Binûn

En'âm Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وصرح بعضهم بتقدير المضاف أي لقاء جزاء بالله تعالى، وصرح آخرون بأن لقاء الله تعالى استعارة تمثيلية عن البعث وما يتبعه حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ أي الوقت المخصوص وهو يوم القيامة، وأصل الساعة القطعة من الزمان وغلبت على الوقت المعلوم كالنجم للثريا، وسمي ساعة لقلته بالنسبة لما بعده من الخلود أو بسرعة الحساب فيه على الباري عز اسمه. وفسرها بعضهم هنا بوقت الموت، والغاية المذكورة للتكذيب.

Bazıları muzafın takdir edildiğini açıkça ifade etmiştir; yani 'Allah Teâlâ'nın ceza/mükâfatına kavuşmak' demektir. Diğerleri ise Allah Teâlâ'ya kavuşmanın (likâullâh), yeniden dirilme ve onun ardından gelenler için yapılmış temsîlî bir istiâre olduğunu açıkça belirtmişlerdir. { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ } “Nihayet o saat kendilerine geldiğinde”; yani belirlenmiş vakit ki o da kıyamet günüdür. Esasen 'sâat', zamandan bir parçadır; tıpkı 'en-necm' kelimesinin Süreyya yıldızına galip gelmesi gibi bilinen vakte galip kılınmıştır. Ondan sonra gelecek olan ebediyete nispetle azlığından ötürü veya ismi yüce olan Yaratıcı katında oradaki hesabın süratli olması sebebiyle 'sâat' diye isimlendirilmiştir. Bazıları bunu burada ölüm vakti olarak tefsir etmiştir; zikredilen gaye (son sınır) ise yalanlamaya aittir.

وجوز أن تكون غاية للخسران لكن بالمعنى المتعارف والكلام حينئذ على حد قوله تعالى: وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي

Bunun, hüsranın gayesi olması da caiz görülmüştür, ancak örfte bilinen manasıyla. Bu durumda söz, Allah Teâlâ'nın şu kavli kabilindendir: 'Şüphesiz lanetim senin üzerinedir,

إِلى يَوْمِ الدِّينِ

din gününe kadar.'

[ص: ج ٧٨] أي أنك مذموم مدعو عليك باللعنة إلى ذلك اليوم فإذا جاء اليوم لقيت ما تنسى اللعن معه فكأنه قيل: خسر المكذبون إلى قيام الساعة بأنواع المحن والبلاء فإذا قامت الساعة يقعون فيما ينسون معه هذا الخسران وذلك هو الخسران المبين بَغْتَةً أي فجأة وبغتة بالتحريك مثلها، وبغتة كمنعه فجأة أي هجم عليه من غير شعور، وانتصابها على أنها مصدر واقع موقع الحال من فاعل جاءَتْهُمُ أي مباغته أو من مفعوله أي مبغوتين، وجوز أن تكون منصوبة على أنها مفعول مطلق لجاءتهم على حد رجع القهقرى أو لفعل مقدر من اللفظ أو من غيره.

[c. 7, s. 78] Yani sen o güne kadar kınanmış ve lanetle anılmış birisin; o gün geldiğinde ise beraberinde lanetlenmeyi unutturacak şeylerle karşılaşırsın. Sanki şöyle denilmiştir: Yalanlayanlar, kıyamet kopuncaya dek türlü mihnet ve belalarla hüsrana uğramışlardır; kıyamet koptuğunda ise beraberinde bu hüsranı unutturacak bir şeye düşerler ki apaçık hüsran işte budur. { بَغْتَةً } “ansızın”; yani birdenbire. Harekeli olarak 'bağateten' de aynı anlamdadır. 'Bağatehû' (منعه vezninde) ise ona ansızın bastırdı, yani farkında değilken hücum etti demektir. Masdar oluşuyla mensubiyeti, { جاءَتْهُمُ } fiilinin failinden hâl konumunda bulunmasından dolayıdır, yani 'ansızın basıcı olarak' demektir; yahut mefulünden [hâldir], yani 'ansızın yakalanmışlar olarak' demektir. 'Reca'a'l-kahkarâ' (arkasına döndü) terkibinde olduğu gibi { جاءَتْهُمُ } fiilinin meful-i mutlakı olarak veya aynı lafızdan yahut başka lafızdan takdir edilen bir fiilin [meful-i mutlakı olarak] mansub olması da caiz görülmüştür.

وقوله ﷾: قالُوا جواب إذا يا حَسْرَتَنا نداء للحسرة وهي شدة الندم كأنه قيل: يا حسرتنا تعالى فهذا أوانك، قيل: وهذا التحسر وإن كان يعتريهم عند الموت لكن لما كان الموت من مقدمات الآخرة جعل من جنس الساعة وسمي باسمها، ولذا

O aziz ve celil olanın: { قالُوا } “Dediler ki” kavli, 'izâ'nın cevabıdır. { يا حَسْرَتَنا } “Eyvah bize! / Yazıklar olsun bize!”; hasrete nidadır; hasret ise şiddetli pişmanlıktır. Sanki: 'Ey hasretimiz, gel, işte bu senin vaktindir!' denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu hasretlenme ölüm esnasında başlarına gelse de ölüm ahiretin mukaddimelerinden olduğu için kıyametin cinsinden sayılmış ve onun adıyla isimlendirilmiştir. Bu sebeple...

قال ﷺ: «من مات فقد قامت قيامته»

...Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim ölürse, onun kıyameti kopmuştur» buyurmuştur.

أو جعل مجيء الساعة بعد الموت لسرعته كالواقع بغير فترة، وقال أبو البقاء: التقدير يا حسرة احضري هذا أوانك، وهو نداء مجازي ومعناه تنبيه أنفسهم لتذكير أسباب الحسرة لأن الحسرة نفسها لا تطلب ولا يتأتى إقبالها وإنما المعنى على المبالغة في ذلك حتى كأنهم ذهلوا فنادوها، ومثل ذلك نداء الويل ونحوه ولا يخفى حسنه.

Yahut ölümden sonra kıyametin gelişi, hızından ötürü arada hiç fasıla yokmuş gibi vuku bulan bir şey kılınmıştır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: Takdiri; 'Ey hasret, hazır ol, işte bu senin vaktindir!' şeklindedir; bu mecazi bir nidadır. Manası, hasretin sebeplerini hatırlatmak üzere kendi nefislerini uyarmaktır. Çünkü hasretin bizzat kendisi talep edilmez ve gelmesi de mümkün olmaz; mana ancak bu hususta mübalağaya yöneliktir, öyle ki sanki dehşete düşmüşler de ona seslenmişlerdir. 'Veyl' (yazıklar olsun) ve benzeri nidalar da böyledir; bunun güzelliği ise gizli değildir.

عَلى ما فَرَّطْنا أي على تفريطنا، فما مصدرية فالتفريط التقصير فيما قدر على فعله، وقال أبو عبيدة: معناه التضييع، وقال ابن بحر: معناه السبق ومنه الفارط للسابق. ومعنى فرط خلا السبق لغيره فالتضعيف فيه للسلب كجلدت البعير أزلت جلده وسلبته فِيها أي الحياة الدنيا كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أو في الساعة كما روي عن الحسن، والمراد من التفريط في الساعة التقصير في مراعاة حقها والاستعداد لها بالإيمان والأعمال الصالحة.

{ عَلى ما فَرَّطْنا } “yaptığımız kusurlardan dolayı”; yani kusur etmemiz sebebiyle. 'Mâ' masdariyyedir. Tefrît ise yapmaya güç yetirilen şeyde kusur etmektir (ihmalkârlıktır). Ebu Ubeyde: 'Bunun anlamı zayi etmektir' demiştir. İbn Bahr ise şöyle demiştir: 'Bunun anlamı öne geçmektir; önden giden için kullanılan fârıt kelimesi de bundandır. Ferrata'nın anlamı ise öne geçmeyi başkasına bırakmaktır. Bundaki şedde (tef'il babı), 'deveyi yüzdüm' yani derisini giderip soydum ifadesinde olduğu gibi giderme (selb) içindir.' { فِيها } “onda”; yani İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği gibi dünya hayatında; yahut Hasan [el-Basrî]'den rivayet edildiği gibi kıyamet saatinde. Kıyamet saatinde kusur etmekten murat, onun hakkını gözetmede ve ona iman ve salih amellerle hazırlanmada kusurlu davranmaktır.

وقيل: الضمير للجنة أي على ما فرطنا في طلبها ونسب إلى السدي ولا يخفى بعده، وقول الطبرسي ويدل عليه ما

Zamirin cennete ait olduğu, yani 'onu talep etmede kusur ettiğimizden dolayı' demek olduğu da söylenmiş ve bu Süddî'ye nispet edilmiştir; bunun uzaklığı ise gizli değildir. Tabersî'nin 'Buna şu delalet eder' dediği rivayet de...

رواه الأعمش عن أبي صالح عن أبي سعيد عن النبي ﷺ أنه قال في هذه الآية: «يرى أهل النار منازلهم من الجنة فيقولون يا حَسْرَتَنا إلخ

...A'meş'in Ebu Salih'ten, onun da Ebu Said'den naklettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet hakkında şöyle buyurmuştur: «Cehennem ehli, cennetteki konaklarını görürler ve: { يا حَسْرَتَنا } “Eyvah bize!” derler...»

لا يخلو عن نظر لقيام الاحتمال بعد وهو يبطل الاستدلال، وعن محمد بن جرير أن الهاء يعود إلى الصفة لدلالة الخسران عليها وهو بعيد أيضا، ومثل ذلك ما قيل: إن ما موصولة بمعنى التي، والمراد بها الأعمال والضمير عائد إليها كأنه قيل يا حسرتنا على الأعمال الصالحة التي قصرنا فيها، نعم مرجع الضمير على هذا مذكور في كلامهم دونه على الأقوال السابقة فإنه غير مذكور فيه بل ولا في كلامه تعالى في قص حال هؤلاء القائلين على القول الأول عند بعض فتدبر وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ في موضع الحال من فاعل قالُوا وهي حال مقارنة أو مقدرة. والوزر في الأصل الثقل ويقال للذنب وهو المراد هنا أي يحملون ذنوبهم وخطاياهم كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وذكر الظهور لأن المعتاد الأغلب الحمل عليها كما في- كسبت أيديكم- فإن الكسب في الأكثر بالأيدي. وفي ذلك أيضا إشارة إلى مزيد ثقل المحمول، وجعل الذنوب والآثام محمولة على الظهر من باب الاستعارة التمثيلية، والمراد بيان سوء حالهم وشدة ما يجدونه من المشقة والآلام والعقوبات العظيمة بسبب الذنوب، وقيل: حملها على الظهر حقيقة وإنها تجسم،

...[rivayeti] de eleştiriye açıktır; zira [başka] ihtimalin varlığı sürmektedir, bu da delil getirmeyi geçersiz kılar. Muhammed b. Cerîr'den nakledildiğine göre 'hâ' zamiri sıfata döner; çünkü hüsran ona delalet etmektedir; bu da uzaktır. Benzer şekilde şöyle de denilmiştir: 'Mâ', 'elletî' anlamında ismi mevsûldür; bununla kastedilen amellerdir ve zamir de ona dönmektedir; sanki: 'Kusur ettiğimiz salih amellerden dolayı eyvah bize!' denilmiştir. Evet, bu görüşe göre zamirin mercii sözlerinde zikredilmiştir; önceki görüşlerde ise böyle değildir, zira sözlerinde zikredilmemiştir; hatta bazılarına göre birinci görüşte bu sözü söyleyenlerin durumunun anlatıldığı Allah Teâlâ'nın kelamında dahi zikredilmemiştir, iyi düşün! { وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ } “Onlar günahlarını sırtlarında taşırken”; { قالُوا } fiilinin failinden hâl konumundadır; bu ya eşzamanlı (mukârine) ya da takdiri (mukaddere) bir hâldir. Vizr, aslen ağırlık demektir; günah için de kullanılır ki burada kastedilen de budur; yani İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği gibi günahlarını ve hatalarını taşırlar. Sırtların zikredilmesi, taşımada adet ve galip olanın sırt olması sebebiyledir; nitekim 'ellerinizin kazandığı' ifadesinde de kazanç çoğunlukla ellerle olduğu için böyledir. Bunda ayrıca taşınan şeyin ağırlığının fazlalığına da bir işaret vardır. Günah ve ayıpların sırtta taşınır kılınması temsîlî istiâre kabilindendir. Murad edilen, onların durumlarının kötülüğünü, günahlar sebebiyle çektikleri meşakkatin, acıların ve büyük cezaların şiddetini beyan etmektir. Günahların sırtta taşınmasının hakikat olduğu ve cisimleşeceği de söylenmiştir;

فقد أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي أنه قال: ليس من رجل ظالم يموت فيدخل قبره إلا جاءه رجل قبيح الوجه أسود اللون منتن الريح عليه ثياب دنسة حتى يدخل معه قبره فإذا رآه قال: ما أقبح وجهك؟ قال كذلك كان عملك قبيحا قال: ما أنتن ريحك؟ قال: كذلك كان عملك منتنا قال: ما أدنس ثيابك؟ فيقول: إن عملك كان دنسا قال: من أنت؟ قال: أنا عملك فيكون معه في قبره فإذا بعث يوم القيامة قال له: إني كنت أحملك في الدنيا باللذات والشهوات فأنت اليوم تحملني فيركب على ظهره فيسوقه حتى يدخله النار،

Nitekim İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ölüp de kabrine giren hiçbir zalim adam yoktur ki, yanına çirkin yüzlü, siyah tenli, pis kokulu, üzerinde kirli elbiseler bulunan bir adam gelip onunla birlikte kabrine girmesin. Onu görünce: 'Yüzün ne kadar da çirkin!' der. O da: 'Senin amelin de böyle çirkindi' der. 'Kokun ne kadar da pis!' der. O da: 'Senin amelin de böyle pisti' der. 'Elbiselerin ne kadar da kirli!' der. O da: 'Şüphesiz senin amelin kirliydi' der. 'Sen kimsin?' der. O da: 'Ben senin amelinim' der ve kabrinde onunla birlikte olur. Kıyamet günü diriltildiğinde ona şöyle der: 'Ben dünyada seni lezzetler ve şehvetlerle taşıyordum, bugün ise sen beni taşıyacaksın.' Sonra onun sırtına biner ve onu cehenneme sokuncaya kadar sürer.

وأخرجا عن عمرو بن قيس قال: إن المؤمن إذا خرج من قبره استقبله عمله في أحسن شيء صوره وأطيبه

Yine o ikisi Amr b. Kays'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Mümin kabrinden çıktığında, ameli onu suretçe en güzel ve koku bakımından en hoş...

ريحا فيقول له: هل تعرفني؟ فيقول: لا إلا أن الله تعالى قد طيب ريحك وحسن صورتك فيقول: كذلك كنت في الدنيا أنا عملك الصالح طالما ركبتك في الدنيا فاركبني أنت اليوم وتلا يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً [مريم: ٨٥] وإن كان الكافر يستقبله أقبح شيء صورة وأنتنه ريحا فيقول: هل تعرفني؟ فيقول: لا إلا أن الله تعالى قد قبح صورتك ونتن ريحك فيقول: كذلك كنت في الدنيا أنا عملك السيّء طالما ركبتني في الدنيا فأنا اليوم أركبك وتلا وَهُمْ يَحْمِلُونَ الآية.

...bir koku ile karşılar. Ona: 'Beni tanıyor musun?' der. O da: 'Hayır, ancak Allah Teâlâ senin kokunu güzelleştirmiş ve suretini hoş kılmış' der. Bunun üzerine: 'Sen dünyada iken böyleydin; ben senin salih amelinim. Dünyada sen uzun süre bana bindin, bugün de sen bana bin' der ve { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } [Meryem: 85] “O gün takva sahiplerini Rahman'ın huzurunda heyet halinde toplarız” ayetini okur. Kâfire gelince, onu suretçe en çirkin ve kokusu en pis bir şey karşılar. Ona: 'Beni tanıyor musun?' der. O da: 'Hayır, ancak Allah Teâlâ senin suretini çirkinleştirmiş ve kokunu pisletmiş' der. Bunun üzerine: 'Sen dünyada iken böyleydin; ben senin kötü amelinim. Dünyada sen uzun süre bana bindin, bugün ise ben sana bineceğim' der ve { وَهُمْ يَحْمِلُونَ } ayetini okur.

وبعضهم يجعل كل ما ورد في هذا الباب مما ذكر تمثيلا أيضا. ولا مانع من الحمل على الحقيقة وإجراء الكلام على ظاهره، وقد قال كثير من أهل السنة بتجسيم الأعمال في تلك الدار وهو الذي يقتضيه ظاهر الوزن.

Bazıları bu bâbda zikredilen ve gelen her şeyi temsîl kabul ederler. Bunun hakikate hamledilmesine ve sözün zahiri üzere yürütülmesine hiçbir engel yoktur. Ehl-i Sünnet'ten pek çok kimse o yurtta amellerin cisimleşeceğini söylemiştir; tartının (mîzân) zahirinin gerektirdiği de budur.

أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ تذييل مقرر لما قبله وتكملة له، وساءَ تحتمل- كما قيل- هنا ثلاثة أوجه، أحدها أن تكون المتعدية المتصرفة وزنها فعل بفتح العين، والمعنى ألا ساءهم ما يزرون وما موصولة أو مصدرية أو نكره موصوفة فاعل لها والكلام خبر، وثانيها أنها حولت إلى فعل اللازم بضم العين وأشربت معنى التعجب، والمعنى ما أسوأ الذي يزرونه أو ما أسوأ وزرهم. وثالثها أنها حولت أيضا للمبالغة في الذم فتساوي بئس في المعنى والأحكام.

{ أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ } “Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”; önceki kısmı pekiştiren ve onu tamamlayan bir tezyîldir. Denildiği gibi, { ساءَ } burada üç veche ihtimallidir: Birincisi; ayn harfinin fethasıyla 'fe'ale' vezninde müteaddî ve mutasarrıf olmasıdır. Mana: 'Dikkat edin, yüklendikleri şey onlara ne kötü gelmiştir!' şeklinde olur; 'mâ' ismi mevsûl, masdariyye veya mevsuf bir nekredir ve onun failidir, söz ise haberdir. İkincisi; ayn harfinin dammesiyle lazım fiile dönüştürülmüş ve taaccüp manası içirilmiş olmasıdır. Mana: 'Yüklendikleri şey ne kötüdür!' veya 'Yükleri ne kötüdür!' şeklinde olur. Üçüncüsü; zemmde (yermede) mübalağa için dönüştürülmüş olmasıdır ki bu durumda mana ve hüküm bakımından 'bi'se' fiiline denk olur.

وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ لما حقق ﷾ فيما سبق أن وراء الحياة الدنيا حياة أخرى يلقون فيها من الخطوب ما يلقون بين جل شأنه حال تينك الحياتين في أنفسهما وجعله بعضهم جوابا لقولهم: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وفيه بعد، وكيفما كان فالمراد وما أعمال الحياة الدنيا المختصة بها إلا كاللعب واللهو في عدم النفع والثبات، وبهذا التقدير خرج- كما قال غير واحد- ما فيها من الأعمال الصالحة كالعبادة إنما كان لضرورة المعاش، والكلام من التشبيه البليغ ولو لم يقدر مضاف، وجعلت الدنيا نفسها لعبا ولهوا مبالغة كما في قوله:

{ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir”; [Allah] azze ve celle daha önce dünya hayatının ardında, içinde türlü felaketlerle karşılaşacakları başka bir hayat olduğunu tahkik buyurunca, şanı yüce olan [Allah], bu iki hayatın bizzat kendilerindeki durumunu açıkladı. Bazıları bunu onların: 'Bu dünya hayatımızdan başkası değildir' sözlerine bir cevap kılmıştır; ancak bunda bir uzaklık vardır. Her nasıl olursa olsun, murat şudur: Dünya hayatının ona mahsus amelleri, faydasızlık ve kalıcılıktan yoksun olma hususunda ancak oyun ve eğlence gibidir. Birden çok müfessirin belirttiği gibi bu takdirle, dünyada bulunan ibadet gibi salih ameller [istisna edilerek] çıkmış olur; zira [ibadet dışındakiler] sırf maişet zarureti içindir. Muzaf takdir edilmese bile söz belîğ bir teşbihtir. Dünyanın bizzat kendisi, şu beyitte olduğu gibi mübalağa yoluyla oyun ve eğlence kılınmıştır:

وإنما هي إقبال وإدبار صح، واللهو واللعب- على ما في درة التنزيل- يشتركان في أنهما الاشتغال بما لا يعني العاقل ويهمه من هوى وطرب سواء كان حراما أو لا وفرق بينهما بأن اللعب ما قصد به تعجيل المسرة والاسترواح به واللهو كل ما شغل من هوى وطرب وإن لم يقصد به ذلك، وإذا أطلق اللهو فهو- على ما قيل- اجتلاب المسرة بالنساء كما في قوله:

O [dünya] ancak bir yöneliş ve geri dönüştür, doğru. 'Durratü't-Tenzîl'de belirtildiğine göre lehv (eğlence) ve la'ib (oyun), ister haram olsun ister olmasın, akıllı kimseyi ilgilendirmeyen ve önem taşımayan heva ve neşeli şeylerle meşgul olma hususunda ortaktırlar. İkisi arasındaki fark ise şöyle açıklanmıştır: Oyun, kendisiyle sevincin çabuklaştırılması ve rahatlama kastedilen şeydir; lehv ise, bu kastedilmese dahi heva ve neşeden meşgul eden her şeydir. Lehv mutlak olarak zikredildiğinde -denildiğine göre- kadınlarla sevinç elde etmektir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

ألا زعمت بسياسة اليوم أنني ... كبرت وأن لا يحسن اللهو أمثالي

Haberin olsun ki kadın bugün benim yaşlandığımı... ve benim gibilerin eğlenceden anlamayacağını iddia etti.

وقال قتادة: اللهو في لغة اليمن المرأة، وقيل: اللعب طلب المسرة والفرح بما لا يحسن أن يطلب به واللهو صرف الهم بما لا يصلح أن يصرف به، وقيل: إن كل شغل أقبل عليه لزم الإعراض عن كل ما سواه لأن من لا يشغله شأن عن شأن هو الله تعالى فإذا أقبل على الباطل لزم الإعراض عن الحق فالإقبال على الباطل لعب والإعراض عن الحق لهو، وقيل: العاقل المشتغل بشيء لا بد له من ترجيحه وتقديمه على غيره فإن قدمه من غير ترك للآخر فلعب وإن تركه ونسيه به فهو لهو، وقد بين صاحب الدرة بعد أن سرد هذه الأقوال سر تقديم اللعب على اللهو حيث جمعا كما هنا وتأخيره عنه كما في العنكبوت بأنه لما كان هذا الكلام مسوقا للرد على الكفرة فيما يزعمونه من إنكار الآخرة والحصر السابق وليس في اعتقادهم لجهلهم إلا ما عجل من المسرة بزخرف الدنيا الفانية قدم اللعب الدال على ذلك وتمم باللهو أو لما طلبوا الفرح بها وكان مطمح نظرهم وصرف الهم لازم وتابع له قدم ما قدم أو لما أقبلوا على الباطل في أكثر أقوالهم وأفعالهم قدم ما يدل على ذلك أو لما كان التقديم مقدما على الترك والنسيان قدم اللعب على اللهو رعاية للترتيب الخارجي، وأما في العنكبوت فالمقام لذكر قصر مدة الحياة الدنيا بالقياس إلى الآخرة وتحقيرها بالنسبة إليها

Katâde: 'Yemen lehçesinde lehv, kadın demektir' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Oyun, sevinç ve neşeyi kendisiyle talep edilmesi uygun olmayan şeyle aramak; lehv ise kederi kendisiyle dağıtılması uygun olmayan şeyle savmaktır. Şöyle de denilmiştir: Yönelinen her meşguliyet, dışındakilerden yüz çevirmeyi zorunlu kılar; zira bir işin diğer bir işten alıkoymadığı yegâne varlık Allah Teâlâ'dır. Batıla yönelindiğinde haktan yüz çevirmek gerekir; dolayısıyla batıla yönelmek oyun, haktan yüz çevirmek ise eğlencedir (lehvdir). Şöyle de denilmiştir: Bir şeyle meşgul olan akıllı kişinin onu başkasına tercih edip öne alması kaçınılmazdır; şayet onu diğerini terk etmeksizin öne alırsa bu oyundur, şayet onunla diğerini terk edip unutursa bu lehvdir. Durre sahibi bu görüşleri sıraladıktan sonra, burada olduğu gibi bir arada geldiklerinde oyunun lehvden önce zikredilmesinin, Ankebût Suresi'nde olduğu gibi ise sonraya bırakılmasının sırrını şöyle açıklamıştır: Bu söz, kâfirlerin ahireti inkâr etme iddialarını ve önceki hasrı reddetmek için sevk edildiğinde ve cehaletleri sebebiyle onların inancında fani dünyanın süsüyle peşin sevinçten başka bir şey bulunmadığında, buna delalet eden 'oyun' öne alınmış ve 'lehv' ile tamamlanmıştır. Yahut dünyada sevinç aradıkları, hedefleri bu olduğu ve kederi dağıtmak da buna tabi ve gerekli olduğu için öne alınan öne alınmıştır. Yahut söz ve fiillerinin çoğunda batıla yöneldikleri için buna delalet eden öne alınmıştır. Yahut öne almak terk ve unutmaktan önce geldiği için dış alemdeki tertibe riayet edilerek oyun lehvden öne geçirilmiştir. Ankebût Suresi'nde ise makam, ahirete kıyasla dünya hayatının süresinin kısalığını ve ona nispetle küçüklüğünü zikretme makamıdır.

ولذا ذكر اسم الإشارة المشعر بالتحقير وعقب ذلك بقوله ﷾: إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ [العنكبوت: ٦٤] والاشتغال باللهو مما يقصر به الزمان وهو أدخل من اللعب فيه، وأيام السرور فصار كما قيل:

Bu sebeple tahkiri (küçümsemeyi) hissettiren işaret ismi zikredilmiş ve hemen ardından azze ve celle olan [Allah]'ın: { إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } [el-Ankebût: 64] “Şüphesiz ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur” kavli getirilmiştir. Lehv ile meşgul olmak ise zamanı kısaltan şeylerdendir ve bu hususta oyundan daha etkilidir; sevinç günleri de böyledir, nitekim şöyle denilmiştir:

وليلة إحدى الليالي الزهر ... لم تك غير شفق وفجر

O parlak gecelerden biriydi o gece... Şafak ile fecirden ibaretti sadece.

وينزل على هذا الوجوه في الفرق، وتفصيله في الدرة قاله مولانا شهاب الدين فليفهم وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ التي هي محل الحياة الأخرى خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ الكفر والمعاصي لخلوص منافعها عن المضار والآلام وسلامة لذاتها عن الانصرام أَفَلا تَعْقِلُونَ ذلك حتى تتقوا ما أنتم عليه من الكفر والعصيان، والفاء للعطف على محذوف أي أتغفلون أو ألا تتفكرون فلا تعقلون، وكان الظاهر أن يقال- كما قال الطيبي- وما الدار الآخرة إلا جد وحق لمكان وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ إلا أنه وضع خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ. موضع ذلك إقامة للمسبب مقام السبب، وقال في الكشف: إن في ذلك دليلا على أن ما عدا أعمال المتقين لعب ولهو لأنه لما جعل الدار الآخرة في مقابلة الحياة الدنيا وحكم على الأعمال المقابل بأنها لعب ولهو علم تقابل العملين حسب تقابل ما أضيفا إليه أعني الدنيا والآخرة فإذا خص الخيرية بالمتقين لزم منه أن ما عدا أعمالهم ليس من أعمال الآخرة في شيء فهو لعب ولهو لا يعقب منفعة.

Farktaki vecihler buna göre değerlendirilir; bunun tafsilatı ed-Durre'dedir, bunu Mevlânâ Şihâbüddîn söylemiştir, iyi anlaşılsın! { وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ } “Ahiret yurdu ise”; yani diğer hayatın mekanı olan [yurt], { خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar için daha hayırlıdır”; menfaatleri zararlardan ve acılardan arınmış, lezzetleri ise tükenmekten uzak olduğu için küfürden ve günahlardan sakınanlar için [daha hayırlıdır]. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; bunu idrak edip de içinde bulunduğunuz küfür ve isyandan sakınmayacak mısınız? 'Fâ' mahzuf bir kelimeye atıftır; yani 'Gafil mi oluyorsunuz?' veya 'Düşünmüyor musunuz da akletmiyorsunuz?' demektir. Tîbî'nin dediği gibi, { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } ifadesine karşılık zahir olanın 'Ahiret yurdu ise ancak ciddiyet ve haktır' denilmesiydi; ancak müsebbebin sebep yerine ikame edilmesi kabilinden bunun yerine { خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } ifadesi konulmuştur. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Bunda, müttakilerin amelleri dışındaki amellerin oyun ve eğlence olduğuna delil vardır; zira ahiret yurdunu dünya hayatının karşısına koyup onun mukabili olan amellere oyun ve eğlence hükmünü verince, nispet edildikleri şeylerin (yani dünya ve ahiretin) karşılıklı olmasına göre iki amelin de karşılıklı olduğu anlaşılmıştır. Hayırlı olmayı müttakilere has kılınca, onların amelleri dışındakilerin hiçbir şekilde ahiret amellerinden olmadığı zorunlu olarak ortaya çıkmıştır; dolayısıyla bu, arkasından hiçbir fayda getirmeyen bir oyun ve eğlencedir.

وقرأ ابن عامر «ولدار الآخرة» بالإضافة وهي من إضافة الصفة إلى الموصوف وقد جوزها الكوفيون، ومن لم يجوز ذلك تأوله بتقدير ولدار النشأة الآخرة أو إجراء الصفة مجرى الاسم، وقرأ ابن كثير وغيره «يعقلون» بالياء والضمير للكفار القائلين إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا، وقيل: للمتقين والاستفهام للتنبيه والحث على التأمل. قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ استئناف مسوق لتسلية رسول الله ﷺ عن الحزن الذي يعتريه ﵊ مما حكي عن الكفرة من الإصرار على التكذيب والمبالغة، وكلمة قد للتكثير وهو- كما قال الحلبي رادا به اعتراض أبي حيان- راجع إلى متعلقات العلم لا العلم نفسه إذ صفة القديم لا تقبل الزيادة والتكثير وإلا لزم حدوثها المستلزم لحدوث من قامت به ﷾، وقال السفاقسي: قد تصح الكثرة باعتبار المعلومات وما في حيز العلم هنا كثير بناء على أن الفعل المذكور دال على الاستمرار التجددي، وأنشدوا على إفادتها ذلك بقول الهذلي:

İbn Âmir, izafetle 've ledâru'l-âhirati' şeklinde okumuştur; bu sıfatın mevsufa izafetidir ve Kûfeliler bunu caiz görmüştür. Bunu caiz görmeyenler ise 've ledâru'n-neş'eti'l-âhirati' takdiriyle yahut sıfatın isim yerine konulmasıyla tevil etmişlerdir. İbn Kesîr ve başkaları 'ya' ile 'ya'kılûn' şeklinde okumuştur; zamir { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } diyen kâfirlere aittir. Müttakilere ait olduğu da söylenmiştir; istifham ise uyarı ve tefekküre teşvik içindir. { قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ } “Söylediklerinin seni üzdüğünü kesinlikle biliyoruz”; kâfirlerin yalanlamada ve aşırılıkta ısrar etmelerinden ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aleyhisselâm hissettiği hüznü teselli etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. 'Kad' kelimesi çokluk (teksîr) içindir; Halebî'nin Ebu Hayyân'ın itirazını reddederken belirttiği gibi bu, ilmin bizzat kendisine değil ilmin taalluk ettiği şeylere racidir. Zira kadîm sıfat artmayı ve çoğalmayı kabul etmez; aksi takdirde onun hadis olması gerekir ki bu da zâtında kaim olduğu [Allah] azze ve celle'nin hadis olmasını gerektirir. Sefâkusî şöyle demiştir: Çokluk, malûmât (bilinen şeyler) itibarıyla doğru olabilir; zikredilen fiilin yenilenen sürekliliğe (istimrâr-ı teceddüdî) delalet etmesine binaen burada ilmin kapsamındaki şey çoktur. Şair el-Hüzelî'nin şu beytini bunun çokluk ifade ettiğine delil getirmişlerdir:

قد أترك القرن مصفرا أنامله ... كأن أثوابه مجت بفرصاد

Nice hasmımı parmak uçları sararmış halde bırakmışımdır... Sanki elbiselerine dut püskürtülmüş gibiydi.

وادعى أبو حيان أن إفادتها للتكثير قول غير مشهور للنحاة وإن قال به بعضهم. وكلام سيبويه حيث قال: وتكون قد بمنزلة ربما ليس نصا في ذلك وما استشهدوا به على دعواهم إنما فهم التكثير فيه من سياق الكلام ومنه البيت فإن التكثير إنما فهم فيه لأن الفخر إنما يحصل بكثرة وقوع المفتخر به. وذكر بعض المحققين أن الحق ما قاله ابن مالك أن إطلاق سيبويه أنها بمنزلة ربما يوجب التسوية بينهما في التقليل والصرف إلى المضي والبيت دليل عليه فإن الفخر يقع بترك الشجاع قرنه وقد صبغت أثوابه بدمائه في بعض الأحيان.

Ebu Hayyân, bunun teksîr (çokluk) ifade etmesinin -bazıları söylese de- nahivcilerce meşhur olmayan bir görüş olduğunu iddia etmiştir. Sîbeveyh'in 'Kad bazen rubbemâ konumunda olur' sözü bu hususta açık bir nass değildir; onların bu iddialarına getirdikleri şahitlerdeki çokluk ise ancak sözün siyakından anlaşılmıştır; zikredilen beyit de böyledir, zira oradaki çokluk ancak övünmenin, övünülen şeyin çokça vuku bulmasıyla hasıl olacağı gerçeğinden anlaşılmıştır. Bazı muhakkikler, hak olanın İbn Mâlik'in söylediği şu görüş olduğunu belirtmişlerdir: Sîbeveyh'in onun 'rubbemâ' konumunda olduğunu mutlak zikretmesi, azlık bildirme ve geçmişe dönüştürme hususunda ikisini eşit kılmayı gerektirir; beyit de buna delildir, zira övünme yiğidin bazı zamanlarda hasmını elbiseleri kanına boyanmış halde bırakmasıyla da hasıl olur.

وقول أبي حيان: إن الفخر إنما يحصل بكثرة إلخ غير مسلم على إطلاقه بل هو فيما يكثر وقوعه وأما ما يندر فيفتخر بوقوعه نادرا لأن قرن الشجاع لو غلبه كثيرا لم يكن قرنا له لأن القرن بكسر القاف وسكون الراء المقاوم المساوي.

Ebu Hayyân'ın 'Övünme ancak çoklukla hasıl olur...' sözü mutlak olarak kabul edilemez; bilakis bu, çokça vuku bulan şeylerdedir; nadir olan şeylerde ise nadiren vuku bulmasıyla övünülür. Çünkü yiğidin hasmı (kırn) onu çokça yenseydi ona denk (kırn) olmazdı; zira 'el-kırn' (kaf'ın kesresi ve ra'nın sükûnu ile), karşı duran denk kişi demektir.

وفي القاموس القرن كفؤك في الشجاعة أو أعم، فلفظه يقتضي بحسب دقيق النظر أنه لا يغلبه إلا قليلا وإلا لم يكن قرنا ويتناقض أول الكلام وآخره، وادعى الطيبي أن لفظ قد للتقليل، وقد يراد به في بعض المواضع ضده. وهو من

el-Kâmûs'ta: 'Kırn, cesaretteki dengin veya daha genel anlamda dengindir' denmektedir. Dolayısıyla lafzı, dakik bir bakışa göre onu ancak az yenebileceğini gerektirir; aksi takdirde denk olmaz ve sözün başı ile sonu çelişirdi. Tîbî, 'kad' lafzının azlık için olduğunu, bazı yerlerde ise bunun zıddının kastedilebileceğini iddia etmiştir. Bu da...

باب استعارة أحد الضدين للآخر، والنكتة هاهنا تصبير رسول الله ﷺ من أذى قومه وتكذيبهم، يعني من حقك وأنت سيد أولي العزم أن لا تكثر الشكوى من أذى قومك وأن لا يعلم الله تعالى من إظهارك الشكوى إلا قليلا وأن يكون تهكما بالمكذبين وتوبيخا لهم.

...iki zıttan birinin diğeri için istiâre edilmesi babındandır. Buradaki nükte, kavminin eziyetine ve yalanlamalarına karşı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i sabra yöneltmektir; yani: 'Sen ulü'l-azm peygamberlerin efendisi olduğun halde kavminin eziyetinden çokça şikayet etmemen ve Allah Teâlâ'nın senin şikayet izharından ancak az bir şeyi bilmesi senin hakkındır.' [Bir diğer nükte ise] yalanlayanlarla alay etme ve onları kınamadır.

