وأخرج أبو نعيم وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ من بلغه القرآن فكأنما شافهته»
Ebû Nuaym ve diğerleri İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kime Kur'an ulaşmışsa sanki ben onunla yüz yüze konuşmuşumdur" buyurdu.»
واستدل بالآية على أن أحكام القرآن تعم الموجودين يوم نزوله ومن سيوجد بعد إلى أن يرث الله تعالى الأرض ومن عليها. واختلف في ذلك هو بطريق العبارة في الكل أو بالإجماع في غير الموجودين وفي غير المكلفين. فذهب الحنابلة إلى الأول والحنفية إلى الثاني وتحقيقه في الأصول. وعلى أن من لم يبلغه القرآن غير مؤاخذ بترك الأحكام الشرعية، ويؤيده ما
Bu ayetle Kur'an'ın hükümlerinin indiği gün mevcut olanları ve Allah Teâlâ yeryüzüne ve üzerindekilere vâris oluncaya kadar sonradan var olacak herkesi kapsadığına delil getirilmiştir. Bunun hepsinde ibarenin delaleti yoluyla mı yoksa mevcut olmayanlar ve mükellef olmayanlar hakkında icmâ ile mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Hanbelîler birinci görüşe, Hanefîler ise ikinci görüşe gitmişlerdir; bunun tahkiki usûl[-i fıkıh]dadır. Ayrıca Kur'an'ın kendisine ulaşmadığı kimsenin şer'î hükümleri terk etmekten dolayı sorumlu tutulmayacağına da delil getirilmiştir. Bunu şu rivayet desteklemektedir:
أخرجه أبو الشيخ عن أبي بن كعب قال «أتي رسول الله ﷺ بأسارى فقال لهم: هل دعيتم إلى الإسلام؟ فقالوا: لا فخلى سبيلهم ثم قرأ وَأُوحِيَ إِلَيَّ الآية»
Ebû'ş-Şeyh'in Übey b. Kâ'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e esirler getirildi. Onlara: "İslam'a davet edildiniz mi?" diye sordu. Onlar: "Hayır" dediler. Bunun üzerine onları serbest bıraktı ve sonra { وَأُوحِيَ إِلَيَّ } “Ve bana vahyolundu...” ayetini okudu.»
وهو مبني على القول بالمفهوم كما ذهب إليه الشافعية، واعترض بأنه لا دلالة للآية على ذلك بوجه من الوجوه لأن مفهومها انتفاء الإنذار بالقرآن عمن لم يبلغه وذلك ليس عين انتفاء المؤاخذة وهو ظاهر ولا مستلزما له خصوصا عند القائلين بالحسن والقبح العقليين إلا أن يلاحظ قوله تعالى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٥] وفيه أن عدم استلزام انتفاء الإنذار بالقرآن لانتفاء المؤاخذة ممنوع، والحسن والقبح العقليان قد طوى بساط ردهما، وجوز أن يكون مَنْ عطفا على الفاعل المستتر في لِأُنْذِرَكُمْ للفصل بالمفعول أي لأنذركم أنا بالقرآن وينذركم به من بلغه القرآن أيضا، وروى الطبرسي ما يقتضيه عن العياشي عن أبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما ولا يخفى أنه خلاف المنساق إلى الذهن.
Bu da Şâfiîlerin benimsediği gibi mefhûm[-ı muhalif] ile amel etme görüşüne dayanmaktadır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ayetin buna hiçbir şekilde delaleti yoktur; zira ayetin mefhûmu, Kur'an'ın kendisine ulaşmadığı kimseden Kur'an ile uyarmanın nefyedilmesidir. Bu ise sorumluluğun nefyedilmesinin bizzat aynısı değildir -ki bu açıktır- ve özellikle aklî hüsün ve kubuh (akılla iyi ve kötüyü bilme) taraftarlarına göre bunu gerektirici (müstelzim) de değildir. Meğerki Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ 17/15] kavli göz önünde bulundurulsun. Ancak burada Kur'an ile uyarılmanın nefyedilmesinin sorumluluğun nefyedilmesini gerektirmeyeceği iddiası men edilmiştir; aklî hüsün ve kubuhun reddi konusu ise zaten dürülüp kaldırılmıştır. { مَنْ } kelimesinin mef'ûl ile fasıla yapıldığı için { لِأُنْذِرَكُمْ } fiilindeki müstetir faile matuf olması da caiz görülmüştür; yani 'Kur'an ile sizi ben uyarayım ve Kur'an'ın ulaştığı kimseler de sizi onunla uyarsın' demektir. Tabersî de el-Ayyâşî'den, o da Ebû Ca'fer ve Ebû Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan bunu gerektiren bir rivayet aktarmıştır. Bunun zihne ilk gelen anlama aykırı olduğu ise gizli değildir.
أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى جملة مستأنفة أو مندرجة في القول والاستفهام للتقرير أو للإنكار، وقيل: لهما، وفيه جمع بين المعاني المجازية وأُخْرى صفة لآلهة. وصفة جمع ما لا يعقل- كما قال أبو حيان- كصفة الواحدة المؤنثة نحو مَآرِبُ أُخْرى [طه: ١٨] ولله تعالى الأسماء الحسنى. ولما كانت الآلهة حجارة وخشبا مثلا أجريت هذا المجرى تحقيرا لها قُلْ لهم لا أَشْهَدُ بذلك وإن شهدتم به فإنه باطل صرف.
{ أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى } “Siz gerçekten Allah ile beraber başka ilahların olduğuna şahitlik ediyor musunuz?” cümlesi müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir veya söze dahil olan bir cümledir. Soru ise takrîr (ikrar ettirme) veya inkâr içindir; her ikisi için olduğu da söylenmiştir ki bunda mecazî anlamların bir arada toplanması söz konusudur. { أُخْرى } kelimesi { آلِهَةً } kelimesinin sıfatıdır. Gayr-i âkıl (akıl sahibi olmayan) çoğulun sıfatı -Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi- { مَآرِبُ أُخْرى } “başka ihtiyaçlar” [Tâhâ 20/18] ve Allah Teâlâ'nın { الأسماء الحسنى } “en güzel isimler” kavillerinde olduğu gibi tekil müennes sıfatı gibidir. Bu ilahlar taş ve tahta gibi şeyler olduğu için onları tahkir etmek amacıyla bu kurala tabi tutulmuştur. { قُلْ } “De ki” onlara: { لا أَشْهَدُ } “Ben şahitlik etmem” buna, siz buna şahitlik etseniz bile; zira bu sırf batıldır.
قُلْ تكرير للأمر للتأكيد إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ أي بل إنما أشهد أنه تعالى لا إله إلا هو وما كافة.
{ قُلْ } “De ki” ifadesi pekiştirme için emrin tekrarıdır; { إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } “O ancak tek bir ilahtır” yani 'Aksine ben ancak Allah Teâlâ'dan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik ederim' demektir ve 'mâ' [edatı] kâffedir (amelden alıkoyandır).
وجوز أبو البقاء- وزعم أنه الأليق بما قبله- كونها موصولة ويبعده كونها موصولة وعليه يكون واحِدٌ خبرا وهو خلاف الظاهر وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ من الأصنام أو من إشراككم الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ جواب عما سبق في الرواية الأولى من قولهم: سألنا اليهود والنصارى إلخ أخر عن تعيين الشهيد مسارعة إلى الجواب عن تحكمهم بقولهم: أرنا من يشهد لك فالمراد من الموصول ما يعم الصنفين اليهود والنصارى ومن الكتاب جنسه الصادق على التوراة والإنجيل، وإيرادهم بعنوان إيتاء الكتاب للإيذان بمدار ما أسند إليهم بقوله تعالى: يَعْرِفُونَهُ أي يعرفون رسول الله ﷺ بحليته ونعوته المذكورة فيهما، وفيه التفات، وقيل: الضمير للكتاب، واختاره أبو البقاء. والأول
Ebü'l-Bekâ ise -öncesine en uygun olanın bu olduğunu iddia ederek- onun ism-i mevsûl olmasını caiz görmüştür; ancak ism-i mevsûl olması uzak bir ihtimaldir, zira buna göre { واحِدٌ } kelimesi haber olur ki bu da zâhire aykırıdır. { وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Ve şüphesiz ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” putlardan veya şirk koşmanızdan. { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz” ifadesi, ilk rivayette geçen onların: "Yahudilere ve Hristiyanlara sorduk..." şeklindeki sözlerine cevaptır. Onların: "Sana şahitlik edeni bize göster" şeklindeki keyfî taleplerine hızla cevap vermek amacıyla şahidin tayininden sonraya bırakılmıştır. İsm-i mevsûlden kastedilen, Yahudiler ve Hristiyanlar olmak üzere iki zümreyi de kapsayan genel anlamdır; kitaptan kasıt ise Tevrat ve İncil için geçerli olan kitap cinsidir. Onların kendilerine kitap verilme vasfıyla zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın: { يَعْرِفُونَهُ } “onu tanırlar” kavliyle kendilerine isnat edilen bilginin dayanağını bildirmek içindir; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i her iki kitapta zikredilen sıfatları ve vasıflarıyla tanırlar. Bunda iltifat sanatı vardır. Zamirin kitaba ait olduğu da söylenmiş ve Ebü'l-Bekâ bunu tercih etmiştir. Birinci görüş ise
هو الذي تؤيده الأخبار كما ستعرفه كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ بحلاهم بحيث لا يشكون في ذلك أصلا. روى أبو حمزة وغيره أنه لما قدم النبي ﷺ المدينة قال عمر رضي الله تعالى عنه لعبد الله بن سلام: إن الله تعالى أنزل على نبيه ﵊ أن أهل الكتاب يعرفونه كما يعرفون أبناءهم فكيف هذه المعرفة؟ فقال ابن سلام: نعرف نبي الله ﷺ بالنعت الذي نعته الله تعالى به إذا رأيناه فيكم عرفناه كما يعرف أحدنا ابنه إذا رآه بين الغلمان وايم الله الذي يحلف به ابن سلام لأنا بمحمد أشد معرفة مني بابني لأني لا أدري ما أحدثت أمه فقال عمر رضي الله تعالى عنه:
haberlerin desteklediği görüştür, nitekim bunu öğreneceksin. { كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ } “kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi [tanırlar]” onların vasıflarını bildikleri için bu hususta asla şüpheye düşmezler. Ebû Hamza ve diğerleri rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Ömer radıyallâhu anh Abdullah b. Selâm'a: "Allah Teâlâ Peygamberine aleyhisselâm Ehl-i Kitab'ın onu kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi tanıdıklarını indirdi; bu tanıma nasıldır?" diye sordu. İbn Selâm şöyle dedi: "Biz Allah'ın Peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın onu vasfettiği nitelikle tanırız. Onu aranızda gördüğümüz vakit, birimizin oğlunu çocuklar arasında gördüğünde tanıdığı gibi tanırız. İbn Selâm'ın adına yemin ettiği Allah'a yemin olsun ki ben Muhammed'i oğlumu tanıdığımdan daha iyi tanırım; çünkü annesinin [benden sonra] ne yaptığını bilemem." Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi:
وفقت وصدقت.
"İsabet ettin ve doğru söyledin."
وزعم بعضهم أن المراد بالمعرفة هنا ما هو بالنظر والاستدلال لأن ما يتعلق بتفاصيل حليته ﷺ إما إن يكون باقيا وقت نزول الآية أولا بل محرفا مغيرا والأول باطل ولا يتأتى لهم إخفاء ذلك لأن إخفاء ما شاع في الآفاق محال وكذا الثاني لأنهم لم يكونوا حينئذ عارفين حليته الشريفة ﵊ كما يعرفون حلية أبنائهم.
Bazıları burada marifetten (tanımaktan) kastın akıl yürütme ve delil getirme yoluyla olan tanıma olduğunu ileri sürmüşlerdir; çünkü onun sallallâhu aleyhi ve sellem vasıflarının detaylarına ilişkin bilgilerin, ayetin indiği vakitte ya aynen korunmuş olması gerekir ya da korunmamış, bilakis tahrif edilip değiştirilmiş olması gerekir. Birincisi batıldır; zira o durumda bunu gizlemeleri mümkün olmazdı, çünkü her tarafa yayılmış olan bir şeyi gizlemek imkânsızdır. İkincisi de batıldır; çünkü o takdirde onun aleyhisselâm şerefli vasıflarını kendi çocuklarının vasıflarını tanıdıkları gibi tanıyor olamazlardı.
وفيه أن الإخفاء مصرح به في القرآن كما في قوله تعالى: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً [الأنعام: ٩١] وإخفاؤها ليس بإخفاء النصوص بل بتأويلها، وبقولهم: إنه رجل آخر سيخرج وهو معنى قوله سبحانه:
Ancak bu görüşe şöyle cevap verilir: Gizleme eylemi, Allah Teâlâ'nın: { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “Siz onu kâğıtlara döküp bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” [En'âm 6/91] kavlinde olduğu gibi Kur'an'da açıkça belirtilmiştir. Bu vasıfları gizlemeleri ise bizzat metinleri gizlemekle değil, onları tevil etmekle ve "O çıkacak olan başka bir adamdır" demeleriyle olmuştur. Şanı yüce olan Allah'ın şu kavlinin anlamı da budur:
وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل: ١٤] .
{ وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } “Vicdanları bunlara tam bir kesinlikle inandığı halde onları inkâr ettiler” [Neml 27/14].
الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ من أهل الكتابين والمشركين فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ بما يجب الإيمان به، وقد تقدم الكلام في هذا التركيب آنفا وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً بادعائه أن له جل شأنه شريكا وبقوله الملائكة بنات الله، وهؤلاء شفعاؤنا عند الله. وعد من ذلك وصف النبي ﵊ الموعود في الكتابين بخلاف أوصافه، والاستفهام للاستعظام الادعائي. والمشهور أن المراد إنكار أن يكون أحد أظلم ممن فعل ذلك أو مساويا له، والتركيب وإن لم يدل على إنكار المساواة وضعا كما قال العلامة الثاني في شرح المقاصد وحواشي الكشاف يدل عليه استعمالا فإذا قلت: لا أفضل في البلد من زيد فمعناه أنه أفضل من الكل بحسب العرف، والسر في ذلك أن النسبة بين الشيئين إنما تتصور غالبا لا سيما في باب المغالبة بالتفاوت زيادة ونقصانا فإذا لم يكن أحدهما أزيد يتحقق النقصان لا محالة.
{ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini hüsrana uğratanlar” iki kitap ehlinden ve müşriklerden; { فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “onlar iman etmezler” iman edilmesi gereken şeylere. Bu terkip hakkındaki açıklama az önce geçmişti. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” şanı yüce olan Allah'ın ortağı olduğunu iddia ederek, "Melekler Allah'ın kızlarıdır" ve "Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" diyerek [yalan uyduran kimseden]. İki kitapta vaat edilen Peygamber'i aleyhisselâm vasıflarının hilafıyla nitelemek de bundan sayılmıştır. Soru, iddiayı büyütmek (isti'zâm-ı iddiâî) içindir. Meşhur olan görüşe göre murat, bunu yapan kimseden daha zalim veya ona denk birinin bulunmasını inkâr etmektir. Bu terkip her ne kadar vaz' (kelime yapısı) itibarıyla denkliği inkâr etmeye delalet etmese de -Allâme-i Sânî'nin Şerhu'l-Makâsıd ve Hâşiyetü'l-Keşşâf'ta belirttiği gibi- kullanım (istimal) itibarıyla buna delalet eder. Nitekim "Şehirde Zeyd'den daha üstünü yoktur" dediğinde, örfe göre bunun anlamı onun herkesten daha üstün olduğudur. Bunun sırrı şudur: İki şey arasındaki nispet, özellikle üstünlük konusunda fazlalık ve noksanlık bakımından farklılıkla tasavvur edilir; binaenaleyh biri daha fazla değilse mutlaka noksanlık gerçekleşir.
وادعى بعض المتأخرين أنه سنح له في توجيه ذلك نكتة حسنة ودقيقة مستحسنة وهي أن المتساويين بل المتقاربين في نفس الأمر لا يسلم كل واحد منهما أن يفضل عليه صاحبه فإن كل أحد لا يقدر على أن يقدر كل شيء حق قدره وكل إنسان لا يقوى على أن يعرف كل أمر على ما هو عليه فإن الافهام في مقابلة الأوهام متفاوتة والعقول في مدافعة الشكوك متباينة. فإذا حكم بعض الناس مثلا بالمساواة بين المتساويين في نفس الأمر فقد يحكم البعض الآخر برجحان ذلك على حسب منتهى أفهامهم ومبلغ عقولهم ومدرك إدراكهم فكل ما يوجد من يساويه في نفس الأمر يوجد من يفضل عليه بحسب اعتقاد الناس بل كلما يوجد من يقاربه فيه يوجد من يفوقه في ظنون العامة وينعكس بعكس النقيض إلى قولنا. كلما لا يوجد من يفضل عليه لا يوجد من يساويه بل من يقاربه أيضا وهو المطلوب، وبالجملة أن إثبات المساوي يستلزم إثبات الراجح الفاضل ففي الفاضل يستلزم نفي المساوي لأن نفي اللازم يستلزم نفي الملزوم كما أن إثبات الملزوم يستلزم إثبات اللازم وفيه تأمل.
