Binûn

En'âm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بتضييع رأس مالهم وهو الفطرة الأصلية والعقل السليم والاستعداد القريب الحاصل من مشاهدة الرسول ﷺ واستماع الوحي وغير ذلك من آثار الرحمة، وموضع الموصول قيل: نصب على الذم أو رفع على أنه خبر لمبتدأ محذوف أي أنتم الذين وهو نعت مقطوع ولا يلزم أن يكون كل نعت مقطوع يصح اتباعه نعتا بل يكفي فيه معنى الوصف ألا ترى إلى قوله تعالى: وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ الَّذِي جَمَعَ مالًا [الهمزة: ١، ٢] كيف قطع فيه الَّذِي مع عدم صحة اتباعه نعتا للنكرة فلا يرد أن القطع إنما يكون في النعت والضمير لا ينعت، وقيل:

{ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini ziyana uğratanlar” sermayelerini zayi etmek suretiyle [bunu yapmışlardır]. Bu sermaye ise aslî fıtrat, selim akıl, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem’i müşahede etmekten, vahyi dinlemekten ve rahmetin diğer eserlerinden hâsıl olan yakın istidattır. İsmi mevsûlün mahalli hakkında; zem üzere mansub olduğu veya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olduğu söylenmiştir, yani 'Siz o kimselersiniz' takdirindedir. Bu, mektû bir nattır (kesik sıfattır). Her mektû natta onun sıfat olarak tâbi olmasının sahih olması gerekmez; aksine onda vasıf manasının bulunması yeterlidir. Allah Teâlâ’nın şu kavline bakmaz mısın: { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ * الَّذِي جَمَعَ مالًا } “Arkadan çekiştirmeyi, yüze karşı eğlenmeyi âdet edinen her kişinin vay haline! O ki bir mal toplamış...” [Hümeze 104/1-2] ayetinde nekraya sıfat olarak tâbi olması sahih olmadığı halde { الَّذِي } mektû kılınmıştır. Dolayısıyla kat‘ (kesme) işleminin ancak sıfatta olacağı ve zamirin sıfatlanamayacağı itirazı vârid olmaz. Şöyle de denilmiştir:

هو بدل من الضمير بدل بعض من كل بتقدير ضمير أو هو خبر مبتدأ على القطع على البدلية أيضا ولا اختصاص للقطع بالنعت، ولعلهم إنما لم يجعلوه منصوبا بفعل مقدر أو خبرا لمبتدأ محذوف من غير حاجة لما ذكر لدعواهم أن مجرد التقدير لا يفيد الذم أو المدح إلا مع القطع. واختار الأخفش البدلية، وتعقب ذلك أبو البقاء بأنه بعيد لأن ضمير المتكلم والمخاطب لا يبدل منهما لوضوحهما غاية الوضوح وغيرهما دونهما في ذلك، وقيل: هو مبتدأ خبره فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ والفاء للدلالة على أن عدم إيمانهم وإصرارهم على الكفر مسبب عن خسرانهم فإن إبطال العقل باتباع الحواس والوهم والانهماك في التقليد أدى بهم إلى الإصرار على الكفر والامتناع عن الإيمان، وفي الكشاف فإن قلت:

O, bir zamir takdiriyle zamirden bedel-i ba'z-ı küldür (bütünün bir parçasından bedeldir) veya bedeliyyet üzere kat' ile yine bir mübtedanın haberidir; zira kat' sadece sıfata mahsus değildir. Onların, zikredilen şeye ihtiyaç duymaksızın bunu mukadder bir fiille mansub veya mahzuf bir mübtedaya haber yapmamaları, salt takdirin kat' olmaksızın zem veya medih ifade etmeyeceği iddialarından ötürüdür. Ahfeş bedel olmayı tercih etmiştir; Ebü'l-Bekâ ise bunu, mütekellim ve muhatap zamirlerinin son derece açık olması ve diğerlerinin bu açıklıkta olmaması sebebiyle onlardan bedel yapılamayacağını belirterek uzak bir ihtimal saymıştır. Şöyle de denilmiştir: O bir mübtedadır, haberi ise { فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “onlar artık iman etmezler” cümlesidir; fâ (فَ) harfi ise onların iman etmeyişlerinin ve küfürde ısrar edişlerinin, hüsrana uğramış olmalarından kaynaklandığını göstermek içindir; çünkü duyulara ve vehme tâbi olarak aklı iptal etmek ve taklide dalmak onları küfürde ısrara ve imandan kaçınmaya sevk etmiştir. el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: Eğer dersen ki:

كيف يكون عدم إيمانهم مسببا عن خسرانهم والأمر على العكس؟ قلت: معناه الذين خسروا أنفسهم في علم الله تعالى لاختيارهم الكفر فهم لا يؤمنون.