ونص بعضهم على أن قد هنا للتقليل على معنى أن ما هم فيه أقل معلوماته تعالى، وضمير إِنَّهُ للشأن وهو اسم إن وخبرها الجملة المفسرة له، والموصول فاعل يحزنك وعائده محذوف أي الذي يقوله، وهو ما حكي عنهم من قولهم إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الأنعام: ٢٥، الأنفال: ٣١، المؤمنون: ٨٣، النمل: ٦٨] أو هو وما يعمه وغيره من هذيانهم وجملة إِنَّهُ إلخ سادة مسد مفعولي يعلم.

Bazıları burada 'kad' lafzının, onların içinde bulunduğu durumun Allah Teâlâ'nın malûmâtının en azı olduğu manasında taklîl (azlık) için olduğunu açıkça belirtmişlerdir. { إِنَّهُ } zamiri şan zamiridir; 'inne'nin ismidir, haberi ise onu açıklayan cümledir. İsmi mevsûl { يَحْزُنُكَ } fiilinin failidir, sıla zamiri ise hazfedilmiştir; yani 'söyledikleri şey' demektir. Bu da onların: { إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [el-En'âm: 25, el-Enfâl: 31, el-Mü'minûn: 83, en-Neml: 68] “Bu öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” sözlerinden hikaye edilen şey veya bunu ve diğer hezeyanlarını kapsayan sözlerdir. { إِنَّهُ } cümlesi ve devamı { نَعْلَمُ } fiilinin iki mefulü yerine geçmiştir.

وقرأ نافع «ليحزنك» من أحزن المنقول من حزن اللازم، وقوله سبحانه: فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ تعليل لما يشعر به الكلام السابق من النهي عن الاعتداد بما قالوا بطريق التسلي بما يفيده من بلوغه ﷺ في جلالة القدر ورفعة الشأن غاية ليس وراءها غاية حيث نفى تكذيبهم قاتلهم الله تعالى عنه ﷺ وأثبته لآياته تعالى على طريقة قوله ﷾: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الفتح: ١٠] إيذانا بكمال القرب واضمحلال شؤونه ﷺ في شأن الله ﷿. وفيه أيضا استعظام لجنايتهم منبىء عن عظم عقوبتهم كأنه قيل: لا تعتد به وكله إلى الله تعالى فإنهم في تكذيبهم ذلك لا يكذبونك في الحقيقة وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ أي ولكنهم بآياته تعالى يكذبون، فوضع المظهر موضع المضمر تسجيلا عليهم بالرسوخ في الظلم الذي جحودهم هذا فن من فنونه، وقيل: إن كان المراد من الظلم مطلقه فالوضع للإشارة إلى أن ذلك دأبهم وديدنهم وأنه علة الجحود لأن التعليق بالمشتق يفيد علية المأخذ، وإن أريد به الظلم المخصوص فهو عين الجحد وواقع به نحو ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ [البقرة:

Nâfi', lazım olan 'hazene' fiilinden nakledilen 'ahzene'den 'lüyuhzinüke' şeklinde okumuştur. Şanı yüce olanın: { فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ } “Onlar seni yalanlamıyorlar” kavli; önceki sözün hissettirdiği, onların söylediklerine aldırmama nehyini teselli yoluyla ta'lîl etmektir (gerekçelendirmektir). Bu da onun sallallâhu aleyhi ve sellem kadrinin yüceliğinde ve şanının yüksekliğinde ötesinde bir gaye bulunmayan bir zirveye ulaştığını ifade eder; zira Allah onları kahretsin, onların yalanlamasını ondan sallallâhu aleyhi ve sellem nefyetmiş ve azze ve celle olan [Allah]'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } [el-Feth: 10] “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmektedirler” kavli tarzında O'nun ayetlerine ispat etmiştir; bu da yakınlığın kemalini ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem işlerinin Allah azze ve celle'nin şanında yok olduğunu bildirmek içindir. Bunda ayrıca cinayetlerinin büyüklüğünü takdir etme ve cezalarının büyüklüğünü haber verme vardır; sanki şöyle denilmiştir: Buna aldırma ve onu Allah Teâlâ'ya bırak; zira onlar bu yalanlamalarında hakikatte seni yalanlamıyorlar, { وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar”; yani fakat onlar Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlıyorlar. Açık ismin zamir yerine konulması, bu inkârlarının onun bir türü olduğu zulümde kökleşmiş olduklarını tescil etmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Şayet zulümden murat onun mutlak hali ise bu kullanım, bunun onların adeti ve huyu olduğuna ve inkârın illeti olduğuna işaret etmek içindir; çünkü türemiş isme bağlama yapmak illet bildirir. Şayet kastedilen belirli bir zulüm ise o bizzat inkârın kendisidir ve { ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ } [el-Bakara:

٥٤] فيكون المبتدأ مشيرا إلى وجه بناء الخبر كقوله:

54] “Buzağıyı [ilah] edinmekle nefislerinize zulmettiniz” kavlinde olduğu gibi onunla vuku bulmuştur; bu durumda mübteda, şu beyitte olduğu gibi haberin bina ediliş yönüne işaret edici olur:

إن الذي سمك السماء بنى لنا ... بيتا دعائمه أعز وأطول

Göğü yükselten O [Allah], bizim için öyle bir ev bina etti ki... Direkleri daha üstün ve daha uzundur.

وقيل: إن أل في الظَّالِمِينَ إن كانت موصولة واسم الفاعل بمعنى الحدوث أفاد الكلام سببية الجحد للظلم، وإن كانت حرف تعريف واسم الفاعل بمعنى الثبوت أفاد سببية الظلم للجحد، لا يخفى ما فيه، والالتفات إلى الاسم الجليل لتربية المهابة واستعظاما لما قدموا عليه، وإيراد الجحود في مورد التكذيب للإيذان بأن آياته سبحانه من الوضوح بحيث يشاهد صدقها كل أحد وأن من ينكرها فإنما ينكرها بطريق الجحود وهو كالجحد نفى ما في القلب ثباته أو إثبات ما في القلب نفيه. والباء متعلق بيجحدون والجحد يتعدى بنفسه وبالباء فيقال جحده حقه وبحقه وهو الذي يقتضيه ظاهر كلام الجوهري والراغب، وقيل: إنه إنما يتعدى بنفسه والباء هاهنا لتضمينه معنى التكذيب، وأيا ما كان فتقديم الجار والمجرور مراعاة لرؤوس الآي أو للقصر. ونقل الطبرسي عن أبي علي أن الجار متعلق بالظالمين وفيه خفاء. وما ذكر من أن الفاء لتعليل ما يشعر به الكلام هو الذي قرره بعض المحققين، وقيل: إنها تعليل لقوله سبحانه:

Şöyle de denilmiştir: { الظَّالِمِينَ } kelimesindeki 'el' şayet ismi mevsûl ise ve ismi fail 'hudûs' (sonradan olma) manasındaysa, söz inkârın zulme sebep olduğunu ifade eder; şayet harf-i tarif ise ve ismi fail 'sübut' manasındaysa, zulmün inkâra sebep olduğunu ifade eder; bundaki durum ise gizli değildir. Celal ismine iltifat, heybeti artırmak ve cüret ettikleri şeyi büyük göstermek içindir. Yalanlama (tekzîb) makamında inkârın (cühûd) getirilmesi, O'nun şanı yüce olan ayetlerinin herkesin doğruluğunu müşahede edeceği derecede açık olduğunu ve onu inkâr edenin ancak cühûd yoluyla inkâr ettiğini bildirmek içindir; bu da 'cahd' gibi kalpte sabit olanı nefyetmek yahut kalpte nefyedileni ispat etmektir. 'Bâ' harf-i cerri { يَجْحَدُونَ } fiiline müteallıktır; 'cahd' fiili bizzat kendisiyle de 'bâ' ile de müteaddî olur; nitekim 'cahadehû hakkahû' ve 'bi-hakkıhî' denilir; Cevherî ve Râgıb'ın sözlerinin zahirinin gerektirdiği de budur. Şöyle de denilmiştir: O ancak bizzat müteaddî olur, buradaki 'bâ' ise tekzîb (yalanlama) manasını tazammun ettiği içindir. Her halükarda câr ve mecrûrun öne alınması ayet sonlarına riayet etmek veya kasr içindir. Tabersî, Ebu Ali'den cârın { الظَّالِمِينَ } kelimesine müteallık olduğunu nakletmiştir ki bunda kapalılık vardır. 'Fâ' harfinin sözün hissettirdiği manayı ta'lîl için olduğunun zikredilmesi, bazı muhakkiklerin ortaya koyduğu görüştür. Şöyle de denilmiştir: Bu, şanı yüce olanın şu kavlinin ta'lîlidir:

قَدْ نَعْلَمُ إلخ بناء على أن معناه لا تحزن كما يقال في مقام المنع والزجر: نعلم ما تفعل فكأنه قيل: لا تحزن مما يقولون فإن التكذيب في الحقيقة لي وأنا الحليم الصبور فتخلق بأخلاقي، ويحتمل أن يكون المعنى أنه يحزنك قولهم لأنه تكذيب لي فأنت لم تحزن لنفسك بل لما هو أهم وأعظم، ولا يخفى أن هذا خلاف المتبادر، وقيل معنى الآية فإنهم لا يكذبونك بقلوبهم ولكنهم يجحدون بألسنتهم وروي ذلك عن قتادة وغيره ويؤيده ما

{ قَدْ نَعْلَمُ } vb.; bu da men etme ve azarlama makamında 'Ne yaptığını biliyoruz' denilmesi gibi, bunun anlamının 'üzülme' olmasına binaendir. Sanki şöyle denilmiştir: Onların söylediklerine üzülme; zira yalanlama hakikatte Banadır, Ben ise halîm ve sabırlı olanım; o halde Benim ahlakımla ahlaklan. Mananın; onların sözünün seni üzmesi Bana yönelik bir yalanlama olduğundandır, yani sen kendin için değil daha mühim ve daha büyük olan şey için üzülmüşsün şeklinde olması da muhtemeldir; bunun ilk akla gelen anlama aykırı olduğu ise gizli değildir. Ayetin manasının; 'Onlar seni kalpleriyle yalanlamıyorlar, fakat dilleriyle inkâr ediyorlar' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu Katâde ve başkalarından rivayet edilmiştir, nitekim şunu da desteklemektedir:

رواه السدي أنه التقى الأخنس بن شريق وأبو جهل فقال الأخنس لأبي جهل: يا أبا الحكم أخبرني عن محمد ﷺ أصادق هو أم كاذب فإنه ليس هاهنا أحد يسمع كلامك غيري؟ فقال أبو جهل: والله إن محمدا ﷺ لصادق وما كذب محمد عليه الصلاة

Süddî'nin rivayet ettiğine göre Ahnes b. Şerîk ile Ebu Cehil karşılaştı; Ahnes, Ebu Cehil'e dedi ki: 'Ey Ebe'l-Hakem! Bana Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında haber ver; o doğru sözlü müdür yoksa yalancı mıdır? Çünkü burada sözünü benden başka işitecek hiç kimse yoktur.' Ebu Cehil dedi ki: 'Allah'a yemin olsun ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem elbette doğru sözlüdür; Muhammed aleyhissalâtü...

والسلام قط ولكن إذا ذهب بنو قصي باللواء والسقاية والحجابة والندوة والنبوة فماذا يكون لسائر قريش فأنزل الله تعالى هذه الآية.

...ve's-selâm asla yalan söylememiştir. Fakat sancaktarlık, sikâye (hacılara su verme), hicâbe (Kâbe'nin anahtarlarını koruma), nedve (meclis) ve peygamberlik Kusayy oğullarına giderse, Kureyş'in geri kalanına ne kalır?' Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وكذا ما

Yine aynı şekilde...

أخرجه الواحدي عند مقاتل قال: كان الحارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف بن قصي بن كلاب يكذب النبي ﷺ في العلانية فإذا خلا مع أهل بيته قال: ما محمد ﷺ من أهل الكذب ولا أحسبه إلا صادقا فأنزل الله تعالى الآية،

...Vâhidî'nin Mukâtil'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hâris b. Âmir b. Nevfel b. Abdimenâf b. Kusayy b. Kilâb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i açıkta yalanlar, ev halkıyla baş başa kaldığında ise: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem yalan ehli değildir ve ben onu ancak doğru sözlü bilirim' derdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وقيل: المعنى أنهم ليس قصدهم تكذيبك لأنك عندهم موسوم بالصدق وإنما يقصدون تكذيبي والجحود بآياتي، ونسب هذا إلى الكسائي، وأيد بما

Şöyle de denilmiştir: Mana; onların maksadı seni yalanlamak değildir, zira sen onların katında doğrulukla vasıflanmışsındır; onlar ancak Beni yalanlamayı ve ayetlerimi inkâr etmeyi kastederler, şeklindedir. Bu görüş Kisâî'ye nispet edilmiş ve şununla teyit edilmiştir:

أخرجه الترمذي والحاكم وصححاه عن علي كرم الله تعالى وجهه أن أبا جهل كان يقول للنبي ﷺ ما نكذبك وإنك عندنا لصادق ولكنا نكذب ما جئتنا به فنزلت. وكذا أخرج الواحدي عن أبي ميسرة.

Tirmizî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ali kerremallâhu teâlâ vechehû'den rivayet ettiğine göre Ebu Cehil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Biz seni yalanlamıyoruz, sen bizim yanımızda elbette doğru sözlüsün; fakat biz bize getirdiğin şeyi yalanlıyoruz' derdi de bu ayet indi. Vâhidî de Ebu Meysere'den benzerini rivayet etmiştir.

واعترض الرضي هذا القول بأنه لا يجوز أن يصدقوه ﷺ في نفسه ويكذبوا ما أتى به لأن من المعلوم أنه ﵊ كان يشهد بصحة ما أتى به وصدقه وأنه الدين القيم والحق الذي لا يجوز العدول عنه فكيف يجوز أن يكون صادقا في خبره ويكون الذي أتى به فاسدا بل إن كان صادقا فالذي أتى به صحيح وإن كان الذي أتى به فاسدا فلا بد أن يكون كاذبا فيه، وقال مولانا سنان: إن حاصل المعنى أنهم لا يكذبونك في نفس الأمر لأنهم يقولون إنك صادق ولكن يتوهمون أنه اعترى عقلك وحاشاك نوع خلل فخيل إليك أنك نبي وليس الأمر بذاك وما جئت به ليس بحق وقال الطيبي: مرادهم أنك لا تكذب لأنك الصادق الأمين ولكن ما جئت به سحر، ويعلم من هذا الجواب عن اعتراض الرضي فتدبر، وقيل: معنى الآية أنهم لا يكذبونك فيما وافق كتبهم وإن كذبوك في غيره، وقيل:

er-Radî bu görüşe itiraz ederek şöyle demiştir: Onların onun sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat kendisini tasdik edip getirdiği şeyi yalanlamaları caiz olamaz; zira malûmdur ki o aleyhisselâm getirdiği şeyin sıhhatine ve doğruluğuna, onun dosdoğru din ve dönülmesi caiz olmayan hak olduğuna şahitlik ediyordu. O halde verdiği haberde doğru sözlü olup da getirdiği şeyin bozuk olması nasıl caiz olabilir? Bilakis o doğru sözlü ise getirdiği şey haktır; getirdiği şey bozuk ise onun onda mutlaka yalancı olması gerekir. Mevlânâ Sinan şöyle demiştir: Mananın özü şudur: Onlar işin aslında seni yalanlamıyorlar; çünkü senin doğru sözlü olduğunu söylerler, fakat aklına -hâşâ- bir tür noksanlık arız olduğunu ve peygamber olduğunun sana öyle vehmettirildiğini, oysa durumun öyle olmadığını ve getirdiğin şeyin hak olmadığını sanırlar. Tîbî şöyle demiştir: Onların maksadı; 'Sen yalan söylemezsin, çünkü sen sâdık ve emînsin; fakat getirdiğin şey sihirdir' demektir. er-Radî'nin itirazının cevabı bundan anlaşılır, iyi düşün! Ayetin manasının; 'Başka konularda seni yalanlasalar da kitaplarına uygun düşen hususlarda seni yalanlamazlar' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

المعنى لا يكذبك جميعهم وإن كذبك بعضهم وهم الظالمون المذكورون في هذه الآية، وعلى هذا لا يكون ذكر الظَّالِمِينَ من وضع المظهر موضع المضمر، وقيل: غير ذلك ولا يخفى ما هو الأليق بجزالة التنزيل.

Mana: 'Bazıları seni yalanlasa da onların tamamı seni yalanlamaz; onlar da bu ayette zikredilen zalimlerdir' şeklindedir. Buna göre { الظَّالِمِينَ } lafzının zikredilmesi açık ismin zamir yerine konulması kabilinden olmaz. Başka açıklamalar da yapılmıştır; indirilen ayetin fesahatine en uygun olanın hangisi olduğu ise gizli değildir.

وقرأ نافع، والكسائي والأعمش عن أبي بكر

Nâfi', Kisâî ve Ebu Bekr rivayetiyle A'meş...

«لا يكذبونك» من الإكذاب وهي قراءة علي كرم الله تعالى وجهه،

...'ikzâb' babından 'lâ yükzibûneke' şeklinde okumuşlardır; bu Ali kerremallâhu teâlâ vechehû'nin de kıraatidir.

ورويت أيضا عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه، فقال الجمهور كلاهما بمعنى كأكثر وكثر وأنزل ونزل وقيل: معنى أكذبته وجدته كاذبا كأحمدته بمعنى وجدته محمودا، ونقل أحمد بن يحيى عن الكسائي أن العرب تقول:

Bu Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'den de rivayet edilmiştir. Âlimlerin cumhuru; tıpkı 'eksere' ile 'kessere' ve 'enzele' ile 'nezzele' gibi her ikisinin de aynı manada olduğunu söylemiştir. 'Ekzebtühû' fiilinin manasının; 'ahmedtühû'nun 'onu övülmüş buldum' anlamına gelmesi gibi 'onu yalancı buldum' demek olduğu da söylenmiştir. Ahmed b. Yahyâ, Kisâî'den Arapların şöyle dediğini nakletmiştir:

كذبت بالتشديد إذا نسبت الكذب إليه وأكذبته إذا نسبت الكذب إلى ما جاء به دونه، وقوله تعالى: وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ تسلية إثر تسلية لرسول الله ﷺ فإن عموم البلوى ربما يهونها بعض تهوين وفيه إرشاد له ﵊ إلى الاقتداء بمن قبله من الرسل الكرام في الصبر على الأذى وعدة ضمنية بمثل ما منحوه من النصر، وتصدير الكلام بالقسم لتأكيد التسلية، وتنوين رُسُلٌ للتفخيم والتكثير، ومن متعلقة بكذبت وجوز أن تتعلق بمحذوف وقع صفة لرسل، ورده أبو البقاء بأن الجثة لا توصف بالزمان، وفيه منع ظاهر، والمعنى تالله لقد كذبت من قبل تكذيبك رسل أولو شأن خطير وعدد كثير أو كذبت رسل كانوا من زمان قبل زمانك فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا ما مصدرية وقوله: وَأُوذُوا عطف على كُذِّبُوا داخل في حكمه ومصدر كذب التكذيب، وآذى أذى وأذاة وأذية كما في القاموس وإيذاء كما أثبته الراغب وغيره، وقول صاحب القاموس: ولا تقل إيذاء خطأ، والذي غره ترك الجوهري وغيره له، وهو وسائر أهل اللغة لا يذكرون المصادر القياسية لعدم الاحتياج إلى ذكرها، والمصدران هنا من المبني للمفعول وهو ظاهر أي فصبروا على تكذيب قومهم لهم وإيذائهم إياهم فتأس بهم واصبر على ما نالك من قومك، والمراد بإيذائهم إما عين تكذيبهم أو ما يقارنه من فنون الإيذاء، واختاره الطبرسي ولم يصرح به ثقة باستلزام التكذيب إياه غالبا، وفيه تأكيد للتسلية، وجوز العطف على كُذِّبَتْ أو على فَصَبَرُوا، وجوز أبو البقاء أن يكون هذا استئنافا ثم رجح الأول.