Müteahhirînden bazıları, bunun tevcîhinde zihnine güzel bir nükte ve beğenilen ince bir noktanın doğduğunu iddia etmiştir: Gerçekte eşit, hatta birbirine yakın olan iki kimseden her biri diğerinin kendisinden üstün tutulmasını kabul etmez. Çünkü herkes her şeyi hakkıyla takdir etmeye güç yetiremez ve her insan her meseleyi olduğu gibi bilmeye muktedir olamaz; zira vehimler karşısında anlayışlar farklı farklı, şüpheleri defetmede akıllar birbirinden değişiktir. Mesela bazı insanlar gerçekte birbirine eşit olan iki şey arasında eşitliğe hükmetse bile, başka kimseler anlayışlarının son noktasına, akıllarının erdiği dereceye ve idraklerinin sınırına göre birinin üstünlüğüne hükmedebilir. Dolayısıyla gerçekte kendisine denk olan birinin bulunduğu her durumda, insanların inancına göre ondan üstün olan biri de bulunur; hatta gerçekte ona yakın olan birinin bulunduğu her durumda, avamın zannına göre onu aşan biri de bulunur. Bu durum aks-i nakîz (zıt karşıtlık) yoluyla şu sözümüze dönüşür: Kendisinden üstün bir kimsenin bulunmadığı her durumda, ona denk olan, hatta ona yaklaşan bir kimse de bulunmaz; aranan da budur. Hulasa, denk olanın ispatı üstün ve tercih edilenin ispatını gerektirir; üstün olanın bulunmaması ise denk olanın bulunmamasını gerektirir. Çünkü lâzımın (sonucun) nefyi melzûmun (sebebin) nefyini gerektirdiği gibi, melzûmun ispatı da lâzımın ispatını gerektirir. Bunda ise düşünülmesi gereken noktalar vardır.
وادعى بعض المحققين أن دلالة التركيب على نفي المساواة وضعية لأن غير الأفضل إما مساو أو أنقص فاستعمل في أحد فرديه. قال ابن الصائغ في مسألة الكحل: إن ما رأيت رجلا أحسن في عينه الكحل منه في عين زيد وإن كان نصا في نفي الزيادة وهي تصدق بالزيادة والنقصان إلا أن المراد الأخير وهو من قصر الشيء على بعض أفراده
Bazı muhakkikler ise bu terkibin eşitliği nefyetmeye delaletinin vaz'î (dil kuralı gereği) olduğunu iddia etmişlerdir; zira daha üstün olmayan kimse ya eşittir ya da daha aşağıdadır, dolayısıyla terkip bu iki fertten birinde kullanılmıştır. İbnü's-Sâiğ kühl (sürme) meselesinde şöyle demiştir: "Zeyd'in gözündeki sürmeden daha güzel sürmesi olan bir adam görmedim" sözü her ne kadar fazlalığı nefyetmede nass olsa ve bu fazlalık ile noksanlık için geçerli olsa da, kastedilen sonuncusudur ve bu, bir şeyi fertlerinden bir kısmına hasretmek kabilindendir;
كالدابة انتهى. وأنت تعلم أن هذا مشعر باعتبار العرف أيضا أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ كأن كذب بالقرآن الذي من جملته الآية الناطقة بأن أهل الكتاب يعرفونه كما يعرفون أبناءهم أو بسائر المعجزات التي أيد بها رسول الله ﷺ بأن سماها سحرا، وعد من ذلك تحريف الكتاب وتغيير نعوته ﷺ التي ذكرها الله تعالى فيه، وإنما ذكر أَوْ وهم جمعوا بين الأمرين إيذانا بأن كلّا منهما وحده بالغ غاية الإفراط في الظلم على النفس، وقيل: نبه بكلمة أَوْ على أنهم جمعوا بين أمرين متناقضين يعني أنهم أثبتوا المنفي ونفوا الثابت، والمراد بالمتناقضين أمران من شأنهما أن لا يجمع بينهما عرفا. أو يقال: إن من نفى الثابت بالبرهان يكون بنفي ما لم يثبت به أولى، كذلك في الطرف الآخر فالجمع بينهما جمع بين المتناقضين من هذا الوجه.
dâbbe (binek hayvanı) kelimesinde olduğu gibi. [İbnü's-Sâiğ'in sözü] bitti. Sen bilirsin ki bu da örfün dikkate alındığını hissettirmektedir. { أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } “veya O'nun ayetlerini yalanlayandan [daha zalim kim olabilir?]” tıpkı Ehl-i Kitab'ın onu kendi oğullarını bildikleri gibi tanıdıklarını bildiren ayetin de içinde yer aldığı Kur'an'ı yalanlaması veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in teyit edildiği diğer mucizeleri büyü diye isimlendirerek yalanlaması gibi. Kitabı tahrif etmek ve Allah Teâlâ'nın onda zikrettiği Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını değiştirmek de bundan sayılmıştır. Onlar bu iki fiili birden işledikleri halde { أَوْ } “veya” edatının zikredilmesi, bunlardan her birinin tek başına kişinin nefsine zulmetmede aşırılığın son noktasına ulaştığını bildirmek içindir. { أَوْ } kelimesiyle onların birbirine zıt iki şeyi bir araya getirdiklerine, yani nefyedileni ispat edip sabit olanı nefyettiklerine dikkat çekildiği de söylenmiştir. Birbirine zıt iki şeyden kasıt, örfen bir araya getirilmemesi gereken iki şeydir. Veya şöyle denir: Delille sabit olanı nefyeden kimsenin, delille sabit olmayanı nefyetmesi evleviyetledir; diğer tarafta da durum böyledir. Dolayısıyla ikisini birden yapmak bu açıdan iki zıddı birleştirmektir.
وادعى بعضهم أن وجه التناقض المشعر به هذا العطف أن الافتراء على الله تعالى دعوى وجوب القبول بلا حجة ما ينسب إليه تعالى وتكذيب الآيات دعوى أنه يجب أن لا يقبل ما ينسب إليه تعالى ولو أقيم عليه بينة ويجب أن ينكر التنبيه ويرتكب المكابرة بناء على أن الرسول يجب أن يكون ملكا.
Bazıları bu atfın hissettirdiği tenakuzun (çelişkinin) vechini şöyle iddia etmişlerdir: Allah Teâlâ'ya iftira etmek, O'na nispet edilen şeyin hiçbir delil olmaksızın kabul edilmesinin vacip olduğu iddiasıdır; ayetleri yalanlamak ise delil getirilse bile Allah Teâlâ'ya nispet edilen şeyin kabul edilmemesi, peygamberin melek olması gerektiği düşüncesine dayanarak uyarının inkâr edilip inatlaşmaya gidilmesinin vacip olduğu iddiasıdır.
ولا يخفى أن في دعوى التناقض خفاء، وهذه التوجيهات لا ترفعه إِنَّهُ أي الشأن، والمراد أن الشأن الخطير هذا وهو لا يُفْلِحُ أي لا يفوز بمطلوب ولا ينجو من مكروه الظَّالِمُونَ من حيث إنهم ظالمون فكيف يفلح الأظلم من حيث إنه أظلم وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً منصوب على الظرفية بمضمر يقدر مؤخرا وضمير نَحْشُرُهُمْ للكل أو للعابدين للآلهة الباطلة مع معبوداتهم وجَمِيعاً خال منه أي ويوم نحشر كل الخلق أو الكفار وآلهتهم جميعا ثم نقول لهم ما نقول كان كيت وكيت. وترك هذا الفعل من الكلام ليبقى على الإبهام الذي هو أدخل في التخويف والتهويل. وقدر ماضيا ليدل على التحقيق ويحسن عطف ثُمَّ لَمْ تَكُنْ إلخ عليه، وجوز نصبه على المفعولية بمضمر مقدر أي واذكر لهم للتخويف والتحذير يوم نحشرهم. واختاره أبو البقاء، وقيل: التقدير ليتقوا أو ليحذروا يوم نحشرهم إلخ ثُمَّ نَقُولُ للتوبيخ والتقريع على رؤوس الأشهاد لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا بالله تعالى ما لم ينزل به سلطانا: أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ أي آلهتكم التي جعلتموها شركاء لله عز اسمه فالإضافة لأدنى ملابسة وأَيْنَ للسؤال عن غير الحاضر، وظاهر قوله تعالى: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ [الصافات: ٢٢] وغيره من الآيات يقتضي حضورهم معهم في المحشر فأما أن يقال: إن هذا السؤال حين يحال بينهم بعد ما شاهدوهم ليشاهدوا خيبتهم كما قيل:
Gizli değildir ki tenakuz iddiasında bir kapalılık vardır ve bu tevcîhler bunu gidermemektedir. { إِنَّهُ } “Şüphesiz ki O/durum” yani durum şudur; kastedilen, şu önemli meseledir ki: { لا يُفْلِحُ } “kurtuluşa eremez” arzulananı elde edemez ve korkulandan kurtulamaz; { الظَّالِمُونَ } “zalimler” zalim olmaları hasebiyle. Durum böyleyken en zalim olan kimse en zalim olması hasebiyle nasıl kurtulabilir? { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Ve onların hepsini toplayacağımız gün” ifadesi, sonradan takdir edilecek gizli bir amil ile zarf olarak mansuptur. { نَحْشُرُهُمْ } fiilindeki zamir bütün yaratılmışlara veya batıl ilahlara tapanlarla birlikte tapındıkları varlıklara aittir; { جَمِيعاً } ise ondan hâldir. Yani 'Bütün mahlukatı veya kâfirleri ve ilahlarını hep birlikte topladığımız ve sonra onlara söyleyeceğimizi söylediğimiz gün şöyle şöyle olur' demektir. Bu fiilin sözden hazfedilmesi, korkutma ve dehşet salmaya daha uygun olan müphemlik üzerinde kalması içindir. Gerçekleşmesinin kesinliğini bildirmek ve { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ } vb. ifadesinin ona matuf kılınmasını güzelleştirmek için geçmiş zaman kipiyle takdir edilmiştir. Gizli bir amil ile mef'ûl olarak mansup kılınması da caiz görülmüştür; yani 'Korkutmak ve sakındırmak için onlara hepsini toplayacağımız günü hatırlat' demektir. Ebü'l-Bekâ bunu tercih etmiştir. Takdirin: 'Hepsini toplayacağımız günden sakınsınlar veya korunsunlar...' şeklinde olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ نَقُولُ } “Sonra diyeceğiz” şahitlerin huzurunda azarlamak ve kınamak için; { لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ortak koşanlara” hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah Teâlâ'ya [ortak koşanlara]: { أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ } “Nerede ortaklarınız?” yani ismi yüce olan Allah'a ortak kıldığınız ilahlarınız? Buradaki izâfet en küçük bir irtibattan dolayıdır; { أَيْنَ } ise hazır bulunmayan kimseden sormak içindir. Allah Teâlâ'nın: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ } “O zulmedenleri, onların yandaşlarını ve tapmakta oldukları şeyleri toplayın” [Sâffât 37/22] kavlinin ve diğer ayetlerin zâhiri, onların mahşerde birlikte bulunmalarını gerektirmektedir. Dolayısıyla ya şöyle denir: Bu soru, hüsranlarını bizzat görmeleri için onları gördükten sonra aralarına engel konulduğu sırada sorulur, nitekim şöyle denilmiştir:
كما أبرقت قوما عطاشا غمامة ... فلما رأوها أقشعت وتجلت
Susamış bir kavme bir bulut şimşek çaktırdı da... Onu gördüklerinde dağılıp açılıverdi.
وإما أن يقال: إنه حال مشاهدتهم لهم لكنهم لما لم ينفعوهم نزلوا منزلة الغيب كما تقول لمن جعل أحدا ظهيرا يعينه في الشدائد إذا لم يعنه وقد وقع في ورطة بحضرته أين زيد؟ فتجعله لعدم نفعه وإن كان حاضرا كالغائب أو الكلام على تقدير مضاف أي أين نفعهم وجدواهم؟، والتزم بعضهم القول بأنهم غيب لظاهر لسؤال، وقوله تعالى:
Ya da şöyle denir: Bu [soru] onları gördükleri andadır; ancak kendilerine hiçbir fayda vermedikleri için gayb (ortada olmayan) konumuna indirilmişlerdir. Nitekim zor anlarda kendisine yardım etsin diye birini arkasına destekçi kılan bir kimse, onun huzurunda bir batağa saplandığı halde o kişi kendisine yardım etmediğinde: "Zeyd nerede?" dersin ve faydasızlığından ötürü hazır bulunsa bile onu gayb gibi kabul edersin. Yahut söz muzaf takdiri üzeredir; yani 'Onların faydası ve yararı nerede?' demektir. Bazıları ise sorunun zâhirine ve Allah Teâlâ'nın şu kavline dayanarak onların gerçekten gayb olduğunu söylemeyi iltizam etmişlerdir:
وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ إلى قوله سبحانه: وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الأنعام: ٩٤] . وأجيب أن يكون ذلك في موطن آخر جمعا بين الآيات أو المعنى وما نرى شفاعة شفعائكم.
{ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ } kavlinden şanı yüce olan Allah'ın: { وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitti” [En'âm 6/94] kavline kadar olan kısım. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayetlerin arasını cem etmek için bu durum başka bir durakta vuku bulur veya anlam 'Şefaatçilerinizin şefaatini görmüyoruz' şeklindedir.
وقال شيخ الإسلام: إن هذا السؤال المنبئ عن غيبة الشركاء مع عموم الحشر لها للآيات الدالة على ذلك إنما يقع بعد ما جرى بينها وبينهم من التبري من الجانبين وتقطع ما بينهم من الأسباب حسبما يحكيه قوله سبحانه: فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ [يونس: ٢٨] إلخ ونحوه إما لعدم حضورها حينئذ في الحقيقة بإبعادها من ذلك الموقف، وإما بتنزيل عدم حضورها بعنوان الشركة والشفاعة منزلة عدم حضورها في الحقيقة إذ ليس السؤال عنها من حيث هي شركاء كما
Şeyhülislam şöyle demiştir: Buna delalet eden ayetler gereğince haşrın onlar hakkında genel olmasına rağmen, ortakların gayb olduğunu bildiren bu soru; Allah Teâlâ'nın: { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } “Aralarını büsbütün ayırdık” [Yûnus 10/28] kavlinin ve benzerlerinin hikâye ettiği üzere, iki taraf arasında karşılıklı teberrî (uzaklaşma) gerçekleştikten ve aralarındaki bağlar koptuktan sonra vuku bulur. Bu da ya o esnada o duraktan uzaklaştırılmaları sebebiyle hakikatte hazır bulunmamalarından ya da ortaklık ve şefaat unvanıyla hazır bulunmayışlarının hakikatte hazır bulunmayış yerine konulmasından kaynaklanır; zira soru, ortak olmaları hasebiyledir, nitekim
يعرب عنه الوصف بالموصول، ولا ريب في أن عدم الوصف يوجب عدم الموصوف من حيث هو موصوف فهي من حيث هي شركاء غائبة لا محالة وإن كانت حاضرة من حيث ذواتها أصناما كانت أو لا.
mevsûl ile yapılan niteleme bunu açıkça ifade etmektedir. Şüphe yok ki sıfatın yokluğu, mevsûfun mevsûf olması hasebiyle yokluğunu gerektirir. Dolayısıyla onlar -ister put olsun ister olmasın- zatları itibarıyla hazır bulunsalar bile, ortak olmaları itibarıyla şüphesiz gaybtırlar.
وأما ما يقال من أنه يحال بينها وبينهم وقت التوبيخ ليفقدوهم في الساعة التي علقوا بها الرجاء فيروا مكان حزنهم وحسرتهم فربما يشعر بعدم شعورهم بحقيقة الحال وعدم انقطاع حبال رجائهم عنها بعد. وقد عرفت أنهم شاهدوها قبل ذلك وانصرمت عروة أطماعهم عنها بالكلية على أنها معلومة لهم من حين الموت والابتلاء بالعذاب في البرزخ. وإنما الذي يحصل في الحشر الانكشاف الجلي واليقين القوي المترتب على المحاضرة والمحاورة اه.
Azarlama vaktinde aralarına engel konulacağı, böylece umut bağladıkları o anda onları bulamayıp üzüntü ve hasretlerinin yerini görecekleri şeklindeki söze gelince; bu söz belki de onların hakikati henüz idrak edemediklerini ve onlara dair umut bağlarının henüz kopmadığını hissettirebilir. Oysa sen bilmektesin ki onlar bundan önce de onları görmüşler ve beklenti bağları tamamen kopmuştur; kaldı ki ölüm anından ve kabirdeki azapla imtihan edildiklerinden itibaren bu durum kendilerince malumdur. Mahşerde gerçekleşen şey ise sadece yüzleşme ve karşılıklı konuşmaya dayalı açık bir keşif ve kuvvetli bir yakîndir." [Şeyhülislam'ın sözü] bitti.
