
Nitekim Ahmed, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ukbe b. Âmir'den merfû olarak rivayet etmişlerdir: «Kul günahlarına devam ederken Allah Teâlâ'nın ona dünyadan verdiklerini gördüğün zaman, bu ancak bir istidrâctır.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { فَلَمَّا نَسُوا } ayetini ve sonrasını...
بعدها» .
...okudu.
وروي عن الحسن أنه لما سمع الآية قال: «مكر بالقوم ورب الكعبة أعطوا حاجتهم ثم أخذوا» وقيل: المراد فتحنا عليهم ذلك إلزاما للحجة وإزاحة للعلة، والظاهر أن فَتَحْنا جواب لما لأن فيها سواء قيل بحرفيتها أو اسميتها معنى الشرط.
Hasen'den rivayet edildiğine göre o bu ayeti işittiğinde şöyle demiştir: «Kâbe'nin Rabbine andolsun ki bu kavme mekir yapıldı; kendilerine ihtiyaç duydukları şeyler verildi, sonra da yakalandılar.» Denildi ki: Murad, aleyhlerine hüccetin ikame edilmesi ve mazeretlerinin ortadan kaldırılması için onlara bu kapıların açılmasıdır. Zahir olan, { فَتَحْنا } fiilinin 'lemmâ'nın cevabı olduğudur; zira ister harf ister isim olduğu söylensin, 'lemmâ'da şart manası vardır.
واستشكل ذلك بأنه لا يظهر وجه سببية النسيان لفتح أبواب الخير. وأجيب بأن النسيان سبب للاستدراج المتوقف على فتح أبواب الخير، وسببية شيء لآخر تستلزم سببيته لما يتوقف عليه. ويقال: إن الجواب ما ذكر باعتبار ماله ومحصله وهو ألزمناهم الحجة ونحوه وتسببه عنه ظاهر، وقيل: إنه مسبب عنه باعتبار غايته وهو أخذهم بغتة. وقرأ أبو جعفر وابن عامر «فتّحنا» بالتشديد للتكثير حَتَّى إِذا فَرِحُوا فرح بطر بِما أُوتُوا من النعم ولم يقوموا بحق المنعم جل شأنه أَخَذْناهُمْ عاقبناهم وأنزلنا بهم العذاب بَغْتَةً أي فجأة ليكون أشد عليهم وأفظع هولا، وهي نصب على الحالية من الفاعل أو المفعول أي مباغتين أو مبغوتين أو على المصدرية أي بغتناهم بغتة فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ أي آيسون من النجاة والرحمة كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وقال البلخي: أذلة خاضعون، وعن السدي الإبلاس تغير الوجه.
Buna karşı; unutmanın hayır kapılarının açılmasına nasıl sebep olduğunun açık olmadığı ileri sürülerek müşkil çıkarılmıştır. Şöyle cevap verilmiştir: Unutmak, hayır kapılarının açılmasına bağlı olan istidrâcın sebebidir; bir şeyin başka bir şeye sebep olması ise onun bağlı olduğu şeye de sebep olmasını gerektirir. Denilir ki: Cevap, akıbeti ve neticesi itibariyle zikredilen şeydir; o da aleyhlerine hücceti ikame etmemiz ve benzeri şeylerdir ki bunun ondan kaynaklanması zahirdir. Gayesi itibariyle ondan müsebbeb olduğu da söylenmiştir ki o da onları ansızın yakalamaktır. Ebû Ca'fer ve İbn Âmir çokluk bildirmek üzere şeddeli olarak «fettahnâ» şeklinde okumuşlardır. { حَتَّى إِذا فَرِحُوا } “Nihayet şımardıkları zaman”; şımarıp azgınlaşarak sevindiklerinde, { بِما أُوتُوا } “kendilerine verilen şeylerle”; verilen nimetlerle sevinip Nimet Sahibi'nin جل شأنه hakkını yerine getirmediklerinde, { أَخَذْناهُمْ } “onları yakaladık”; onları cezalandırdık ve üzerlerine azabı indirdik, { بَغْتَةً } “ansızın”; üzerlerine daha şiddetli ve dehşeti daha korkunç olsun diye apansızın yakaladık. Bu lafız failden veya mefulden hal olarak mansubdur; yani 'ansızın baskın yapanlar' yahut 'ansızın yakalananlar olarak' demektir; yahut meful-i mutlak olarak mansubdur, yani 'onları ansızın bir yakalayışla yakaladık' takdirindedir. { فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar bütün ümitlerini kaybetmişlerdir”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiği üzere kurtuluştan ve rahmetten ümit kesmiş kimselerdir. Belhî: 'Zelil ve boyun eğmiş kimselerdir' demiştir. Süddî'den ise 'iblâs'ın yüzün değişmesi olduğu nakledilmiştir.
ومنه سمي إبليس لأن الله تعالى نكس وجهه وغيره، وعن مجاهد هو بمعنى الاكتئاب.
İblis de bundan dolayı isimlendirilmiştir; çünkü Allah Teâlâ onun yüzünü tepe taklak etmiş ve değiştirmiştir. Mücâhid'den ise kederlenmek ve çökmek manasında olduğu nakledilmiştir.
وفي الحواشي الشهابية للإبلاس ثلاثة معان في اللغة، الحزن، والحسرة، واليأس وهي معان متقاربة. وقال الراغب: هو الحزن المعترض من شدة اليأس، ولما كان المبلس كثيرا ما يلزم السكوت وينسى ما يعنيه قيل: أبلس فلان إذا سكت وإذا انقطعت حجته وإِذا هي الفجائية وهي ظرف مكان كما نص عليه أبو البقاء وعن جماعة أنها ظرف زمان، ومذهب الكوفيين أنها حرف وعلى القولين الأولين الناصب لها خبر المبتدأ أي أبلسوا في مكان إقامتهم أو في زمانها فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أي آخرهم كما قال غير واحد، وهو من دبره إذا تبعه فكأنه في دبره أي خلفه، ومنه إن من الناس من لا يأتي الصلاة إلا دبرا أي في آخر الوقت.
el-Havâşi'ş-Şihâbiyye'de lügatte iblâs için üç mana zikredilmiştir: Hüzün, hasret ve yeis (ümitsizlik); bunlar birbirine yakın manalardır. Râgıb şöyle demiştir: 'İblâs, şiddetli ümitsizlikten kaynaklanan hüzündür.' İblis olan (müblis) kimse çoğu zaman suskun kalıp kendisini ilgilendiren şeyleri unuttuğu için; 'Filanca sustuğunda ve hücceti kesildiğinde eblese denir.' { إِذا } ise sürpriz (fucâiyye) edatıdır; Ebu'l-Bekâ'nın açıkça belirttiği gibi mekân zarfıdır, bir cemaatten ise zaman zarfı olduğu nakledilmiştir. Kûfelilerin mezhebi ise onun harf olduğudur. İlk iki görüşe göre onu nasb eden mübtedanın haberidir; yani 'ikamet ettikleri mekânda veya zamanda ümitsizliğe düştüler' demektir. { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi”; birçok âlimin belirttiği gibi onların son ferdi de kesilip helak edildi demektir. Bu, birinin arkasından gittiğinde kullanılan 'deberahû' fiilindendir; sanki onun 'dübür'ünde yani arkasındadır. Nitekim 'İnsanlardan öylesi vardır ki namaza ancak arkadan gelir' yani vaktin sonunda gelir ifadesi de bundandır.
وقال الأصمعي: الدابر الأصل ومنه قطع الله دابره أي أصله وأيّا ما كان فالمراد أنهم استؤصلوا بالعذاب ولم يبق منهم أحد، ووضع الظاهر موضع الضمير للإشعار بعلة الحكم.
Asmaî şöyle demiştir: 'Dâbir, kök/asıl demektir; nitekim 'Allah onun kökünü kessin' yani aslını yok etsin denir.' Her iki durumda da murat; azap ile köklerinin kazındığı ve onlardan geriye hiçbir kimsenin kalmadığıdır. Hükmün illetini hissettirmek üzere zamir yerine zahir isim getirilmiştir.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ على ما جرى عليهم من النكال والإهلاك فإن إهلاك الكفار والعصاة من حيث إنه تخليص لأهل الأرض من شؤم عقائدهم الفاسدة وأعمالهم الخبيثة نعمة جليلة يحق أن يحمد عليها فهذا منه تعالى تعليم للعباد أن يحمدوه على مثل ذلك، واختار الطبرسي أنه حمد منه عز اسمه لنفسه على ذلك الفعل قُلْ يا محمد على سبيل التبكيت والإلزام أيضا أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ أي أصمكم وأعماكم فأخذهما مجاز عما ذكر لأنه لازم له، والاستدلال بالآية على بقاء العرض زمانين محل نظر.
{ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun”; başlarına gelen bu ibret verici ceza ve helakten ötürü [hamdolsun]. Zira kâfirlerin ve isyankârların helak edilmesi, yeryüzü halkını onların fasit inançlarının ve kötü amellerinin uğursuzluğundan kurtarma olması bakımından, üzerine hamdedilmeye layık pek yüce bir nimettir. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ tarafından kullarına böylesi bir durum üzerine O'na hamdetmelerini öğretmektir. Tabersî ise bunun, şânı yüce olanın bu fiilinden ötürü bizzat kendi zatına hamdetmesi olduğu görüşünü tercih etmiştir. { قُلْ } “De ki:”; ey Muhammed, yine susturma ve bağlayıcı delil getirme yoluyla [de ki]: { أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ } “Söyleyin bana! Eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alıverse”; yani sizi sağır ve kör etse [ne yaparsınız?]. Bu ikisinin alınması, zikredilen durumun lazımı olduğu için ondan mecazdır. Bu ayetle arazın iki zamanda baki kalacağına dair istidlalde bulunmak ise tartışmalıdır.
وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ بأن غطى عليها بما لا يبقى لكم معه عقل وفهم أصلا. وقيل: يجوز أن يكون الختم عطفا تفسيريا للأخذ فإن البصر والسمع طريقان للقلب منهما يرد ما يرده من المدركات فأخذهما سد لبابه بالكلية وهو السر في تقديم أخذهما على الختم عليها. واعترض بأن من المدركات ما لا يتوقف على السمع والبصر، ولهذا قال غير واحد بوجوب الإيمان بالله تعالى على من ولد أعمى أصم وبلغ سن التكليف، وقيل في التقديم: إنه من باب تقديم ما يتعلق بالظاهر على ما يتعلق بالباطن. ووجه تقديم السمع وافراده قد تقدمت الإشارة إليه مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ أي بذلك على أن الضمير مستعار لاسم الإشارة المفرد لأنه الذي كثر في الاستعمال التعبير به عن أشياء عدة وأما الضمير المفرد فقد قيل فيه ذلك. ونقل عن الزجاج أن الضمير راجع إلى المأخوذ والمختوم عليه في ضمن ما مر أي المسلوب منكم أو راجع إلى السمع وما بعده داخل معه في القصد ولا يخفى بعده.
{ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ } “ve kalplerinizi mühürlese”; üzerlerini örtüp sizde hiçbir akıl ve anlayış bırakmasa [ne yaparsınız?]. Denildi ki: Kalbin mühürlenmesi, almanın tefsirî bir atfı olabilir; zira göz ve kulak kalbe giden iki yoldur, idrak edilen şeylerden kalbe ulaşanlar bu ikisinden gelir; binâenaleyh bu ikisinin alınması kalbin kapısının tamamen kapatılmasıdır. Bunların alınmasının kalplerin mühürlenmesinden önce zikredilmesindeki sır da budur. Buna; idrak edilen şeylerden bazısının işitmeye ve görmeye bağlı olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim birçok âlim, kör ve sağır olarak doğup teklif çağına ulaşan kimseye de Allah Teâlâ'ya imanın vacip olduğunu söylemiştir. Öne geçirilme hususunda; bunun zahirle ilgili olanı batınla ilgili olana takdim etme kabilinden olduğu söylenmiştir. İşitmenin öne geçirilmesi ve müfred olarak zikredilmesinin hikmetine ise daha önce işaret edilmişti. { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ } “Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?”; yani 'bununla' demektir; zamir, müfred işaret isminin yerine müsteâr kılınmıştır, zira birden fazla şeyden müfred olarak bahsetmek kullanımda çokça yaygındır; müfred zamir hakkında da bu söylenmiştir. Zeccâc'dan nakledildiğine göre zamir, geçen ifadeler zımnında alınan ve üzerine mühür vurulan şeylere —yani sizden çekilip alınan şeylere— racidir; yahut işitmeye racidir, sonrakiler de kastedilen manaya dâhildir; fakat bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.
وجوز أن يكون راجعا إلى أحد هذه المذكورات، ومَنْ مبتدأ وإِلهٌ خبره وغَيْرُ صفة للخبر ويَأْتِيكُمْ صفة أخرى، والجملة- كما قال غير واحد- متعلق الرؤية ومناط الاستخبار أي أخبروني أن سلب الله تعالى مشاعركم من إله غيره سبحانه يأتيكم به وترك كاف الخطاب هنا قيل: لأن التخويف فيه أخف مما تقدم ومما يأتي.
Bu zikredilenlerden birine raci olması da caiz görülmüştür. { مَنْ } mübteda, { إِلهٌ } onun haberi, { غَيْرُ } haberin sıfatı, { يَأْتِيكُمْ } ise diğer sıfatıdır. Pek çok âlimin belirttiği üzere bu cümle rü'yetin taalluk ettiği yer ve istihbarın odak noktasıdır; yani 'Bana haber verin: Şayet Allah Teâlâ duyularınızı çekip alsa, şânı yüce olan O'ndan başka onu size getirecek bir ilah var mıdır?' demektir. Burada hitap kâfının terk edilmesinin sebebi olarak denildi ki: Bundaki korkutma, öncekilerden ve sonrakilerden daha hafiftir.
وقيل: اكتفاء بالسابق واللاحق لتوسط هذا الخطاب بينهما، وقيل: لما كان هذا العذاب مما لا يبقى القوم معه أهلا للخطاب حذفت كافه إيماء لذلك ورعاية لمناسبة خفية انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ أي نكررها على أنحاء مختلفة، ومنه تصريف الرياح. والمراد من الآيات- على ما روي عن الكلبي- الآيات القرآنية وهل هي على الإطلاق أو ما ذكر من أول السورة إلى هنا أو ما ذكر قبل هذا أقوال أقربها عندي الأقرب وفيها الدال على وجود الصانع وتوحيده وما فيه الترغيب والترهيب والتنبيه والتذكير. وهذا تعجيب لرسول الله ﷺ. وقيل: لمن يصلح للخطاب من عدم تأثرهم بما مر من الآيات الباهرات.
Bu hitabın iki hitap arasında yer alması sebebiyle önceki ve sonrakiyle yetinildiği de söylenmiştir. Denildi ki: Bu azap, kavmin artık hitaba ehil kalmayacağı bir azap olduğu için buna işaret etmek ve gizli bir münasebeti gözetmek üzere onun kâfı hazfedilmiştir. { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!”; yani çeşitli şekillerde tekrar tekrar beyan ediyoruz, nitekim 'tasrîfü'r-riyâh' (rüzgârların evrilip çevrilmesi) de bundandır. Kelbî'den rivayet edildiğine göre ayetlerden murat Kur'ân ayetleridir; bunların mutlak mı olduğu, surenin başından buraya kadar zikredilenler mi yoksa bundan hemen önce zikredilenler mi olduğu hususunda görüşler vardır; bana göre en yakın olanı en yakın olanıdır. Bunların içinde Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına ve birliğine delalet eden, rağbet ettirme, sakındırma, uyarma ve hatırlatma ihtiva eden ayetler vardır. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hayrete sevk etmektir. Hitaba ehil olan kimseleri, geçen apaçık ayetlerden etkilenmemelerinden ötürü hayrete sevk etmek olduğu da söylenmiştir.
ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ أي يعرضون عن ذلك: وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنشد لهذا المعنى قول أبي سفيان بن الحارث:
{ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } “Sonra da onlar yüz çeviriyorlar”; yani bundan yüz çevirip uzaklaşıyorlar. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bu mana için Ebû Süfyân b. el-Hâris'in şu beytini inşad ettiği nakledilmiştir:
عجبت لحكم الله فينا وقد بدا ... له صدفنا عن كل حق منزل
«Hakkımızdaki Allah'ın hükmüne şaştım; oysa O'na indirilmiş her haktan yüz çevirişimiz aşikâr olmuştu.»
وذكر بعضهم أنه يقال: صدف عن الشيء صدوفا إذا مال عنه. وأصله من الصدف الجانب والناحية ومثله الصدفة وتطلق على كل بناء مرتفع.
Bazıları şöyle zikretmiştir: Bir şeyden meyledip uzaklaştığında 'sadafe ani'ş-şey'i sadûfen' denir. Aslı ise taraf ve yan anlamına gelen 'sadaf' kelimesindendir; 'sadafe' de bunun gibidir ve her yüksek binaya da ıtlak olunur.
وجاء في الخبر أنه ﷺ مر بصدف مائل فأسرع.
Rivayette geldiğine göre [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem eğrilmiş yüksek bir duvarın (sadaf) yanından geçmiş ve hızlanmıştır.
والجملة عطف على «نصرف» داخل معه في حكمه وهو العمدة في التعجيب. وثُمَّ للاستبعاد أي أنهم بعد ذلك التصريف الموجب للإقبال والإيمان يدبرون ويكفرون قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ تبكيت آخر لهم بإلجائهم إلى الاعتراف باختصاص العذاب بهم إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أي العاجل الخاص بكم كما أتى أضرابكم من الأمم قبلكم بَغْتَةً أي فجأة من غير ظهور أمارة وشعور. ولتضمنها بهذا الاعتبار ما في الخفية من عدم الشعور صح مقابلتها بقوله سبحانه: أَوْ جَهْرَةً وبدأ بها لأنها أردع من الجهرة. وإنما لم يقل: خفية لأن الإخفاء لا يناسب شأنه تعالى.
Bu cümle { نُصَرِّفُ } fiiline matuftur ve onunla birlikte hükmüne dâhildir; taaccübün (hayrete sevk etmenin) asıl dayanağı da budur. { ثُمَّ } ise istib'âd (uzak görme) içindir; yani yönelmeyi ve imanı gerektiren o türlü türlü açıklamalardan sonra onlar arkalarını dönüp küfre sapmaktadırlar. { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ } “De ki: Söyleyin bana!”; azabın kendilerine has olduğunu itiraf etmeye mecbur bırakmak suretiyle onlara yönelik bir başka susturmadır. { إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ } “Eğer size Allah'ın azabı gelse”; yani sizden önceki benzeriniz ümmetlere geldiği gibi size has peşin azap gelse, { بَغْتَةً } “ansızın”; yani hiçbir alamet belirmeksizin ve farkına varmaksızın apansızın gelse [ne yaparsınız?]. Bu itibarla 'bağteten' kelimesi farkında olmama bakımından gizlilik manasını ihtiva ettiği için, şânı yüce olanın: { أَوْ جَهْرَةً } “yahut açıkça” kavliyle mukabele edilmesi sahih olmuştur. Açıkça gelmekten daha caydırıcı olduğu için önce onunla başlanmıştır. 'Hufyeten' (gizlice) demeyişinin sebebi ise gizlemenin O'nun Teâlâ şânına uygun düşmemesidir.
وزعم بعضهم أن البغتة استعارة للخفية بقرينة مقابلتها بالجهرة وأنها مكنية من غير تخييلية. ولا يخفى أنه على ما فيه تعسف لا حاجة إليه فإن المقابلة بين الشيء والقريب من مقابله كثيرة في الفصيح. ومنه
Bazıları, { جَهْرَةً } (açıkça) ile mukabele edilmesinden hareketle { بَغْتَةً } (ansızın) kelimesinin { خُفْيَةً } (gizlice) manasına istiare olduğunu ve bunun tahyiliyye içermeyen bir mekniyye olduğunu iddia etmiştir. Fakat bunda gereksiz bir zorlama (taassuf) olduğu gizli değildir; zira fasih kelamda bir şey ile onun zıddına yakın olan bir kavram arasında mukabele yapılması çokça görülür. Nitekim
قوله ﷺ «بشروا ولا تنفروا» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Müjdeleyin, nefret ettirmeyin» hadisi de bundandır.
وعن الحسن أن البغتة أن يأتيهم ليلا. والجهرة أن يأتيهم نهارا. وقرىء «بغتة أو جهرة» بفتح الغين والهاء على أنهما مصدران كالغلبة أي إتيانا بغتة أو إتيانا جهرة. وفي المحتسب لابن جني أن مذهب أصحابنا في كل حرف حلق ساكن بعد فتح لا يحرك إلا على أنه لغة فيه كالنهر والنهر والشعر والشعر والحلب والحلب والطرد والطرد.
Hasan[-ı Basrî]'den nakledildiğine göre { بَغْتَةً }, onlara geceleyin gelmesi; { جَهْرَةً } ise onlara gündüzün gelmesidir. [Bir kıraatte] her ikisi de { الغَلَبَة } gibi mastar kabul edilerek gayn ve he harflerinin fethasıyla «بَغَتَةً أَوْ جَهَرَةً» şeklinde, yani 'ansızın bir gelişle yahut açıkça bir gelişle' manasında okunmuştur. İbn Cinnî'nin el-Muhteseb adlı eserinde belirtildiğine göre bizim [Basralı] âlimlerimizin mezhebi; fethadan sonra gelen her sakin boğaz harfinin, ancak نهر / نَهَر, شعر / شَعَر, حلب / حَلَب ve طرد / طَرَد kelimelerinde olduğu gibi dildeki bir lehçe olması durumu müstesna, harekelendirilemeyeceği yönündedir.
ومذهب الكوفيين أنه يجوز تحريك الثاني لكونه حرفا حلقيا قياسا مطردا كالبحر والبحر، وما أرى الحق إلا معهم، وكذا سمعت من عامه عقيل. وسمعت الشجري يقول: أنا محموم بفتح الحاء. وليس في كلام العرب مفعول بفتح الفاء. وقالوا: اللحم يريد اللحم. وسمعته يقول تغدوا بمعنى تغدوا. وليس في كلامهم مفعل بفتح الفاء وقالوا: سار نحوه بفتح الحاء ولو كانت الحركة أصلية ما صحت اللام أصلا اه. وهي- كما قال الشهاب- فائدة ينبغي حفظها.
Kûfelilerin mezhebi ise بحر / بَحَر kelimelerinde olduğu gibi, boğaz harfi olması sebebiyle ikinci harfin harekelenmesinin kıyas-ı muttarid (kurallı bir kıyas) olarak caiz olduğu yönündedir. Ben de hakkın ancak onlarla beraber olduğunu görmekteyim. Nitekim Ukayl kabilesinin avamından da böyle işittim. eş-Şecerî'nin ha harfinin fethasıyla: «أنا مَحَموم» (Ben hummalıyım) dediğini işittim. Oysa Arapların kelamında fa'sının (ilk harfinin) fethasıyla 'mef'ûl' kalıbı yoktur. Yine onlar { اللَّحْم } kelimesini kastederek «اللَّحَم» demişlerdir. Ve onun { تَغَدَّوْا } anlamında «تَغَدَوُوا» dediğini işittim; oysa onların kelamında fa'nın fethasıyla 'muf'al' kalıbı yoktur. Yine ha harfinin fethasıyla «سار نَحَوَه» demişlerdir. Şayet hareke asıl olsaydı lam asla sahih olmazdı (illet harfi düşerdi). [İbn Cinnî'nin sözü] burada bitti. Şihâb'ın da dediği gibi bu, ezberlenmesi gereken [kıymetli] bir faydadır.