Yalanı doğrudan kişinin kendisine nispet ettiğinde şeddeli olarak 'kezzebtü' dersin; yalanı kendisine değil de getirdiği şeye nispet ettiğinde ise 'ekzebtü' dersin. Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı” kavli; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için teselli üstüne tesellidir; zira belanın genel olması onu bir nebze hafifletebilir. Bunda o aleyhisselâm için eziyetlere sabretme hususunda kendisinden önceki kerîm elçilere uyma irşadı ve onlara bağışlanan zaferin bir benzerinin zımni bir vaadi vardır. Sözün yeminle başlatılması teselliyi pekiştirmek içindir. { رُسُلٌ } kelimesindeki tenvin tazim ve çokluk içindir. 'Min' cer harfi { كُذِّبَتْ } fiiline müteallıktır; 'rusül' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Ebu'l-Bekâ şahsın zamanla nitelenemeyeceğini belirterek bunu reddetmiştir; fakat bunda açık bir geçersizlik vardır. Mana şöyledir: Allah'a andolsun ki senin yalanlanmandan önce büyük şan sahibi ve çok sayıda peygamberler yalanlanmıştır; yahut senin zamanından önceki bir zamanda yaşamış olan peygamberler yalanlanmıştır. { فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا } “yalanlanmalarına karşı sabrettiler”; 'mâ' masdariyyedir. { وَأُوذُوا } “ve eziyete uğratıldılar” kavli { كُذِّبُوا } fiiline matuftur ve onun hükmüne dahildir; 'kezzebe'nin masdarı 'tekzîb'dir. 'Âzâ' fiilinin masdarı ise el-Kâmûs'ta geçtiği gibi 'ezâ', 'ezât' ve 'eziyyet'tir; Râgıb ve başkalarının belirttiği üzere 'îzâ' da gelir. el-Kâmûs sahibinin 'îzâ deme' sözü hatalıdır; onu yanıltan şey Cevherî ve başkalarının bunu zikretmeyişidir; o ve diğer lügat ehli, zikrine ihtiyaç duyulmadığı için kıyasi masdarları zikretmezler. Buradaki her iki masdar da meçhul bina üzeredir ve bu açıktır; yani kavimlerinin kendilerini yalanlamasına ve kendilerine eziyet etmesine sabrettiler, sen de onlara uy ve kavminden sana ulaşan şeylere sabret! Onların eziyet edilmelerinden murat ya bizzat yalanlanmalarıdır ya da yalanlamaya eşlik eden türlü eziyetlerdir. Tabersî bunu tercih etmiş ve yalanlamanın çoğunlukla eziyeti gerektirdiğine güvenerek bunu açıkça belirtmemiştir; bunda tesellinin teyidi vardır. { كُذِّبَتْ } üzerine veya { فَصَبَرُوا } üzerine atfedilmesi caiz görülmüştür. Ebu'l-Bekâ bunun bir istînâf olmasını da caiz görmüş, sonra birincisini tercih etmiştir.

وقوله سبحانه: حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا غاية للصبر، وفيه إيماء إلى وعد النصر للصابرين، وجوز أن يكون غاية

Şanı yüce olanın: { حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا } “kendilerine yardımımız gelinceye kadar” kavli sabrın gayesidir (son sınırıdır); bunda sabredenlere yardım vaadine bir ima vardır. [Gaye oluşunun]...

للإيذاء وهو مبني على احتمال الاستئناف، والالتفات إلى نون العظمة للإشارة إلى الاعتناء بشأن النصر.

...eziyete ait olması da caiz görülmüştür; bu da istînâf ihtimaline dayanır. Azamet 'nûn'una (nûn-i azamete) iltifat, yardımın şanına gösterilen özene işaret etmek içindir.

وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ تقرير لمضمون ما قبله من إتيان نصره سبحانه إياهم، والمراد بكلماته تعالى- كما قال الكلبي- وقتادة- الآيات التي وعد فيها نصر أنبيائه عليهم الصلاة والسلام الدالة على نصر النبي ﷺ أيضا كقوله تعالى: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [المجادلة: ٢١] وقوله عز شأنه: إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ [الصافات: ١٧٢] .

{ وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur”; önceki kısımda yer alan, şanı yüce olanın yardımının onlara gelmesi mazmununu pekiştirmektir. Kelbî ve Katâde'nin dediği gibi, Allah Teâlâ'nın kelimelerinden murat; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zaferine de delalet eden, peygamberlerine aleyhimüssalâtü vesselâm yardım vaat ettiği ayetlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [el-Mücâdele: 21] “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” kavli ve şanı yüce olanın: { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } [es-Sâffât: 172-173] “Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacak olanlardır ve şüphesiz Bizim ordumuz elbette galip gelecektir” kavli böyledir.

وجوز أن يراد بها جميع كلماته سبحانه التي من جملتها الآيات المتضمنة للمواعيد الكريمة ويدخل فيها المواعيد الواردة في حقه ﷺ دخولا أوليا، والالتفات إلى الاسم الجليل- كما قيل- للإشعار بعلة الحكم فإن الألوهية من موجبات أن لا يغالبه سبحانه أحد في فعل من الأفعال ولا يقع منه جل شأنه خلف في قول من الأقوال، وظاهر الآية أن أحدا غيره تعالى لا يستطيع أن يبدل كلمات الله ﷿ بمعنى أن يفعل خلاف ما دلت عليه ويحول بين الله عز اسمه وبين تحقيق ذلك وأما أنه تعالى لا يبدل فلا تدل عليه الآية، والذي دلت عليه النصوص أنه سبحانه ربما يبدل الوعيد ولا يبدل الوعد وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ تقرير أي تقرير لما منحوا من النصر وتأكيد لما أشعر به الكلام من الوعد لرسول الله ﷺ أو تقرير لجميع ما ذكر من تكذيب الرسل عليهم الصلاة والسلام وإيذائهم ونصرهم، والنبأ كالقصص لفظا ومعنى.

Bununla şanı yüce olanın, cömert vaatleri içeren ayetlerin de dâhil olduğu bütün kelimelerinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında varit olan vaatler de buna öncelikli olarak girer. Lafza-i Celâl'e iltifat edilmesi —denildiği gibi— hükmün illetini bildirmek içindir; zira uluhiyet, şanı yüce olan Zât'a hiçbir fiilde hiç kimsenin galip gelememesini ve şanı yüce olan Zât'tan hiçbir sözde hilaf vaki olmamasını gerektiren hususlardandır. Ayetin zahiri, Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin O'nun kelimelerinin delalet ettiği şeyin aksini yapmak ve ismi aziz olan Allah ile bunu gerçekleştirmesi arasına girmek suretiyle kelimelerini değiştirmeye güç yetiremeyeceğini ifade eder. Allah Teâlâ'nın bizzat Kendisinin değiştirmeyeceğine gelince, ayet buna delalet etmez; nassların delalet ettiği husus ise, şanı yüce olanın vaîdi (tehdidi) bazen değiştirebileceği, fakat vaadi asla değiştirmeyeceğidir. { وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da geldi”; peygamberlere bahşedilen zaferin teyidi ve bu ifadenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hissettirdiği vaadin pekiştirilmesidir ya da peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm yalanlanması, eziyet görmesi ve zafere ulaşması şeklinde zikredilen hususların tamamının teyididir. Nebe' (خبر/haber), lafız ve mana bakımından 'kasas' (kıssalar) gibidir.

وفي القاموس النبأ محركة الخبر جمعه أنباء وقيده بعضهم، وقد مرت الإشارة إليه بما له شأن، وهو عند الأخفش المجوز زيادة من في الإثبات وقبل المعرفة مخالفا في ذلك لسيبويه فاعل «جاء» ، وصحح أن الفاعل ضمير مستتر تقديره هو أي النبأ أو البيان، والجار متعلق بمحذوف وقع حالا منه، وقيل: وإليه يشير كلام الرماني- أنه محذوف والجار والمجرور صفته أي ولقد جاءك نبأ كائن من نبأ المرسلين، وفيه أن الفاعل لا يجوز حذفه هنا، وقال أبو حيان:

Kâmûs'ta 'en-Nebe'' (النبأ) harekeli olarak 'el-haber'dir (haber), çoğulu 'enbâ' gelir. Bazıları onu —daha önce işaret edildiği üzere— önemli bir şanı olan şeyle kayıtlamıştır. Olumlu cümlede ve marife isimden önce 'min' (مِنْ) harf-i cerrinin zâid olmasını caiz gören ve bu hususta Sîbeveyh'e muhalefet eden Ahfeş'e göre 'min'li kısım, { جاءَ } fiilinin failidir. Tercih edilen sahih görüşe göre ise fail, takdiri 'hüve' olan müstetir bir zamirdir; yani haber yahut beyandır. Câr-mecrûr ise ondan hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Rummânî'nin sözünün de işaret ettiği üzere: Failin mahzuf olduğu, câr-mecrûrun da onun sıfatı olduğu söylenmiştir; yani 'Andolsun ki peygamberlerin haberinden olan bir haber sana geldi' takdirindedir. Fakat failin burada hazfedilmesinin caiz olmadığı gerekçesiyle bu görüşe itiraz edilmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir:

الذي يظهر لي أن الفاعل ضمير عائد على ما دل عليه المعنى من الجملة السابقة أي ولقد جاءك هذا الخبر من التكذيب وما يتبعه.

Bana zahir olan şudur ki fail; önceki cümlenin manasının delalet ettiği şeye raci olan bir zamirdir; yani 'Yalanlama ve onu takip eden hususlara dair bu haber andolsun ki sana geldi' takdirindedir.

وقيل- وربما يشعر به كلام الكشاف-: أن من هي الفاعل، والمراد بعض أنبائهم وَإِنْ كانَ كَبُرَ أي شق وعظم وأتى بكان- على ما قيل- ليبقى الشرط على المضي ولا ينقلب مستقبلا لأن كانَ لقوة دلالته على المضي لا تقلبه إن للاستقبال بخلاف سائر الأفعال، وهو مذهب المبرد، والنحويون يؤولون ذلك بنحو وإن تبين وظهر أنه كبر عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ أي الكفار عن الإيمان بك وبما جئت به من القرآن المجيد حسبما يفصح عنه قولهم فيه أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ وينبىء عنه فعلهم من النأي والنهي، ولعل التعبير بالإعراض دون التكذيب مع أن التسلية على ما ينبىء عنه قوله تعالى: وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ كانت عنه لتهويل أمر التكذيب وهو فاعل كَبُرَ، وتقديم الجار والمجرور لما مر مرارا. والجملة خبر كانَ مفسرة لاسمها الذي هو ضمير الشأن. ولا حاجة إلى تقدير قد، وقيل: اسم كان إِعْراضُهُمْ، وكَبُرَ مع فاعله المستتر الراجع إلى الاسم خبر لها مقدم على اسمها، والكلام استئناف مسوق لتأكيد إيجاب الصبر المستفاد من التسلية ببيان أن ذلك أمر لا محيد عنه أصلا.

Keşşâf'ın sözünün de hissettirdiği üzere failin { مِنْ } olduğu ve muradın onların haberlerinin bir kısmı olduğu da söylenmiştir. { وَإِنْ كانَ كَبُرَ } “Eğer ağır geldiyse”; yani zor ve büyük geldiyse. Denildiğine göre cümlenin { كانَ } ile getirilmesi, şartın geçmiş zaman anlamında kalması ve geleceğe dönüşmemesi içindir; zira { كانَ }, geçmiş zamana delaletindeki güç sebebiyle diğer fiillerin aksine { إِنْ } edatını istikbale çevirmez. Bu, Müberred'in mezhebidir. Dilbilgisi âlimleri ise bunu 'Ve eğer ağır geldiği açığa çıkıp belirginleştiyse' gibi bir takdirle tevil ederler. { عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } “onların yüz çevirmesi sana”; yani kâfirlerin sana ve getirdiğin Mecîd Kur'an'a inanmaktan yüz çevirmesi ki bu durum onların Kur'an hakkında 'öncekilerin masallarıdır' demelerinden ve uzak durup men etme şeklindeki fiillerinden açıkça anlaşılmaktadır. { وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ } ayetinin gösterdiği üzere teselli yalanlama hakkında olduğu halde, yalanlama yerine 'yüz çevirme' ifadesinin kullanılması, { كَبُرَ } fiilinin faili olan yalanlama işinin vahametini ve büyüklüğünü belirtmek içindir. Câr-mecrûrun öne alınması defalarca geçen sebeplerden ötürüdür. Cümle, { كانَ }'nin haberi olup onun şan zamiri olan ismini açıklamaktadır; [başına] 'kad' (قَدْ) takdir etmeye ihtiyaç yoktur. Bir rivayete göre { كانَ }'nin ismi { إِعْراضُهُمْ } lafzıdır; { كَبُرَ } fiili ise isme dönen müstetir failiyle birlikte isminden önce gelmiş olan haberidir. Bu söz, teselliden anlaşılan sabrın gerekliliğini, bunun kesinlikle kaçınılmaz bir durum olduğunu açıklamak suretiyle pekiştirmek için getirilmiş bir istînâftır.

وفي بعض الآثار أن الحارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف أتى رسول الله ﷺ في محضر من قريش فقالوا: يا محمد ائتنا بآية من عند الله تعالى كما كانت الأنبياء تفعل وإنا نصدقك فأبى الله تعالى أن يأتيهم بآية مما اقترحوا فأعرضوا عن رسول الله ﷺ فشق ذلك عليه ﵊ لما أنه كان ﷺ شديد الحرص على إيمان قومه فكان إذا سألوه آية يود أن ينزلها الله تعالى طمعا في إيمانهم فنزلت فَإِنِ اسْتَطَعْتَ

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Hâris b. Âmir b. Nevfel b. Abdimenâf, Kureyş'ten bir toplulukla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Ey Muhammed! Diğer peygamberlerin getirdiği gibi bize de Allah Teâlâ katından bir mucize getir, biz de seni tasdik edelim' dediler. Fakat Allah Teâlâ onların teklif ettiği mucizelerden birini getirmeyi murat etmedi; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yüz çevirdiler. Bu durum ona aleyhisselâm çok ağır geldi. Çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem, kavminin iman etmesine son derece düşkündü; onlar bir mucize istediklerinde iman etmelerini umarak Allah Teâlâ'nın onu indirmesini arzu ederdi. Bunun üzerine şu ayet indi: { فَإِنِ اسْتَطَعْتَ }

أي إن قدرت وتهيأ لك أَنْ

Yani eğer güç yetirebilir ve imkân bulabilirsen { أَنْ }

تَبْتَغِيَ

{ تَبْتَغِيَ } “aramaya”

أي تطلب نَفَقاً فِي الْأَرْضِ هو السرب فيها له مخلص إلى مكان كما في القاموس، وأصل معناه جحر اليربوع، ومنه النافقاء لأحد منافذه. ويقال لها النفقة كهمزة وهي التي يكتمها ويظهر غيرها فإذا أتى من القاصعاء ضربها برأسه فانتفق ومنه أخذ النفاق، والجار متعلق بمحذوف وقع صفة «نفقا» والكلام على التجريد في رأي، وجوز تعلقه بتبتغي وبمحذوف وقع حالا من ضميره المستتر أي نفقا كائنا في الأرض أو تبتغي في الأرض أو تبتغي أنت حال كونك في الأرض أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ أي مرقاة فيها أخذا من السلامة. قال الزجاج: لأنه الذي يسلمك إلى مصعدك.

Yani arayabilsen { نَفَقاً فِي الْأَرْضِ } “yerde bir tünel”; el-Kâmûs'ta geçtiği gibi yerin içinde başka bir yere çıkışı olan dehliz/yeraltı yoludur. Asıl anlamı arap tavşanının yuvasıdır; onun çıkış deliklerinden birine bu kökten gelen 'en-Nâfikâ' (النافقاء) denir. Buna 'hümeze' vezninde 'en-nüfaka' da denir; bu, arap tavşanının gizleyip diğerlerini açık bıraktığı deliktir; 'kâsıâ' (القاصعاء) deliğinden düşman gelince başıyla vurup bu gizli delikten fırlar; nifak kelimesi de buradan türetilmiştir. Câr-mecrûr, { نَفَقاً } kelimesine sıfat olan mahzuf bir lafza taalluk etmektedir. Bir görüşe göre buradaki ifade tecrîd sanatı üzeredir. { تَبْتَغِيَ } fiiline veya onun müstetir zamirinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani 'yerde bulunan bir tünel' veya 'yerin içinde aramak' yahut 'sen yerde bulunurken aramak' takdirindedir. { أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ } “ya da gökte bir merdiven”; yani 'selamet' kökünden türemiş olarak göğe uzanan bir merdiven/basamaktır. Zeccâc: 'Çünkü o, seni çıkacağın yere sağ salim ulaştırandır' demiştir.

وهو كما قال الفراء: مذكر واستشهدوا لتذكيره بقوله تعالى: أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ [الطور: ٣٨] ثم قال:

Bu kelime Ferrâ'nın dediği gibi müzekkerdir. Müzekker olduğuna Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ } [et-Tûr: 38] “Yoksa onların, kendisiyle dinledikleri bir merdivenleri mi var?” ayetini delil getirmişlerdir. Ferrâ sonra şöyle demiştir:

وأنشدت في تأنيثه بيتا أنسيته انتهى.

'Müennes olarak kullanıldığına dair bir beyit işitmiştim ama onu unuttum.' [Sözü burada bitti.]