وتعقبه مولانا الشهاب بأنه تخيل لا أصل له لأن التوبيخ مراد في الوجوه كلها. ولا يتصور حينئذ التوبيخ إلا بعد تحقق خلافه. مع أن كون هذا واقعا بعد التبري في موقف آخر ليس في النظم ما يدل عليه ومثله لا يجزم به من غير نقل لاحتمال أن يكون هذا في موقف التبري والإشعار المذكور لا يتأتى مع أنه توبيخ. وأما العلاوة التي زيل بها كلامه فواردة عليه أيضا مع أنها غير مسلمة لأن عذاب البرزخ لا يقتضي أن يشفع لهم بعد ذلك فكم من معذب في قبره يشفع له اه.
Mevlânâ Şihâb ise buna şöyle itiraz etmiştir: Bu, aslı olmayan bir tahayyüldür; çünkü azarlama bütün vecihlerde kastedilendir. Bu durumda azarlama ancak aksinin gerçekleşmesinden sonra tasavvur edilir. Bununla birlikte, bunun başka bir durakta teberrîden sonra gerçekleştiğine dair nazımda hiçbir delil yoktur; benzeri bir duruma ise nakil olmaksızın kesin hüküm verilemez, zira bunun teberrî durağında olması muhtemeldir ve söz konusu hissettirme durumu azarlama olmasına rağmen meydana gelmez. Sözünün sonuna eklediği ilaveye gelince, bu da onun aleyhine varit olur; üstelik kabul de edilemez, çünkü berzah azabı daha sonra kendilerine şefaat edilmeyeceğini gerektirmez; nitekim kabrinde azap görüp de kendisine şefaat edilen nice kimseler vardır." [Şihâb'ın sözü] bitti.
وأنت تعلم أن عذابهم البرزخي إن كان سبب اعتقادهم النفع فيهم ورجاء شفاعتهم وعلم أولئك المعذبون أن عذابهم لذلك فقوله: لأن عذاب البرزخ لا يقتضي إلخ ليس في محله، وكذا قوله: فكم من معذب في قبره يشفع له إن أراد به فكم من معذب لمعصية من المعاصي في قبره يشفع له من يشفع فمسلم لكن لا يفيد. وإن أراد فكم من معذب في قبره بسبب عبادة شيء يشفع له ذلك الشيء فمنعه ظاهر كما لا يخفى فتدبر. وقرأ يعقوب «يحشرهم ثم يقول» بالياء فيهما والضمير فيهما لله تعالى. وقوله سبحانه للمشركين: أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ إما بالواسطة أو بغير واسطة. والتكليم المنفي في قوله تعالى: وَلا يُكَلِّمُهُمُ إلخ تكليم تشريف ونفع لا مطلقا. فقد كلم إبليس عليه اللعنة بما كلم. والزعم يستعمل في الحق كما في
Sen bilirsin ki onların berzah azabı, o putlarda bir menfaat olduğuna inanmaları ve şefaatlerini ummaları sebebiyle ise ve o azap görenler de azaplarının bu yüzden olduğunu biliyorlarsa, onun: "Çünkü berzah azabı gerektirmez..." sözü yerinde değildir. Aynı şekilde onun: "Kabrinde azap görüp de kendisine şefaat edilen nice kimseler vardır" sözüyle; şayet kabrinde günahlardan bir günah sebebiyle azap görüp de kendisine şefaatçinin şefaat ettiği kimseleri kastediyorsa bu doğrudur fakat konumuz açısından bir fayda sağlamaz. Eğer bir şeye tapması sebebiyle kabrinde azap görüp de o şeyin kendisine şefaat ettiği nice kimseler olduğunu kastediyorsa, bunun reddi gizli olmayacak kadar açıktır; iyi düşün. Ya'kûb her iki fiili de { يحشرهم ثم يقول } şeklinde 'yâ' ile okumuştur ve her ikisindeki zamir Allah Teâlâ'ya aittir. Şanı yüce olan Allah'ın müşriklere: { أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Hani nerede iddia edip durduğunuz ortaklarınız?” hitabı ya vasıtalı ya da vasıtasızdır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ } “onlarla konuşmaz” vb. kavlinde nefyedilen konuşma, şereflendirme ve fayda sağlama konuşmasıdır; mutlak konuşma değildir. Nitekim lanet olası İblis ile de konuştuğu gibi konuşmuştur. Za'm (iddia/zan) kelimesi hak olan şeyler için de kullanılır; nitekim
قوله ﷺ «زعم جبريل ﵇» وفي حديث ضمام بن ثعلبة رضي الله تعالى عنه «زعم رسولك»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Cibrîl aleyhisselâm zannetti/bildirdi ki...» sözünde ve Dımâm b. Sa'lebe radıyallâhu anh hadisindeki: «Senin elçin bildirdi ki...» ifadesinde böyledir.
وقول سيبويه في أشياء يرتضيها: زعم الخليل، ويستعمل في الباطل والكذب كما في هذه الآية.
Sîbeveyh'in de doğru kabul ettiği meselelerde: "Halîl şöyle ileri sürdü/dedi" demesi gibi. Bazen de bu ayette olduğu gibi batıl ve yalan hakkında kullanılır.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كل زعم في القرآن فهو بمعنى الكذب. وكثيرا ما يستعمل في الشيء الغريب الذي تبقى عهدته على قائله وهو هنا متعد لمفعولين وحذفا لانفهامهما من المقام أي تزعمونهم شركاء.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: "Kur'an'daki her za'm (زَعْم) kelimesi yalan anlamındadır." Çoğu zaman da sorumluluğu söyleyenin üzerinde kalan garip bir şey hakkında kullanılır. Burada ise iki mef'ûle müteaddîdir (geçişlidir); makamdan anlaşıldığı için her ikisi de hazfedilmiştir, yani 'onları ortaklar iddia ediyordunuz' demektir.
ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا أصل معنى الفتنة على ما حققه الراغب من الفتن وهو إدخال الذهب النار لتعلم جودته من رداءته ثم استعمل في معان كالعذاب والاختبار والبلية والمصيبة والكفر والإثم والضلال والمعذرة، واختلف في المراد هنا فقيل: الشرك، واختار هذا القول الزجاج ورواه عطاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وكأن التعبير عن الشرك بالفتنة أنها ما تفتتن به ويعجبك وهم كانوا معجبين بكفرهم مفتخرين به. والكلام حينئذ إما على حذف مضاف كما يقتضيه ظاهر كلام البعض، وإما على جعل عاقبة الشيء عينه ادعاء وهو أحلى مذاقا وأبعد مغزى. والحصر إضافي بالنسبة إلى جنس الأقوال أو ادعائي.
{ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا } “Sonra onların mazeretleri/fitneleri ancak şöyle demekten ibaret oldu:” Râgıb'ın tahkikine göre fitne kelimesinin asıl anlamı 'fetn' kökünden gelir ki bu da kalitesini düşüklüğünden ayırt etmek için altını ateşe sokmaktır. Daha sonra azap, imtihan, bela, musibet, küfür, günah, dalalet ve mazeret gibi anlamlarda kullanılmıştır. Burada kastedilen anlam hususunda ihtilaf edilmiştir: Şirk olduğu söylenmiştir; Zeccâc bu görüşü tercih etmiş ve Atâ bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir. Şirkin fitne diye ifade edilmesi, onun kişinin tutulduğu ve hoşuna giden bir şey olması sebebiyledir; nitekim onlar da küfürlerini beğeniyor ve onunla övünüyorlardı. Bu durumda söz, ya bazılarının sözünün zâhirinin gerektirdiği gibi bir muzafın hazfi üzeredir ya da bir şeyin akıbetini iddia yoluyla bizzat kendisi kılmak üzeredir ki bu daha tatlı ve daha derin bir anlamdır. Hasr ise söz cinsine nispetle izâfî veya iddiâîdir.
وقوله تعالى: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ كناية عن التبري عن الشرك وانتفاء التدين به أي ثم لو لم يكن عاقبة شركهم شيئا إلا تبرئهم منه، ونص الزجاج أن مثل ما في الآية أن ترى إنسانا يحب غاويا فإذا وقع في مهلكة تبرأ منه فيقال له: ما كان محبتك لفلان إلا أن تبرأت منه وليس ذلك من قبيل عتابك السيف ولا من تقدير المضاف وإن
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” kavli, şirkten teberrî etmekten (uzaklaşmaktan) ve ona inanmadıklarını bildirmekten kinayedir; yani 'Sonra onların şirketlerinin akıbeti, ondan teberrî etmelerinden başka bir şey olmadı' demektir. Zeccâc'ın açıkça belirttiğine göre ayetteki ifadenin benzeri şudur: Bir kimsenin azgın birini sevdiğini görürsün, fakat bir helake düştüğünde ondan teberrî eder; bunun üzerine ona: "Senin falancaya olan sevgin, ondan teberrî etmenden başka bir şey olmadı" denilir. Bu ne "senin kılıcı azarlaman" kabilindendir ne de muzaf takdirindendir;
صح ذلك فيه وهو معنى حسن لطيف لا يعرفه إلا من عرف كلام العرب، وقيل: المراد بها العذر واستعملت فيه لأنها على ما تقدم التخليص من الغش والعذر يخلص من الذنب فاستعيرت له.
her ne kadar bu takdir de caiz olsa bile. Bu, Arap kelamını bilen kimselerden başkasının bilemeyeceği güzel ve latif bir anlamdır. Fitneden kastın mazeret olduğu da söylenmiştir; bu anlamda kullanılması ise daha önce geçtiği üzere sahtelikten arındırmak manasına gelmesi ve mazeretin de insanı günahtan kurtarması sebebiyledir, bu yüzden ona istiare edilmiştir.
وروي ذلك عن ابن عباس أيضا، وأبي عبد الله، وقتادة، ومحمد بن كعب رضي الله تعالى عنهم، وقيل:
Bu görüş İbn Abbâs, Ebû Abdillâh, Katâde ve Muhammed b. Kâ'b radıyallâhu anhüm'den de rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الجواب بما هو كذب. ووجه الإطلاق أنه سبب الفتنة فتجوز بها عنه إطلاقا للمسبب على السبب، ويحتمل أن يكون هناك استعارة لأن الجواب مخلص لهم أيضا كالمعذرة قيل: والحصر على هذين القولين حقيقي والجملة القسمية على ظاهرها، وتَكُنْ بالتاء الفوقانية، وفِتْنَتُهُمْ بالرفع قراءة ابن كثير، وابن عامر، وحفص عن عاصم، وقرأ حمزة، والكسائي «يكن» بالياء التحتانية و «فتنتهم» بالنصب، وكذا قرأ «ربنا» بالنصب على النداء أو المدح.
[Buradaki fitneden kasıt] yalan olan cevaptır. Bu şekilde adlandırılmasının vechi ise onun fitne sebebi olmasıdır; böylece müsebbebin sebep üzerine ıtlakı kabilinden mecazen kullanılmıştır. Burada bir istiare olması da muhtemeldir; zira mazeret gibi cevap da onlar için bir kurtarıcıdır. Bu iki görüşe göre hasrın hakiki olduğu ve kasem (yemin) cümlesinin zâhiri üzere kaldığı söylenmiştir. { تَكُنْ } fiilinin üstten iki noktalı 'tâ' ile ve { فِتْنَتُهُمْ } lafzının merfû okunması İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatidir. Hamza ve Kisâî ise { يكن } şeklinde alttan iki noktalı 'yâ' ile ve { فتنتهم } lafzını mensûb okumuşlardır. Aynı şekilde { ربنا } lafzını da nida veya medih üzere mensûb okumuşlardır.
وقرىء في الشواذ «ربنا» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف. وهو توطئة لنفي إشراكهم. وفائدته رفع توهم أن يكون نفي الإشراك بنفي الإلهية عنه تقدس وتعالى. وقرأ الباقون بالتاء من فوق ونصب «فتنتهم» أيضا، وخرجوا قراءة الأولين على أن «فتنتهم» اسم «تكن» وتأنيث الفعل لإسناده إلى مؤنث وأَنْ قالُوا خبره.
Şaz kıraatlerde { ربنا } lafzı mahzuf mübtedanın haberi olarak merfû da okunmuştur. Bu, onların şirklerini nefyetmeye bir hazırlıktır. Bunun faydası ise şirkin nefyedilmesinin, münezzeh ve yüce olan Allah'tan uluhiyetin nefyedilmesi yoluyla olduğu vehmini ortadan kaldırmaktır. Geriye kalanlar ise fiili üstten 'tâ' ile ve { فتنتهم } lafzını da mensûb okumuşlardır. İlk kıraat sahiplerinin kıraatini { فتنتهم } kelimesinin { تكن } fiilinin ismi olması, fiilin müennese isnat edildiği için müennes kılınması ve { أَنْ قالُوا } ifadesinin de onun haberi olması şeklinde açıklamışlardır.
وقرأ حمزة والكسائي على أن «قالوا» هو الاسم ولم يؤنث الفعل لإسناده إلى مذكر وفِتْنَتُهُمْ هو الخبر.
Hamza ve Kisâî'nin kıraati ise { قالوا } ifadesinin isim olması, müzekkere isnat edildiği için fiilin müennes kılınmaması ve { فِتْنَتُهُمْ } lafzının haber olması esasına göredir.
وقراءة الباقين على نحو هذا خلا أن التأنيث فيها بناء على مذهب الكوفيين فإنهم يجيزون في سعة الكلام تأنيث اسم كان إذا كان مصدرا مذكرا وكان الخبر مؤنثا مقدما كقوله:
Geriye kalanların kıraati de bu minval üzeredir; şu kadar var ki oradaki müennes kılma Kûfelilerin mezhebine dayanmaktadır. Zira onlar kelamın genişliğinde, kâne'nin ismi müzekker bir masdar olduğunda ve haberi de öne geçmiş müennes bir kelime olduğunda ismin müennes kılınmasını caiz görürler; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
وقد خاب من كانت سريرته العذر ويستشهدون على ذلك بهذه القراءة، وذهب البصريون إلى أن ذلك ضرورة، وقيل: إن التأنيث على معنى المقالة وهو من قبيل جاءته كتابي أي رسالتي. ولا يخفى أن هذا قليل في كلامهم، وقال الزمخشري ونقل بعينه عن أبي علي: إن ذلك من قبيل من كانت أمك؟ ونوقش بما لا طائل فيه، وزعم بعضهم أن القراءتين الأخيرتين أفصح من القراءة الأولى لأن فيها جعل الأعرف خبرا وغير الأعرف اسما لأن أَنْ قالُوا يشبه المضمر والمضمر أعرف المعارف وهو خلاف الشائع المعروف دونهما. وفيه نظر إذ لا يلزم من مشابهة شيء لشيء في حكم مشابهته له في جميع الأحكام، والجملة على سائر القراءات عطف على الفعل المقدر العامل في يوم نحشرهم إلخ على ما مرت الإشارة إليه. وجعلها غير واحد عطفا على الجملة قبلها وثُمَّ إما على ظاهرها بناء على القول الأول وإما للتراخي في الرتبة بناء على القولين الأخيرين لأن معذرتهم أو جوابهم هذا أعظم من التوبيخ السابق.
«Özrü gizli niyeti olan kimse muhakkak hüsrana uğramıştır.» Kûfeliler buna bu kıraati delil getirirler; Basralılar ise bunun bir şiir zarureti olduğu görüşüne gitmişlerdir. Müennes kılmanın 'söz' (makâle) anlamına dayandığı ve bunun 'ona kitabım (yani mektubum) geldi' kabilinden olduğu da söylenmiştir. Gizli değildir ki bu onların kelamında azdır. Zemahşerî -ve aynen Ebû Ali'den nakledildiği üzere- bunun 'Annen kim idi?' kabilinden olduğunu söylemiştir; bu hususta ise faydasız tartışmalar yapılmıştır. Bazıları son iki kıraatin birinci kıraatten daha fasih olduğunu ileri sürmüştür; çünkü birinci kıraatte daha marife olan haber, daha az marife olan ise isim kılınmıştır; zira { أَنْ قالُوا } ifadesi zamire benzemektedir ve zamir marifelerin en marifesidir, bu ise son ikisinin aksine yaygın ve bilinen kurala aykırıdır. Ancak bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır; zira bir şeyin bir hükümde bir şeye benzemesinden bütün hükümlerde ona benzemesi gerekmez. Cümle diğer bütün kıraatlerde daha önce işaret edildiği üzere { يوم نحشرهم } ifadesinde amel eden takdirî fiile matuftur. Pek çok âlim ise onu önceki cümleye matuf kılmıştır. { ثُمَّ } edatı ise birinci görüşe göre ya zâhiri üzeredir ya da son iki görüşe göre rütbede terâhî (derece bakımından sonralık) içindir; çünkü onların bu mazereti veya cevabı önceki azarlamadan daha büyüktür.