وقرىء «بغتة وجهرة» بالواو الواصلة.
Bağlaç olan vav ile «بَغْتَةً وَجَهْرَةً» şeklinde de okunmuştur.
هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ أي إلا أنتم. ووضع الظاهر موضع ضميرهم تسجيلا عليهم بالظلم وإيذانا بأن مناط إهلاكهم ظلمهم ووضعهم الكفر موضع الإيمان والإعراض موضع الإقبال. وهذا- كما قال الجماعة- متعلق
{ هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } “Zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?”; yani sizden başkası mı [helak edilir?] Onların aleyhine zulmü tescil etmek ve helak edilmelerinin dayanağının bizzat zulümleri, imanın yerine küfrü ve yönelmenin yerine yüz çevirmeyi koymaları olduğunu bildirmek amacıyla zamirleri yerine zahir isim getirilmiştir. Bu [cümle] -cemaatin de ifade ettiği gibi- istihbarın (haber istemenin) müteallakıdır (bağlantılı olduğu yerdir).
الاستخبار والاستفهام للتقرير أي قل تقريرا لهم باختصاص الهلاك بهم أخبروني إن أتاكم عذابه جل شأنه حسبما تستحقونه هل يهلك بذلك العذاب إلا أنتم أي هل يهلك غيركم ممن لا يستحقه، وقيل: المراد بالقوم الظالمين الجنس وهم داخلون فيه دخولا أوليا. واعترض بأنه يأباه تخصيص الإتيان بهم، وقيل: الاستفهام بمعنى النفي لأن الاستثناء مفرغ والأصل فيه النفي، ومتعلق الاستخبار حينئذ محذوف كأنه قيل: أخبروني إن أتاكم عذابه ﷿ بغتة أو جهرة ماذا يكون الحال. ثم قيل: بيانا لذلك ما يهلك إلا القوم الظالمون أي ما يهلك بذلك العذاب الخاص بكم إلا أنتم.
İstifham ise takrir içindir. Yani: Helakin kendilerine has olduğunu onlara ikrar ettirmek üzere de ki: 'Bana haber verin; eğer şânı yüce olanın azabı hak ettiğiniz üzere size gelse, o azapla sizden başkası mı helak edilir?' Yani onu hak etmeyen başkaları helak edilir mi? 'Zalimler topluluğu'ndan kastın genel cins olduğu ve onların da buna öncelikli olarak dâhil oldukları söylenmiştir. Fakat azabın gelişinin bizzat onlara tahsis edilmiş olmasının buna mani olduğu ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Bir diğer görüşe göre istifham nefy (olumsuzluk) anlamındadır; zira istisna-i müferrağdır ve onda asıl olan nefydir. Bu takdirde istihbarın müteallakı mahzuftur; sanki şöyle denilmiştir: 'Bana haber verin; eğer azîz ve celîl olan [Allah]'ın azabı size ansızın veya açıkça gelse, durum ne olur?' Sonra da bunu açıklamak üzere: 'Zalimler topluluğundan başkası helak olmaz', yani 'Size mahsus olan o azapla sizden başkası helak edilmez' denilmiştir.
وقيد الطبرسي وغيره الهلاك بهلاك التعذيب والسخط توجيها للحصر إذ قد يهلك غير الظالم لكن ذلك رحمة منه تعالى به ليجزيه الجزاء الأوفى على ابتلائه، ولعله اشتغال بما لا يعني. وقرىء «يهلك» بفتح الياء.
et-Tabresî ve başkaları, hasrı (sınırlandırmayı) temellendirmek amacıyla helaki, azap ve gazap helakiyle kayıtlamışlardır; zira zalim olmayan kimse de helak olabilir, fakat bu, imtihanına karşılık onu en kâmil mükafatla ödüllendirmesi için Allah Teâlâ'dan ona bir rahmettir. Ancak bu [kayıtlama], belki de gereksiz bir meşguliyettir. [Bir kıraatte] ye harfinin fethasıyla «يَهْلِكُ» şeklinde [malûm olarak] da okunmuştur.
وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إلى الأمم إِلَّا مُبَشِّرِينَ من أطاع منهم بالثواب وَمُنْذِرِينَ من عصى منهم بالعذاب، واقتصر بعضهم على الجنة والنار لأنهما أعظم ما يبشر به وينذر به، والمتعاطفان منصوبان على أنهما حالان مقدرتان مفيدتان للتعليل. وصيغة المضارع للإيذان بأن ذلك أمر مستمر جرت عليه العادة الإلهية، والآية مرتبطة بقوله سبحانه: وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ [يونس: ٢٠] أي ما نرسل المرسلين إلا لأجل أن يبشروا قومهم بالثواب على الطاعة وينذروهم بالعذاب على المعصية ولم نرسلهم ليقترح عليهم ويسخر بهم فَمَنْ آمَنَ بما يجب الإيمان به وَأَصْلَحَ ما يجب إصلاحه والإتيان به على وفق الشريعة، والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها ومن موصولة ولشبه الموصول بالشرط دخلت الفاء في قوله سبحانه: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ من العذاب الذي أنذر الرسل به وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ لفوات الثواب الذي بشروا به، وقد تقدم الكلام في هذه الآية غير مرة، وجمع الضمائر الثلاثة الراجعة إلى من باعتبار معناها كما أن إفراد الضميرين السابقين باعتبار لفظها.
{ وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ } ümmetlere elçileri göndermeyiz, { إِلَّا مُبَشِّرِينَ } “ancak müjdeleyiciler olarak” içlerinden itaat edenleri sevapla [müjdelemek], { وَمُنْذِرِينَ } “ve uyarıcılar olarak” içlerinden isyan edenleri azapla [uyarmak üzere göndeririz]. Bazıları [müjde ve uyarıyı] cennet ve cehennem ile sınırlandırmışlardır; zira bunlar müjdelenen ve korkutulan şeylerin en büyüğüdür. Birbirine matuf olan bu iki kelime, illet bildiren mukadder haller olarak mansubdur. Muzari sığası, bunun ilahî âdetin üzerinde cereyan ettiği süreklilik arz eden bir durum olduğunu bildirmek içindir. Ayet, şânı yüce olanın: { وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [Yûnus: 20] kavliyle irtibatlıdır; yani Biz resulleri ancak kavimlerini itaate karşılık sevapla müjdelesinler ve isyana karşılık azapla uyarsınlar diye göndeririz; onlara keyfi tekliflerde bulunsunlar ve onlarla alay etsinler diye göndermeyiz. { فَمَنْ آمَنَ } “Kim iman eder” inanılması gereken şeylere, { وَأَصْلَحَ } “ve [hâlini] düzeltirse” ıslah edilmesi gerekenleri düzeltir ve şeriata uygun amel getirirse; fa harfi kendisinden sonrasını öncesine tertip etmek içindir; 'men' ise mevsûledir ve mevsûlün şarta benzemesinden ötürü şânı yüce olanın şu kavline fa dâhil olmuştur: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “onlara hiçbir korku yoktur” resullerin uyardığı azaptan ötürü, { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlar mahzun da olmayacaklardır” [kendilerine] müjdelenen sevabı kaçırmaktan dolayı. Bu ayet hakkındaki kelam daha önce defalarca geçmişti. 'Men' kelimesine dönen üç zamirin cemi getirilmesi onun manası itibarıyladır; nitekim önceki iki zamirin müfred getirilmesi de onun lafzı itibarıyladır.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أي التي بلغتها الرسل عليهم الصلاة والسلام عند التبشير والإنذار، وقيل: المراد بها نبينا ﷺ ومعجزاته والأول هو الظاهر، والموصول مبتدأ وقوله تعالى: يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ خبره والجملة عطف على «من آمن» إلخ. والمراد بالعذاب العذاب الذي أنذروه عاجلا أو آجلا أو حقيقة العذاب وجنسه المنتظم لذلك انتظاما أوليا وفي جعله ماسا إيذان بتنزيله منزلة الحي الفاعل لما يريد ففيه استعارة مكنية على ما قيل. وجوز الطيبي أن يكون في المس استعارة تبعية من غير استعارة في العذاب، والظاهر أن ما ذكر مبني على أن المس من خواص الأحياء، وفي البحر أنه يشعر بالاختيار، ومنع ذلك بعضهم، وادعى عصام الملة أنه أشير بالمس إلى أن العذاب لا يأخذهم بحيث يعدمهم حتى يتخلصوا بالهلاك وله وجه بِما كانُوا يَفْسُقُونَ أي بسبب فسقهم.
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince”; yani müjdeleme ve uyarma esnasında resullerin aleyhimüssalâtü vesselâm tebliğ ettiği ayetleri [yalanlayanlara]. Bununla Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve onun mucizelerinin kastedildiği de söylenmiştir; ancak birincisi zahir olandır. İsmi mevsul mübtedadır, Teâlâ'nın: { يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ } “onlara azap dokunacaktır” kavli ise onun haberidir; cümle de «من آمن» ifadesine matuftur. Azaptan murat, kendisiyle uyarıldıkları peşin yahut gelecekteki azaptır ya da buna öncelikle şamil olan azabın bizzat hakikati ve cinsidir. Azabın dokunan (isabet eden) olarak nitelenmesinde, onun dilediğini yapan diri bir fail konumuna indirilmesi manası vardır ki denildiğine göre bunda bir istiâre-i mekniyye bulunmaktadır. et-Tîbî, azap kelimesinde istiâre olmaksızın 'mess' (dokunma) fiilinde bir istiâre-i tebeiyye olmasını da caiz görmüştür. Zahir olan şudur ki zikredilen husus, dokunmanın canlıların özelliklerinden olduğu esasına dayanır. el-Bahr'da bunun irade ve ihtiyar hissettirdiği belirtilmiştir. Bazıları buna karşı çıkmıştır. Isâmüddin ise dokunma (mess) ifadesiyle, azabın onları helak olarak kurtulabilecekleri şekilde tamamen yok etmeyeceğine işaret edildiğini ileri sürmüştür ki bu da tutarlı bir görüştür. { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “fasıklık etmelerinden ötürü”; yani yoldan çıkmaları sebebiyle.
نعم أخرج ابن جرير عن ابن زيد أن كل فسق في القرآن معناه الكذب، ولعله في حيز المنع وخروجهم المستمر عن حظيرة الإيمان والطاعة، وقد يقال: الفاسق لمن خرج عن التزام بعض الأحكام لكنه غير مناسب هاهنا.
Evet; İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre Kur'an'daki her fıskın manası yalandır; ancak bu görüş tartışmaya açıktır. [Fısk], onların iman ve itaat dairesinden sürekli olarak çıkıp gitmeleridir. Bazen bazı hükümlere bağlı kalmaktan çıkan kimseye de fasık denir; fakat bu mana burada uygun düşmemektedir.