قال الغضائري: البيت الذي أنسيه الفراء بيت أوس وهو:

Gadâirî şöyle demiştir: Ferrâ'nın unuttuğu beyit Evs'in şu beytidir:

لنا سلم في المجد لا يرتقونها ... وليس لهم في سورة المجد سلم

'Yücelikte bizim bir merdivenimiz vardır ki onlar ona tırmanamazlar / Onların ise şan ve şeref mertebesinde hiçbir merdiveni yoktur.'

وأنشدوا أيضا في تذكيره:

Müzekker olduğuna dair şu beyti de delil getirmişlerdir:

الشعر صعب وطويل سلمه ... إذا ارتقى فيه الذي لا يعلمه

'Şiir zordur ve onun merdiveni uzundur / Onu bilmeyen kimse ona tırmandığı zaman,'

يريد أن يعربه فيعجمه وفي السَّماءِ نظير ما في الجار قبله من الاحتمالات فَتَأْتِيَهُمْ أي منهما بِآيَةٍ مما اقترحوه من الآيات. والفاء في صدر هذه الشرطية جوابية وجواب الشرط فيه محذوف. ولك تقديره أتيت بصيغة الخبر أو فافعل فعل أمر والجملة جواب للشرط الأول، والمعنى إن شق عليك إعراضهم عن الإيمان وأحببت أن تجيبهم عما سألوه اقتراحا ليؤمنوا فإن استطعت كذا فتأتيهم بآية فافعل، وفيه إشارة إلى مزيد حرصه ﷺ على إيمان قومه وتحصيل مطلوبهم واقتراحهم مع الإيماء إلى توبيخ القوم أو المعنى إن شق عليك إعراضهم فلو قدرت أن تأتي بالمحال أتيت به، والمقصود بيان أنه ﷺ بلغ في الحرص على إيمانهم إلى هذه الغاية، وفيه إشعار ببعد إسلامهم عن دائرة الوجود كما لا يخفى على المتدبر، وإيثار الابتغاء على الاتخاذ ونحوه للإيذان بأن ما ذكر من النفق والسلم مما لا يستطيع ابتغاءه فكيف باتخاذه.

'Onu açık ve anlaşılır kılmak isterken anlaşılmaz ve bozuk hale getirir.' { فِي السَّماءِ } ibaresinde, kendisinden önceki câr-mecrûrdaki ihtimallerin aynısı geçerlidir. { فَتَأْتِيَهُمْ } “böylece onlara getirsen”; yani bu ikisinden biriyle { بِآيَةٍ } “bir mucize”; kendi teklif ettikleri mucizelerden birini. Bu şart cümlesinin başındaki 'fâ' (فَ) harfi ceza/cevap içindir ve şartın cevabı mahzuftur. Cevabı haber sîgasıyla 'getirirdin' veya emir fiili olarak 'o halde yap' şeklinde takdir edebilirsin; bu cümle ilk şartın cevabıdır. Mana şöyledir: 'Eğer onların imandan yüz çevirmeleri sana ağır geldiyse ve iman etsinler diye teklif yollu istedikleri şeylere cevap vermek istediysen; şayet böyle yapıp da onlara bir mucize getirmeye güç yetirebilirsen, haydi yap!' Bunda, kavmini azarlamaya bir ima bulunmakla birlikte, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminin imanına ve onların istedikleri şeyleri temin etmeye yönelik aşırı hırsına bir işaret vardır. Yahut mana şöyledir: 'Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, imkânsızı bile getirmeye güç yetirseydin onu getirirdin.' Kastedilen, onun sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin imanına olan hırsının bu son dereceye vardığını beyan etmektir. Düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere, bunda onların Müslüman olmalarının varlık sahasından uzaklığına da bir hissettirme vardır. 'İttihâz' (edinmek) ve benzeri yerine 'ibtigâ' (arama) kelimesinin tercih edilmesi; zikredilen tünel ve merdiveni aramanın dahi güç yetirilemeyecek bir şey olduğunu, onu bizzat yapıp edinmenin ise nasıl mümkün olabileceğini bildirmek içindir.

وجوز أن يكون ابتغاء ذينك الأمرين أعني نفس النفوذ في الأرض والصعود إلى السماء آية، فالفاء في فَتَأْتِيَهُمْ حينئذ تفسيرية وتنوين «آية» للتفخيم، والمعنى عليه فإن استطعت ابتغاءهما فتجعل ذلك آية لهم فعلت.

Bu iki şeyin aranmasının, yani bizzat yerin derinliklerine inmenin ve göğe yükselmenin kendisinin bir mucize olması da caiz görülmüştür. Bu durumda { فَتَأْتِيَهُمْ } ibaresindeki 'fâ' (فَ) tefsiriyye olur ve { آيَةٍ } kelimesindeki tenvin tazim/büyütme içindir. Buna göre mana: 'Eğer bu ikisini aramaya güç yetirebilirsen ve bunu onlar için bir mucize kılabilirsen yapardın' şeklinde olur.

ورده أبو حيان بأن هذا لا يظهر من ظاهر اللفظ إذ لو كان كذلك لكان التركيب فتأتيهم بذلك آية أي آية، وأيضا فأي آية في دخول سرب في الأرض وإن صح أن يكون الرقي إلى السماء آية، وما ذكرناه من أن إيتاء الآية منهما هو الظاهر المتبادر إلى الأذهان. ورواه ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والبيهقي في الأسماء والصفات عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: إن المراد فتأتيهم بآية من السماء وابتغاء النفق للهرب، وأيد بما أخرجه الطستي عن نافع بن الأزرق أنه قال لابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أخبرني عن قوله تعالى: فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ فقال رضي الله تعالى عنه سربا في الأرض فتذهب هربا وفيه بعد، وخبر ابن الأزرق قد قيل فيه ما قيل وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى أي لو شاء الله تعالى جمعهم على ما أنتم عليه من الهدى لجمعهم عليه بأن يوفقهم للإيمان فيؤمنوا معكم ولكن لم يشأ ذلك سبحانه لسوء اختيارهم حسبما علمه الله تعالى منهم في أزل الآزال، وقالت المعتزلة: المراد لو شاء سبحانه جمعهم على الهدى لفعل بأن يأتيهم بآية ملجئة إليه لكنه جل شأنه لم يفعل ذلك

Ebû Hayyân buna karşı çıkarak lafzın zahirinden bu anlamın çıkmadığını söylemiştir; zira öyle olsaydı terkip 'böylece onlara bunu mucize olarak, hem de ne muazzam bir mucize olarak getirirdin' şeklinde olurdu. Ayrıca göğe yükselmenin bir mucize olması doğru olsa bile yerdeki bir deliğe/tünele girmenin ne gibi bir mucizevi tarafı olabilir ki? Bizim zikrettiğimiz, yani mucizenin bu ikisinden getirilmesi şeklindeki mana zahir olan ve zihinlere ilk gelendir. Bunu İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmişlerdir. Bir görüşe göre murat; gökten bir mucize getirmendir, yerdeki tüneli aramak ise kaçmak içindir. Tastî'nin Nâfi' b. el-Ezrak'tan rivayet ettiği şu husus da bunu destekler: Nâfi', İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya: 'Bana Allah Teâlâ'nın: { فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ } kavlini haber ver' demiş, o radıyallâhu anh da: 'Yerde kaçıp gideceğin bir dehliz/yeraltı yoludur' demiştir. Ancak bunda bir uzaklık vardır; İbnü'l-Ezrak rivayeti hakkında ise söylenecekler söylenmiştir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى } “Eğer Allah dileseydi elbette onları hidayet üzere toplardı”; yani şayet Allah Teâlâ onları sizin üzerinde bulunduğunuz hidayet üzere toplamayı dileseydi, onları imana muvaffak kılmak suretiyle hidayette toplardı da sizinle birlikte iman ederlerdi. Fakat şanı yüce olan Allah, ezel-i âzâlde haklarında bildiği üzere kötü tercihleri sebebiyle bunu dilememiştir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Muradı; şanı yüce olan Allah onları hidayet üzere toplamayı dileseydi, kendilerini [imana] zorlayıcı bir mucize getirmek suretiyle bunu yapardı, fakat şanı yüce olan Zât bunu yapmamıştır...

لخروجه عن الحكمة، والحق ما عليه أهل السنة فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ أي إذا عرفت أنه سبحانه لم يشأ هدايتهم وإيمانهم فلا تكن بالحرص الشديد على إسلامهم أو الميل إلى نزول مقترحاتهم من قوم ينسبون إلى الجهل بدقائق شؤونه تعالى، وجوز أن يراد بالجاهلين- على ما نقل عن المعتزلة- المقترحون، ويراد بالنهي منعه صلى الله تعالى عليه وسلّم من المساعدة على اقتراحهم، وإيرادهم بعنوان الجهل دون الكفر لتحقق مناط النهي.

...çünkü bu durum hikmete aykırıdır. Hak olan ise Ehl-i Sünnet'in üzerinde bulunduğu görüştür. { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Sakın cahillerden olma!”; yani şanı yüce olan Allah'ın onların hidayetini ve imanını dilemediğini bildiğine göre, onların Müslüman olmalarına aşırı hırs göstermekle veya teklif ettikleri mucizelerin inmesine meyletmekle, Allah Teâlâ'nın şanının inceliklerini bilmemekle (cehaletle) nitelenen bir kavimden olma! Mu'tezile'den nakledildiğine göre cahillerden muradın mucize teklif edenler olması ve nehiy ile kastedilenin de Peygamber'in sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem onların tekliflerine yardımcı olmaktan menedilmesi olması caiz görülmüştür. Nehyin gerekçesi tahakkuk ettiği için onlar küfür yerine cehalet unvanıyla getirilmiştir.

وقال الجبائي: المراد لا تجزع في مواطن الصبر فيقارب حالك حال الجاهلين بأن تسلك سبيلهم والأول أولى، وفي خطابه سبحانه لنبيه ﷺ بهذا الخطاب دون خطابه بما خوطب به نوح ﵇ من قوله سبحانه له: إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [هود: ٤٦] إشارة إلى مزيد شفقته ﷺ واشتداد حرصه ﵊ فافهم هذا.

Cübbâî şöyle demiştir: Kastedilen, sabır yerlerinde telaş ve sabırsızlık gösterme ki onların yoluna girmek suretiyle hâlin cahillerin hâline benzemesin. Ancak birinci görüş daha evladır. Şanı yüce olanın Nûh aleyhisselâm'a hitap ettiği: { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } [Hûd: 46] “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” şeklindeki hitap yerine Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu hitapla seslenmesinde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem son derece şefkatli oluşuna ve aşırı hırsına aleyhisselâm bir işaret vardır, bunu iyi anla!

ومن باب الإشارة في الآيات: وَلَهُ ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ [الأنعام: ١٣] يحتمل أن يكون الليل والنهار إشارة إلى قلب الكافر وقلب المؤمن وما سكن فيهما الكفر والإيمان ومعنى كون ذلك له سبحانه أنه من آثار جلاله وجماله، ويحتمل أن يكون إشارة إلى قلب العارف في حالتي القبض والبسط فكأنه قيل: وله ما سكن في قلوب العارفين المنقبضة والمنبسطة من آثار التجليات فلا تلتفت في الحالتين إلى سواه عز شأنه وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ فيسمع خواطرها السيئة والحسنة ويعلم شرها وخيرها أو فيسمع أنينها في شوقه ويعلم انسهابه أو نحو ذلك.

Ayetlerdeki işarî yorumlar babından: { وَلَهُ ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } [el-En'âm: 13] “Gecede ve gündüzde barınan her şey O'nundur” ayetinde gece ve gündüzün kâfirin kalbine ve müminin kalbine; bu ikisinde barınan şeyin de küfür ve imana işaret olması muhtemeldir. Bunun şanı yüce olan Allah'a ait olmasının anlamı ise O'nun celâl ve cemâlinin eserlerinden olmasıdır. Gece ve gündüzün kabz ve bast hallerinde arifin kalbine işaret olması da muhtemeldir; sanki şöyle denilmiştir: Ariflerin kabzolunmuş ve bastedilmiş kalplerinde tecellilerin eserlerinden ne yerleşmişse O'nundur; öyleyse her iki halde de şanı yüce olan Zât'ından başkasına iltifat etme! { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; o kalplerin kötü ve iyi hatıralarını işitir, onların şerrini ve hayrını bilir; yahut O'na olan şevkleri içindeki iniltilerini işitir ve akışlarını bilir veya buna benzer manalara gelir.

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا أي ناصرا ومعينا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي مبدعهما فهي ملكه سبحانه ونسبة المملوك إلى المالك نسبة اللاشيء إلى الشيء وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ فهو الغنى المطلق وغيره جل شأنه محتاج بحت وطلب المحتاج من المحتاج سفه في رأيه وضلة من عقله قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ نفسه لربه عز شأنه. والمراد بالأمر بذلك الأمر الكوني أي قل إني قيل لي: كن أول من أسلم فكنت، وذلك قبل ظهور هذه التعينات وإليه الإشارة بما شاع من

{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا } “De ki: Allah'tan başkasını mı dost edineyim?”; yani yardımcı ve muîn olarak. { فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yaratan O iken”; yani onları yoktan var eden O iken. Gökler ve yer şanı yüce olanın mülküdür ve mülkün mâlike nispeti hiçbir şeyin bir şeye nispeti gibidir. { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “O doyurur fakat Kendisi doyurulmaz”; O mutlak zengindir (ganîdir), şanı yüce olan Zât'ından başkası ise sırf muhtaçtır. Muhtacın muhtaç olandan talepte bulunması ise görüşünde bir sefihlik ve aklında bir sapıklıktır. { قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ } “De ki: Şüphesiz bana teslim olanların ilki olmam emredildi”; nefsini şanı yüce olan Rabbine teslim edenlerin. Bununla emredilmekten murat kevnî emirdir; yani 'De ki: Bana teslim olanların ilki ol denildi ve ben de oldum.' Bu ise bu taayyünler (maddi varlıklar) ortaya çıkmadan önceydi. Meşhur olan şu söze işaret de bundandır:

قوله ﷺ «كنت نبيا وآدم بين الماء والطين»

Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Âdem su ile çamur arasında iken ben peygamber idim' buyurmasıdır.

فأول روح ركضت في ميدان الخضوع والانقياد والمحبة روح نبينا ﷺ وقد أسلم نفسه لمولاه بلا واسطة وكل إخوانه الأنبياء عليهم الصلاة والسلام إنما أسلموا نفوسهم بواسطته ﵊ فهو ﷺ المرسل إلى الأنبياء والمرسلين عليهم الصلاة والسلام في عالم الأرواح وكلهم أمته وهم نوابه في عالم الشهادة، ولا ينافي ذلك أمره ﵊ باتباع بعضهم في النشأة الجسمانية لأن ذلك لمحض استجلاب المعتقدين بأولئك البعض على أحسن وجه وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أي وقيل لي: لا تكونن ممن أشرك مع الله تعالى أحدا بشيء من الأشياء. وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ بإفنائهم والتصرف بهم كيف شاء وَهُوَ الْحَكِيمُ أي الذي يفعل ما يفعل في عباده بالحكمة الْخَبِيرُ الذي يطلع على خفايا الأحوال ومراتب الاستحقاق قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ بإظهار المعجزات، وأعظم من ذلك عند العارفين ظهور أنوار الله تعالى في مرآة وجهه الشريف ﷺ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ [البقرة: ١٤٦] وذلك بالصفات التي وجدوها في كتابهم لا بالنور المتلألئ على صفحات ذلك الوجه الكريم وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً بإثبات وجود غيره تعالى أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ فأظهر صفات نفسه إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ لاحتجابهم بما وضعوه في موضع ذات الله تعالى وصفاته جل وعلا وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً وهو يوم القيامة الكبرى وعين الجمع ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا بإثبات الغير أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أنهم شركاء ولهم وجود ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ أي نهاية شركهم عند ظهور الأمر وبروز الكل لله الواحد القهار إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ لامتناع وجود شيء نشركه

Huşû, teslimiyet ve muhabbet meydanında ilk koşan ruh, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ruhudur. O, nefsini Mevlâsına vasıtasız teslim etmiştir; peygamber kardeşlerinin aleyhimüssalâtü vesselâm tamamı ise nefislerini onun aleyhisselâm vasıtasıyla teslim etmişlerdir. Dolayısıyla o sallallâhu aleyhi ve sellem, ruhlar âleminde peygamberlere ve resullere aleyhimüssalâtü vesselâm gönderilen elçidir; hepsi onun ümmetidir ve şehâdet âleminde onun vekilleridir. Cismanî yaratılışta bazısına uymasının ona aleyhisselâm emredilmesi buna aykırı değildir; çünkü bu, o bazı peygamberlere inananları en güzel şekilde cezbetmek içindir. { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve sakın müşriklerden olma!”; yani bana: 'Allah Teâlâ ile birlikte hiçbir şeyde hiç kimseyi ortak koşanlardan olma!' denildi. { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir”; onları yok ederek ve onlar üzerinde dilediği gibi tasarruf ederek. { وَهُوَ الْحَكِيمُ } “O, hikmet sahibidir”; yani kulları hakkında ne yapıyorsa hikmetle yapan Zât'tır. { الْخَبِيرُ } “hakkıyla haberdar olandır”; gizli halleri ve hak ediş mertebelerini hakkıyla bilendir. { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür? De ki: Allah benimle sizin aranızda şahittir”; mucizeleri izhar etmek suretiyle. Ariflerin katında bundan daha büyüğü ise, onun sallallâhu aleyhi ve sellem şerefli yüzünün aynasında Allah Teâlâ'nın nurlarının zuhur etmesidir. { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } [el-Bakara: 146] “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar”; bu tanıma, o kerim yüzün sayfalarında parıldayan nurla değil, kitaplarında buldukları sıfatlar sayesindedir. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim vardır?”; Allah Teâlâ'dan başkasına varlık ispat etmek suretiyle. { أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan”; böylece kendi nefsinin sıfatlarını izhar etmiştir. { إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler”; Allah Teâlâ'nın Zât'ı ve sıfatlarının yerine koydukları şeyler sebebiyle perdelendikleri için. { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Ve o gün hepsini toplayacağız”; bu gün, büyük kıyamet ve cem' makamının ta kendisidir. { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا } “Sonra o şirk koşanlara diyeceğiz ki:”; 'gayr'ı (başkalarını) ispat etmek suretiyle şirk koşanlara. { أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Hani nerede ortak olduklarını ve varlıkları bulunduğunu iddia ettiğiniz ortaklarınız?” { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ } “Sonra onların mazeretleri/fitneleri olmamıştır”; yani hakikat zuhur edip her şey Vâhid ve Kahhâr olan Allah'a apaçık göründüğünde şirklerinin sonu [şundan başka bir şey] olmamıştır: { إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “ancak 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik' demeleridir”; zira ortak koşabileceğimiz herhangi bir şeyin varlığının imkânsızlığı ortaya çıkmıştır.

انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ بنفي الشرك عنها مع رسوخ ذلك الاعتقاد فيها وَضَلَّ أي ضاع عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ فلم يجدوه وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ من حيث أنت وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً حسبما اقتضاه استعدادهم أَنْ يَفْقَهُوهُ وهي ظلمات النفس الأمارة وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وهو وقر الضلالة وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها لأن على أبصارهم غشاوة العجب والجهل وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ وهي نار الحرمان فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا من تجليات صفاته وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أي الموحدين بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ في أنفسهم من الملكات الرديئة والهيئات المظلمة والصفات المهلكة وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ لرسوخ ذلك فيهم وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ في الدنيا والآخرة لأن الكذب عن ملكه فيهم وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ الآية قال بعض أهل التأويل: هذا تصوير لحالهم في الاحتجاب والبعد وإن كانوا في عين الجمع المطلق. والوقوف على الشيء غير الوقوف معه فإن الأول لا يكون إلا كرها والثاني يكون طوعا ورغبة، فالواقف مع الله سبحانه بالتوحيد لا يوقف للحساب، وإلى ذلك الإشارة بقوله تعالى: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ [الكهف: ٢٨] ويثاب هذا بأنواع النعيم في الجنان كلها. ومن وقف مع الغير بالشرك وقف على الرب تعالى وعذب بأنواع العذاب لأن الشرك ظلم عظيم. ومن وقف مع الناسوت بمحبة الشهوات وقف على الملكوت وعذب بنيران الحرمان وسلط عليه زبانية الهيئات المظلمة وقرن بشياطين الأهواء المردية ومن وقف مع الأفعال وقف على الجبروت وعذب بنار الطمع والرجاء ورد إلى مقام الملكوت، ومن وقف مع الصفات. وقف على الذات وعذب بنار الشوق والهجران. وليس هذا هو الوقوف على الرب لأن فيه حجاب الآنية وفي الوقوف على الذات معرفة الرب الموصوف بصفات اللطف. والمشرك موقوف أولا على الرب فيحجب بالرد والطرد اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [المؤمنون: ١٠٨] ثم على الجبروت فيطرد بالسخط واللعن وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [البقرة: ١٧٤، آل عمران: ٧٧] ثم على الملكوت فيزجر بالغضب واللعن قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ [الزمر: ٧٢] ثم على النار يسجرون فيعذب بأنواع النيران أبدا فيكون وقفه على النار متأخرا عن وقفه على الرب تعالى معلولا له كما قال تعالى: ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ [يونس: ٧٠] وأما الواقف مع الناسوت فيوقف للحساب على

{ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Bak, kendi aleyhlerine nasıl yalan söylediler!”; şirk inancı içlerinde kökleşmiş olduğu halde şirki nefislerinden nefyetmek suretiyle. { وَضَلَّ } yani zayi oldu { عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurmakta oldukları şeyler de onlardan kaybolup gitti”; artık onu bulamadılar. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler vardır”; sırf senin şahsın olarak dinleyenler. { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “ve kalpleri üzerine örtüler koyduk”; istidatlarının gerektirdiği üzere { أَنْ يَفْقَهُوهُ } “onu anlamalarına engel olacak”; o örtüler emmâre nefsin karanlıklarıdır. { وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “kulaklarına da bir ağırlık koyduk”; o ağırlık dalâlet ağırlığıdır. { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها } “Bütün mucizeleri görseler bile yine de ona inanmazlar”; çünkü gözlerinde ucub ve cehalet perdesi vardır. { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } “Ateşin başında durduruldukları zaman bir görsen!”; o ateş mahrumiyet ateşidir. { فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا } “Derler ki: 'Ah, keşke dünyaya geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak'”; sıfatlarının tecellilerini [yalanlamasak] { وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerden olsak”; yani muvahhidlerden. { بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ } “Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine göründü”; nefislerindeki kötü huylardan, karanlık hallerden ve helak edici sıfatlardan ibaret olan şeyler. { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülseler bile yine menedildikleri şeylere dönerlerdi”; çünkü bu özellikler içlerinde kökleşmiştir. { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Şüphesiz onlar yalancıdırlar”; dünyada da ahirette de yalancıdırlar, zira yalan söylemek onlarda bir tabiat haline gelmiştir. { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzurunda durduruldukları zaman bir görsen!” ayeti. Bazı tevil ehli şöyle demiştir: Bu, mutlak cem'in tam içinde bulunsalar dahi perdeli oluş ve uzaklık hallerinin tasviridir. Zira bir şeyin üzerinde durdurulmak (vukūf alâ), onunla birlikte durmaktan (vukūf ma'a) farklıdır; birincisi ancak kerhen/zorla olur, ikincisi ise isteyerek ve arzuyla olur. Dolayısıyla tevhid ile Allah Teâlâ ile beraber duran kimse hesaba çekilmek üzere durdurulmaz. Şanı yüce olanın: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } [el-Kehf: 28] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte nefsini sabırlı tut. Onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur” kavlinde buna işaret vardır. Bu kimse bütün cennetlerde türlü nimetlerle mükâfatlandırılır. Şirk koşarak başkası ile duran kimse ise Rabbin huzurunda durdurulur ve türlü azaplarla cezalandırılır; zira şirk büyük bir zulümdür. Şehvet sevgisiyle nâsût (maddi âlem) ile duran kimse melekûtun huzurunda durdurulur, mahrumiyet ateşleriyle azap görür, üzerine karanlık heyetlerin zebanileri musallat edilir ve helak edici heva şeytanlarıyla bir araya getirilir. Fiillerle duran kimse ceberûtun huzurunda durdurulur, tamah ve recâ (ümit) ateşiyle azap görür ve melekût makamına geri döndürülür. Sıfatlarla duran kimse Zât'ın huzurunda durdurulur, şevk ve hicran ateşiyle azap görür. Bu ise Rabbin huzurunda durmak (vukūf ale'r-Rabb) değildir; zira bunda 'benlik' (aniyyet) perdesi vardır; Zât'ın huzurunda durmakta ise lütuf sıfatlarıyla muttasıf olan Rabbi tanımak vardır. Müşrik ise ilk olarak Rabbin huzurunda durdurulur ve { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } [el-Mü'minûn: 108] “Yıkılıp gidin orada ve Benimle konuşmayın!” hitabıyla geri çevrilip kovulmak suretiyle perdelenir. Sonra ceberûtun huzurunda durdurulur ve { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } [el-Bakara: 174, Âl-i İmrân: 77] “Allah kıyamet gününde onlarla konuşmayacak ve onlara bakmayacaktır” beyanıyla gazap ve lanetle kovulur. Sonra melekûtun huzurunda durdurulur ve { قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } [ez-Zümer: 72] “Girin cehennemin kapılarından denilir” fermanıyla öfke ve lanetle azarlanır. Sonra ateşin başında durdurulurlar, ateşe atılırlar da ebediyen türlü ateşlerle azap görürler. Dolayısıyla onların ateşin başında durdurulması, Rabbin huzurunda durdurulmalarından sonradır ve onun bir sonucudur; nitekim Allah Teâlâ: { ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } [Yûnus: 70] “Sonra dönüşleri Bizedir, sonra inkâr etmelerinden ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız” buyurmuştur. Nâsût ile duran kimseye gelince, hesap için önce...

الملكوت ثم على النار. وقد ينجو لعدم السخط وقد لا ينجو لوجوده. والواقف مع الأفعال لا يوقف على النار أصلا بل يحاسب ويدخل الجنة. وأما الواقف مع الصفات فهو من الذين رضي الله تعالى عنهم ورضوا عنه انتهى. فتأمل فيه قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وهي القيامة الصغرى أعني الموت. حكي عن بعض الكبار أنه قيل له: إن فلانا مات فجأة فقال: لا عجب إذ من لم يمت فجأة مرض فجأة فمات قالُوا يا حَسْرَتَنا عَلى ما فَرَّطْنا فِيها أي في حق تلك الساعة بترك العمل النافع وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ تصوير لحالهم وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا أي الحياة الحسية فإن المحسوس أدنى وأقرب من المعقول إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ لا أصل له ولا حقيقة سريع الفناء والانقضاء وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ أي عالم الروحانيات خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وهم المتجردون عن ملابس الصفات البشرية واللذات البدنية قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ لمقتضى البشرية الَّذِي يَقُولُونَ ما يقولون فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ في الحقيقة وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ التي تجلى بها يَجْحَدُونَ فهو سبحانه ينتقم منهم وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نصرنا فتأس بهم وانتظر الغاية وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ التي يتجلى بها لعباده فليطمئن قلبك ولا تكونن من الجاهلين الذين لا يطلعون على حكمة تفاوت الاستعدادات فتتأسف على احتجاب من احتجب وتكذيب من كذب. والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.

...melekûtun huzurunda, sonra da ateşin başında durdurulur. Gazap bulunmadığı takdirde kurtulabilir, gazap bulunduğunda ise kurtulamayabilir. Fiillerle duran kimse ise ateşin başında asla durdurulmaz, bilakis hesaba çekilip cennete girer. Sıfatlarla duran kimseye gelince, o, Allah Teâlâ'nın kendilerinden razı olduğu ve kendilerinin de O'ndan razı olduğu kimselerdendir. [Sözü burada bitti.] Bunu derinlemesine düşün! { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır; nihayet o saat kendilerine ansızın geldiğinde”; o saat küçük kıyamettir, yani ölümdür. Büyük zatlardan birinden nakledildiğine göre kendisine: 'Filanca kimse ansızın öldü' denilmiş, o da: 'Şaşılacak bir şey yok; zira ansızın ölmeyen kimse ansızın hastalanır ve ölür' demiştir. { قالُوا يا حَسْرَتَنا عَلى ما فَرَّطْنا فِيها } “'Onda yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!' derler”; yani faydalı ameli terk etmek suretiyle o saatin hakkında yaptığımız kusurlardan ötürü. { وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ } “Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar”; onların durumunun bir tasviridir. { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا } “Dünya hayatı başka bir şey değildir”; yani duyusal hayat; zira hissedilen şeyler akılla kavrananlardan daha aşağı ve daha yakındır { إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “ancak bir oyun ve eğlencedir”; aslı ve hakikati olmayan, çabucak yok olup tükenen bir şeydir. { وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ } “Ahiret yurdu ise elbette”; yani ruhaniyet âlemi { خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar için daha hayırlıdır”; onlar beşerî sıfatların ve bedenî lezzetlerin elbiselerinden sıyrılmış olanlardır. { قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ } “Şüphesiz biliyoruz ki seni gerçekten üzüyor”; beşeriyetin muktezası olarak { الَّذِي يَقُولُونَ } “onların söyledikleri şeyler”. { فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ } “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar”; hakikatte seni yalanlamıyorlar { وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ } “fakat zalimler Allah'ın ayetlerini”; Kendisiyle tecelli ettiği ayetlerini { يَجْحَدُونَ } “inkâr ediyorlar”; dolayısıyla şanı yüce olan Allah onlardan intikam alacaktır. { وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı da yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler; nihayet kendilerine yardımımız geldi”; sen de onlara uy ve son noktayı bekle! { وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur”; kullarına Kendisiyle tecelli ettiği kelimelerini; öyleyse kalbin mutmain olsun ve istidatların farklılığındaki hikmetten haberdar olmayıp perdelenen kimsenin perdelenmesine, yalanlayan kimsenin yalanlamasına üzülen cahillerden sakın olma! Doğru yola hidayet eden ancak Allah Teâlâ'dır.

إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ تقرير لما يفهمه الكلام السابق من أنهم لا يؤمنون. والاستجابة بمعنى الإجابة، وكثيرا ما أجري استفعل مجرى أفعل كاستخلص بمعنى أخلص واستوقد بمعنى أوقد إلى غير ذلك. ومنه قول الغنوي:

{ إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } “Ancak dinleyenler icabet eder”; önceki ifadeden anlaşılan 'onların iman etmeyecekleri' manasını pekiştirmektir. İsticâbet (استجابة), icâbet (إجابة/cevap verme, kabul etme) anlamındadır; 'istef'ale' (استفعل) kalıbı, 'ihlaslı kıldı' anlamındaki 'istahlase' (استخلص) ve 'yaktı' anlamındaki 'istevkade' (استوقد) gibi pek çok yerde 'ef'ale' (أفعل) mecrasında kullanılmıştır. Ganevî'nin şu sözü de bu kabildendir:

وداع دعا يا من يجيب إلى الندا ... فلم يستجبه عند ذاك مجيب

'Bir çağırıcı: Ey çağrıya cevap veren kimse! diye seslendi / Fakat o sırada ona cevap veren (yestecibhü) hiçbir icabet edici (mucîb) çıkmadı.'

ويدل على ذلك أنه قال مجيب ولم يقل: مستجيب. ومنهم من فرق بين استجاب وأجاب بأن استجاب يدل على قبول، والمراد بالسماع الفرد الكامل وهو سماع الفهم والتدبر بجعل ما عداه كلا سماع أي إنما يجيب دعوتك إلى الإيمان الذين يسمعون ما يلقى إليهم سماع فهم وتدبر دون الموتى الذين هؤلاء منهم كقوله تعالى:

Buna delil olan husus, onun 'müstecîb' demeyip 'mucîb' demiş olmasıdır. Bazıları ise 'isticâbet'in kabul etmeye delalet ettiğini belirterek 'istecâbe' ile 'ecâbe' arasını ayırmıştır. İşitmekten (semâ') murat, en kâmil ferttir; o da dışındakileri adeta hiç işitmemiş sayarak anlama ve düşünme işitmesidir. Yani imana olan davetine, ancak kendilerine ulaştırılanı ölüler gibi değil de anlama ve düşünme işitmesiyle işitenler icabet eder. Onlar da tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi bu ölülerdendir:

فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى [الروم: ٥٢] وَالْمَوْتى أي الكفار كما قال الحسن، ورواه عنه غير واحد يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ من قبورهم إلى المحشر، وقيل: بعثهم هدايتهم إلى الإيمان وليس بشيء ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ للجزاء فحينئذ يسمعون، وأما قبل ذلك فلا سبيل إلى سماعهم لما أن على قلوبهم أكنة وفي آذانهم وقرا، وفي إطلاق الموتى على الكفار استعارة تبعية مبنية على تشبيه كفرهم وجهلهم بالموت كما قيل:

{ فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } [er-Rûm: 52] “Çünkü sen ölülere işittiremezsin”. { وَالْمَوْتى } “ölülere gelince”; yani Hasan'ın dediği ve birden fazla kişinin kendisinden rivayet ettiği üzere kâfirlere gelince { يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } “Allah onları diriltir”; kabirlerinden mahşere diriltir. Onların diriltilmesinin imana hidayet edilmeleri olduğu da söylenmiştir fakat bu bir şey ifade etmez. { ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “sonra O'na döndürülürler”; ceza ve karşılık için. İşte o zaman işitirler; bundan önce ise kalplerinde örtüler ve kulaklarında ağırlık bulunduğu için onların işitmesine hiçbir yol yoktur. Kâfirlere ölüler denilmesinde, onların küfür ve cehaletlerinin ölüme teşbih edilmesine dayanan tebeî bir istiâre vardır; nitekim şöyle denilmiştir:

لا يعجبن الجهول بزيه ... فذاك ميت ثيابه كفن

'Cahil kimse kılığına kıyafetine sakın aldanmasın / Çünkü o, elbiseleri kefen olan bir ölüdür.'

وقيل: الموتى على حقيقته، والكلام تمثيل لاختصاصه تعالى بالقدرة على توفيق أولئك الكفار للإيمان باختصاصه سبحانه بالقدرة على بعث الموتى الذين رمت عظامهم من القبور، وفيه إشارة إلى أنه ﷺ لا يقدر على هدايتهم لأنها كبعث الموتى. وتعقب بأنه على هذا ليس لقوله سبحانه ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ كبير دخل في التمثيل إلا أن يراد أنه إشارة إلى ما يترتب على الإيمان من الآثار، وفي إعراب الْمَوْتى وجهان أحدهما أنه مرفوع على الابتداء، والثاني أنه منصوب بفعل محذوف يفسره ما بعده واختاره أبو البقاء، ويفهم من كلام مجاهد أنه مرفوع بالعطف على الموصول، والجملة بعده في موضع الحال والظاهر خلافه. وقرىء «يرجعون» على البناء للفاعل من رجع رجوعا. والمتواترة أوفى بحق المقام لانبائها عن كون مرجعهم إليه تعالى بطريق الاضطرار.

Ölülerin hakikat anlamında olduğu ve bu ifadenin; Allah Teâlâ'nın o kâfirleri imana muvaffak kılmaya olan kudretinin sadece Kendisine ait olmasını, kabirlerden kemikleri çürümüş ölüleri diriltmeye olan kudretinin sadece Kendisine ait olmasına benzetildiği bir temsil olduğu da söylenmiştir. Bunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları hidayete erdirmeye güç yetiremeyeceğine bir işaret vardır; zira bu durum ölüleri diriltmek gibidir. Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Bu takdirde şanı yüce olanın { ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } kavlinin temsilde büyük bir dahli kalmaz; meğerki imanın neticesinde ortaya çıkan eserlere bir işaret olduğu kastedilmiş olsun. { الْمَوْتى } kelimesinin irabında iki vecih vardır: Birincisi mübteda olarak merfû olması, ikincisi ise kendisinden sonraki fiilin tefsir ettiği mahzuf bir fiille mensûb olmasıdır ki Ebû'l-Bekâ bunu tercih etmiştir. Mücâhid'in sözünden ise mevsûle atfedilerek merfû olduğu ve kendisinden sonraki cümlenin hal makamında olduğu anlaşılmaktadır; ancak zahir olan bunun hilafıdır. 'Yürceûn' kelimesi, 'recaa rücûan' fiilinden fâil kalıbında (mâlûm olarak) 'yerciûn' şeklinde de okunmuştur. Mütevatir olan kıraat ise makamın hakkını daha iyi vermektedir; zira onların Allah Teâlâ'ya dönüşlerinin muztar olarak (zorunlu bir şekilde) gerçekleşeceğini bildirmektedir.

وَقالُوا أي رؤساء قريش الذين بلغ بهم الجهل والضلال إلى حيث لم يقنعوا بما شاهدوه من الآيات التي تخر لها صم الجبال ولم يعتدوا به لَوْلا أي هلا نُزِّلَ أي أنزل عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ ملجئة للإيمان قُلْ يا محمد إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً من الآيات الملجئة وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ فلا يدرون أن عدم تنزيلها مع ظهور قدرته ﷾ عليه لما أن في تنزيلها قلعا لأساس التكليف المبني على قاعدة الاختيار أو استئصالا لهم بالكلية إذ ذلك من لوازم جحد الآية الملجئة.