وأنت تعلم أنه لا ضرورة للعدول عن الظاهر لجواز أن يكون هناك تراخ في الزمان بناء على أن الموقف عظيم.
Sen bilirsin ki zâhirden sapmaya hiçbir lüzum yoktur; çünkü durak çok çetin ve büyük olduğuna göre zamanda bir terâhî (gecikme) olması caizdir.
فيمكن أن يقال: إنهم لما عاينوا هول ذلك اليوم وتجلى الملك الجبار ﷻ عليهم بصفة الجلال كما تنبىء عنه الجملة السابقة حاروا ودهشوا فلم يستطيعوا الجواب إلا بعد زمان. ومما ينبىء على دهشتهم وحيرتهم أنهم كذبوا وحلفوا في كلامهم هذا ولو لم يكونوا حيارى مدهوشين لما قالوا الذي قالوا لأن الحقائق تنكشف يوم القيامة فإذا اطلع أهلها عليها وعلى أنها لا تخفى عليه سبحانه وأنه لا منفعة لهم في مثل ذلك استحال صدوره عنهم.
Şöyle denilmesi mümkündür: Onlar o günün dehşetini bizzat görüp el-Melik ve el-Cebbâr olan Allah celle celâluhu önceki cümlenin bildirdiği üzere kendilerine celal sıfatıyla tecelli edince şaşkına dönüp dehşete kapıldılar ve ancak bir zaman sonra cevap verebildiler. Onların şaşkınlık ve dehşet içinde olduklarını gösteren durumlardan biri de bu sözlerinde yalan söyleyip yemin etmeleridir. Şayet şaşkın ve dehşete düşmüş olmasalardı söylediklerini söylemezlerdi; zira kıyamet günü hakikatler açığa çıkar, insanlar bunlara, Allah Teâlâ'ya hiçbir şeyin gizli kalmayacağına ve böylesi bir şeyin kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağına muttali olduklarında böyle bir şeyin kendilerinden sadır olması imkânsız olurdu.
وللغفلة عن بناء الأمر عن الدهشة والحيرة منع الجبائي، والقاضي، ومن وافقهما جواز الكذب على أهل القيامة مستدلين بما ذكرنا. وأجابوا عن الآية بأن المعنى ما كنا مشركين في اعتقادنا وظنوننا وذلك لأنهم كانوا يعتقدون في أنفسهم أنهم موحدون متباعدون عن الشرك. واعترضوا على أنفسهم بأنهم على هذا التقدير يكونون صادقين فيما أخبروا فلم قال سبحانه: انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا أي في قولهم ما كُنَّا مُشْرِكِينَ وأجابوا بأنه ليس المراد أنهم
Meselenin dehşet ve şaşkınlığa dayandığından gaflet ettikleri için Cübbâî, Kâdî ve onlara muvafakat edenler, zikrettiğimiz delillere dayanarak kıyamet ehlinin yalan söylemesinin caiz olmasını engellemişlerdir (inkâr etmişlerdir). Ayete ise şöyle cevap vermişlerdir: Anlam, 'Biz inancımızda ve zannımızda ortak koşanlar değildik' demektir; zira onlar kendi içlerinde muvahhid olduklarına ve şirkten uzak durduklarına inanıyorlardı. Sonra kendi kendilerine şöyle bir itiraz yöneltmişlerdir: Bu takdire göre onlar verdikleri haberde doğru söylemiş olurlar; peki o halde şanı yüce olan Allah niçin: { انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا } “Bak nasıl yalan söylediler” yani { ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } sözlerinde [nasıl yalan söylediler] buyurmuştur? Buna şöyle cevap vermişlerdir: Kastedilen onların
كذبوا في الآخرة بل المراد انظر كيف كذبوا عَلى أَنْفُسِهِمْ في الدنيا. ورد بأن الآية لا تدل على هذا المعنى بوجه ولا تنطبق عليه لأنها في شأن خسرهم وأمرهم في الآخرة لا في الدنيا بل تنبو عنه أشد نبو لأن أول النظم الكريم وآخره في ذلك فتخلل بيان حالهم في الدنيا تفكيك له وتعسف جدا. ويؤيد ما ذهب إليه الجمهور أيضا قوله تعالى:
ahirette yalan söylemeleri değil, bilakis dünyada { عَلى أَنْفُسِهِمْ } “kendi aleyhlerine” nasıl yalan söyledikleridir. Bu iddia şu şekilde reddedilmiştir: Ayet hiçbir şekilde bu anlama delalet etmez ve onunla örtüşmez; zira ayet onların dünyadaki değil ahiretteki hüsranları ve durumları hakkındadır; hatta bu anlayış ayetten son derece uzaktır. Çünkü yüce nazmın başı da sonu da bu konudadır; araya dünyadaki hallerinin beyanının girmesi nazmı parçalar ve son derece zorlama bir tevildir. Cumhurun benimsediği görüşü Allah Teâlâ'nın şu kavli de desteklemektedir:
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ [المجادلة:
{ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ } “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve bir şey üzerinde olduklarını sanacaklardır. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir” [Mücâdele:
١٨] بعد قوله سبحانه: وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [المجادلة: ١٤] حيث شبه كذبهم في الآخرة بكذبهم في الدنيا، ويشير إلى هذا التشبيه أيضا الأمر بالنظر كما لا يخفى على من نظر.
18] “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve bir şey üzerinde olduklarını sanacaklardır. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir” ayeti; şanı yüce olan Allah'ın: { وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Ve onlar bile bile yalan yere yemin ederler” [Mücâdele 58/14] kavlinden sonradır. Zira burada onların ahiretteki yalanları dünyadaki yalanlarına benzetilmiştir. Dikkatle bakan kimseye gizli kalmayacağı üzere ibretle bakma (nazar) emri de bu benzetmeye işaret etmektedir.
وذكر ابن المنير أن في الآية دليلا بينا على أن الإخبار بالشيء على خلاف ما هو به كذب وإن لم يعلم المخبر مخالفة خبره لمخبره ألا تراه سبحانه جعل أخبارهم وتبرؤهم كذبا مع أنه جل شأنه أخبر عنهم بقوله تعالى: وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ أي سلبوا علمه حينئذ دهشا وحيرة فلم يرفع ذلك إطلاق الكذب عليهم، وأنت تعلم أن تفسير هذه الجملة بما ذكر غير ظاهر. والمروي عن الحسن أن ما موصولة والمراد بها الأصنام التي كانوا يعبدونها ويقولون فيها: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يونس: ١٨] أو نحو ذلك. وإيقاع الافتراء عليها مع أنه في الحقيقة واقع على أحوالها للمبالغة في أمرها كأنها نفس المفتري أي زالت وذهبت عنهم أوثانهم التي يفترون فيها ما يفترون فلم تغن عنهم من الله شيئا، وقيل: إن ما مصدرية أي ضل افتراءهم كقوله سبحانه: ضَلَّ سَعْيُهُمْ [الكهف: ١٠٤] أي لم ينفعهم ذلك. والجملة قيل: مستأنفة، وقيل: واختاره شيخ الإسلام أنها عطف على كَذَبُوا داخل معه في حكم التعجب إذ الاستفهام السابق المعلق لا نظر لذلك. وجعل المعنى على احتمال الموصول والمصدرية انظر كيف كذبوا باليمين الفاجرة المغلظة على أنفسهم بإنكار صدور ما صدر عنهم وكيف ضل عنهم أي زال وذهب افتراؤهم أو ما كانوا يفترونه من الإشراك حتى نفوا صدوره عنهم بالكلية وتبرؤوا بالمرة.
İbnü'l-Müneyyir bu ayette, haber veren kimse haberinin gerçeğe aykırı olduğunu bilmese dahi bir şeyi olduğu halin aksine haber vermenin yalan olduğuna açık bir delil bulunduğunu zikretmiştir; görmez misin ki şanı yüce olan Allah, onlar hakkında: { وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurmakta oldukları şeyler kendilerinden kaybolup gitti” yani o anda dehşet ve şaşkınlıktan dolayı bunu bilme yetileri ellerinden alındı buyurmasına rağmen onların haber vermelerini ve teberrîlerini yalan saymıştır da bu durum onlara yalan ıtlak edilmesini kaldırmamıştır. Sen bilirsin ki bu cümlenin zikredilen şekilde tefsiri zâhir değildir. Hasan'dan rivayet edildiğine göre 'mâ' ism-i mevsûldür ve bundan murat taptıkları ve haklarında: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus 10/18] veya benzeri sözler söyledikleri putlardır. İftiranın hakikatte putların halleri üzerine gerçekleşmesine rağmen bizzat putlar üzerine vaki kılınması, durumlarının mübalağası içindir; sanki putların kendisi iftiranın ta kendisidir; yani haklarında türlü iftiralar uydurdukları putları onlardan zail olup gitti ve Allah'tan [gelen hiçbir şeye karşı] kendilerine fayda vermedi demektir. 'Mâ'nın masdariyye olduğu da söylenmiştir; yani şanı yüce olan Allah'ın: { ضَلَّ سَعْيُهُمْ } “çabaları boşa gitti” [Kehf 18/104] kavlinde olduğu gibi iftiraları boşa gitti, kendilerine yaramadı demektir. Cümlenin müste'nefe olduğu söylenmiştir; Şeyhülislam'ın da tercih ettiği diğer bir görüşe göre ise { كَذَبُوا } fiiline matuftur ve onunla birlikte taaccüp (şaşma) hükmüne dâhildir; zira önceki ta'lik edilmiş soru bunun nazarında değildir. Mevsûl ve masdariyye ihtimaline göre anlam şöyle kılınmıştır: Bak kendilerinden sadır olanı inkâr ederek kendi aleyhlerine günahkârca ve ağır yeminle nasıl yalan söylediler ve nasıl onlardan iftiraları yahut şirk olarak uydurageldikleri şeyler zail olup gitti de nihayet kendilerinden bunun vaki olduğunu tamamen nefyedip büsbütün teberrî ettiler.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ كلام مسوق لحكاية ما صدر في الدنيا عن بعض المشركين من أحكام الكفر ثم بيان ما سيصدر عنهم يوم الحشر تقريرا لما قبله وتحقيقا لمضمونه. وضمير مِنْهُمْ للذين أشركوا. والاستماع بمعنى الإصغاء وهو لازم يعدى باللام وإلى كما صرح به أهل اللغة، وقيل: إنه مضمن معنى الإصغاء ومفعوله مقدر وهو القرآن.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır” sözü, müşriklerin bazılarından dünyada sadır olan küfür hükümlerini hikâye etmek ve ardından öncekini pekiştirmek ve muhtevasını tahkik etmek amacıyla mahşer günü onlardan sadır olacak şeyleri beyan etmek için sevk edilmiştir. { مِنْهُمْ } kelimesindeki zamir ortak koşanlara aittir. İstimâ' (dinlemek) kulak vermek (ısgâ) anlamındadır; dil ehlinin açıkça belirttiği gibi 'lâm' ve 'ilâ' harf-i cerleriyle müteaddî kılınan lâzım bir fiildir. Kulak verme anlamını tazammun ettiği ve mef'ûlünün mukadder olup onun da Kur'an olduğu söylenmiştir.
قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في رواية أبي صالح: إن أبا سفيان بن حرب والوليد بن المغيرة والنضر ابن الحارث، وعتبة، وشيبة ابنا ربيعة، وأمية وأبي بن خلف استمعوا إلى رسول الله ﷺ وهو يقرأ القرآن فقالوا للنضر: يا أبا قتيلة ما يقول محمد؟ فقال: والذي جعلها بيته ما أدري ما يقول إلا أني أرى تحرك شفتيه يتكلم بشيء فما يقول إلا أساطير الأولين مثل ما كنت أحدثكم عن القرون الماضية.
Ebû Sâlih'in rivayetinde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Ebû Süfyân b. Harb, Velîd b. Mugîre, Nadr b. el-Hâris, Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe ile Ümeyye ve Übey b. Halef, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an okurken onu dinlediler. Sonra Nadr'a: "Ey Ebû Kuteyle, Muhammed ne diyor?" dediler. O da şöyle dedi: "Kâbe'yi evi kılan [Allah]'a yemin olsun ki ne dediğini bilmiyorum; ancak dudaklarının kıpırdadığını, bir şeyler söylediğini görüyorum. O ancak benim geçmiş nesiller hakkında size anlattığım gibi öncekilerin masallarını söylüyor."
وكان النضر كثير الحديث عن القرون الأولى وكان يحدث قريشا فيستملحون حديثه فأنزل الله تعالى هذه الآية.
Nadr, geçmiş kavimlere dair çokça konuşan biriydi ve Kureyş'e anlatır, onlar da onun anlattıklarını tatlı ve hoş bulurlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وأفرد ضمير مَنْ في يستمع وجمعه في قوله سبحانه وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً نظرا إلى لفظه ومعناه وعن الكرخي إنما قيل: هنا يَسْتَمِعُ وفي يَسْتَمِعُونَ [يونس: ٤٢] لأن ما هنا في قوم قليلين فنزلوا منزلة الواحد وما هناك في جميع الكفار فناسب الجمع، وإنما لم يجمع ثم في قوله سبحانه: وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ [يونس: ٤٣] لأن المراد النظر المستتبع لمعاينة أدلة الصدق وأعلام النبوة والناظرون كذلك أقل من المستمعين للقرآن.
{ مَنْ } kelimesinin zamiri lafzı gözetilerek { يَسْتَمِعُ } fiilinde tekil, manası gözetilerek şanı yüce olan Allah'ın: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “ve kalpleri üzerine örtüler koyduk” kavlinde çoğul getirilmiştir. Kerhî'den nakledildiğine göre burada { يَسْتَمِعُ }, [Yûnus suresinde ise] { يَسْتَمِعُونَ } [Yûnus 10/42] denilmesinin sebebi; buradaki ifadenin az bir topluluk hakkında olması ve bu yüzden tekil mesabesinde tutulması, oradakinin ise bütün kâfirler hakkında olması ve dolayısıyla çoğulun uygun düşmesidir. Orada şanı yüce olan Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ } “Ve içlerinden sana bakanlar da vardır” [Yûnus 10/43] kavlinde çoğul getirilmemesinin sebebi ise, kastedilen bakışın doğruluk delillerini ve peygamberlik alametlerini bizzat görmeyi netice veren bakış olması ve bu şekilde bakanların Kur'an'ı dinleyenlerden daha az olmasıdır.
والجعل بمعنى الإنشاء. والأكنة جمع كنان كغطاء وأغطية لفظا ومعنى لأن فعالا بفتح الفاء وكسرها يجمع في القلة على أفعلة كأحمرة وأقذلة وفي الكثرة على فعل كحمر إلا أن يكون مضاعفا أو معتل اللام فيلزم جمعه على أفعلة
el-Ca'l (yapmak/koymak), var etmek (inşâ) anlamındadır. el-Ekinne (أَكِنَّة) kelimesi, hem lafız hem de mana bakımından gıtâ ve agtiye (örtü ve örtüler) gibi 'kinân' kelimesinin çoğuludur; çünkü fâ harfi fethalı veya kesreli olan 'fiâl' vezni, kıllet (azlık) çoğulunda 'ahmire' ve 'akzile' gibi 'ef'ile' vezninde, kesret (çokluk) çoğulunda ise 'humur' gibi 'fuul' vezninde çoğul yapılır; ancak şeddeli (mudaaf) veya lâm harfi illetli olduğunda 'ef'ile' vezninde çoğul yapılması zorunlu olur.
كأكنة وأخبية إلا نادرا. وفعل الكن ثلاثي ومزيد يقال: كنه وأكنه كما قال الطبرسي وغيره، وفرق بينهما الراغب فقال:
...nadir durumlar hariç 'ekinnetün' (أَكِنَّة) ve 'ahbiyetün' (أَخْبِيَة) gibi [ef'ile vezninde çoğul yapılır]. 'el-Kinn' fiili hem sülâsî (üç harfli) hem de mezîd (artırılmış) olarak kullanılır; Tabersî ve başkalarının belirttiği gibi hem 'kennehû' hem de 'ekennehû' denir. Râgıb ise ikisi arasını ayırarak şöyle demiştir:
أكننت يستعمل لما يستر في النفس والثلاثي لغيره. والتنوين للتفخيم والواو للعطف. والجملة معطوفة على الجملة قبلها عطف الفعلية على الاسمية، وقيل: الواو للحال أي وقد جعلنا. وعَلى قُلُوبِهِمْ متعلق بالفعل قبله.
Eknentü (أَكْنَنْتُ), nefiste/içte gizlenen şeyler için kullanılır; sülâsî olanı ise bunun dışındakiler için kullanılır. [Ekinneten kelimesindeki] tenvin tazim/büyütme içindir; vâv ise atıf içindir. Cümle, fiil cümlesinin isim cümlesine atfedilmesi kabilinden kendinden önceki cümleye matuftur; vâvın hâl için olduğu, yani 've muhakkak ki biz koyduk' manasında olduğu da söylenmiştir. { عَلى قُلُوبِهِمْ } ifadesi kendisinden önceki fiile müteallıktır.