قُلْ أيها الرسول البشير النذير للكفرة الذين يقترحون عليك ما يقترحون: لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ أي مقدوراته جمع خزينة أو خزانة وهي في الأصل ما يحفظ فيه الأشياء النفيسة تجوز فيها عما ذكر، وعلى ذلك الجبائي وغيره، ولم يقل: لا أقدر على ما يقدر عليه الله قيل: لأنه أبلغ لدلالته على أنه لقوة قدرته كأن مقدوراته مخزونة حاضرة عنده، وقيل: إن الخزائن مجاز عن المرزوقات من إطلاق المحل على الحال أو اللازم على الملزوم وقيل: الكلام على حذف مضاف أي خزائن رزق الله تعالى أو مقدوراته، والمعنى لا أدعي أن هاتيك الخزائن مفوضة
{ قُلْ } “De ki:” ey müjdeleyici ve uyarıcı elçi, sana akıllarına gelen teklifleri sunan o kâfirlere: { لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum”; yani O'nun kudretinin altındakiler [yanımdadır demiyorum]. 'Hazâin', hazîne veya hizâne kelimesinin çoğuludur ve aslen içinde değerli şeylerin saklandığı yerdir; zikredilen manada mecaz olarak kullanılmıştır. Cübbâî ve başkaları bu görüştedir. 'Allah'ın güç yetirdiği şeylere ben güç yetiremem' dememiştir; denildiğine göre böylesi daha beliğdir; çünkü O'nun kudretinin büyüklüğü sebebiyle sanki kudretinin taalluk ettiği şeyler O'nun nezdinde depolanmış ve hazır bulunuyormuş gibi bir delaleti vardır. Bir görüşe göre hazineler rızıklardan mecazdır; bu da mahallin hâle yahut lazımı melzuma ıtlakı kabilindendir. Bir diğer görüşe göre ise kelamda muzaf hazfi vardır; yani 'Allah Teâlâ'nın rızıklarının yahut مقدورات (kudretinin taalluk ettiği şeylerin) hazineleri' demektir. Mana şudur: 'Siz benden ayetlerin inmesini, azabın indirilmesini, dağların altına dönüştürülmesini yahut şânıma yakışmayan başka şeyleri teklif edesiniz diye,
إلي أتصرف فيها كيفما أشاء استقلالا أو استدعاء حتى تقترحوا علي تنزل الآيات أو إنزال العذاب أو قلب الجبال ذهبا أو غير ذلك مما لا يليق بشأني.
o hazinelerin bana havale edildiğini ve onlarda müstakil olarak yahut talep yoluyla dilediğim gibi tasarruf edeceğimi iddia etmiyorum.'
وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ عطف على محل عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ فهو مقول أَقُولُ أيضا، ونظر فيه الحلبي من حيث إنه يؤدي إلى أن يصير التقدير ولا أقول لكم لا أعلم الغيب وليس بصحيح. وأجيب بأن التقدير ولا أقول لكم أعلم الغيب بإضمار القول بين لا وأعلم لا بين الواو وَلا، وقيل: لا في- لا أعلم- مزيدة مؤكدة للنفي.
{ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem”; { عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } ifadesinin mahalline matuftur; dolayısıyla o da { أَقُولُ } fiilinin makûlüdür (sözün içeriğidir). el-Halebî, bu durumun takdirin 'Size gaybı bilmediğimi de söylemiyorum' şekline dönüşmesine yol açacağı ve bunun da sahih olmadığı gerekçesiyle bu görüşü tenkit etmiştir. Buna cevaben şöyle denilmiştir: Takdir, vav ile { لا } arasına değil, { لا } ile { أَعْلَمُ } arasına bir kavil gizlenerek 'Size gaybı bildiğimi söylüyor da değilim' şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise { لا أَعْلَمُ } ifadesindeki 'lâ', nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek için ziyade kılınmıştır.
وقال أبو حيان: الظاهر أنه عطف على لا أَقُولُ لا معمول له فهو أمران يخبر عن نفسه بهذه الجمل فهي معمولة للأمر الذي هو قُلْ، وتعقب بأنه لا فائدة في الإخبار بأني لا أعلم الغيب وإنما الفائدة في الإخبار بأني لا أقول ذلك ليكون نفيا لادعاء الأمرين اللذين هما من خواص الإلهية ليكون المعنى إني لا أدعي الإلهية.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, bunun { لا أَقُولُ } ifadesine matuf olmasıdır, onun mamulü değildir; bu durumda o, kendisi hakkında bu cümlelerle haber verdiği iki husustur ve her ikisi de { قُلْ } emrinin mamulüdür. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: 'Ben gaybı bilmem' diye haber vermekte bir fayda yoktur; asıl fayda, uluhiyetin özelliklerinden olan bu iki hususun iddiasını nefyetmek ve böylece mananın 'Ben ilahlık iddia etmiyorum' olması için 'Ben bunu söylemiyorum' şeklinde haber vermektedir.
وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ ولا أدعي الملكية، ويكون تكرير لا أَقُولُ إشارة إلى هذا المعنى. وقال بعض المحققين: إن مفهومي عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ. وإِنِّي مَلَكٌ لما كان حالهما معلوما عند الناس لم يكن حاجة إلى نفيهما وإنما الحاجة إلى نفي ادعائهما تبريا عن دعوى الباطل، ومفهوم إني لا أعلم الغيب لما لم يكن معلوما احتيج هنا إلى نفيه فدعوى أنه لا فائدة في الاخبار بذلك منظور فيها. والذي اختاره مولانا شيخ الإسلام القول الأول وأن المعنى ولا أدعي أيضا أني أعلم الغيب من أفعاله ﷿ حتى تسألوني عن وقت الساعة أو وقت إنزال العذاب أو نحوهما.
{ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “Size ben bir meleğim de demiyorum”; melek olduğumu da iddia etmiyorum. { لا أَقُولُ } ifadesinin tekrar edilmesi de bu manaya işarettir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: { عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } ve { إِنِّي مَلَكٌ } mefhumlarının durumu insanlar nezdinde bilindiğinden, bizzat kendilerini nefyetmeye ihtiyaç yoktu; aksine batıl bir iddiadan berî olmak adına bunları iddia etmeyi nefyetmeye ihtiyaç vardı. 'Ben gaybı bilmem' mefhumu ise bilinmediği için burada bizzat kendisini nefyetmeye ihtiyaç duyulmuştur; binaenaleyh bunun haber verilmesinde fayda olmadığı iddiası tartışmalıdır. Efendimiz Şeyhülislam'ın tercih ettiği ise birinci görüştür; yani mana şudur: 'Siz benden kıyametin vaktini yahut azabın iniş vaktini veya benzeri şeyleri sorasınız diye, O'nun azze ve celle fiillerinden gayb olanı bildiğimi de iddia etmiyorum.'
وخص ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الغيب بعاقبة ما يصيرون إليه أي لا أدعي ذلك ولا أدعي أيضا الملكية حتى تكلفوني من الأفاعيل الخارقة للعادات ما لا يطيقه البشر من الرقي في السماء ونحوه أو تعدوا عدم اتصافي بصفاتهم قادحا في أمري كما ينبىء عنه قولهم: مالِ هذَا الرَّسُولِ [الفرقان: ٧] يأكل الطعام ويمشي في الأسواق وليس في الآية على هذا دليل على تفضيل الملائكة على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فيما هو محل النزاع كما زعم الجبائي لأنها إنما وردت ردا على الكفار في قولهم مالِ هذَا الرَّسُولِ إلخ وتكليفهم له عليهم الصلاة والسلام بنحو الرقي في السماء. ونحن لا ندعي تميز الأنبياء على الملائكة عليهم الصلاة والسلام في عدم الأكل مثلا والقدرة على الأفاعيل الخارقة كالرقي ونحوه ولا مساواتهم لهم في ذلك بل كون الملائكة متميزين عليهم عليهم الصلاة والسلام في ذلك مما أجمع عليه الموافق والمخالف ولا يوجب ذلك اتفاقا على أن الملائكة أفضل منهم بالمعنى المتنازع فيه وإلا لكان كثير من الحيوانات أفضل من الإنسان ولا يدعي ذلك إلا جماد.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ gaybı, onların varacağı akıbet ile sınırlandırmıştır; yani: 'Bunu iddia etmediğim gibi, göğe yükselmek ve benzeri beşerin güç yetiremeyeceği harikulade fiillerle beni mükellef tutasınız yahut onların nitelikleriyle nitelenmemiş olmamı -müşriklerin: { مالِ هذَا الرَّسُولِ } [el-Furkân: 7] “Bu ne biçim peygamber; yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor” sözlerinin hissettirdiği gibi- davamda bir kusur sayasınız diye melek olduğumu da iddia etmiyorum.' Bu duruma göre ayette, Cübbâî'nin iddia ettiği gibi ihtilaf konusu olan hususta meleklerin peygamberlerden aleyhimüssalâtü vesselâm üstün olduğuna dair bir delil yoktur; zira bu ayet kâfirlerin «مال هذا الرسول» vb. sözlerine ve peygamberi aleyhisselâm göğe yükselmek gibi şeylerle mükellef kılmalarına bir red olarak inmiştir. Biz, peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm mesela yemek yememe ve göğe yükselme gibi harikulade fiillere güç yetirme hususunda meleklerden üstün olduğunu iddia etmediğimiz gibi bu hususlarda onlara eşit olduklarını da iddia etmiyoruz; bilakis bu konularda meleklerin peygamberlerden aleyhimüssalâtü vesselâm farklı/üstün kılındığı hususu muvafık ve muhalifin üzerinde icma ettiği bir meseledir. Bu durum ise meleklerin, üzerinde ihtilaf edilen manada peygamberlerden daha faziletli olduğunu ittifakla gerektirmez; aksi takdirde birçok hayvanın insandan daha faziletli olması gerekirdi ki bunu da ancak bir cansız varlık (akılsız) iddia eder.
وهذا الجواب أظهر مما نقل عن القاضي زكريا من أن هذا القول منه ﷺ من باب التواضع وإظهار العبودية نظير
Bu cevap, Kadı Zekeriyyâ'dan nakledilen ve [Hz. Peygamber]'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözünün tevazu ve kulluk izharı kabilinden olup,
قوله ﵊: «لا تفضلوني على ابن متى»
onun aleyhisselâm: «Beni İbn Mettâ'ya üstün tutmayınız» sözüne benzediği şeklindeki görüşten
في رأي بل هو ليس بشيء كما لا يخفى. وقيل: إن الأفضلية مبنية على زعم المخاطبين وهو من ضيق العطن، وقيل: حيث كان معنى الآية لا أدعي الألوهية ولا الملكية لا يكون فيها ترق من الأدنى إلى الأعلى بل هي حينئذ ظاهرة في التدلي، وبذلك تهدم قاعدة استدلال الزمخشري في قوله تعالى: نْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ
bize göre daha açıktır; bilakis [Kadı'nın sözü] gizli olmadığı üzere kayda değer bir şey değildir. Bir diğer görüşe göre üstünlük muhatapların zannına bina edilmiştir ki bu da dar bir bakış açısıdır. Yine denilmiştir ki: Ayetin manası 'Ne uluhiyet iddia ediyorum ne de melek olmayı' şeklinde olunca, burada aşağıdan yukarıya doğru bir terakki (yükselme) olmaz, bilakis bu durumda tedelli (yukarıdan aşağıya iniş) zahirdir; bununla da Zemahşerî'nin, Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ }
[النساء: ١٧٢] على تفضيل الملك على البشر إذ لا يتصور الترقي من الألوهية إلى ما هو أعلا منها إذ لا أعلا ليترقى إليه. وتعقب بأنه لا هدم لها مع إعادة لا أَقُولُ الذي جعله أمرا مستقلا كالإضراب إذ المعنى لا أدعي الألوهية بل ولا الملكية، ولذا كرر لا أقول.