{ وَقالُوا } “Ve dediler ki”; yani cehalet ve sapkınlıkları, sarp dağların önünde boyun eğip çökeceği şahit oldukları mucizelerle yetinmeyip onları hiçe sayacak raddeye varan Kureyş'in ileri gelenleri dediler ki: { لَوْلا } “gerekmez miydi / niçin” { نُزِّلَ } “indirilmedi” { عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “ona Rabbinden bir mucize”; [kendilerini] imana mecbur bırakacak bir mucize. { قُلْ } “De ki”; ey Muhammed: { إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً } “Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye hakkıyla kādirdir”; icbar edici mucizelerden birini. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; dolayısıyla bilmezler ki, şanı yüce olan Zât'ın buna gücü yettiği apaçık olduğu halde o mucizeyi indirmeyişi; mucizenin indirilmesinde ihtiyar (özgür irade) esasına dayalı teklif temelinin kökünden sökülmesi yahut onları tamamen kökten yok etme tehlikesi bulunmasındandır; zira icbar edici mucizeyi inkâr etmek bunu gerektirir.

وجوز أن لا يكونوا قد طلبوا الملجئ ولا يلزم من عدم الاعتداد بالمشاهد طلبه بل يجوز أن يكونوا قد طلبوا غير الحاصل مما لا يلجىء لجاجا وعنادا، ويكون الجواب بالملجئ حينئذ من أسلوب الحكيم أو يكون جوابا بما يستلزم مطلوبهم بطريق أقوى وهو أبلغ. ومن لابتداء الغاية. والجار والمجرور يجوز أن يكون متعلقا بنزل، وأن يكون متعلقا بمحذوف وقع صفة لآية. وما يفيده التعرض لعنوان ربوبيته تعالى له ﵊ من الإشعار بالعلية إنما هو بطريق التعريض بالتهكم من جهتهم. والاقتصار في الجواب على بيان قدرته ﷾ على التنزيل مع أنها ليست في حيز الإنكار للإيذان بأن عدم تنزيله تعالى للآية مع قدرته عليه بحكمة بالغة يجب معرفتها وهم عنها غافلون كما ينبىء عنه الاستدراك. وإظهار الاسم الجليل لتربية المهابة مع الإشعار بالعلية، ومفعول يَعْلَمُونَ إما مطروح بالكلية على معنى أنهم ليسوا من أهل العلم أو محذوف مدلول عليه بقرينة المقام أي لا يعلمون شيئا. وتخصيص عدم العلم بأكثرهم لما أن بعضهم واقفون على حقيقة الحال وإنما يفعلون ما يفعلون مكابرة وعنادا. وقرأ ابن كثير «ينزل» بالتخفيف، والمعنى هنا- كما قيل- واحد لأنه لم ينظر إلى التدريج وعدمه.

Onların icbar edici bir mucize istememiş olmaları da muhtemeldir; zira görülen mucizelere itibar etmemek mutlaka icbar edici olanı istemeyi gerektirmez, bilakis inat ve husumet sebebiyle icbar edici olmayan mevcut dışı bir şeyi istemiş olmaları da mümkündür. Bu takdirde icbar edici mucize ile cevap verilmesi üslûb-i hakîm kabilinden olur veya onların talebini daha kuvvetli bir yolla gerektiren bir şeyle cevap verilmiş olur ki bu daha beliğdir. 'Min' (مِنْ) edatı başlangıç (ibtidâ-i gāye) içindir. Câr-mecrûrun { نُزِّلَ } fiiline taalluk etmesi caiz olduğu gibi, { آيَةٌ } kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir. Allah Teâlâ'nın ona aleyhisselâm yönelik rubûbiyet unvanına yer verilmesinin hissettirdiği illet anlamı, ancak onların tarafından bir alay ve istihza tarîkiyledir. Cevapta, O'nun azze ve celle mucize indirmeye kādir olduğunun inkâr edilen bir husus olmamasına rağmen sadece kādir oluşunun beyanıyla yetinilmesi; Allah Teâlâ'nın mucize indirmeye kādir olmakla birlikte onu indirmeyişinin, bilinmesi zorunlu olan ve istidrâk (lâkin) edatının da bildirdiği üzere kendilerinin ise gafil olduğu üstün bir hikmete dayandığını bildirmek içindir. Heybeti artırmak ve illet anlamını hissettirmek için Lafza-i Celâl açıkça zikredilmiştir. { يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü ya onların ilim ehlinden olmadıkları manasında tamamen terkedilmiştir ya da makamın karinesiyle delalet edilen mahzuf bir lafızdır; yani hiçbir şey bilmezler takdirindedir. Bilgisizliğin onların çoğuna tahsis edilmesi ise, bazılarının meselenin hakikatine vakıf olmalarından ve yaptıklarını sırf kibir ve inat yüzünden yapmalarından ötürüdür. İbn Kesîr 'yünezzile' kelimesini şeddesiz olarak 'yünzile' şeklinde okumuştur; buradaki mana —denildiği gibi— birdir; zira peyderpey indirme ile bir defada indirme farkı gözetilmemiştir.

وقوله تعالى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ كلام مستأنف مسوق- كما قال الطبرسي. وغيره- لبيان كمال قدرته ﷿ وحسن تدبيره وحكمته وشمول علمه ﷾ فهو كالدليل على أنه تعالى قادر على الإنزال وإنما لا ينزل محافظة على الحكم الباهرة، وقيل: إنه دليل على أنه ﷾ قادر على البعث والحشر والأول أنسب، وزيدت مِنْ تنصيصا على الاستغراق. والدابة ما يدب من الحيوان، وأصله من دب يدب دبيبا إذا مشى مشيا فيه تقارب خطو، والجار والمجرور متعلق بمحذوف أو مجرور أو مرفوع وقع صفة لدابة، ووصفت بذلك لزيادة التعميم

Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ } kavli —Tabersî ve başkalarının dediği gibi— O'nun azze ve celle kâmil kudretini, güzel tedbirini, hikmetini ve ilminin azze ve celle kuşatıcılığını beyan etmek için getirilmiş müstetir/yeni bir kelâmdır (istînâftır). Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın mucize indirmeye kādir olduğuna, ancak üstün hikmetleri muhafaza etmek için indirmediğine dair bir delil gibidir. O'nun azze ve celle diriltmeye ve haşretmeye kādir olduğuna dair bir delil olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha uygundur. 'Min' (مِنْ) harfi istiğrakı (kapsamı) açıkça belirtmek için zâid kılınmıştır. 'Dâbbe' (دابة), hayvanlardan yeryüzünde debelenen/hareket eden varlıktır; aslı, adımları birbirine yakın olacak şekilde yürüdüğü zaman kullanılan 'debbe-yedübbü-debîben' fiilindendir. Câr-mecrûr mahzuf bir kelimeye taalluk etmekte olup 'dâbbe' kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye veya lafzen mecrûr ya da mahallen merfû bir kelimeye taalluk eder. Genelliği daha da artırmak için bu sıfatla getirilmiştir...

كأنه قيل: وما من فرد من أفراد الدواب يستقر في قطر من أقطار الأرض وجهها أو جوفها، وكذا الوصف في قوله سبحانه وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ لزيادة التعميم أيضا أي ولا فرد من أفراد الطير يطير في ناحية من نواحي الجو بجناحيه، وقيل: إنه لقطع مجاز السرعة فقد استعمل الطيران في ذلك كقوله:

...sanki şöyle denilmiştir: Yerin üstünde veya altında, yeryüzünün bölgelerinden bir bölgede yerleşen hiçbir canlı ferdi yoktur ki... Şanı yüce olanın: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “ne de iki kanadıyla uçan hiçbir kuş” kavlindeki niteleme de genelliği artırmak içindir; yani havanın yönlerinden bir yönde iki kanadıyla uçan hiçbir kuş ferdi yoktur ki... Bunun, hız mecazını kesmek/ortadan kaldırmak için olduğu da söylenmiştir; nitekim uçmak (tayerân) şu beyitte olduğu gibi hız manasında kullanılmıştır:

قوم إذا الشر أبدى ناجذيه لهم ... طاروا إليه زرافات ووحدانا

'Onlar öyle bir topluluktur ki şer kendilerine azı dişlerini gösterdiği zaman / Bölük bölük ve teker teker ona doğru uçarlar.'

وكذا استعمل الطائر في العمل والنصيب مجازا كما في قوله تعالى: وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ [الإسراء: ١٣] .

Aynı şekilde 'tâir' (طائر) kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } [el-İsrâ: 13] “Her insanın amelini/kaderini kendi boynuna doladık” kavlinde olduğu gibi mecaz yoluyla amel ve nasip anlamında da kullanılmıştır.

واحتمال التجوز مع ذلك بجعله ترشيحا للمجاز بعيد لا يلتفت إليه بدون قرينة، واختار بعض المتأخرين أن وجه الوصف تصوير تلك الهيئة الغريبة الدالة على كمال القوة والقدرة. وأورد على الوجهين السابقين أنه لو قيل: ولا طائر في السماء لكان أخضر وفي إفادة ذينك الأمرين أظهر مع ما فيه من رعاية المناسبة بين القرينتين بذكر جهة العلو في إحداهما وجهة السفل في الأخرى، ورد- كما قال الشهاب- بأنه لو قيل: في السماء يطير بجناحيه لم يشمل أكثر الطيور لعدم استقرارها في السماء، ثم إن قصد التصوير لا ينافي قطع المجاز إذ لا مانع من إرادتهما جميعا كما لا يخفى، ثم لما كان المقصود من ذكر هذين الأمرين الدلالة على كمال قدرته جل وعلا ببيان ما يعرفونه ويشاهدونه من هذين الجنسين وشمول قدرته وعلمه سبحانه لهما كان غيرهما غير مقصود بالبيان، فالاعتراض بأن أمثال حيتان البحر خارجة عنهما، والجواب بأنها داخلة في القسم الأول لأن الأرض فيه بمعنى جهة السفل مما لا يلتفت إليه، وقرأ ابن أبي عبلة وَلا طائِرٍ بالرفع عطف على محل الجار والمجرور كأنه قيل: وما دابة ولا طائر إِلَّا أُمَمٌ أي طوائف متخالفة أَمْثالُكُمْ في أن أحوالها محفوظة وأمورها معنية ومصالحها مرعية جارية على سنن السداد منتظمة في سلك التقديرات الإلهية والتدبيرات الربانية، وجمع الأمم باعتبار الحمل على معنى الجمعية المستفاد من العموم كما اختاره غير واحد، وهو يقتضي جواز أن يقال: لا رجل قائمون، والقياس- كما قيل- لا يأباه إلا أنه لم يرد إلا مع الفصل. وصرح السيد السند بأن النكرة هاهنا محمولة على المجموع من حيث هو مجموع، ولعل مراده أن النكرة المذكورة من حيث الإخبار عنها محمولة على المجموع لا أنه مراد منها، فلا يرد أن الحكم بقوله ﷾:

Bununla birlikte, bunu mecazın teyidi (terşîh-i mecaz) kılarak mecaz ihtimalini düşünmek uzaktır ve karine olmaksızın buna itibar edilmez. Müteahhirîn âlimlerinden bazıları ise bu nitelemenin gerekçesinin, kâmil kuvvet ve kudrete delalet eden o harika heyeti tasvir etmek olduğunu tercih etmiştir. Önceki iki veche şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Şayet 'Gökte hiçbir kuş yoktur ki' denilseydi daha veciz olurdu ve bu iki hususu ifade etmede daha açık olurdu; üstelik karinelerden birinde yukarısı, diğerinde ise aşağısı zikredilerek aralarındaki münasebet de gözetilmiş olurdu. Şihâb'ın da belirttiği üzere buna şöyle cevap verilmiştir: Eğer 'iki kanadıyla gökte uçan' denilseydi, gökte sürekli durmadıkları için kuşların çoğunu kapsamazdı. Ayrıca tasvir kastı, mecazı ortadan kaldırma kastına aykırı değildir; zira gizli kalmayacağı üzere her ikisini birden murat etmeye hiçbir engel yoktur. Sonra bu iki hususun zikredilmesinden kastedilen şey, bu iki cinsten bildikleri ve müşahede ettikleri şeyleri beyan ederek şanı yüce olan Zât'ın kâmil kudretine delalet etmek ve O'nun kudret ve ilminin bu ikisini de kuşattığını göstermek olunca; bu ikisinin dışındakiler beyan edilmek istenmemiştir. Dolayısıyla deniz balıkları ve benzerlerinin bu ikisinin dışında kaldığı şeklindeki itiraz ve 'yer' kelimesinin aşağı yön manasında olması sebebiyle balıkların da birinci kısma dâhil olduğu şeklindeki cevap iltifat edilmeyecek şeylerdendir. İbn Ebî Able { وَلا طائِرٍ } kelimesini câr-mecrûrun mahalline atıfla merfû olarak okumuştur; sanki şöyle denilmiştir: Hiçbir dâbbe ve hiçbir kuş yoktur ki... { إِلَّا أُمَمٌ } “ancak topluluklardır”; yani birbirinden farklı ümmetlerdir { أَمْثالُكُمْ } “sizin gibi”; hallerinin korunmuş olması, işlerinin gözetilmesi, maslahatlarına riayet edilmesi, istikamet üzere cereyan etmesi, ilahî takdirlerin ve rabbânî tedbirlerin dizisine bağlanmış olması bakımından sizin benzerlerinizdir. 'Ümem' kelimesinin çoğul kılınması, birden fazla âlimin tercih ettiği üzere umumdan anlaşılan cem'iyet manasına hamledilmesi itibarıyladır. Bu da 'Lâ racüle kâimûne' (Hiçbir adam ayakta olanlar değildir) denilmesinin caiz olmasını iktiza eder; denildiği gibi kıyas buna engel değildir, ancak bu kullanım sadece araya fasıla girdiğinde varit olmuştur. Seyyid Şerif Cürcânî buradaki nekre lafzın mecmu olarak mecmua hamledildiğini açıkça ifade etmiştir; onun muradı, zikredilen nekrenin kendisinden haber verilmesi bakımından mecmua hamledildiğidir, yoksa nekrenin bizzat kendisinden bunun kastedildiği değildir. Dolayısıyla şanı yüce olan Allah'ın şu kavliyle hükmedilmesinden dolayı bir itiraz vârid olmaz:

إِلَّا أُمَمٌ يأبى أن يكون التنكير فيما سبق على ما أشير إليه للفردية لأن الفرد ليس بجماعة، وكذا يأبى أن يكون للنوعية أيضا لأن الفرد ليس بجماعات وهو ظاهر، وأما ما قيل: إن النوع يشتمل على أصناف وكل صنف أمة أو الأمة كل جماعة في زمان فيدفعه توصيف أمم «بأمثالكم» إذ الخطاب بكم لافراد نوع الإنسان فالمناسب تشبيه النوع بالنوع في كونهما محفوظي الأحوال لا تشبيه الصنف بالنوع أو تشبيه جماعة في وقت بالنوع، نعم قال السكاكي في المفتاح: إن ذكر فِي الْأَرْضِ مع دابة ويَطِيرُ بِجَناحَيْهِ مع طائر لبيان أن القصد من لفظ دابة ولفظ طائر إنما هو إلى الجنسين وإلى تقريرهما، وعليه لا إشكال في صحة الحمل لاشتمال كل من الجنسين على أنواع كثيرة كل منها أمة كالإنسان فكأنه قيل: ما من جنس من هذين الجنسين إلا أمم إلخ، وهذا كما يقال: ما من رجل من هذين الرجلين إلا كذا، ومراده أن لفظ دَابَّةٍ وطائِرٍ حامل لمعنى الجنس والواحدة فلبيان أن القصد من كل منهما إلى الجنس من حيث هو دون الوحدة والكثرة وصف بصفة لازمة للجنس من حيث هو أي بلا شرط شيء منهما والاستغراق المستفاد من كلمة من بالنظر إلى الجنسين، وبهذا يندفع القول بوجوب تأويل كلام السكاكي وإرجاعه إلى ما ذكره الزمخشري في هذا المقام، وعليه لا يتصور كون الوصف مفيدا لزيادة التعميم والإحاطة لأن الجنس من حيث هو أي لا بشرط شيء مفهوم واحد كما لا يخفى.

{ إِلَّا أُمَمٌ } kavli, daha önce işaret edildiği üzere önceki kısımdaki nekreliğin fertlik için olmasına engel olur; zira tek bir fert bir cemaat değildir. Aynı şekilde nevi için olmasına da engel olur; zira açık olduğu üzere fert cemaatler demek değildir. 'Nev'in kısımları içerdiği ve her kısmın bir ümmet olduğu yahut ümmetin belli bir zamandaki her bir cemaat olduğu' şeklindeki söze gelince; 'ümem' kelimesinin { أَمْثالُكُمْ } ile nitelenmesi bunu reddeder. Zira 'küm' (siz) hitabı insan türünün fertlerinedir; dolayısıyla halleri muhafaza edilen olma bakımından türün türe benzetilmesi uygun olandır, kısmın türe benzetilmesi veya belli bir zamandaki cemaatin türe benzetilmesi uygun değildir. Evet, Sekkâkî Miftâh'ta şöyle demiştir: 'Dâbbe' lafzıyla birlikte { فِي الْأَرْضِ } ibaresinin, 'tâir' lafzıyla birlikte { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } ibaresinin zikredilmesi; dâbbe ve tâir lafızlarından maksadın ancak iki cinse ve onları takrir etmeye yönelik olduğunu beyan etmek içindir. Buna göre yüklem yapmanın (hamlin) sıhhatinde hiçbir müşkül yoktur; zira bu iki cinsin her biri, tıpkı insan gibi her biri birer ümmet olan pek çok türü içermektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Bu iki cinsten hiçbir cins yoktur ki şu şu özelliklere sahip ümmetler olmasın... Bu, 'Bu iki adamdan hiçbir adam yoktur ki şöyle olmasın' denilmesine benzer. Onun muradı; { دَابَّةٍ } ve { طائِرٍ } lafızlarının cins ve teklik manasını taşıdığıdır; dolayısıyla her ikisinden kastedilenin birlik ve çokluk şartı olmaksızın bizzat cinsin kendisi olduğunu beyan etmek için, bizzat cinse lâzım olan bir sıfatla nitelenmiştir; yani bu ikisinden hiçbir şart olmaksızın nitelenmiştir. { مِنْ } kelimesinden anlaşılan istiğrak (kapsam) ise iki cinse nazarandır. Böylelikle Sekkâkî'nin sözünü tevil etmenin ve bu makamda Zemahşerî'nin zikrettiğine irca etmenin vacip olduğu şeklindeki iddia bertaraf edilmiş olur. Buna göre nitelemenin genelliği ve ihâtayı artırmaya fayda sağladığı tasavvur edilemez; zira gizli kalmayacağı üzere 'lâ bi-şartı şey' olan cinsin kendisi tek bir mefhumdur.