وزعم أبو حيان أنه إن كان بمعنى ألقي فالظرف متعلق به وإن كان بمعنى صير فمتعلق بمحذوف إذ هو في موضع المفعول الثاني. والمعنى على ما ذكرنا وأنشأنا على قلوبهم أغطية كثيرة لا يقادر قدرها أَنْ يَفْقَهُوهُ أي كراهة أن يفهموا ما يستمعونه من القرآن المدلول عليه بذكر الاستماع فالكلام على تقدير مضاف ومنهم من قدر لا دونه أي أن لا يفقهوه. وكذلك يفعلون في أمثاله، وجوز أن يكون مفعولا به لما دل عليه قوله تعالى: وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أي منعناهم أن يفقهوه أو لما دل عليه أَكِنَّةً وحده من ذلك وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً أي صمما وثقلا في السمع يمنع من استماعه على ما هو حقه. والكلام عند غير واحد تمثيل معرب عن كمال جهلهم بشؤون النبي ﷺ وفرط نبو قلوبهم عن فهم القرآن الكريم ومج أسماعهم أصمها الله تعالى، وجوز أن يكون هناك استعارة تصريحية أو مكنية أو مشاكلة. وقد مر لك في البقرة ما ينفعك هنا فتذكره.
Ebû Hayyân, şayet [ca'l fiili] 'bıraktı/attı' manasında ise zarfın ona müteallık olduğunu; şayet 'dönüştürdü/kıldı' manasında ise ikinci mef'ûl konumunda olduğundan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğunu ileri sürmüştür. Mana, zikrettiğimiz üzere şöyledir: Onların kalpleri üzerine kadrine ulaşılamayacak derecede pek çok örtüler var ettik. { أَنْ يَفْقَهُوهُ } “onu anlamalarını”, yani dinleme eyleminin zikredilmesiyle delalet edilen Kur'an'dan dinledikleri şeyi anlamalarını kerih gördüğümüz için [böyle yaptık]. Dolayısıyla sözde bir muzâf takdiri vardır; bazısı da onun yerine 'lâ' takdir etmiş, yani 'anlamasınlar diye' manasını vermiştir. Benzeri yerlerde de böyle yaparlar. Bunun, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “kalpleri üzerine örtüler koyduk” kavlinin delalet ettiği mana için -yani 'onları anlamaktan menettik' manasında- veya bundan yalnızca { أَكِنَّةً } kelimesinin delalet ettiği mana için mef'ûlün bih olması caiz görülmüştür. { وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “ve kulaklarında da bir ağırlık” yani gereği gibi dinlemeyi engelleyen bir sağırlık ve işitme ağırlığı [vardır]. Pek çok âlime göre bu söz, onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumları hakkındaki tam cehaletlerini, kalplerinin Kur'an-ı Kerîm'i anlamaktan alabildiğine uzak kalışını ve -Allah Teâlâ onları sağır kılasıca- kulaklarının [onu] dışarı atışını ifade eden bir temsildir. Burada istiare-i tasrihiyye, istiare-i mekniyye veya müşâkele bulunduğu da caiz görülmüştür. Bakara suresinde burada sana fayda sağlayacak açıklamalar geçmişti, onu hatırla.
وقرأ طلحة «وقرأ» بالكسر- وهو- على ما نص عليه الزجاج. حمل البغل ونحوه. ونصبه على القراءتين بالعطف على أَكِنَّةً كما قال أبو البقاء وَإِنْ يَرَوْا أي يشاهدوا ويبصروا كُلَّ آيَةٍ أي معجزة دالة على صدق الرسول ﷺ على ما نقل عن الزجاج وهو الذي يقتضيه كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كانشقاق القمر ونبع الماء من بين أصابعه الشريفة. وتكثير القليل من الطعام وما أشبه ذلك لا يُؤْمِنُوا بِها لفرط عنادهم واستحكام التقليد فيهم. والكلام من باب عموم النفي ككل ذلك لم يكن لا من باب نفي العموم.
Talha, Züccâc'ın açıkça belirttiğine göre katır yükü ve benzeri anlamına gelen 'vikr' (vavın kesresiyle: «وِقْراً») şeklinde okumuştur. Her iki kıraatte de nasbı, Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi { أَكِنَّةً } kelimesine atıf iledir. { وَإِنْ يَرَوْا } “Ve şayet görseler”, yani müşahede edip baksalar, { كُلَّ آيَةٍ } “her ayeti (mucizeyi)”, yani Züccâc'dan nakledildiğine ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın sözünün de gerektirdiğine göre ayın yarılması, mübarek parmakları arasından su kaynaması, az yemeğin çoğalması ve benzeri gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna delalet eden her mucizeyi görseler, { لا يُؤْمِنُوا بِها } “ona yine de inanmazlar”. Bu da onların aşırı inatlarından ve körü körüne taklidin içlerinde kökleşmesinden ötürüdür. Söz, 'bunların hiçbiri olmadı' anlamında 'olumsuzluğun genelliği' (umûmu'n-nefy) babındandır; 'hepsi birden olmadı' manasında 'genelliğin olumsuzlanması' (nefyü'l-umûm) babından değildir.
والمراد ذمهم بعدم الانتفاع بحاسة البصر بعد أن ذكر سبحانه عدم انتفاعهم بعقولهم وأسماعهم، ونقل عن بعضهم أنه لا بد من تخصيص الآية في الآية بغير الملجئة دفعا للمخالفة بين هذا وقوله تعالى: إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ [الشعراء: ٤] . واكتفى بعضهم بحمل الإيمان على الإيمان بالاختيار وفرق بينه وبين خضوع الأعناق فليفهم. وخص شيخ الإسلام الآية بما كان من الآيات القرآنية أي وإن يروا شيئا من ذلك بأن يشاهدوه بسماعه لا يؤمنوا به، ولعل ما قدمناه أحلى لدى الذوق السليم.
Burada kastedilen, şanı yüce olan [Allah]'ın onların akıllarından ve işitme duyularından faydalanmadıklarını belirttikten sonra görme duyusundan da yararlanmadıkları gerekçesiyle onları yermesidir. Bazılarından, bu ayet ile Allah Teâlâ'nın: { إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ } “Dilersek üzerlerine gökten bir ayet (mucize) indiririz de ona boyunları eğilip kalır” [Şuarâ 26/4] kavli arasındaki çelişkiyi gidermek için buradaki 'ayet' kelimesini ilcâ edici (zorlayıcı) olmayan ayetlerle tahsis etmenin zorunlu olduğu nakledilmiştir. Bazıları ise imanı ihtiyârî (özgür iradeyle olan) imana hamletmekle yetinmiş ve onunla boyunların eğilmesi arasını ayırmıştır; bu iyi anlaşılsın. Şeyhülislam ise ayeti Kur'an ayetleriyle tahsis etmiş; yani 'Kur'an ayetlerinden bir şey görüp onu işitmek suretiyle müşahede etseler bile ona inanmazlar' demiştir. Ancak daha önce sunduğumuz izah selim zevke göre muhtemelen daha hoştur.
حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ أي يخاصمونك وينازعونك. وحَتَّى هي التي تقع بعدها الجمل ويقال لها: حتى الابتدائية. ولا محل للجملة الواقعة بعدها خلافا للزجاج وابن درستويه زعما أنها في محل جر بحتى.
{ حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ } “Nihayet sana geldiklerinde seninle tartışırlar”, yani seninle husumet güder ve çekişirler. Buradaki 'hattâ' (حَتَّى), ardından cümlelerin geldiği harftir ve buna 'ibtidâiyye hattâ'sı' denir. Kendisinden sonra gelen cümlenin irapta mahalli yoktur; Züccâc ve İbn Dürüsteveyh'in cümlenin 'hattâ' ile cer mahallinde olduğunu ileri sürmeleri ise bunun hilafınadır.
ويرده أن حروف الجر لا تعلق عن العمل وإنما تدخل على المفرد أو ما في تأويله. والجملة هنا قوله تعالى: إِذا جاؤُكَ مع جواب الشرط أعني قوله ﷾: يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا وما بينهما حال من فاعل جاؤوا. وإنما وضع الموصول موضع الضمير ذما لهم بما في حيز الصلة وإشعارا بعلة الحكم. وإِذا منصوبة المحل على الظرفية بالشرط أو الجواب على الخلاف الشهير في ذلك، واعترض بأن جعل يُجادِلُونَكَ في موضع الحال ويَقُولُ الَّذِينَ جوابا مفض إلى جعل الكلام لغوا لأن المجادلة نفس هذا القول إلا أن تؤول المجادلة بقصدها.
Bu görüşü, harf-i cerlerin amelden ta'lik edilmeyeceği (amelinin askıya alınmayacağı) ve ancak müfrede yahut müfred tevilinde olana dâhil olacağı gerçeği reddeder. Buradaki cümle, Allah Teâlâ'nın: { إِذا جاؤُكَ } kavli ile şartın cevabı yani O aziz ve celil olanın: { يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlidir; ikisi arasındaki kısım ise 'câû' fiilinin fâilinden hâldir. İsmi mevsûlün zamir yerine getirilmesi ise, sıla cümlesinde yer alan vasıftan ötürü onları yermek ve hükmün illetini bildirmek içindir. { إِذا } ise meşhur ihtilafa göre şart yahut cevap fiili sebebiyle zarfiyet üzere mahallen mansuptur. { يُجادِلُونَكَ } fiilinin hâl konumunda kılınmasına ve { يَقُولُ الَّذِينَ } kavlinin cevap yapılmasına; mücadele bu sözün bizzat kendisi olduğu için bunun kelamı lağv (faydasız) kılmaya yol açacağı, ancak mücadelenin 'mücadele kastı' şeklinde tevil edilmesi durumunda caiz olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.
ولا يخفى ما فيه فإن المجادلة مطلق المنازعة. وسميت بذلك لما فيها من الشدة أو لأن كل واحد من المتجادلين يريد أن يلقي صاحبه على الجدالة أي الأرض. والقول المذكور فرد منها فالكلام مفيد أبلغ فائدة كقولك إذا أهانك زيد شتمك، وذكر بعض النحويين أن حتى إذا وقع بعدها إذا يحتمل أن تكون بمعنى الفاء وأن تكون بمعنى إلى والغاية معتبرة في الوجهين أي بلغوا من التكذيب والمكابرة إلى أنهم إذا جاؤوك مجادلين لك لا يكتفون بمجرد
Bu itirazdaki zaafiyet gizli değildir; zira mücadele mutlak münazaadır (çekişmedir). İçinde şiddet bulunduğu için veya tartışanların her biri hasmını 'cedâle'ye yani yere sermek istediği için böyle isimlendirilmiştir. Zikredilen söz ise mücadelenin fertlerinden biridir; dolayısıyla söz, 'Zeyd seni tahkir ettiğinde sana söver' demen gibi en beliğ bir faydayı ifade etmektedir. Bazı nahivciler 'hattâ'dan sonra 'izâ' geldiğinde 'hattâ'nın 'fâ' manasında da 'ilâ' manasında da olabileceğini zikretmişlerdir; gaye (ulaşılan son nokta) ise her iki vecihte de muteberdir; yani yalanlama ve kibre kapılmada öyle bir dereceye vardılar ki, seninle mücadele etmek üzere sana geldiklerinde sadece...
عدم الإيمان بل يقولون إِنْ هذا أي ما هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أي أحاديثهم المسطورة التي لا يعول عليها، وقال قتادة: كذبهم وباطلهم.
...iman etmemekle yetinmezler, bilakis: { إِنْ هذا } “Bu değildir”, yani bu başka bir şey değildir, { إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “ancak öncekilerin masallarıdır” derler; yani onların yazılmış, itibar edilmeyen sözleridir. Katâde ise: 'Onların yalanları ve batıllarıdır' demiştir.
وحاصل ما ذكر أن تكذيبهم بلغ النهاية بما ذكر لأنه الفرد الكامل منه. ونظير ذلك- مات الناس حتى الأنبياء- وجوز أن تكون حَتَّى هي الجارة وإِذا جاؤُكَ في موضع الجر وهو قول الأخفش وتبعه ابن مالك في التسهيل. ورده أبو حيان في شرحه. وعليه فإذا خارجة عن الظرفية كما صرحوا به وعن الشرطية أيضا فلا جواب لها فيقول حينئذ: تفسير «ليجادلونك» وهو في موضع الحال أيضا. والأساطير عند الأخفش جمع لا مفرد له كأبابيل ومذاكير، وقال بعضهم: له مفرد. وفي القاموس إنه جمع أسطار وأسطير بكسرهما وإسطور وبالهاء في الكل، وقيل:
Zikredilenlerin özeti şudur: Yalanlamanın kâmil bir ferdi olduğu için onların tekzibi zikredilen hususla son noktaya varmıştır. Bunun benzeri 'Peygamberler bile dâhil bütün insanlar öldü (مات الناس حتى الأنبياء)' sözüdür. 'Hattâ'nın cârre (harf-i cer), { إِذا جاؤُكَ } ifadesinin de cer mahallinde olması caiz görülmüştür ki bu Ahfeş'in kavlidir ve İbn Mâlik de et-Teshîl'de ona uymuştur. Ebû Hayyân ise şerhinde bunu reddetmiştir. Bu takdire göre açıkça belirttikleri gibi 'izâ', zarfiyetten çıktığı gibi şartiyyetten de çıkmış olur ve cevabı bulunmaz; bu durumda 'yekûlü', 'yücâdilûneke' fiilinin tefsiri olur ve o da yine hâl konumunda bulunur. el-Esâtîr (أساطير) kelimesi Ahfeş'e göre 'ebâbîl' ve 'mezâkîr' gibi tekili olmayan bir çoğuldur. Bazıları ise onun tekili olduğunu söylemiştir. el-Kâmûs'ta bunun, her ikisinin kesresiyle 'estâr' ve 'üstîr' ile 'üstûr' kelimelerinin ve hepsinin sonuna hâ eklenmiş hallerinin çoğulu olduğu belirtilmiştir. Denildi ki:
جمع أسطار بفتح الهمزة جمع سطر بفتحتين كسبب وأسباب فهو جمع جمع وأصل السطر بمعنى الخط وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ الضمير المرفوع للمشركين والمجرور للقرآن أي لا يقنعون بما ذكر من تكذيبه وعده حديث خرافة بل ينهون الناس عن استماعه لئلا يقفوا على حقيقته فيؤمنوا به وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ أي يتباعدون عنه بأنفسهم إظهارا لغاية نفورهم عنه وتأكيدا لنهيهم فإن اجتناب الناهي عن المنهي عنه من متممات النهي، ولعل ذلك- كما قال شيخ الإسلام- هو السر في تأخير النأي عن النهي. وهذا هو التفسير الذي أخرجه ابن أبي شيبة، وابن حميد، وابن جرير وابن المنذر، وغيرهم عن مجاهد رحمة الله تعالى عليه، وقيل: الضمير المجرور للرسول ﷺ على معنى ينهون الناس عن الإيمان به ﵊ ويتباعدون عنه، وهو التفسير الذي أخرجه أبناء جرير، والمنذر، وأبي حاتم، ومردويه من طريق علي ابن أبي طلحة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وأخرج أيضا ابن جرير من طريق العوفي. وروي ذلك عن محمد ابن الحنفية، والسدي، والضحاك، وقيل: الضمير المرفوع لأبي طالب وأتباعه أو أضرابه والمجرور للنبي ﷺ على معنى ينهون عن أذيته ﵊ ولا يؤمنون به.
Hemzenin fethasıyla, 'sebeb' ve 'esbâb' gibi iki fethayla 'satr'ın çoğulu olan 'estâr'ın çoğuludur; dolayısıyla çoğulun çoğuludur. Satrın aslı 'çizgi/yazı' manasındadır. { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem ondan nehyederler”; merfû zamir müşriklere, mecrûr zamir ise Kur'an'a aittir. Yani onu yalanlamakla ve bir hurafe sözü saymakla yetinmezler, bilakis hakikatine vâkıf olup da iman etmesinler diye insanları onu dinlemekten nehyederler. { وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “hem de ondan uzak dururlar”; yani ondan son derece nefret ettiklerini göstermek ve nehiylerini tekit etmek amacıyla bizzat kendileri ondan uzaklaşırlar; çünkü nehyedenin nehyedilen şeyden kaçınması nehyin tamamlayıcı unsurlarındandır. Şeyhülislam'ın dediği gibi 'ne'y' (uzaklaşma) fiilinin 'nehy' fiilinden sonraya bırakılmasının sırrı da muhtemelen budur. İbn Ebî Şeybe, İbn Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin Mücâhid rahmetullâhi teâlâ aleyh'ten rivayet ettikleri tefsir budur. Mecrûr zamirin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu; insanların ona aleyhisselâm iman etmesini nehyettikleri ve bizzat kendilerinin ondan uzak durdukları manasında olduğu da söylenmiştir. Bu da İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettikleri tefsirdir; İbn Cerîr Avfî yoluyla da rivayet etmiştir. Bu görüş Muhammed b. el-Hanefiyye, Süddî ve Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. Merfû zamirin Ebû Tâlib ile tabilerine veya emsallerine, mecrûr zamirin ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu; ona aleyhisselâm eziyet edilmesini yasakladıkları fakat ona iman etmedikleri manasında olduğu da söylenmiştir.
أخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن هلال أنه قال: إن الآية نزلت في عمومة النبي ﷺ وكانوا عشرة وكانوا أشد الناس معه في العلانية وأشد الناس عليه ﵊ في السر، وقيل: ضمير الجمع لأبي طالب وحده وجمع استعظاما لفعله حتى كأنه مما لا يستقل به واحد، وقيل: إنه نزل منزلة أفعال متعددة فيكون كقوله: قفا عند المازني، ولا يخفى بعده. وروى هذا القول جماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا.
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Hilâl'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcaları hakkında inmiştir. Onlar on kişi idiler; açıkta insanların onunla en çok beraber olanları, gizlide ise ona aleyhisselâm en şiddetli karşı olanları idiler. Çoğul zamirinin tek başına Ebû Tâlib'e ait olduğu, yaptığı işi büyütmek amacıyla sanki tek bir kişinin altından kalkamayacağı bir işmiş gibi çoğul getirildiği de söylenmiştir. Ayrıca bunun çok sayıda fiil mesabesinde tutulduğu, dolayısıyla Mâzinî'ye göre 'kıfâ' (ikiniz durun) sözü gibi olduğu da söylenmiştir; ancak bunun uzak bir tevil olduğu gizli değildir. Bu görüşü bir topluluk İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet etmiştir.
وروي عن مقاتل أن رسول الله ﷺ كان عند أبي طالب يدعوه إلى الإسلام فاجتمعت قريش إليه يريدون سوءا بالنبي ﷺ فقال منشدا:
Mukâtil'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Tâlib'in yanındaydı ve onu İslam'a davet ediyordu. Bu sırada Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kötülük yapmak isteyerek onun yanına toplandı; bunun üzerine Ebû Tâlib şu şiiri okudu:
والله لن يصلوا إليك بجمعهم ... حتى أوسد في التراب دفينا
Allah'a yemin olsun ki onlar topluluklarıyla sana asla ulaşamazlar / Ben toprağa gömülüp yastıklanıncaya kadar.
فاصدع بأمرك ما عليك غضاضة ... وابشر وقر بذاك منك عيونا
Sen emrolunduğun şeyi açıkça söyle, üzerinde bir eksiklik/kusur yoktur / Müjdelen ve bununla gözlerin aydın olsun.
ودعوتني وزعمت أنك ناصح ... ولقد صدقت وكنت ثم أمينا
Beni [dinine] davet ettin ve benim iyiliğimi istediğini söyledin / Gerçekten de doğru söyledin ve sen zaten güvenilir biriydin.
وعرضت دينا لا محالة أنه ... من خير أديان البرية دينا
Ve öyle bir din sundun ki şüphesiz o / Yaratılmışların dinlerinin en hayırlısı olan bir dindir.
لولا الملامة أو حذاري سبة ... لوجدتني سمحا بذاك مبينا
Kınanma korkusu yahut bir ayıplanmadan sakınmam olmasaydı / Beni o konuda apaçık bir hoşgörü ve teslimiyet içinde bulurdun.
فنزلت هذه الآية.
Bunun üzerine bu ayet indi.
وفيها على هذا القول والذي قبله التفات، ورد الإمام القول الأخير بأن جميع الآيات المتقدمة في ذم فعل المشركين فلا يناسبه ذكر النهي عن أذيته ﵊ وهو غير مذموم. ونظر فيه بأن الذم بالمجموع من حيث هو مجموع. وبهذه الآية على هذه الرواية استدل بعض من ادعى أن أبا طالب لم يؤمن برسول الله ﷺ وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق هذا المطلب في موضعه.
Bu görüşe ve bir öncekine göre ayette iltifat sanatı vardır. İmam [Râzî], önceki bütün ayetlerin müşriklerin fiillerini yerme sadedinde olduğunu, dolayısıyla kınanacak bir şey olmayan ona aleyhisselâm eziyet edilmesini yasaklamaktan söz edilmesinin buna uygun düşmeyeceğini belirterek son görüşü reddetmiştir. Buna, kınamanın tek tek cüzlere değil, bir bütün olarak topluca fiile yönelik olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ebû Tâlib'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmediğini iddia eden bazısı bu rivayete dayanarak bu ayeti delil getirmiştir. İnşâallahu Teâlâ bu meselenin tahkiki kendi yerinde gelecektir.
والنأي لازم يتعدى بعن كما في الآية. ونقل عن الواحدي أنه سمع تعديته بنفسه عن المبرد وأنشد:
'en-Ne'y' (uzaklaşmak), ayette olduğu gibi 'an' (عَنْ) harf-i cerriyle müteaddî olan lâzım bir fiildir. Vâhidî'den, bu fiilin harf-i cersiz (bizzat) müteaddî olduğunu Müberred'den işittiği nakledilmiş ve şu beyti inşâd etmiştir:
أعاذل إن يصبح صدى بقفرة ... بعيدة نآني زائري وقريبي
Ey beni kınayan kadın! [Bedenim] uzak bir çöl arazisinde bir baykuşa/cesede dönüştüğünde / Ziyaretçim de akrabam da benden uzaklaşır.
وخرجه البعض على الحذف والإيصال ولا يخفى ما في «ينهون وينأون» من التجنيس البديع. وقرىء «وينون» عنه وَإِنْ يُهْلِكُونَ أي وما يهلكون بذلك إِلَّا أَنْفُسَهُمْ بتعريضها لأشد العذاب وأفظعه وهو عذاب الضلال والإضلال. وقوله تعالى: وَما يَشْعُرُونَ حال من ضمير يهلكون أي يقصرون الإهلاك على أنفسهم والحال أنهم غير شاعرين لا بإهلاكهم أنفسهم ولا باقتصار ذلك عليها من غير أن يضروا بذلك شيئا من القرآن أو النبي ﷺ. وإنما عبر عنه بالإهلاك مع أن المنفي عن غيرهم مطلق الضرر للإيذان بأن ما يحيق بهم هو الهلاك لا الضرر المطلق. على أن مقصدهم لم يكن مطلق الممانعة فيما ذكروا بل كانوا يبغون الغوائل لرسول الله ﷺ الذي هو نظام عقد لآلىء الآيات القرآنية.
Bazıları bunu hazif ve îsâl (harf-i cerin hazfedilip mef'ûlün doğrudan fiile bağlanması) kuralına göre açıklamıştır. 'Yenhevne ve yen'evne' (يَنْهَوْنَ وَيَنْأَوْنَ) kelimelerinde bulunan bedî' sanatlarından cinas gizli değildir. 'Ve yen'evne anhü' kısmı şaz olarak «وَيَنَوْنَ عَنْهُ» şeklinde de okunmuştur. { وَإِنْ يُهْلِكُونَ } “Ve helak etmezler”, yani bununla helak etmezler, { إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “ancak kendilerini [helak ederler]”; bunu da nefislerini en şiddetli ve en korkunç azaba, yani sapıklık ve saptırma azabına maruz bırakarak yaparlar. Allah Teâlâ'nın: { وَما يَشْعُرُونَ } “ve farkında da değillerdir” kavli, 'yühlikûne' fiilinin zamirinden hâldir; yani onlar helakı yalnızca kendi nefislerine has kılmaktadırlar; oysa ne kendilerini helak ettiklerinin ne de bunun Kur'an'a veya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hiçbir zarar vermeksizin yalnızca kendi nefisleriyle sınırlı kaldığının farkındadırlar. Başkalarından nefyedilen şey mutlak zarar olduğu halde onların durumu hakkında helak ifadesinin kullanılması, başlarına gelecek şeyin mutlak bir zarar değil bizzat helak olduğunu bildirmek içindir. Kaldı ki onların maksadı zikrettikleri hususlarda sadece engellemekten ibaret değildi; bilakis Kur'an ayetleri incilerinin dizildiği gerdanlığın nizamı olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına felaketler getirmek istiyorlardı.
وجوز أن يكون الإهلاك معتبرا بالنسبة إلى الذين يضلونهم بالنهي فقصره على أنفسهم حينئذ مع شموله للفريقين مبني على تنزيل عذاب الضلال عند عذاب الإضلال منزلة العدم. ونفي الشعور- على ما في البحر- أبلغ من نفي العلم كأنه قيل. وما يدركون ذلك أصلا وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ شروع في حكاية ما سيصدر عنهم يوم القيامة من القول المناقض لما صدر عنهم في الدنيا من القبائح المحكية مع كونه كاذبا في نفسه. والخطاب للنبي ﷺ أو لكل من له أهلية ذلك قصدا إلى بيان سوء حالهم وبلوغها من الشناعة إلى حيث لا يختص بها راء دون راء. ولَوْ شرطية على أصلها وجوابها محذوف لتذهب نفس السامع كل مذهب فيكون أدخل في التهويل. ونظير ذلك قول امرئ القيس:
Helak etmenin, nehyetmek suretiyle saptırdıkları kimselere nispetle muteber olması da caiz görülmüştür; bu durumda her iki fırkayı da kapsamasına rağmen helakın onların kendi nefislerine has kılınması, saptırma azabı yanında sapıklık azabının yok hükmünde sayılması esasına dayanır. el-Bahr'da belirtildiğine göre şuurun (farkındalığın) nefyedilmesi, ilmin nefyedilmesinden daha beliğdir; sanki 'bunu asla idrak edemiyorlar' denilmiştir. { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } “Ateşin başında durduruldukları zaman bir görsen!”; bu ifade, bizzat kendisi yalan olmakla birlikte, dünyada kendilerinden sâdır olan ve nakledilen çirkinliklerle çelişen, kıyamet gününde onlardan sâdır olacak sözü anlatmaya başlamaktadır. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya durumlarının kötülüğünü ve hiçbir görenin diğerinden ayrı kalmayacağı derecede bir çirkinliğe ulaştığını açıklamak maksadıyla buna ehil olan herkese yöneliktir. 'Lev' (لَوْ) aslı üzere şart edatıdır; dinleyicinin zihninin her türlü ihtimale gitmesi ve böylece korkunçluğu ifade etmede daha etkili olması için cevabı mahzuftur. Bunun benzeri İmruülkays'ın şu sözüdür:
وجدك لو شيء أتانا رسوله ... سواك ولكن لم نجد لك مدفعا
Dedene yemin olsun ki, elçisi bize gelen şey senden başkası olsaydı [neler yapardık]! Fakat senin [getirdiğin ölüm emrini] savuşturacak bir yol bulamadık.
وقولهم لو ذات سوار لطمتني. وتَرى بصرية وحذف مفعولها لدلالة ما في حيز الظرف عليه. والإيقاف إما من الوقوف المعروف أو من الوقوف بمعنى المعرفة كما يقال: أوقفته على كذا إذا فهمته وعرفته. واختاره الزجاج أي ولو ترى حالهم حين يوقفون على النار حتى يعاينوها أو يرفعوا على جسرها وهي تحتهم فينظرونها أو يدخلونها فيعرفون مقدار عذابها لرأيت ما لا يحيط به نطاق التعبير. وصيغة الماضي للدلالة على التحقيق.
Ve [Arapların] 'Keşke bana tokat atan bilezikli (hür/asil) bir kadın olsaydı [gam yemezdim]' sözü de bunun gibidir. { تَرى } fiili gözle görme (basariyye) anlamındadır; zarfın kapsamında olan şeyin ona delalet etmesi sebebiyle mef'ûlü hazfedilmiştir. el-Îkâf (durdurulmak/haberdar edilmek), ya bilinen 'durmak' (vukūf) kökünden ya da bir kimseye bir şeyi kavratıp bildirdiğinde 'onu şuna vâkıf kıldım (أوقفته على كذا)' denildiği gibi 'bilmek/vâkıf olmak' manasındaki vukuftandır. Züccâc da bunu tercih etmiştir; yani ateşi bizzat müşahede edecek şekilde ateşin başında durduruldukları veya ateş altlarında olup onlar köprüsünün üzerine çıkarılarak ona baktıkları yahut içine girip azabının miktarını anladıkları zamanki hallerini bir görsen, ifadenin sınırlarının kuşatamayacağı şeyler görürdün. Geçmiş zaman kipi (mâzî), olayın kesinlikle gerçekleşeceğini (tahkik) bildirmek içindir.
وقيل: إن لو بمعنى إن وجوزوا أن تكون ترى علمية وهو كما ترى. وقرىء وُقِفُوا بالبناء للفاعل من وقف عليه اللازم ومصدره غالبا الوقوف. ويستعمل وقف متعديا أيضا ومصدره الوقف وسمع فيه أوقف لغة قليلة.
'Lev'in 'in' manasında olduğu söylenmiş ve 'terâ' fiilinin kalbî/ilmî fiil olması da caiz görülmüştür; ancak bu görüşün durumu ortadadır. { وُقِفُوا } kelimesi, lâzım olan ve masdarı çoğunlukla 'vukūf' gelen 'vakefe aleyhi' fiilinden mâlûm (etken) olarak da okunmuştur. 'Vakefe' fiili müteaddî olarak da kullanılır ve masdarı 'vakf' gelir; bu anlamda az kullanılan bir lügat olarak 'evkafe' şeklinde de işitilmiştir.
وقيل: إنه بطريق القياس فَقالُوا لعظم أمر ما تحققوه يا لَيْتَنا نُرَدُّ أي إلى الدنيا. ويا للتنبيه أو للنداء والمنادى محذوف أي يا قومنا مثلا وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا أي القرآن كما كنا نكذب من قبل ونقول:
Bunun kıyas yoluyla olduğu da söylenmiştir. { فَقالُوا } “Dediler ki”; bizzat müşahede edip kesinleştirdikleri şeyin büyüklüğünden ötürü şöyle dediler: { يا لَيْتَنا نُرَدُّ } “Ah keşke [dünyaya] geri döndürülsek!”. Buradaki 'yâ' (يا) ya tenbih içindir ya da nida içindir ve münâdâ mahzuftur; yani mesela 'Ey kavmimiz!' takdirindedir. { وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا } “ve Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak”; yani daha önce yalanlayıp da şöyle dediğimiz gibi:
أساطير الأولين. وفسر بعضهم الآيات بما يشمل ذلك والمعجزات، وقال شيخ الإسلام: يحتمل أن يراد بها الآيات الناطقة بأحوال النار وأهوالها الآمرة باتقائها بناء على أنها التي تخطر حينئذ ببالهم ويتحسرون على ما فرطوا في حقها.
'Öncekilerin masallarıdır' [demesek, Kur'an'ı yalanlamasak]. Bazıları ayetleri hem bunu hem de mucizeleri kapsayacak şekilde tefsir etmiştir. Şeyhülislam ise şöyle demiştir: O anda akıllarına gelen ve hakkındaki kusurlarından ötürü hasret çektikleri ayetler olması hasebiyle, bununla cehennemin hallerini ve dehşetini anlatan, ondan sakınmayı emreden ayetlerin kastedilmiş olması muhtemeldir.
ويحتمل أن يراد بها جميع الآيات المنتظمة لتلك الآيات انتظاما أوليا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بها حتى لا نرى هذا الموقف الهائل كما لم ير ذلك المؤمنون. ونصب الفعلين- على ما قال الزمخشري وسبقه إليه كما قال الحلبي الزجاج- بإضمار أن على جواب التمني. والمعنى إن رددنا لم نكذب ونكن من المؤمنين. ورده أبو حيان بأن نصب الفعل بعد الواو ليس على الجوابية لأنها لا تقع في جواب الشرط فلا ينعقد مما قبلها وما بعدها شرط وجواب وإنما هي واو تعطف ما بعدها على المصدر المتوهم قبلها وهي عاطفة يتعين مع النصب أحد محاملها الثلاث وهي المعية ويميزها عن
Bu ayetleri öncelikli olarak ihtiva eden bütün ayetlerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. { وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerden olsak”; müminlerin görmediği gibi bu korkunç manzarayı görmeyelim diye onlara inananlardan olsak [derler]. Her iki fiilin nasbı -Zemahşerî'nin belirttiği ve Halebî'nin dediğine göre Züccâc'ın da bu konuda ona öncülük ettiği üzere- temenninin cevabında 'en' edatının gizlenmesi (izmârı) iledir. Mana: 'Şayet geri döndürülürsek yalanlamayız ve müminlerden oluruz' şeklindedir. Ebû Hayyân ise bunu reddederek vâvdan sonraki fiilin nasbının cevap olma esasına dayanmadığını, çünkü vâvın şartın cevabında yer almayacağını, dolayısıyla öncesi ile sonrasından bir şart ve cevap teşekkül etmeyeceğini belirtmiştir; aksine o, sonrasını öncesinde vehmedilen bir masdara atfeden bir vâvdır. O atıf harfidir ve nasb ile birlikte üç muhtemel manasından biri olan 'maiyyet' (birliktelik) manası tayin eder; onu...