“Ne Mesih Allah'a kul olmaktan çekinir ne de mukarreb melekler” [en-Nisâ: 172] kavlinden meleğin beşere üstünlüğüne dair çıkardığı istidlal kaidesi yıkılmış olur; zira uluhiyetten daha üstün bir makam tasavvur edilemeyeceğinden oraya terakki mümkün değildir, çünkü yükselinecek daha üst bir makam yoktur. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: İdrâb (vazgeçiş) gibi müstakil bir emir kılınan { لا أَقُولُ } ifadesinin tekrarlanmasıyla o kaide yıkılmaz; zira mana şudur: 'Ben uluhiyet iddia etmiyorum, hatta melek olmayı bile iddia etmiyorum.' İşte bu yüzden 'lâ ekûlü' tekrarlanmıştır.
وقال بعضهم في التفرقة بين المقامين: إن مقام نفي الاستنكاف ينبغي فيه أن يكون المتأخر أعلا لئلا يلغو ذكره، ومقام نفي الادعاء بالعكس فإن من لا يتجاسر على دعوى الملكية أولى أن لا يتجاسر على دعوى الألوهية الأشد
Bazıları iki makam arasındaki fark hakkında şöyle demiştir: Çekinmeyi (istinkâfı) nefyetme makamında, zikri lağv olmasın diye sonra gelenin daha üstün olması gerekir. İddiayı nefyetme makamı ise bunun tam tersinedir; zira melek olma iddiasına cüret edemeyen kimsenin, akıldan daha da uzak olan
استبعادا، نعم في كون المراد من الأول نفي دعوى الألوهية والتبري منها نظر وإلا لقيل لا أقول لكم إني إله كما قيل وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ وأيضا في الكناية عن الألوهية بعندي خزائن الله ما لا يخفى من البشاعة، وإضافة الخزائن إليه تعالى منافية لها. ودفع المنافاة بأن دعوى الألوهية ليس دعوى أن يكون هو الله تعالى بل أن يكون شريكا له عز اسمه في الألوهية فيه نظر لأن إضافة الخزائن إليه تعالى اختصاصية فتنافي الشركة اللهم إلا أن يكون خزائن مثل خزائن أو تنسب إليه وهو كما ترى. ومن هنا قال شيخ الإسلام: إن جعل ذلك تبريا عن دعوى الألوهية مما لا وجه له قطعا.
uluhiyet iddiasına cüret etmemesi evleviyetle gerekir. Evet, birinciden muradın uluhiyet iddiasını nefyetmek ve ondan teberri etmek oluşunda tutarsızlık vardır; zira öyle olsaydı tıpkı { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } denildiği gibi 'Size ben bir ilahım demiyorum' denilirdi. Ayrıca { عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } ifadesiyle uluhiyetten kinaye yapılmasındaki çirkinlik de gizli değildir; üstelik hazinelerin Teâlâ'ya izafesi de buna manidir. İlahlık iddiasının bizzat Allah Teâlâ olmak iddiası değil de O'nun ismi azîz olan zâtına uluhiyette ortak olmak iddiası olduğu söylenerek bu mani giderilmeye çalışılmışsa da bunda da tutarsızlık vardır; çünkü hazinelerin Teâlâ'ya izafesi ihtisâsîdir (O'na has kılmadır) ve dolayısıyla ortaklığı nefyeder. Meğerki 'hazineler gibi hazineler' kastedilmiş yahut O'na nispet edilmiş olsun ki bu da gördüğün gibi [zayıf] bir durumdur. İşte bundan ötürü Şeyhülislam şöyle demiştir: 'Bunu uluhiyet iddiasından teberri kılmak kesinlikle tutarsız bir yaklaşımdır.'
إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ أي ما أفعل إلا اتباع ما يوحى إلي من غير أن يكون لي مدخل ما في الوحي أو في الموحى بطريق الاستدعاء أو بوجه آخر من الوجوه أصلا. وحاصله أني عبد يمتثل أمر مولاه ويتبع ما أوحاه ولا أدعي شيئا من تلك الأشياء حتى تقترحوا علي ما هو من آثارها وأحكامها وتجعلوا عدم إجابتي إلى ذلك دليلا على عدم صحة ما أدعيه من الرسالة. ولا يخفى أن هذا أبلغ من أني نبي أو رسول ولذا عدل إليه.
{ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum”; yani vahiyde yahut vahyolunan şeyde talep yoluyla veya başka hiçbir yolla en ufak bir dahlim olmaksızın, sadece bana vahyolunana uymaktayım. Hulasası şudur: Ben Mevlâsının emrine boyun eğen ve O'nun vahyettiğine uyan bir kulum. Siz benden o şeylerin eser ve hükümlerinden olan şeyleri teklif edesiniz ve benim buna icabet etmeyişimi risalet iddiamın geçersizliğine delil kılasınız diye o şeylerden hiçbirini iddia etmiyorum. Bunun 'Ben bir nebi yahut resulüm' demekten daha beliğ olduğu ve bu sebeple bu ifadeye yönelindiği gizli değildir.
ولا دلالة فيه لنفاة القياس ولا لمانعي جواز اجتهاده ﵊ كما لا يخفى. وذهب البعض إلى أن المقصود من هذا الرد على الكفرة كأنه قيل: إن هذه دعوى وليست مما يستبعد إنما المستبعد ادعاء البشر الألوهية أو الملكية ولست أدعيهما. وقد علمت آنفا ما في دعوى أن المقصود مما تقدم نفي ادعاء الألوهية والملكية قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أي الضال والمهتدي على الإطلاق كما قال غير واحد.
Gizli olmadığı üzere bunda kıyası inkâr edenler için de onun aleyhisselâm ictihadının caiz oluşuna mani olanlar için de bir delil yoktur. Bazıları bundan maksadın kâfirlere bir red olduğu görüşüne varmıştır; sanki şöyle denilmiştir: 'Bu [risalet] bir iddiadır ve akıldan uzak görülecek bir şey değildir; asıl akıldan uzak olan bir beşerin uluhiyet yahut melek olma iddiasında bulunmasıdır, ben ise bunları iddia etmiyorum.' Az önce geçen ifadelerden maksadın uluhiyet ve meleklik iddiasını nefyetmek olduğu iddiasında ne gibi zayıflıklar bulunduğunu öğrenmiştin. { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “De ki: Hiç kör ile gören bir olur mu?”; yani birçok müfessirin dediği gibi mutlak manada sapkın olan ile doğru yolda olan [bir olur mu?].
والاستفهام إنكاري، والمراد إنكار استواء من لا يعلم ما ذكر من الحقائق ومن يعلمها مع الإشعار بكمال ظهورها والتنفير عن الضلال والترغيب في الاهتداء، وتكرير الأمر لتثبيت التبكيت وتأكيد الإلزام أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ عطف على مقدر يقتضيه المقام أي ألا تسمعون هذا الكلام الحق فلا تتفكرون فيه أو أتسمعونه فلا تتفكرون.
İstifham inkârîdir; maksat zikredilen hakikatleri bilmeyen kimse ile bu hakikatlerin kemâl derecesindeki açıklığını hissetmekle beraber onları bilen kimsenin bir olmasını inkâr etmek, dalâletten nefret ettirmek ve hidayete rağbet ettirmektir. Emrin tekrarlanması susturmayı (tebkîti) perçinlemek ve ilzamı tekit etmek içindir. { أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünmüyor musunuz?”; makamın gerektirdiği mukadder bir ifadeye matuftur; yani: 'Bu hak kelamı işitip de onun üzerinde düşünmüyor musunuz?' yahut 'Onu işitiyorsunuz da hiç mi düşünmüyorsunuz?'
والاستفهام للتقرير والتوبيخ. والكلام داخل تحت الأمر. ومناط التوبيخ عدم الأمرين على الأول وعدم التفكر مع تحقق ما يوجبه على الثاني.
İstifham takrir ve tevbih (kınama) içindir. Kelam emir sığasının altına dâhildir. Kınamanın dayanağı birinci takdire göre her iki durumun [işitme ve düşünmenin] yokluğu, ikinci takdire göre ise gerektirici sebep tahakkuk ettiği hâlde düşünmenin terk edilmesidir.
وذكر بعضهم أن في الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ ثلاث احتمالات إما أن يكونا مثالا للضال والمهتدي أو مثالا للجاهل والعالم أو مثالا لمدعي المستحيل كالألوهية والملكية. ومدعي المستقيم كالنبوة. وإن المعنى لا يستوي هذان الصنفان أفلا تتفكرون في ذلك فتهتدوا أي فتميزوا بين ادعاء الحق والباطل أو فتعلموا أن اتباع الوحي مما لا محيص عنه. والجملة تذييل لما مضى إما من أول السورة إلى هنا أو لقوله سبحانه إِنْ أَتَّبِعُ إلخ أو لقوله عز شأنه لا أَقُولُ. ورجح في الكشف الأول ثم الثاني ولا يخفى بعد هذا الترجيح. واعترض القول بإحالة الملكية بأنها من الممكنات لأن الجواهر متماثلة والمعاني القائمة ببعضها يجوز أن تقوم بكلها.
Bazıları { الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } tabirinde üç ihtimal bulunduğunu zikretmiştir: Bunlar ya sapkın ile doğru yolda olanın misalidir ya cahil ile âlimin misalidir ya da uluhiyet ve melek olma gibi imkânsızı iddia eden kimse ile nübüvvet gibi dosdoğru olanı iddia eden kimsenin misalidir. Mana şudur: Bu iki zümre bir olmaz; siz hiç düşünüp de hidayete ermez misiniz? Yani hak iddia ile batıl iddiayı birbirinden ayırt etmez misiniz yahut vahye uymanın kaçınılmaz bir zorunluluk olduğunu bilmez misiniz? Cümle, ya surenin başından buraya kadar olan kısmın ya şânı yüce olanın { إِنْ أَتَّبِعُ } vb. kavlinin ya da şânı azîz olanın { لا أَقُولُ } kavlinin fezlekesi (tamamlayıcısı) durumundadır. el-Keşşâf'ta önce birincisi, sonra ikincisi tercih edilmiştir; ancak bu tercihin uzaklığı gizli değildir. Melek olmanın imkânsız kılınması görüşüne, bunun mümkün şeylerden olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira cevherler birbirine benzer ve bazısında kâim olan manaların tamamında kâim olması caizdir.
وأجيب بعد تسليم ما فيه أن البشر حال كونه بشرا محال أن يكون ملكا لتمايزهما بالعوارض المتنافية- بلا خلاف. وإقدام آدم ﵊ بعد سماع ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ [الأعراف: ٢٠] على الأكل ليس طمعا في الملكية حال البشرية على أنه يجوز أن يقال: إنه لم يطمع في الملكية أصلا وإنما طمع في الخلود فأكل وَأَنْذِرْ أي عظ وخوف يا محمد بِهِ أي بما يوحى أو بالقرآن كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والزجاج، وقيل: أي بالله تعالى. وروي ذلك عن الضحاك.
İçeriği teslim edilmekle beraber buna şöyle cevap verilmiştir: Beşerin beşer olduğu hâlde melek olması, birbirine zıt arazlarla ayrışmaları sebebiyle -ittifakla- imkânsızdır. Âdem'in aleyhisselâm: { ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } [el-A'râf: 20] sözünü işittikten sonra [yasak ağaçtan] yemeye girişmesi, beşerlik hâlinde melek olmaya tamah etmesinden ötürü değildir; nitekim onun meleklik durumuna hiç tamah etmediği, sadece ebedîliğe tamah edip bu sebeple yediği de söylenebilir. { وَأَنْذِرْ } “Uyar”; yani ey Muhammed, öğüt ver ve korkut, { بِهِ } “onunla”; yani vahyolunanla veya İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ile ez-Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre Kur'an ile [uyar]. Allah Teâlâ ile [uyar] manasında olduğu da söylenmiştir ki bu da ed-Dahhâk'tan rivayet edilmiştir.