واعترض أيضا القول بالعموم بأنه كيف يصح مع وجوب خروج المشبه به عنه. وأجيب بأن القصد أولا إلى العام والمشبه به في حكم المستثنى بقرينة التشبيه كأنه قيل: ما من واحد من أفراد هذين الجنسين بعمومهما سواكم إلا أمم أمثالكم، ولك أن تدعي دخول كل فرد من أفراد المخاطبين بالتزام أن له اعتبارين اعتبار أنه مشبه واعتبار أنه مشبه به فتأمل جميع ذلك ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ التفريط التقصير، وأصله أن يتعدى بفي وقد ضمن هنا معنى أغفلنا وتركنا، فمن شيء في موضع المفعول به ومن زائدة للاستغراق، ويبعد جعلها تبعيضية أي ما فرطنا في الكتاب بعض شيء وإن جوزه بعضهم، والمراد من الكتاب القرآن واختاره البلخي وجماعة فإنه ذكر فيه جميع ما يحتاج إليه من أمر الدين والدنيا بل وغير ذلك إما مفصلا وإما مجملا، فعن الشافعي عليه الرحمة ليست تنزل بأحد في الدين نازلة إلا في كتاب الله تعالى الهدى فيها.

Umum görüşüne karşı, 'müşebbehün bih'in (kendisine benzetilenin) genel kapsamdan çıkması zorunlu olduğu halde bunun nasıl sahih olacağı şeklinde de itiraz edilmiştir. Şöyle cevap verilmiştir: İlk olarak kastedilen genel olandır; müşebbehün bih ise teşbih karinesiyle müstesna hükmündedir; sanki şöyle denilmiştir: Sizin dışınızda bu iki cinsin fertlerinden bütünüyle hiçbir fert yoktur ki sizin benzeriniz ümmetler olmasın... Muhatapların her bir ferdinin iki itibarı bulunduğunu —müşebbeh olma itibarı ve müşebbehün bih olma itibarı— mülahaza ederek [genel kapsama] dâhil olduğunu iddia etmen de mümkündür, bütün bunları iyi düşün! { ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık”; tefrît, kusur etmek/eksik bırakmaktır. Aslında 'fî' (فِي) harf-i cerri ile geçişli olur; burada ise 'ihmal ettik ve terk ettik' manasını tazammun etmiştir. { مِنْ شَيْءٍ } lafzı mef'ûlün bih konumundadır ve 'min' istiğrak için zâiddir. Bazıları caiz görse de onun teb'îz (kısmîlik) için kılınıp 'Kitap'ta hiçbir şeyin bir kısmını eksik bırakmadık' takdirinde olması uzaktır. Kitap'tan murat Kur'an'dır; Belhî ve bir cemaat bunu tercih etmiştir, zira din ve dünya işlerinden, hatta bunun dışındaki şeylerden ihtiyaç duyulan her şey onda ya tafsilatlı ya da mücmel olarak zikredilmiştir. Şâfiî'den aleyhirrahme şöyle rivayet edilmiştir: 'Dinde hiç kimsenin başına bir mesele gelmez ki Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ona dair hidayet bulunmasın.'

وروى البخاري عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قال: «لعن الله تعالى الواشمات والمتوشمات والمتنمصات والمتفلجات للحسن المغيرات خلق الله تعالى فقالت له امرأة في ذلك: فقال: ما لي لا ألعن من لعن رسول الله ﷺ وهو في كتاب الله تعالى فقالت له: قرأت ما بين اللوحين فما وجدت فيه ما تقول قال: لئن كنت قرأتيه لقد وجدتيه أما قرأت وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [الحشر: ٧] قالت: بلى قال: فإنه ﵊ قد نهى عنه» وقال الشافعي رحمه الله تعالى مرة بمكة: سلوني عما شئتم أخبركم عنه من كتاب الله تعالى فقيل له: ما تقول في المحرم يقتل الزنبور؟ فأجاب بأنه يقتله واستدل عليه بنحو استدلال ابن مسعود رضي الله تعالى عنه.

Buhârî, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ dövme yapan ve yaptıran, kaşlarını aldıran, güzellik için dişlerini seyrelten ve Allah Teâlâ'nın yarattığını değiştiren kadınlara lanet etsin!' Bunun üzerine bir kadın bu hususta ona itiraz etti. İbn Mes'ûd: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lanet ettiği ve Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda olan kimseye ben niçin lanet etmeyeyim?' dedi. Kadın: 'İki kapak arasını (Kur'an'ın tamamını) okudum, senin söylediğin şeyi onda bulamadım' dedi. İbn Mes'ûd: 'Eğer onu gerçekten okumuş olsaydın mutlaka bulurdun; sen: { وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } [el-Haşr: 7] “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan sakının” ayetini okumadın mı?' dedi. Kadın: 'Evet, okudum' dedi. O da: 'İşte o aleyhisselâm bunu yasaklamıştır' dedi. Şâfiî rahimehullâhu Teâlâ bir keresinde Mekke'de: 'Bana dilediğiniz şeyi sorun, Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan size onu haber vereyim' dedi. Kendisine: 'İhramlı kimsenin yaban arısını öldürmesi hakkında ne dersin?' denildi. O da: 'Onu öldürür' diye cevap verdi ve buna İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın istidlalinin benzeriyle delil getirdi.

وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عنه أنه قال: أنزل في هذا القرآن كل علم وبين لنا فيه كل شيء ولكن علمنا يقصر عما بين لنا في القرآن.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bu Kur'an'da her türlü ilim indirilmiş ve onda bizim için her şey açıklanmıştır, fakat bizim ilmimiz Kur'an'da bize açıklanan şeyleri kavramaktan kısadır.'

وأخرج أبو الشيخ في كتاب العظمة عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله ﷾ لو أغفل شيئا لأغفل الذرة والخردلة والبعوضة»

Ebû'ş-Şeyh Kitâbü'l-Azame'de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Eğer Allah azze ve celle bir şeyi ihmal edecek olsaydı, zerre kadar olanı, hardal tanesini ve sivrisineği ihmal ederdi.'

وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: لو ضاع لي عقال بعير لوجدته في كتاب الله تعالى، وقال المرسي: جمع القرآن علوم الأولين والآخرين بحيث لم يحط بها علما حقيقة إلا المتكلم به ثم رسول الله ﷺ خلا ما استأثر الله تعالى به، وقد سمعت من بعضهم والعهدة عليه أن الشيخ الأكبر محيي الدين بن العربي قدس الله تعالى سره وقع يوما عن حماره فرضت رجله فجاؤوا ليحملوه فقال: امهلوني فأمهلوه يسيرا ثم أذن لهم فحملوه فقيل له في ذلك فقال: راجعت كتاب الله تعالى فوجدت خبر هذه الحادثة قد ذكر في الفاتحة، وهذا أمر لا تصله عقولنا. ومثله استخراج بعضهم من الفاتحة أيضا أسماء سلاطين آل عثمان وأحوالهم ومدة سلطنتهم إلى ما شاء الله تعالى من الزمان، ولا بدع فهي أم الكتاب وتلد كل أمر عجيب، وعلى هذا لا حاجة إلى القول بتخصيص الشيء بما يحتاج إليه من دلائل التوحيد والتكاليف، وقال أبو البقاء:

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Bir deve yularını kaybetsem onu mutlaka Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bulurum.' Mürsî ise şöyle demiştir: 'Kur'an, Allah Teâlâ'nın zâtına sakladığı gayb ilimleri müstesna, onu bizzat konuşan Zât'tan sonra hakikatiyle ilmini ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihata edebileceği şekilde öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini toplamıştır.' Bazılarından işittiğime göre —sorumluluğu söyleyene aittir— Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbnü'l-Arabî kaddesallâhu Teâlâ sırrah bir gün eşeğinden düşmüş ve ayağı incinmişti. Onu kaldırmak için geldiklerinde: 'Bana biraz mühlet verin' dedi. Ona biraz mühlet verdiler, sonra izin verdi ve onu kaldırdılar. Bu durum hakkında kendisine sorulduğunda: 'Allah Teâlâ'nın Kitabı'na müracaat ettim ve bu hadisenin haberinin Fâtiha'da zikredildiğini gördüm' demiştir; bu ise akıllarımızın erişemeyeceği bir husustur. Bazılarının yine Fâtiha'dan Âl-i Osmân padişahlarının isimlerini, hallerini ve Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar saltanat sürelerini çıkarmaları da bunun gibidir; bunda şaşılacak bir şey yoktur, zira o Ümmü'l-Kitâb'dır (Kitab'ın anasıdır) ve her hayret verici şeyi doğurur. Buna göre, 'şey' kelimesinin tevhid delillerinden ve mükellefiyetlerden ihtiyaç duyulan şeylerle tahsis edildiğini söylemeye ihtiyaç kalmaz. Ebû'l-Bekâ ise şöyle demiştir:

إن شيئا هنا واقع موقع المصدر أي تفريطا، ولا يجوز أن يكون مفعولا به لأن فَرَّطْنا لا تتعدى بنفسها بل بحرف الجر وقد عديت بفي إلى الكتاب فلا تتعدى بحرف آخر وتبعه في ذلك غير واحد، وجعلوا ما يفهم من القاموس من تعدي هذا الفعل بنفسه حيث قال: فرط الشيء وفرط فيه تفريطا ضيعه وقدم العجز فيه وقصر مما تفرد به في مقابلة من هو أطول باعا منه مع أنه يحتمل أن تعديته المذكورة فيه ليست وضيعة بل مجازية أو بطريق التضمين الذي أشير إليه سابقا، وعلى هذا لا يبقى- كما قال أبو البقاء- في الآية حجة لمن ظن أن الكتاب يحتوي على ذكر كل شيء، والكلام حينئذ نظير قوله تعالى: لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً [آل عمران: ١٢٠] أي ضيرا. وأورد عليه أنه ليس كما ذكر لأنه إذا تسلط النفي على المصدر كان منفيا على جهة العموم ويلزمه نفي أنواع المصدر وهو يستلزم نفي جميع

Buradaki 'şey' masdar makamında vaki olmuştur; yani 'hiçbir kusur/eksiklik' anlamındadır. Mef'ûlün bih olması caiz değildir; zira { فَرَّطْنا } fiili bizzat geçişli olmaz, ancak harf-i cer ile geçişli olur; burada ise 'fî' ile Kitap kelimesine geçişli kılınmıştır, dolayısıyla başka bir harfle geçişli olamaz. Birden fazla âlim de bu hususta ona uymuştur. Kâmûs sahibinin bu fiilin bizzat geçişli olduğunu ifade eden: 'Bir şeyi feratta bulundu ve onda tefrit etti; onu zayi etti, onda acziyet gösterdi ve kusur etti' sözünden anlaşılan hususu ise, kendisinden daha yetkin âlimlere karşı onun tek başına kaldığı bir görüş saymışlardır; halbuki Kâmûs'ta zikredilen geçişliliğin vaz'î (asli) değil, mecazî veya daha önce işaret edilen tazammun yoluyla olması muhtemeldir. Buna göre —Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi— Kitab'ın her şeyin zikrini ihtiva ettiğini zanneden kimse için ayette bir delil kalmaz. O takdirde bu söz, Allah Teâlâ'nın: { لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } [Âl-i İmrân: 120] “Onların hilesi size hiçbir zarar veremez”; yani 'hiçbir zarar' kavlinin bir benzeri olur. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Durum zikredildiği gibi değildir; zira nefy masdara yöneldiği zaman umum yoluyla nefyedilmiş olur ve bu da masdarın nevilerinin nefyedilmesini gerektirir; bu ise bütün...

أفراده وليس بشيء لأنه يريد أن المعنى حينئذ أن جميع أنواع التفريط منفية عن القرآن وهو مما لا شبهة فيه ولا يلزمه أن يذكر فيه كل شيء كما لزم على الوجه الآخر، وأيا ما كان فالجملة اعتراضية مقررة لمضمون ما قبلها فإن من جملة الأشياء أنه تعالى مراع لمصالح جميع مخلوقاته على ما ينبغي، وعن الحسن وقتادة أن المراد بالكتاب الكتاب الذي عند الله تعالى وهو مشتمل على ما كان ويكون وهو اللوح المحفوظ، والمراد بالاعتراض حينئذ الإشارة إلى أن أحوال الأمم مستقصاة هناك غير مقصورة على هذا القدر المجمل، وعن أبي مسلم أن المراد منه الأجل أي ما من شيء إلا وقد جعلنا له أجلا هو بالغه ولا يخفى بعده.

...fertlerinin nefyedilmesini zorunlu kılar. Ancak bu itiraz bir şey ifade etmez; çünkü o, bu durumda mananın 'Kur'an'dan her türlü tefrit ve kusurun nefyedilmiş olduğu' anlamına geleceğini kastetmektedir ki bu şüphe götürmez bir husustur; diğer vecihte zorunlu olduğu gibi bunda her şeyin zikredilmiş olması gerekmez. Her halükârda bu cümle, kendisinden öncekinin mazmununu pekiştiren bir îtirâziyedir (ara cümledir); zira bu şeylerden biri de şanı yüce olan Allah'ın bütün mahlûkatının maslahatlarını gerektiği gibi gözetmesidir. Hasan ve Katâde'den rivayet edildiğine göre Kitap'tan murat, Allah Teâlâ katında bulunan, olmuş ve olacak her şeyi içeren Levh-i Mahfûz'dur. Bu takdirde ara cümleden murat, ümmetlerin hallerinin bu mücmel miktar ile sınırlı kalmayıp orada etraflıca kaydedilmiş olduğuna işaret etmektir. Ebû Müslim'den rivayet edildiğine göre ise bundan murat eceldir; yani hiçbir şey yoktur ki Biz onun için ulaşacağı bir ecel takdir etmiş olmayalım; bunun uzaklığı ise gizli değildir.

وقرأ علقمة «ما فرطنا» بالتخفيف وهو والمشدد بمعنى. وقال أبو العباس: معنى فرطنا المخفف أخرنا كما قالوا فرط الله تعالى عنك المرض أي أزاله ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ الضمير للأمم المذكورة في الكريم، وصيغة جمع العقلاء لإجرائها مجراهم والتعبير عنها بالأمم، وقيل: هو للأمم مطلقا وتكون صيغة الجمع للتغليب أي إلى مالك أمورهم لا إلى غيره يحشرون يوم القيامة فيجازيهم وينصف بعضهم من بعض حتى أنه ﷾ يبلغ من عدله أن يأخذ للجماء من القرناء كما جاء في حديث صحيح رواه الشيخان.

Alkame 'mâ ferratnâ' lafzını şeddesiz olarak 'mâ feratnâ' şeklinde okumuştur; şeddesiz olanı ile şeddeli olanı aynı manadadır. Ebu'l-Abbâs şöyle demiştir: Şeddesiz 'feratnâ'nın manası 'erteledik/geciktirdik' demektir; nitekim 'Allah Teâlâ hastalığı senden giderdi/erteledi' derler. { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Sonra Rablerinin huzurunda toplanırlar”; zamir, âyet-i kerimede zikredilen ümmetlere racidir. Onlar akıllılar mecrasında yürütüldüğü ve 'ümem' şeklinde ifade edildiği için akıllılara mahsus çoğul kalıbı kullanılmıştır. Zamirin mutlak olarak bütün ümmetlere raci olduğu ve çoğul sîgasının tağlîb yoluyla geldiği de söylenmiştir; yani işlerinin sahibine —başkasına değil— kıyamet gününde toplanırlar; böylece aralarında hükmedip bazısını bazısından hakkını alarak adaleti sağlar. Hatta O'nun azze ve celle adaleti o dereceye varır ki, Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) rivayet ettiği sahih bir hadiste geldiği üzere boynuzsuz koyunun hakkını boynuzlu koyundan alır.

وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن حشر الحيوانات موتها، ومراده رضي الله تعالى عنه- على ما قيل- إن قوله ﷾ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ مجموعه مستعار على سبيل التمثيل للموت كما

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan hayvanların haşredilmesinin onların ölümü olduğunu rivayet etmişlerdir. Denildiğine göre onun radıyallâhu anh muradı; O'nun azze ve celle { إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } kavlinin tamamının, tıpkı şu...

ورد في الحديث «من مات فقد قامت قيامته»

...hadiste varit olduğu gibi: 'Kim ölürse gerçekten onun kıyameti kopmuştur' ölüm için temsil yoluyla müsteâr olmasıdır.

فلا يرد عليه أن الحشر بعث من مكان إلى آخر، وتعديته بإلى تنصيص على أنه لم يرد به الموت مع أن في الموت أيضا نقلا من الدنيا إلى الآخرة، نعم ما ذكره الجماعة أوفق بمقام تهويل الخطب وتفظيع الحال، هذا وفي رسالة المعاد لأبي علي قال المعترفون بالشريعة من أهل التناسخ: إن هذه الآية دليل عليه لأنه سبحانه قال: وَما مِنْ دَابَّةٍ إلخ، وفيه الحكم بأن الحيوانات الغير الناطقة أمثالنا وليسوا أمثالنا بالفعل فيتعين كونهم أمثالنا بالقوة لضرورة صدق هذا الحكم وعدم الواسطة بين الفعل والقوة، وحينئذ لا بد من القول بحلول النفس الإنسانية في شيء من تلك الحيوانات وهو التناسخ المطلوب.

Dolayısıyla ona karşı; haşrin bir mekândan başka bir mekâna sevk etmek olduğu ve 'ilâ' (إِلَى) ile geçişli kılınmasının bununla ölümün murat edilmediğini açıkça gösterdiği şeklinde bir itiraz vârid olmaz; zira ölümde de dünyadan ahirete bir intikal vardır. Evet, âlimler cemaatinin zikrettiği görüş, meselenin vahametini ve durumun dehşetini bildirme makamına daha uygundur. Ebû Ali'nin Risâletü'l-Meâd adlı eserinde şöyle denilmektedir: Tenasüh (ruh göçü) ehlinden şeriata inananlar dediler ki: Bu ayet tenasühe delildir; çünkü şanı yüce olan Allah: { وَما مِنْ دَابَّةٍ } ilah... buyurmuştur. Bunda konuşmayan (nâtık olmayan) hayvanların bizim benzerlerimiz olduğuna dair bir hüküm vardır; onlar fiilen bizim benzerimiz olmadıklarına göre, bu hükmün doğruluğunun zorunluluğu ve fiil ile kuvve arasında üçüncü bir mertebenin bulunmaması sebebiyle bilkuvve bizim benzerimiz olmaları taayyün eder. Bu durumda insan nefsinin o hayvanlardan birine hulûl ettiğini söylemek kaçınılmaz olur ki istenen tenasüh de budur.