الفاء صحة حلول مع محلها أو الحال. وشبهة من قال: إنها جواب أنها تنصب في المواضع التي تنصب فيها الفاء فتوهم أنها جواب. ويوضح لك أنها ليست به انفراد الفاء دونها بأنها إذا حذفت انجزم الفعل بعدها بما قبلها لما تضمنه من معنى الشرط، وأجيب بأن الواو أجريت هنا مجرى الفاء. وجعلها ابن الأنباري مبدلة منها. ويؤيد ذلك قراءة ابن مسعود وابن إسحاق «فلا نكذب» ، واعترض أيضا ما ذكره الزمخشري من معنى الجزائية بأن ردهم لا يكون سببا لعدم تكذيبهم. وأجيب بأن السببية يكفي فيها كونها في زعمهم. ورد بأن مجرد الرد لا يصلح لذلك فلا بد من العناية بأن يراد الرد الكائن بعد ما ألجأهم إلى ذلك إذ قد انكشفت لهم حقائق الأشياء. ولهذه الدغدغة اختار من اختار العطف على مصدر متوهم قبل كأنه قيل: ليت لنا ردا وانتفاء تكذيب وكونا من المؤمنين، وقرأ نافع، وابن كثير، والكسائي برفع الفعلين، وخرج على أن ذلك ابتداء كلام منهم غير معطوف على ما قبله والواو كالزائدة كقول المذنب لمن يؤذيه على ما صدر منه: دعني ولا أعود يريد لا أعود تركتني أو لم تركتني. ومن ذلك على ما قاله الإمام عبد القاهر قوله:
...'fâ' harfinden ayıran şey ise yerine 'maa' (مع) kelimesinin gelmesinin caiz oluşu veya hâl manası taşımasıdır. Onun cevap olduğunu söyleyenlerin şüphesi, 'fâ'nın nasbettiği yerlerde onun da nasbetmesinden kaynaklanmış ve onun cevap olduğunu zannetmişlerdir. Onun cevap olmadığını sana açıklayan husus ise şudur: 'Fâ' hazfedildiğinde ardından gelen fiil şart manasını tazammun ettiği için kendisinden öncekiyle meczum olur; oysa bu durum vâvda geçerli değildir. Buna karşılık burada vâvın fâ yerine kaim kılındığı cevabı verilmiştir. İbnü'l-Enbârî de onu fâdan bedel kılmıştır. İbn Mes'ûd ve İbn İshâk'ın «فلا نكذب» şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Zemahşerî'nin zikrettiği cezaîlik (sonuç olma) manasına, onların geri döndürülmelerinin yalanlamamalarına bir sebep teşkil etmeyeceği gerekçesiyle de itiraz edilmiştir. Buna da sebebiyyet için onların zannında böyle olmasının yeterli olduğu cevabı verilmiştir. Ancak buna karşı sırf geri döndürülmenin buna elverişli olmadığı, dolayısıyla eşyanın hakikatleri kendilerine açıldığı için onları buna mecbur bırakan şeyden sonra gerçekleşen geri dönüşün kastedildiğine dikkat çekilmesi gerektiği söylenmiştir. İşte bu şüpheden/pürüzden ötürü bazıları daha önceki vehmedilen masdara atfetmeyi tercih etmiştir; sanki: 'Keşke bizim için bir dönüş, yalanlamanın yokluğu ve müminlerden olmak vaki olsaydı' denilmiştir. Nâfi', İbn Kesîr ve Kisâî her iki fiili de ref' ile okumuşlardır; bu da onların sözünün öncesine matuf olmaksızın müstakil bir başlangıç cümlesi (istînâf) olduğu ve vâvın zâid gibi kabul edildiği şeklinde açıklanmıştır; nitekim günahkâr bir kimsenin kendisinden sâdır olan şey yüzünden kendisine eziyet eden kişiye: 'Beni bırak, bir daha yapmam (دعني ولا أعود)' demesi gibidir; yani 'Beni bıraksan da bırakmasan da bir daha yapmam' demek istemektedir. İmam Abdülkāhir'in belirttiğine göre şu beyit de bu kabildendir:
اليوم يومان مذ غيبت عن نظري ... نفسي فداؤك ما ذنبي فاعتذر
Gözümden kaybolduğundan beri bugün iki gün oldu / Canım sana feda olsun, günahım nedir ki özür dileyeyim!
وكأن المقتضي لنظمه في هذا السلك إفادة المبالغة المناسبة لمقام المغازلة، واختار بعضهم كونه ابتداء كلام بمعنى كونه مقطوعا عما في حيز التمني معطوفا عليه عطف اخبار على إنشاء. ومن النحاة من جوزه مطلقا، ونقله أبو حيان عن سيبويه، وجوز أن يكون داخلا في حكم التمني على أنه عطف على نُرَدُّ أو حال من الضمير فيه، فالمعنى- كما قال الشهاب- على تمني مجموع الأمرين الرد وعدم التكذيب أي التصديق الحاصل بعد الرد إلى الدنيا لأن الرد ليس مقصودا بالذات هنا، وكونه متمنى ظاهر لعدم حصوله حال التمني وإن كان التمني منصبا على الإيمان والتصديق فتمنيه لأن الحاصل الآن لا ينفعهم لأنهم ليسوا في دار تكليف فتمنوا إيمانا ينفعهم وهو إنما يكون بعد الرد المحال والمتوقف على المحال محال. وقرأ ابن عامر برفع الأول ونصب الثاني على ما علمت آنفا، والجوابية إما بالنظر إلى المجموع أو بالنظر إلى الثاني وعدم التكذيب بالآيات مغاير للإيمان والتصديق فلا اتحاد.
Sözün bu dizilişte tertip edilmesini gerektiren husus, sanki gazel/sevgiliye hitap makamına uygun düşen mübalağayı ifade etmektir. Bazıları ise bunun temenni kapsamında olandan kopuk olup inşâ üzerine haberin atfedilmesi kabilinden ona matuf bir başlangıç kelamı olmasını tercih etmiştir. Nahivcilerden bunu mutlak olarak caiz görenler vardır ve Ebû Hayyân bunu Sîbeveyh'ten nakletmiştir. Bunun, { نُرَدُّ } fiiline matuf olarak yahut oradaki zamirden hâl yapılarak temenni hükmüne dâhil olması da caiz görülmüştür; bu durumda mana -Şihâb'ın dediği gibi- iki işin toplamının, yani geri döndürülme ile yalanlamama durumunun -ki bu da dünyaya döndürüldükten sonra hasıl olan tasdiktir- temenni edilmesidir; çünkü geri döndürülmek burada bizzat kastedilen gaye değildir. Onun temenni edilen bir şey oluşu, temenni anında gerçekleşmemiş olmasından ötürü açıktır. Temenni imana ve tasdike yönelmiş olsa bile, onu temenni etmeleri şu anda hasıl olan şeyin mükellefiyet yurdunda olmadıkları için kendilerine fayda vermemesinden dolayıdır; bu sebeple kendilerine fayda verecek bir imanı temenni etmişlerdir ki bu da ancak imkânsız olan geri dönüşten sonra mümkün olur; imkânsıza bağlı olan şey de imkânsızdır. İbn Âmir az önce öğrendiğin üzere birincisini ref', ikincisini nasb ile okumuştur; cevap olma durumu ise ya ikisinin toplamına ya da ikincisine göredir; ayetleri yalanlamamak imandan ve tasdikten farklı olduğu için burada aynilik/birlik söz konusu değildir.
وقرىء شاذا بعكس هذه القراءة بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ إضراب عما يؤذن به تمنيهم من الوعد بتصديق الآيات والإيمان بها أي ليس ذلك عن عزم صحيح ناشىء عن رغبة في الإيمان وشوق إلى تحصيله والاتصاف به بل لأنه بدا وظهر لهم في وقوفهم ذلك ما كانوا يخفونه في الدنيا من ثالثة الأثافي والداهية الدهياء فلشدة هول ذلك ومزيد ضجرهم منه قالوا ما قالوا، فالمراد من الموصول النار على ما يقتضيه السوق ومن إخفائها ستر أمرها وذلك بإنكار تحققها وعدم الإيمان بثبوتها أصلا فكأنه قيل: بل بدا لهم ما كانوا يكذبون به في الدنيا وينكرون تحققه.
Bu kıraatin tam aksi şaz olarak da okunmuştur. { بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ } “Bilakis daha önce gizleyip durdukları şeyler kendilerine apaçık göründü”; bu ifade, onların temennilerinin hissettirdiği ayetleri tasdik etme ve onlara inanma vaadinden bir vazgeçiştir (ıdrâb). Yani bu [sözleri], imana duyulan bir rağbetten, onu elde etme ve onunla nitelenme arzusundan kaynaklanan samimi bir azimden ileri gelmemektedir; bilakis o duruşları sırasında, felaketlerin en büyüğü ve en dehşetlisi kabilinden dünyada gizleyip durdukları şeyler kendilerine aşikâr olup göründüğü içindir. İşte bunun dehşetinin şiddetinden ve bundan duydukları aşırı bıkkınlıktan ötürü bu söylediklerini söylemişlerdir. Dolayısıyla sevk-i kelamın gerektirdiğine göre ismi mevsûlden kastedilen cehennem ateşidir; onun gizlenmesinden maksat ise vuku bulacağını inkâr etmek ve gerçekleşeceğine asla inanmamak suretiyle onun durumunu örtbas etmeleridir; sanki: 'Bilakis dünyada yalanlayıp durdukları ve gerçekleşmesini inkâr ettikleri şeyler kendilerine apaçık göründü' denilmiştir.
وإنما لم يصرح سبحانه بالتكذيب كما في قوله عز شأنه: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ [الرحمن: ٤٣] وقوله عز من قائل: هذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ [الطور: ١٤] مع أن ذلك أنسب بما قبل من قولهم: «ولا نكذب بآيات ربنا» مراعاة لما في مقابله من البدو في الجملة مع ما في ذلك من الرمز الخفي إلى أن تكذيبهم هذا لم يكن في محله رأسا لقوة الدليل، وقيل: المراد بما كانا يخفونه قبائحهم من غير الشرك التي كانوا يكتمونها عن الناس فتظهر في صحفهم وبشهادة جوارحهم عليهم، وقيل: المراد به الشرك الذي أنكروه في بعض مواقف القيامة بقولهم: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ، وقيل: المراد به أمر البعث والنشور، والضمير المرفوع لرؤساء الكفار والمجرور لأتباعهم أي ظهر للتابعين ما كان الرؤساء المتبوعون يخفونه في الدنيا عنهم من أمر البعث والنشور، ونسب إلى الحسن واختاره الزجاج.
Onların: «Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak» sözüyle önceki kısma daha uygun düşmesine rağmen, şanı yüce olan [Allah]'ın: { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ } “İşte bu, suçluların yalanladığı cehennemdir” [Rahmân 55/43] ve O aziz olan kelam sahibinin: { هذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } “İşte bu, yalanlayıp durduğunuz ateştir” [Tûr 52/14] kavillerinde olduğu gibi yalanlamayı açıkça zikretmemesi; cümlenin karşılığında yer alan 'bedüvv' (aşikar olma/ortaya çıkma) durumunu gözetmek ve delilin kuvvetinden ötürü bu yalanlamalarının esasen hiçbir haklı dayanağının bulunmadığına dair ince bir işarette bulunmak içindir. Gizleyip durdukları şeyden kastın, şirk dışındaki insanlardan sakladıkları ve artık amel defterlerinde ve uzuvlarının aleyhlerine şahitlik etmesiyle ortaya çıkan çirkin işleri olduğu da söylenmiştir. Kastın, kıyametin bazı duraklarında: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” diyerek inkâr ettikleri şirk olduğu da söylenmiştir. Bununla öldükten sonra dirilme ve toplanma (ba's ve nüşûr) hadisesinin kastedildiği; merfû zamirin kâfirlerin önderlerine, mecrûr zamirin ise tabilerine ait olduğu; yani önderlerin dünyada tabilerinden gizledikleri ba's ve nüşûr meselesinin tabilere aşikâr olduğu da söylenmiştir ki bu görüş Hasan[-ı Basrî]'ye nispet edilmiş ve Züccâc tarafından tercih edilmiştir.
وقيل: الآية في المنافقين، والضمير المرفوع لهم، والمجرور للمؤمنين، والمراد بالموصول الكفر أي بل ظهر للمؤمنين ما كان المنافقون يخفونه من الكفر ويكتمونه عنهم في الدنيا، وقيل: هي في أهل الكتاب مطلقا أو علمائهم، والذي أخفوه نبوة خاتم الرسل ﷺ، والضميران المرفوع والمجرور لهم وللمؤمنين أو للخواص والعوام. وتعقب كل ذلك بأنه بعد الإغضاء عما فيه من الاعتساف لا سبيل إليه هنا لأن سوق النظم الجليل لتهويل أمر النار وتفظيع حال أهلها، وقد ذكر وقوفهم عليها وأشير إلى أنه اعتراهم عند ذلك من الخوف والخشية والحيرة والدهشة ما لا يحيط به الوصف، ورتب عليهم تمنيهم المذكور بالفاء القاضية بسببية ما قبلها لما بعدها فإسقاط النار بعد ذلك من السببية وهي في نفسها أدهى الدواهي وأزجر الزواجر إلى ما دونها في ذلك مع عدم جريان ذكره ثمة أمر ينبغي تنزيه ساحة التنزيل عن أمثاله، ونقل عن المبرد أن الكلام على حذف مضاف أي بدا لهم وبال ما كانوا يخفون ولا يخفى ما فيه أيضا فتدبر.
Ayetin münafıklar hakkında olduğu, merfû zamirin onlara, mecrûr zamirin ise müminlere ait olduğu ve mevsûlden kastın küfür olduğu; yani münafıkların dünyada gizledikleri ve müminlerden sakladıkları küfrün müminlere aşikâr olduğu da söylenmiştir. Ayetin mutlak olarak Ehl-i kitap veya onların âlimleri hakkında olduğu, gizledikleri şeyin ise Hâtemü'r-rusul sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği olduğu; merfû ve mecrûr zamirlerin onlara ve müminlere yahut havâs ve avama ait olduğu da söylenmiştir. Bütün bunlar, içerdikleri zorlamalar bir yana bırakılsa dahi burada kabul edilemez bulunarak şöyle tenkit edilmiştir: Zira yüce nizamın sevki, ateşin durumunu korkunç göstermek ve ehlinin halini feci kılmak içindir. Onların ateşin başında durdurulmaları zikredilmiş, bu esnada kendilerini tarif edilemez bir korku, ürperti, şaşkınlık ve dehşetin kapladığına işaret edilmiş ve zikredilen temennileri kendinden öncekini sonrakine sebep kılan fâ harfiyle buna bağlanmıştır. Hal böyleyken, ateşin kendisi felaketlerin en büyüğü ve caydırıcıların en etkilisi olduğu halde ve orada başka bir şeyin bahsi geçmemişken onu sebebiyyetten düşürüp bu hususta ondan daha aşağı olan şeylere bağlamak, Tenzil'in yüce makamını benzerlerinden tenzih etmek gereken bir durumdur. Müberred'den kelamın mahzuf bir muzâf üzere olduğu, yani 'gizleyip durdukları şeyin vebali kendilerine apaçık göründü' manasında olduğu nakledilmiştir; bundaki zayıflık da gizli değildir, iyi düşün!
وَلَوْ رُدُّوا من موقفهم ذلك إلى الدنيا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ من الكفر والتكذيب أو من الأعم من ذلك ويدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا ولا يخفى حسنه، ووجه اللزوم في هذه الشرطية سبق قضاء الله تعالى عليهم بذلك التابع لخبث طينتهم ونجاسة جبلتهم وسوء استعدادهم ولهذا لا ينفعهم مشاهدة ما شاهدوه، وقيل: إن المراد أنهم لو ردوا إلى حالهم الأولى من عدم العلم والمشاهدة لعادوا، ولا يخفى أنه لا يناسب مقام ذمهم بغلوهم في الكفر والإصرار وكون هذا جوابا لما مر من تمنيهم. وذكر بعض الناس في توجيه عدم نفع المشاهدة في الآخرة لأهوالها المترتبة على المعاصي بعد الرد إلى الدنيا أنها حينئذ كخبر النبي ﷺ المؤيد بالمعجزات الباهرة فحيث لم ينتفعوا به وصدهم ما صدهم لا ينتفعون بما هو مثله ويصدهم أيضا ما يصدهم.