وهذا أمر منه ﷾ لنبيه ﷺ بعد ما حكى ﷾ له أن من الكفرة من لا يتعظ ولا يتأثر قد التحق بالأموات وانتظم في سلك الجمادات فما ينجع فيه دواء الإنذار ولا يفيده العظة والتذكار إذ ينذر من يتوقع في
Bu, kâfirlerden öğüt almayan ve etkilenmeyenlerin adeta ölülere katıldığını ve cansız varlıklar zümresine dâhil olduğunu, bu sebeple uyarı ilacının onlara fayda vermediğini, öğüt ve hatırlatmanın kendilerine yarar sağlamadığını bildirmesinden sonra azîz ve celîl olan Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir emridir. Zira ancak kendilerinden
الجملة منهم الانتفاع ويرجى منهم القبول والسماع وهم المشار إليهم بقوله سبحانه: الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ فالمراد من الموصول المجوزون للحشر على الوجه الآتي سواء كانوا جازمين بأصله كأهل الكتاب وبعض المشركين المعترفين بالبعث المترددين في شفاعة آبائهم الأنبياء كالأولين أو في شفاعة الأصنام كالآخرين أو المترددين فيهما معا كبعض الكفرة الذين يعلم من حالهم أنهم إذا سمعوا بحديثه يخافون أن يكون حقا، وأما المنكرون للحشر رأسا. والقائلون به القاطعون بشفاعة آبائهم أو بشفاعة الأصنام فهم خارجون ممن أمر بإنذارهم كذا قال شيخ الإسلام.
genel manada faydalanmaları umulan, kabul edip kulak vermeleri beklenen kimseler uyarılır; onlar da şânı yüce olanın: { الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanlar” kavliyle işaret edilen kimselerdir. İsmi mevsulden murat, haşrı gelecek şekilde caiz görenlerdir; ister Ehl-i kitap ve dirilmeyi itiraf eden ancak birinciler gibi peygamber atalarının şefaatinde yahut ikinciler gibi putların şefaatinde tereddüt eden bazı müşrikler gibi haşrın aslına kesin olarak inananlar olsun, isterse hali duyulduğunda bunun hak olmasından korktuğu bilinen bazı kâfirler gibi her ikisinde birden tereddüt edenler olsun [fark etmez]. Haşrı kökten inkâr edenler ile haşra inanıp atalarının yahut putların şefaat edeceğine kesin gözüyle bakanlara gelince, onlar uyarılması emredilenlerin dışındadır. Şeyhülislam böyle demiştir.
وروي عن ابن عباس، والحسن رضي الله تعالى عنهم أن المراد بالموصول المؤمنون.
İbn Abbâs ve Hasan[-ı Basrî]'den radıyallâhu anhüm nakledildiğine göre ismi mevsulden murat müminlerdir.
وارتضاه غير واحد إلا أنهم قيدوا بالمفرطين لأنه المناسب للإنذار ورجاء التقوى. وتعقبه الشيخ بأنه مما لا يساعده السباق ولا السياق بل فيه ما يقضي بعدم صحته وبينه بما سيذكر قريبا إن شاء الله تعالى، وقيل: المراد المؤمنون والكافرون. وعلله الإمام الرازي بأنه لا عاقل إلا وهو يخاف الحشر سواء قطع بحصوله أو كان شاكا فيه لأنه بالاتفاق غير معلوم البطلان بالضرورة فكان هذا الخوف قائما في حق الكل وبأنه ﵊ كان مبعوثا إلى الكل فكان مأمورا بالتبليغ إليه ولا يخفى ما فيه، والمفعول الثاني للإنذار إما العذاب الأخروي المدلول عليه بما في حيز الصلة، وإما مطلق العذاب الذي ورد به الوعيد. والتعرض لعنوان الربوبية بتحقيق المخافة إما باعتبار أن التربية المفهومة منها مقتضية خلاف ما خافوا لأجله الحشر. وإما باعتبار أنها منبئة عن المالكية المطلقة والتصرف الكلي كما قيل. والمراد من الحشر إليه سبحانه الحشر إلى المكان الذي جعله ﷿ محلا لاجتماعهم وللقضاء عليهم فلا تصلح الآية دليلا للمجسمة.
Pek çok âlim bunu benimsemiş, ancak uyarmanın ve takva umudunun uygun düşmesi sebebiyle bunu günahkâr [müminler] ile kayıtlamışlardır. Şeyh ise buna itiraz ederek sözün öncesinin ve sonrasının buna elvermediğini, bilakis bunun sıhhatsizliğine hükmeden karineler bulunduğunu ifade etmiş ve inşallah az sonra zikredileceği üzere bunu açıklamıştır. Bir görüşe göre ise murat müminler ve kâfirlerdir. İmam er-Râzî bunu şöyle gerekçelendirmiştir: Aklı başında olan herkes, ister vuku bulacağına kesin inansın isterse şüphe içinde olsun, haşrdan korkar; zira ittifakla onun bizzat batıl olduğu zorunlu olarak bilinemez. Dolayısıyla bu korku herkes hakkında geçerlidir ve o aleyhisselâm herkese gönderildiğinden tebliği herkese ulaştırmakla memur kılınmıştır. Fakat bu görüşteki zayıflık gizli değildir. Uyarmanın (inzârın) ikinci mef'ûlü, ya sıla cümlesinin kapsamının delalet ettiği ahiret azabıdır yahut tehdidin vaki olduğu mutlak azaptır. Korkunun tahkik edilmesinde rubûbiyet unvanının zikredilmesi; ya ondan anlaşılan terbiyenin, kendisi sebebiyle haşrdan korktukları durumun hilafını gerektirmesi itibarıyladır ya da denildiği gibi mutlak mâlikiyeti ve küllî tasarrufu haber vermesi itibarıyladır. Şânı yüce olan [Rabbe] haşredilmekten murat, azîz ve celîl olan Allah'ın onların toplanması ve haklarında hüküm vermesi için belirlediği mekâna haşredilmeleridir; dolayısıyla ayet mücessime için bir delil olmaya elverişli değildir.
وقوله سبحانه: لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ في حيز النصب على الحالية من ضمير يُحْشَرُوا والعامل فيه فعله. ونقل الإمام عن الزجاج أنه حال من ضمير يَخافُونَ والأول أولى. ومِنْ دُونِهِ متعلق بمحذوف وقع حالا من اسم ليس لأنه في الأصل صفة له فلما قدم عليه انتصب على الحالية، والحال الأولى لإخراج الحشر الذي لم يقيد بها عن حيز الخوف وتحقيق أن ما نيط به الخوف تلك الحالة لا الحشر كيفما كان ضرورة أن المعترفين به الجازمين بنصرة غيره تعالى بمنزلة المنكرين له في عدم الخوف الذي يدور عليه أمر الإنذار والحال الثانية لتحقيق مدار خوفهم وهو فقدان ما علقوا به رجاءهم وذلك إنما هو غيره سبحانه كما في قوله جل شأنه: وَمَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ [الأحقاف: ٣٢] وليست لإخراج الولي الذي لم يقيد بها عن حيز الانتفاء لاستلزامه ثبوت ولايته تعالى لهم كما في قوله سبحانه: وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ [البقرة: ١٠٧] وذلك فاسد. والمعنى أنذر به الذين يخافون حشرهم غير منصورين من جهة أنصارهم بزعمهم قاله شيخ الإسلام، ثم قال: ومن هذا اتضح أن لا سبيل إلى كون المراد بالخائفين المفرطين من المؤمنين إذ ليس لهم ولي ولا شفيع سواه ﷿ ليخافوا الحشر بدون نصرته وإنما الذي يخافونه الحشر بدون نصرته سبحانه انتهى. وهو تحقيق لم أره لغيره ويصغر لديه ما في التفسير الكبير، ولعل ما روي عن ابن عباس والحسن رضي الله تعالى عنهم لم يثبت عنهما فتدبر.
Şânı yüce olanın: { لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } “O'ndan başka kendileri için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır” kavli, { يُحْشَرُوا } fiilinin zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir ve âmili de onun fiilidir. İmam [er-Râzî], ez-Zeccâc'dan bunun { يَخافُونَ } fiilinin zamirinden hâl olduğunu nakletmiştir; ancak birincisi daha evladır. { مِنْ دُونِهِ } ifadesi, leyse'nin isminden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; zira o aslen onun sıfatıydı, önüne geçirilince hâl olarak mansub oldu. Birinci hâl, kendisiyle kayıtlanmayan bir haşrı korku kapsamından çıkarmak ve korkunun bağlandığı şeyin gelişi güzel bir haşr değil, bizzat o hâl olduğunu tahkik etmek içindir; çünkü haşrı itiraf edip O'nun Teâlâ dışındakilerin yardımına kesin inananlar, inzâr meselesinin etrafında döndüğü korkunun bulunmayışı bakımından haşrı inkâr edenler hükmündedir. İkinci hâl ise korkularının mihverini, yani ümit bağladıkları şeylerin yokluğunu tahkik etmek içindir; o da şânı yüce olanın: { وَمَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ } [el-Ahkâf: 32] kavlinde olduğu gibi ancak O'nun sübhânehu gayrıdır. Yoksa şânı yüce olanın: { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } [el-Bakara: 107] kavlinde olduğu gibi kendisiyle kayıtlanmayan dostu yokluk kapsamından çıkarmak için değildir; zira bu, Allah Teâlâ'nın dostluğunun onlar için sabit olmasını gerektirir ki bu da fasittir. Mana şudur: 'Zanlarınca yardımcıları tarafından yardım görmeksizin haşredileceklerinden korkanları onunla uyar.' Bunu Şeyhülislam söylemiş ve ardından şöyle demiştir: 'Buradan açıkça anlaşılmıştır ki korkanlardan muradın günahkâr müminler olmasına imkân yoktur; zira onların azîz ve celîl olan Allah'tan başka ne bir dostu ne de bir şefaatçisi vardır ki O'nun yardımı olmaksızın haşredilmekten korksunlar; onların asıl korktuğu şey ise O'nun sübhânehu yardımı olmaksızın haşredilmektir.' [Şeyhülislam'ın sözü] bitti. Bu, başkasında görmediğim bir tahkiktir ve et-Tefsîrü'l-Kebîr'de bulunan görüş bunun yanında sönük kalır. İbn Abbâs ve Hasan'dan radıyallâhu anhüm nakledilen rivayet ise belki de onlardan sabit olmamıştır; iyi düşün!
لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أي لكي يخافوا في الدنيا وينتهوا عن الكفر والمعاصي كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وهو على هذا تعليل للأمر بالإنذار، وجوز أن يكون حالا عن ضمير الأمر أي أنذرهم راجيا تقواهم أو من الموصول أي أنذرهم مرجوا منهم التقوى وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ.
{ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırlar”; yani İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiği üzere dünyada korksunlar, küfürden ve günahlardan vazgeçsinler diye. Bu takdire göre bu ifade, uyarma emrinin illetidir. Emir zamirinden hâl kılınması da caiz görülmüştür; yani 'onların sakınmasını umarak onları uyar' demektir ya da ismi mevsulden hâldir; yani 'sakınmaları umulan kimseler olarak onları uyar' manasındadır. { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine yalvaranları kovma!”
لما أمر النبي ﷺ بإنذار المذكورين لعلهم ينتظمون في سلك المتقين نهى ﵊ عن كون ذلك
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, muttakilerin safına dâhil olsunlar diye mezkûr kimseleri uyarmakla emrolununca, o aleyhisselâm bunun
بحيث يؤدي إلى طردهم ويفهم من بعض الروايات أن الآيتين نزلتا معا ولا يفهم ذلك من البعض الآخر،
onları kovmaya yol açacak şekilde olmasından nehyedilmiştir. Bazı rivayetlerden bu iki ayetin birlikte indiği anlaşılmakta, bazılarından ise bu anlaşılmamaktadır.
فقد أخرج أحمد والطبراني وغيرهما عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: «مر الملأ من قريش على النبي ﷺ وعنده صهيب، وعمار، وبلال، وخباب، ونحوهم من ضعفاء المسلمين فقالوا: يا محمد رضيت بهؤلاء من قومك أهؤلاء منّ الله تعالى عليهم من بيننا أنحن نكون تبعا لهؤلاء اطردهم عنك فلعلك إن طردتهم أن نتبعك فأنزل الله تعالى فيهم القرآن وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ إلى قوله سبحانه: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ.
Nitekim Ahmed, et-Taberânî ve başkaları İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kureyş'in ileri gelenleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçtiler; o sırada yanında Suheyb, Ammâr, Bilâl, Habbâb ve Müslümanların zayıflarından benzerleri vardı. Dediler ki: 'Ey Muhammed! Kavminden bunlara mı razı oldun? Bizim aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır? Biz bunların peşine mi düşeceğiz? Bunları yanından kov; belki onları kovarsan sana tabi oluruz.' Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında Kur'an'ı indirdi: { وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ } kavlinden şânı yüce olanın: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } kavline kadar.»
وأخرج ابن جرير، وأبو الشيخ، والبيهقي في الدلائل، وغيرهم عن خباب رضي الله تعالى عنه قال: جاء الأقرع ابن حابس التميمي وعيينة بن حصن الفزاري فوجدا النبي ﷺ قاعدا مع بلال، وصهيب، وعمار، وخباب في أناس ضعفاء من المؤمنين فلما رأوهم حوله حقروهم فأتوه فخلوا به فقالوا: نحب أن تجعل لنا منك مجلسا تعرف لنا العرب له فضلنا فإن وفود العرب تأتيك فنستحي أن ترانا قعودا مع هؤلاء الأعبد فإذا نحن جئناك فأقمهم عنا فإذا نحن فرغنا فاقعد معهم إن شئت قال: نعم قالوا: فاكتب لنا عليك بذلك كتابا فدعا بالصحيفة ودعا عليا كرم الله تعالى وجهه ليكتب ونحن قعود في ناحية إذ نزل جبرائيل بهذه الآية وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ إلخ ثم دعانا فأتيناه وهو يقول: «سلام عليكم كتب ربكم على نفسه الرحمة» فكنا نقعد معه فإذا أراد أن يقوم قام وتركنا فأنزل الله تعالى: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الكهف: ٢٨] إلخ فكان رسول الله ﷺ يقعد معنا بعد فإذا بلغ الساعة التي يقوم فيها قمنا وتركناه حتى يقوم،
İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh, ed-Delâil'de el-Beyhakî ve başkaları Habbâb radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: el-Akra' b. Hâbis et-Temîmî ve Uyeyne b. Hısn el-Fezârî geldiler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Bilâl, Suheyb, Ammâr ve Habbâb ile birlikte müminlerin zayıflarından bir grup insan arasında otururken buldular. Onları Peygamber'in etrafında görünce küçümsediler. Yanına gelip onunla baş başa kaldılar ve şöyle dediler: 'Arapların bize olan üstünlüğümüzü tanıyacağı şekilde senin yanında bize özel bir meclis tahsis etmeni isteriz. Zira sana Arap heyetleri gelmektedir, bizi bu kölelerle otururken görmelerinden utanıyoruz. Biz senin yanına geldiğimizde onları yanımdan uzaklaştır; biz işimizi bitirip kalktığımızda dilersen onlarla otur.' [Hz. Peygamber]: 'Evet' buyurdu. Onlar: 'O hâlde bu hususta bize kendi aleyhine bir yazı yaz' dediler. Bunun üzerine bir sayfa istedi ve yazması için Ali'yi -kerremallâhu teâlâ vechehû- çağırdı. Biz de bir kenarda oturuyorduk. Tam o sırada Cebrail şu ayetle indi: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ } ilâ âhirih. Sonra [Hz. Peygamber] bizi çağırdı, biz de yanına gittik; şöyle diyordu: «Selam sizlere! Rabbiniz merhameti kendi üzerine yazdı.» Artık onunla beraber oturuyorduk; kalkmak istediğinde kalkar, bizi bırakırdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } [el-Kehf: 28] ilâ âhirih ayetini indirdi. Bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizimle oturur, kalkacağı vakte ulaştığında o kalkabilsin diye biz kalkar ve onu serbest bırakırdık.
وأخرج ابن المنذر وغيره عن عكرمة قال: مشى عتبة وشيبة ابنا ربيعة وقرظة بن عبد عمرو بن نوفل والحارث بن عامر بن نوفل ومطعم بن عدي في أشراف الكفار من عبد مناف إلى أبي طالب فقالوا: لو أن ابن أخيك طرد عنا هؤلاء الأعبد والحلفاء كان أعظم له في صدورنا وأطوع له عندنا وأدنى لاتباعنا إياه وتصديقه فذكر ذلك أبو طالب للنبي ﷺ فقال عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه: لو فعلت يا رسول الله حتى ننظر ما يريدون بقولهم: وما يصيرون إليه من أمرهم فأنزل الله سبحانه: وَأَنْذِرْ بِهِ إلى قوله سبحانه: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ وكانوا بلالا، وعمار بن ياسر، وسالم مولى أبي حذيفة، وصبيحا مولى أسيد، والحلفاء ابن مسعود، والمقداد بن عمرو، وواقد بن عبد الله الحنظلي، وعمرو بن عبد عمرو، ومرثد بن أبي مرثد، وأشباههم، ونزل في أئمة الكفر من قريش، والموالي، والحلفاء وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ الآية فلما نزلت أقبل عمر رضي الله تعالى عنه فاعتذر من مقالته فأنزل الله تعالى: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا الآية.
İbnü'l-Münzir ve başkaları İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe, Karaza b. Abd-i Amr b. Nevfel, el-Hâris b. Âmir b. Nevfel ve Mut'ım b. Adiyy, Abdümenâf'ın kâfir eşrafı ile birlikte Ebû Tâlib'e gidip dediler ki: 'Kardeşinin oğlu bu köleleri ve yanaşmaları (ahlası) bizden uzaklaştırsa, göğüslerimizde ona karşı daha büyük bir saygı oluşur, nezdinde ona daha çok itaat edilir ve bizim ona uymamız ve onu tasdik etmemiz daha yakın olur.' Ebû Tâlib bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktardı. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: 'Yapsan ya ey Allah'ın Resulü; böylece sözleriyle ne murat ettiklerine ve durumlarının neye varacağına bakarız' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَأَنْذِرْ بِهِ } kavlinden şânı yüce olanın: { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } kavline kadar indirdi. O [zayıf] kimseler Bilâl, Ammâr b. Yâsir, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Üseyd'in azatlısı Subeyh idi; yanaşmalar (müttefikler) ise İbn Mes'ûd, Mikdâd b. Amr, Vâkıd b. Abdillâh el-Hanzalî, Amr b. Abd-i Amr, Mersed b. Ebî Mersed ve benzerleriydi. Kureyş'in küfür önderleri, mevaliler ve yanaşmalar hakkında da: { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } ayeti indi. Ayet inince Ömer radıyallâhu anh gelip sözünden ötürü özür diledi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } ayetini indirdi.
والغداة أصله غدوة قلبت الواو ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها، وأصل العشي عشوى قلبت الواو ياء وأدغمت الياء في الياء وفاء بالقاعدة، والظاهر أنه مفرد كالعشية وجمعه عشايا وعشيات، وقيل: هو جمع عشية وفيه بعد، ومعنى الأول لغة البكرة أو ما بين صلاة الفجر وطلوع الشمس، ومعنى الثاني آخر النهار، والمراد بهما هاهنا الدوام كما يقال فعله مساء وصباحا إذا داوم عليه، والمراد بالدعاء حقيقته أو الصلاة أو الذكر أو قراءة القرآن أقوال.
{ الغَداة } kelimesinin aslı 'gadve'dir; vav harfi harekeli olup makabli meftuh olduğu için elife kalbedilmiştir. { العَشِيّ } kelimesinin aslı ise 'aşvey'dir; kural gereği vav yeye kalbedilmiş ve ye harfi ye harfine idgam edilmiştir. Zahir olan, 'aşiyye' gibi müfred olduğu, çoğulunun ise 'aşâyâ' ve 'aşiyyât' geldiğidir. 'Aşiyye' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; ancak bunda uzaklık vardır. Birincinin lügat anlamı sabah vakti veya sabah namazı ile güneşin doğuşu arasındaki vakittir; ikincinin manası ise günün sonudur. Buradaki her iki kelimeden murat, bir işe devam edildiğinde 'bunu sabah akşam yaptı' denilmesi gibi sürekliliktir. 'Dua'dan kastın ise hakiki anlamı mı, namaz mı, zikir mi yoksa Kur'an okumak mı olduğu hususunda görüşler vardır.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن مجاهد أنهما عبارة عن صلاتي الصبح والعصر لأن الزمان كثيرا ما يذكر ويراد به ما يقع فيه كما يقال صلى الصبح والمراد صلاته وقد يعكس فيراد بالصلاة زمانها نحو قربت الصلاة أي وقتها، وقد يراد بها مكانها كما قيل في قوله تعالى: لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النساء: ٤٣] أن المراد بالصلاة المساجد، وخصا بالذكر لشرفهما. والأقوال في الدعاء جارية على هذا القول خلا الثاني، وقرأ ابن عامر هنا وفي الكهف «الغدوة» بالواو وهي قراءة الحسن، ومالك بن دينار، وأبي رجاء العطاردي، وغيرهم، وزعم أبو عبيد أن من قرأ بالواو فقد أخطأ لأن غدوة علم جنس لا تدخله الألف واللام، ومنشأ خطئه أنه اتبع رسم الخط لأن الغداة تكتب بالواو
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre bu iki kelime sabah ve ikindi namazlarından ibarettir; zira zaman çokça zikredilir ve onunla o vakitte vuku bulan şey kastedilir; nitekim 'sabahı kıldı' denilir ve bundan kastın sabah namazı olması gibi. Bazen de bunun aksi yapılır ve namaz ile onun vakti murat edilir; 'namaz yaklaştı' yani vakti yaklaştı denilmesi gibi. Bazen de onunla mekânı kastedilebilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } [en-Nisâ: 43] kavlinde 'namaz'dan muradın mescitler olduğu söylenmiştir. Şereflerinden ötürü bu iki namaz özellikle zikredilmiştir. Dua hakkındaki görüşler, ikinci görüş müstesna bu kavil doğrultusunda da cereyan eder. İbn Âmir burada ve Kehf suresinde vav ile «الغَدْوَةِ» şeklinde okumuştur ki bu; Hasan, Mâlik b. Dînâr, Ebû Recâ el-Utâridî ve başkalarının da kıraatidir. Ebû Ubeyd, vav ile okuyanın hata ettiğini, zira 'gadve' kelimesinin cins ismi alem olduğunu ve başına elif-lam dâhil olamayacağını, bu hatanın kaynağının ise { الغَداة } kelimesinin de
كالصلاة والزكاة وقد أخطأ في هذه التخطئة لأن غدوة وإن كان المعروف فيها ما ذكره لكن قد سمع مجيئها اسم جنس أيضا منكرا مصروفا فتدخلها أل حينئذ، وقد نقل ذلك سيبويه عن الخليل، وتصديره بالزعم لا يدل على ضعفه كما يشير إليه كلام الإمام النووي في شرح مسلم وذكره جم غفير من أهل اللغة.
namaz ve zekât gibi vav ile yazıldığı için hattın resmine uymak olduğunu iddia etmiştir. Ancak bu hataya nispet edişinde bizzat kendisi hata etmiştir; zira 'gadve' kelimesinde bilinen durum her ne kadar onun zikrettiği gibi olsa da, onun nekire ve munsarif bir cins ismi olarak geldiği ve bu durumda başına 'el' takısının girdiği de işitilmiştir. Nitekim Sîbeveyh bunu Halîl'den nakletmiştir. Sözüne 'iddia etti (zaame)' diye başlaması, İmam Nevevî'nin Şerhu Müslim'deki kelamının işaret ettiği ve lügat ehlinden büyük bir topluluğun zikrettiği üzere onun zayıflığına delalet etmez.