{ وَلَوْ رُدُّوا } “Şayet geri döndürülselerdi”, yani bulundukları o duraktan dünyaya döndürülselerdi, { لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “kendilerine yasaklanan şeylere yine dönerlerdi”; yani küfre ve yalanlamaya yahut bundan daha genel olan şeylere dönerlerdi ki zikredilen hususlar buna öncelikle dâhildir ve bunun güzelliği gizli değildir. Bu şart cümlesindeki lüzumun (bağın) yönü, mayalarının kötülüğüne, fıtratlarının pisliğine ve kabiliyetlerinin bozukluğuna tâbi olarak Allah Teâlâ'nın haklarındaki ezeli takdirinin geçmiş olmasıdır; bu yüzden müşahede ettikleri şeyleri görmeleri onlara fayda vermez. Kastedilenin, ilimden ve müşahededen yoksun oldukları ilk hallerine döndürülselerdi yine dönecekleri olduğu da söylenmiştir; ancak bunun, onların küfürde aşırı gitmeleri ve ısrarları sebebiyle yerildikleri makama ve bu ifadenin onların geçmiş temennilerine bir cevap oluşuna uygun düşmediği gizli değildir. Bazı kimseler, günahlara terettüp eden ahiretteki dehşetleri müşahede etmenin dünyaya döndükten sonra fayda vermeyişinin gerekçesi hususunda şöyle demiştir: Çünkü bu müşahede o takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in apaçık mucizelerle desteklenmiş haberi gibidir; nitekim ondan faydalanmayıp kendilerini engelleyen şeyler nasıl alıkoyduysa, onun benzeri olan şeyden de faydalanmazlar ve onları engelleyen şeyler yine alıkoyar.
وأنت تعلم أن هذا بعد تسليم كون المشاهدة بعد الرد كخبر الصادق يرجع في الآخرة إلى ما أشرنا إليه من سبق القضاء وسوء الاستعداد، ومن خلق للشقاء والعياذ بالله ﷾ للشقاء يكون وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ أي لقوم كاذبون فيما تضمنه تمنيهم من الخبر بأن ذلك مراد لهم، ويحتمل أن يكون هذا ابتداء إخبار منه تعالى بأن ديدن هؤلاء وهجيراهم الكذب. وليس الكذب على الاحتمالين متوجها إلى التمني نفسه لأنه إنشاء والإنشاء لا يحتمل الصدق والكذب. وقال الربعي: لا بأس بتوجه الكذب إلى التمني لأنه يحتمل الصدق والكذب بنفسه. واحتج على ذلك بقوله:
Sen de bilirsin ki, geri dönüşten sonraki müşahedenin Sâdık [Peygamber]'in haberi gibi olduğu kabul edilse bile, bu durum neticede işaret ettiğimiz ezeli takdirin geçmiş olmasına ve istidadın bozukluğuna dayanır; zira bedbahtlık (şekâvet) için yaratılan kimse -O aziz ve celil olan Allah'a sığınırız- bedbaht olur. { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Ve şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar”; yani temennilerinin zımnen içerdiği ve bunu arzu ettiklerine dair verdikleri haberde kesinlikle yalancı olan bir toplulukturlar. Bunun, Allah Teâlâ'dan onların âdet ve alışkanlıklarının yalan olduğunu bildiren yeni bir haber (müstakil ihbar) olması da muhtemeldir. Her iki ihtimale göre de yalanlama bizzat temenninin kendisine yönelik değildir; çünkü o bir inşâdır, inşâ ise doğruluk ve yalana ihtimal taşımaz. Rabaî ise: 'Yalanlamanın temenniye yönelmesinde bir sakınca yoktur; çünkü bizzat kendisi doğruluğa ve yalana ihtimal taşır' demiş ve buna şu sözü delil getirmiştir:
منى إن تكن حقا أحسن المنى ... وإلا فقد عشنا بها زمنا رغدا
Bunlar öyle temennilerdir ki, şayet doğru çıkarsa temennilerin en güzelidir / Değilse bile onlar sayesinde bir zaman bolluk içinde yaşadık.
لأن الحق بمعنى الصدق وهو ضد الباطل والكذب، ولا يخفى ما فيه مع أنه لو سلّم فهو مجاز أيضا. وقيل:
Çünkü 'hak' burada doğruluk manasındadır ve batıl ile yalanın zıddıdır. Bundaki zayıflık gizli değildir; üstelik kabul edilse bile bu da mecazdır. Şöyle de denilmiştir:
الخبر الضمني هنا هو الوعد بالإيمان وعدم التكذيب. واعترض بأن الوعد كالوعيد من قبيل الإنشاء كما حقق في موضعه فلا يتوجه إليه الكذب والصدق كما لا يتوجهان إلى الإنشاء وأجيب بأن ذلك أحد قولين في المسألة، ثانيهما أن الوعد والوعيد من قبيل الخبر لا الإنشاء، وهذا القيل مبني عليه على أنه يحتمل أن المراد بالكذب المتوجه إلى الوعد عدم الوفاء به لا عدم مطابقته للواقع كما ذكره الراغب وَقالُوا عطف على لَعادُوا كما عليه الجمهور.
Buradaki zımnî haber, iman etme ve yalanlamama vaadidir. Vaadin de tıpkı vaîd (tehdit) gibi yerinde tahkik edildiği üzere inşâ kabilinden olduğu, dolayısıyla inşâya yönelmediği gibi ona da yalan ve doğruluğun yönelemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna karşılık bunun meseledeki iki görüşten biri olduğu; ikincisinin ise vaad ve vaîdin inşâ değil haber kabilinden olduğu ve bu sözün ona dayandığı cevabı verilmiştir. Kaldı ki Râgıb'ın belirttiği üzere vaade yönelen yalandan kastın, onun gerçeğe aykırı olması değil ona vefa gösterilmemesi olması da muhtemeldir. { وَقالُوا } “Ve dediler ki”; cumhurun benimsediği üzere { لَعادُوا } fiiline matuftur.
واعترضه ابن الكمال بأن حق وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ حينئذ أن يؤخر عن المعطوف أو يقدم على المعطوف عليه.
İbn Kemâl buna, bu takdirde { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } ifadesinin matuftan sonraya bırakılması yahut matuf aleyhten öne alınması gerektiği gerekçesiyle itiraz etmiştir.
وأجيب بأن توسيطه لأنه اعتراض مسوق لتقرير ما أفادته الشرطية من كذبهم المخصوص ولو أخر لأوهم أن المراد تكذيبهم في إنكارهم البعث. وجوز أن يكون عطفا على إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ أو على خبر إن أو على نُهُوا والعائد
Buna, araya girmesinin (tavassutunun), şart cümlesinin ifade ettiği onların özel yalanlarını tekit etmek üzere sevk edilmiş bir itiraz cümlesi (cümle-i mu'teriza) olmasından kaynaklandığı; şayet sonraya bırakılsaydı kastedilenin öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmelerindeki yalancılıkları olduğu vehmini doğuracağı şeklinde cevap verilmiştir. { إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } cümlesine yahut 'inne'nin haberine veya { نُهُوا } fiiline matuf olması ve ait zamirin...
محذوف أي قالوه، وأن يكون استئنافا بذكر ما قالوا في الدنيا إِنْ هِيَ أي ما هي إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا والضمير للحياة المذكورة بعده كما في قول المتنبي:
...mahzuf olması -yani 'söyledikleri şey' manasında olması- ve dünyada söyledikleri şeyleri zikreden bir istînâf (yeni başlangıç) olması da caiz görülmüştür. { إِنْ هِيَ } “O değildir”, yani o başka bir şey değildir, { إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “ancak dünya hayatımızdır”; zamir kendisinden sonra zikredilen hayata aittir; nitekim Mütenebbî'nin şu sözünde olduğu gibi:
هو الجد حتى تفضل العين أختها ... وحتى يكون اليوم لليوم سيدا
O talihtir; öyle ki bir göz diğerinden üstün olur / Ve gün güne efendi haline gelir.
وقد نصوا على صحة عود الضمير على متأخر لفظا ورتبة في مواضع، منها ما إذا كان خبر الضمير مفسرا له كما هنا. وجعله بعضهم ضمير الشأن. ولا يتأتى على مذهب الجمهور لأنهم اشترطوا في خبره أن يكون جملة. وخالفهم في ذلك الكوفيون فقد حكي عنهم جواز كون خبره مفردا إما مطلقا أو بشرط كون المفرد عاملا عمل الفعل كاسم الفاعل نحو إنه قائم زيد بناء على أنه حينئذ يسد مسد الجملة. وقيل- وفيه بعد-: يحتمل أن يكون الضمير المذكور عبارة عما في الذهن وهو الحياة. والمعنى أن الحياة إلا حياتنا التي نحن فيها. وهو المراد بقولهم: الدنيا لا القريبة الزوال أو الدنيئة أو المتقدمة على الآخرة كما يقول المؤمنون إذ كل ذلك خلاف الظاهر لا سيما الأخير.
[Nahivciler] lafzan ve rütbeten sonra gelen bir kelimeye zamirin dönmesinin caiz olduğunu bazı yerlerde açıkça belirtmişlerdir; zamirin haberinin burada olduğu gibi onu tefsir etmesi de bu yerlerdendir. Bazıları onu şan zamiri kılmıştır; ancak bu durum cumhurun mezhebine göre uygun düşmez, zira onlar şan zamirinin haberinin cümle olmasını şart koşmuşlardır. Kûfeliler ise bu konuda onlara muhalefet etmişlerdir; nitekim haberinin ya mutlak olarak ya da 'İnnehû kāimün Zeydün' örneğinde olduğu gibi o vakit cümle yerine kaim olacağı esasına dayanılarak ism-i fâil gibi fiil gibi amel eden bir müfred olması şartıyla müfred olmasının caiz olduğu onlardan nakledilmiştir. -Uzak bir ihtimal olmakla beraber- zikredilen zamirin zihinde var olan 'hayat' kavramından ibaret olmasının muhtemel olduğu da söylenmiştir. Bu takdirde mana: 'Hayat, içinde bulunduğumuz hayatımızdan başkası değildir' şeklindedir. Onların 'ed-dünyâ' (dünya) sözüyle kastettikleri de budur; yoksa müminlerin söylediği gibi yok oluşu yakın olan, değersiz bulunan veya ahiretten önce gelen hayat demek değildir; çünkü bunların hepsi, bilhassa da sonuncusu zahire aykırıdır.
وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ أي إذا فارقتنا هذه الحياة أصلا وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ تمثيل لحبسهم للسؤال والتوبيخ أو كناية عنه عند من لم يشترط فيها إمكان الحقيقة وجوز اعتبار التجوز في المفرد إلا أن الأرجح عندهم اعتباره في الجملة، وقيل: الوقوف بمعنى الاطلاع المتعدي بعلى أيضا وفي الكلام مضاف مقدر أي وقفوا على قضاء ربهم أو جزائه، ولا حاجة إلى التضمين وجعله من القلب كما توهم، وقيل: هو بمعنى الاطلاع من غير حاجة إلى تقدير مضاف على معنى عرفوه ﷾ حق التعريف ولا يلزم من حق التعريف حق المعرفة ليقال كيف هذا وقد قيل: ما عرفناك حق معرفتك، واستدل بعض الظاهرية بالآية على أن أهل القيامة يقفون بالقرب من الله تعالى في موقف الحساب ولا يخفى ما فيه.
{ وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “Ve biz asla diriltilecek de değiliz”; yani bu hayat bizden ayrıldığında asla [diriltilmeyeceğiz]. { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ } “Rablerinnin huzurunda durduruldukları zaman bir görsen!”; bu ifade, sorgulanmak ve azarlanmak üzere hapsedilmelerinin bir temsilidir yahut hakikatin mümkün olmasını şart koşmayan ve müfrede mecaz itibar edilmesini caiz gören kimselere göre bundan kinayedir; ancak onlara göre racih olan, mecazın cümlede itibar edilmesidir. el-Vukūf kelimesinin 'alâ' (عَلَى) harf-i cerriyle müteaddî olan 'ıttılâ' (vâkıf olmak/öğrenmek) manasında olduğu ve sözde takdiri bir muzâfın bulunduğu, yani 'Rablerinin kazasına yahut cezasına vâkıf kılındıkları zaman' manasında olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla tazmîne veya vehmedildiği gibi kalb (yer değiştirme) yapmaya gerek yoktur. Bir muzâf takdirine ihtiyaç duyulmaksızın O aziz ve celil olanı hakkıyla bildirdikleri/tanıttıkları manasında 'ıttılâ' anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim 'Seni hakkıyla tanıyamadık' denilmişken bu nasıl olur denilmesin diye, hakiki bildirmenin hakiki marifeti gerektirmediği ifade edilmiştir. Zâhirîlerden bazısı bu ayeti, kıyamet ehlinin hesap yerinde Allah Teâlâ'nın yakınında duracaklarına delil getirmiştir; bundaki sakatlık ise gizli değildir.
قالَ استئناف نشأ من الكلام السابق كأنه قيل: فماذا قال لهم ربهم ﷾ إذ ذاك؟ فقيل: قال:
{ قالَ } “[Allah] buyurdu ki”; önceki sözden doğan bir istînâftır; sanki: 'O vakit Rableri azze ve celle onlara ne dedi?' denilmiş, buna karşılık 'Şöyle buyurdu:' denilmiştir:
إلخ. وجوز أن يكون في موضع الحال أي قائلا أَلَيْسَ هذا أي البعث وما يتبعه بِالْحَقِّ أي حقا لا باطلا كما زعمتم، وقيل: الإشارة إلى العقاب وحده وليس بشيء، ولا دلالة في فَذُوقُوا عند أرباب الذوق على ذلك، والهمزة للتقريع على التكذيب قالُوا استئناف كما سبق بَلى هو حق وَرَبِّنا أكدوا اعترافهم باليمين إظهارا لكمال تيقنهم بحقيقته وإيذانا بصدور ذلك عنهم برغبة ونشاط طمعا بأن ينفعهم وهيهات قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ الذي كفرتم به من قبل وأنكرتموه بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ أي بسبب كفركم المستمر أو ببدله أو بمقابلته أو بالذي كنتم تكفرون به، فما إما مصدرية أو موصولة والأول أولى، ولعل هذا التوبيخ والتقريع- كما قيل- إنما يقع بعد ما وقفوا على النار فقالوا ما قالوا إذ الظاهر أنه لا يبقى بعد هذا إلا العذاب، ويحتمل العكس وأمر سهل قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ هم الكفار الذين حكيت أحوالهم لكن وضع الموصول موضع الضمير للإيذان بتسبب خسرانهم عما في حيز الصلة من التكذيب بلقاء الله تعالى والاستمرار عليه، والمراد به
vb. Hâl konumunda olması da caiz görülmüştür; yani şöyle diyerek [buyurdu]: { أَلَيْسَ هذا } “Bu değil miymiş?”, yani bu diriliş ve ardından gelenler, { بِالْحَقِّ } “gerçek [değil miymiş?]”, yani iddia ettiğiniz gibi batıl değil de hak değil miymiş? İşaretin yalnızca azaba yönelik olduğu da söylenmiştir fakat bu bir şey ifade etmez; zevk-i selim sahiplerine göre { فَذُوقُوا } kavlinde buna bir delalet yoktur. Hemze, yalanlamadan ötürü azarlamak (takrî') içindir. { قالُوا } “Dediler ki”; daha önce geçtiği gibi istînâftır: { بَلى } “Evet, [haktır]”, { وَرَبِّنا } “Rabbimize andolsun!”; hakikatini tam olarak kesinleştirdiklerini göstermek ve kendilerine fayda verir ümidiyle bunu istekle ve canlılıkla yaptıklarını bildirmek amacıyla itiraflarını yeminle tekit ettiler, fakat ne fayda! { قالَ } “[Allah] buyurdu ki”: { فَذُوقُوا الْعَذابَ } “O halde azabı tadın!”; daha önce inkâr ettiğiniz ve yalanladığınız azabı, { بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “inkâr edip durmanız sebebiyle”; yani sürekli inkârınız sebebiyle veya onun bedeli/karşılığı olarak yahut inkâr ettiğiniz şey sebebiyle [tadın]. 'Mâ' ya masdariyyedir ya da mevsûledir, birincisi daha evladır. Bu azarlama ve kınama -söylendiği gibi- muhtemelen ateşe durdurulup o söylediklerini söyledikten sonra vuku bulur; zira zahir olan, bundan sonra azaptan başka bir şeyin kalmayacağıdır. Aksi de muhtemeldir ve mesele kolaydır. { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ } “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramıştır”; bunlar halleri anlatılan kâfirlerdir; ancak ismi mevsûlün zamir yerine getirilmesi, hüsranlarının sıla cümlesinde yer alan Allah Teâlâ'ya kavuşmayı yalanlamaktan ve bunda ısrar etmekten kaynaklandığını bildirmek içindir. Bundan kastedilen ise...
لقاء ما وعد ﷾ على ما روي عن ابن عباس والحسن رضي الله تعالى عنهم،
...İbn Abbâs ve Hasan [el-Basrî] radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edildiğine göre O aziz ve celil olanın vaat ettiği şeye kavuşmaktır.