وذكر المبرد أيضا عن العرب تنكير غدوة وصرفها وإدخال اللام عليها إذا لم يرد بها غدوة يوم بعينه والمثبت مقدم على النافي ومن حفظ حجة على من لم يحفظ، وكفى بوروده في القراءة المتواترة حجة فلا حاجة- كما قيل- إلى التزام أنها علم لكنها نكرت فدخلتها أل لأن تنكير العلم وإدخال أل عليه أقل قليل في كلامهم بل إن تنكير علم الجنس لم يعهد ولا إلى التزام أنها معرفة ودخلتها اللام لمشاكلة العشي كما دخلت على يزيد لمشاكلة الوليد في قوله:
el-Müberred de belirli bir günün sabahı kastedilmediği zaman Araplardan 'gadve' kelimesinin tenvinlendiğini, sarf edildiğini ve başına lam-ı tarifin getirildiğini nakletmiştir; ispat eden nefyedene takdim edilir ve ezberinde tutan kimse ezberinde tutmayana karşı hüccettir. Mütevatir kıraatte varid olması hüccet olarak yeterlidir; dolayısıyla -denildiği gibi- onun alem olduğunu, fakat nekireleşip başına 'el' takısının dâhil olduğunu iltizam etmeye gerek yoktur; zira alemin nekireleşmesi ve başına 'el' takısının girmesi kelamlarında pek azdır, hatta cins ismi aleminin nekireleştiği görülmemiştir. Yine onun marife olduğunu ve şu beyitte:
رأيت الوليد بن اليزيد مباركا ... شديدا بأعباء الخلافة كاهله
«Gördüm ki Yezîd'in oğlu el-Velîd mübarektir; omuzları hilafetin yüklerine karşı pek metindir.»
لأن هذا النوع من المشاكلة وهو المشاكلة الحقيقية قليل أيضا، والكثير في المشاكلة المجاز ولا دلالة في الآية على أنه ﷺ وقع منه الطرد ليخدش وجه العصمة، والذي تحكيه الآثار أنه ﵊ هم أن يجعل لأولئك الداعين المتقين وقتا خاصا ولأشراف قريش وقتا آخر ليتألفوا فيقودهم إلى الإيمان وأولئك رضي الله تعالى عنهم يعلمون ما قصد ﷺ فلا يحصل لهم إهانة وانكسار قلب منه ﵊.
el-Velîd ile müşakele olsun diye el-Yezîd'in başına lamın girmesi gibi, { العَشِيّ } ile müşakele olsun diye başına lam geldiğini iltizam etmeye de gerek yoktur; zira bu tür bir müşakele, yani hakiki müşakele de oldukça azdır; müşakelede çokça olan ise mecazdır. Ayette, ismet sıfatına halel getirecek şekilde ondan sallallâhu aleyhi ve sellem kovma eyleminin vuku bulduğuna dair bir delalet yoktur. Rivayetlerin aktardığına göre o aleyhisselâm, kalpleri ısınsın da imana gelsinler diye o dua eden takva sahiplerine ayrı bir vakit, Kureyş'in eşrafına da ayrı bir vakit tahsis etmeyi içinden geçirmişti; o [müminler] de radıyallâhu anhüm Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem maksadını bildiklerinden ötürü onun aleyhisselâm tarafından bir tahkir ve gönül kırıklığına uğramış olmazlardı.
يُرِيدُونَ وَجْهَهُ في موضع الحال من ضمير يَدْعُونَ. وفي المراد بالوجه عند المؤولين خلاف فقيل- وهو المشهور- إنه الذات أي مريدين ذاته تعالى، ومعنى إرادة الذات على ما قيل الإخلاص لها بناء على استحالة كون الله تعالى مرادا لذاته ﷾ لأن الإرادة صفة لا تتعلق إلا بالممكنات لأنها تقتضي ترجيح أحد طرفي المراد على الآخر وذلك لا يعقل إلا فيها أي يدعون ربهم مخلصين له سبحانه فيه، وقيد بذلك لتأكيد عليته للنهي فإن الإخلاص من أقوى موجبات الإكرام المضاد للطرد، وقيل: المراد به الجهة والطريق، والمعنى مريدين الطريق الذي أمرهم جل شأنه بإرادته وهو الذي يقتضيه كلام الزجاج، وقيل: إنه كناية عن المحبة وطلب الرضا لأن من أحب ذاتا أحب أن يرى وجهه فرؤية الوجه من لوازم المحبة فلهذا جعل كناية عنها قاله الإمام وهو كما ترى.
{ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “O'nun rızasını dileyerek”; { يَدْعُونَ } fiilinin zamirinden hâl konumundadır. Müevviller nezdinde 'vech'ten muradın ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Meşhur olan görüşe göre bunun Zât olduğu, yani 'Teâlâ'nın Zât'ını dileyerek' manasında olduğu söylenmiştir. Zâtın irade edilmesinin manası -denildiğine göre- O'na ihlasla yönelmektir; zira Allah Teâlâ'nın bizzat Zât'ı azze ve celle itibarıyla murad olması imkânsızdır, çünkü irade ancak mümkinâta taalluk eden bir sıfattır, zira irade edilenin iki tarafından birinin diğerine tercih edilmesini iktiza eder ve bu da ancak mümkinâtta akledilebilir; yani O'na ihlas göstererek Rablerine dua ederler. Nehyin illeti oluşunu tekit etmek için bu kayıt getirilmiştir; zira ihlas, kovmanın zıddı olan ikramı gerektiren en güçlü sebeplerden biridir. Bir diğer görüşe göre bundan murat yön ve yoldur; mana ise 'şânı yüce olanın irade etmelerini emrettiği yolu dileyerek' demektir ki ez-Zeccâc'ın sözünün gerektirdiği de budur. Bir diğer görüşe göre ise bu, muhabbetten ve rıza talebinden kinayedir; zira bir zâtı seven kimse onun yüzünü görmeyi de sever, yüzü görmek muhabbetin gereklerindendir ve bundan ötürü onun kinayesi kılınmıştır. Bunu İmam söylemiştir; ancak gördüğün gibi [tartışmalıdır].
وجوز أيضا أن يكون ذكر الوجه للتعظيم كما يقال: هذا وجه الرأي وهذا وجهه الدليل، والمعنى يريدونه ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ ضمير الجمع للموصول السابق كما روي عن عطاء وغالب المفسرين.
Tıpkı 'Bu, görüşün en isabetli cihetidir (vechidir)' ve 'Bu, delilin en sağlam vechidir' denilmesi gibi vech kelimesinin tazim için zikredilmiş olması da caiz görülmüştür; mana 'O'nu dilerler' demektir. { ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur”; cemi zamiri Atâ'dan ve müfessirlerin çoğundan rivayet edildiği üzere önceki ismi mevsule aittir.
وجوز في ما أن تكون تميمية وحجازية. وفي شَيْءٍ أن يكون فاعل الظرف المعتمد على النفي ومِنْ حِسابِهِمْ وصف له قدم فصار حالا، وأن يكون في موضع رفع بالابتداء والظرف متعلق بمحذوف وقع خبرا مقدما له و «من» زائدة للاستغراق، وكلام الزمخشري يشير إلى اختياره، والجملة اعتراض وسط بين النهي وجوابه تقريرا له ودفعا لما عسى أن يتوهم كونه مسوغا لطرد المتقين من أقاويل الطاعنين في دينهم كدأب قوم نوح ﵇ حيث قالوا: ما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ [هود: ٢٧] ، والمعنى ما عليك شيء ما من حساب إيمانهم وأعمالهم الباطلة كما يقوله المشركون حتى تتصدى له وتبني على ذلك ما تراه من الأحكام وإنما وظيفتك حسبما هو شأن منصب الرسالة النظر إلى ظواهر الأمور وإجراء الأحكام على موجبها وتفويض البواطن وحسابها إلى اللطيف الخبير، وظواهر هؤلاء دعاء ربهم بالغداة والعشي وروي عن ابن زيد أن المعنى ما عليك شيء من حساب رزقهم أي من فقرهم، والمراد لا يضرك فقرهم شيئا ليصح لك الإقدام على ما أراده المشركون منك فيهم.
{ ما } edatının Temîmî yahut Hicâzî olması caizdir. { شَيْءٍ } kelimesinin olumsuzluğa dayanan zarfın faili olması ve { مِنْ حِسابِهِمْ } ifadesinin de öne geçerek hâl olmuş bir sıfatı olması caiz olduğu gibi; mübteda olarak ref mahallinde bulunması, zarfın da ona takaddüm eden mahzuf habere taalluk etmesi ve 'min' harfinin istiğrak için zâid olması da caizdir ki Zemahşerî'nin kelamı bu tercihe işaret etmektedir. Cümle, nehyi pekiştirmek ve tıpkı Nûh kavminin aleyhisselâm: { ما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } [Hûd: 27] “Sana ancak aramızdaki en basit insanların düşünmeksizin uyduğunu görüyoruz” demelerinde olduğu gibi, dinlerine dil uzatanların sözlerinden hareketle takva sahiplerini kovmayı meşru gösterebilecek muhtemel bir vehmi defetmek üzere nehiy ile cevabı arasına girmiş bir itiraziyyedir. Mana şudur: 'Müşriklerin iddia ettiği gibi onların bâtıl iman ve amellerinin hesabından sana en ufak bir sorumluluk düşmez ki onunla meşgul olasın ve gördüğün hükümleri buna bina edesin; risalet makamının şânı gereği senin vazifen ancak zahirî hâllere bakmak, hükümleri buna göre yürütmek, batınları ve onların hesabını ise Latîf ve Habîr olan Allah'a havale etmektir. Bunların zahirî hâli ise sabah akşam Rablerine yalvarmaktır.' İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre mana: 'Onların rızkının hesabından -yani fakirliklerinden- sana hiçbir sorumluluk yoktur' demektir; murat ise müşriklerin onlar hakkında senden istedikleri şeyi yapmaya girişmeni haklı kılacak şekilde onların fakirliğinin sana hiçbir zarar vermeyeceğidir.
وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ عطف على ما قبله، وجيء به مع أن الجواب قد تم بذلك مبالغة في بيان كون انتفاء حسابهم عليه ﵊ بنظمه في سلك ما لا شبهة فيه أصلا وهو انتفاء كون حسابه صلّى الله عليه وسلّم
{ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur”; öncesine matuftur. Cevap bununla zaten tamamlanmış olduğu hâlde bu ifadenin getirilmesi, onların hesabının o aleyhisselâm üzerinde olmayışını, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan bir hususun -ki o da onun sallallâhu aleyhi ve sellem hesabının