İşin aslı bunun tam tersi iken onların iman etmeyişleri nasıl hüsrana uğramalarının bir sebebi/neticesi olabilir? Derim ki: Bunun manası, küfrü tercih edecekleri Allah Teâlâ'nın ilminde [sabit olduğu için] kendilerini hüsrana uğratmış olan kimselerdir, dolayısıyla onlar iman etmezler.

وحاصل الكلام على هذا الذين حكم الله تعالى بخسرانهم لاختيارهم الكفر فهم لا يؤمنون، والحكم بالخسران سابق على عدم الإيمان لأنه مقارن للعلم باختيار الكفر لا لحصوله بالفعل فيصح ترتب عدم الإيمان عليه من هذا الوجه،

Buna göre kelamın özeti şudur: Allah Teâlâ'nın, küfrü tercih etmelerinden ötürü hüsrana uğrayacaklarına hükmettiği kimselerdir, dolayısıyla onlar iman etmezler. Hüsranla hükmediliş ise imansızlıktan öncedir; çünkü bu hüküm, küfrü tercihin fiilen gerçekleşmesine değil, tercih edileceğinin bilinmesine mukarindir (beraberdir); böylece bu yönden imansızlığın ona terettüp etmesi sahih olur.

وأنت تعلم أن هذا السؤال يندفع بحمل الخسران على ما ذكرناه، ولعله أولى مما في الكشاف لما فيه من الدغدغة، والجملة كما قال غير واحد تذييل مسوق من جهته تعالى لتقبيح حالهم غير داخلة تحت الأمر.

Sen de bilirsin ki bu soru, hüsranın bizim zikrettiğimiz manaya hamledilmesiyle bertaraf edilir; el-Keşşâf'taki izahın bir karmaşıklık/zihin kurcalayıcılık barındırması sebebiyle bu belki de daha evladır. Cümle, pek çok âlimin belirttiği üzere, emrin altına dahil olmayıp onların durumunu çirkin göstermek maksadıyla Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş bir tezyildir (tamamlayıcı sondur).

وقيل: الظاهر على تقدير الابتداء عطف الجملة على لا رَيْبَ فِيهِ فيحتاج الفصل إلى تكلف تقدير سؤال كأنه قيل: فلم يرتاب الكافرون به؟ فأجيب بأن خسرانهم أنفسهم صار سببا لعدم الإيمان، وجوز على ذلك التقدير كون الجملة حالية وهو كما ترى.

Şöyle de denilmiştir: İbtidâ (mübteda olma) takdirine göre zahir olan, cümlenin { لا رَيْبَ فِيهِ } ifadesine atfedilmesidir; bu durumda fasıl (bağlaçsız geliş), sanki 'Öyleyse kâfirler onda niçin şüphe ediyorlar?' denilmiş ve buna da kendilerini hüsrana uğratmalarının imansızlığa sebep olduğu şeklinde cevap verilmiş gibi külfetli bir soru takdirini gerektirir. Bu takdirde cümlenin hâl olması da caiz görülmüştür ki bu da gördüğün gibi [zayıf]tır.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أي سماوات عالم الأرواح وأرض عالم الجسم، ويقال: الروح سماء القلب لأن منها ينزل غيث الإلهام والقلب أرضها لأنه فيه ينبت زهر الحكمة ونور المعرفة وَجَعَلَ الظُّلُماتِ أي وأنشأ في عالم الجسم ظلمات المراتب التي هي حجب ظلمانية للذات المقدس وأنشأ في عالم الأرواح نور العلم والإدراك، ويقال: الظلمات الهواجس والخواطر الباطلة والنور الإلهام. وقال بعضهم: الظلمات أعمال البدن والنور أحوال القلب. ثم بعد ظهور ذلك الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ غيره ويثبتون معه ﷾ من يساويه في الوجود وهو الله الذي لا نظير له في سائر صفاته هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ وهو طين المادة الهيولانية ثُمَّ قَضى أَجَلًا أي حدا معينا من الزمان إذا بلغه السالك إلى ربه ﷾ فنى فيه عز شأنه وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ وهو البقاء بعد الفناء، وقيل: الأجل الأول هو الذي يقتضيه الاستعداد طبعا بحسب الهوية وهو المسمى أجلا طبيعيا للشخص بالنظر إلى مزاجه الخاص وتركيبه المخصوص بلا اعتبار عارض من العوارض الزمانية. ونكر لأنه من أحكام القضاء السابق الذي هو أم الكتاب وهي كلية منزهة عن التشخصات إذ محلها الروح الأول المقدس. والأجل الثاني هو الأجل المقدر الزماني الذي يقع عند اجتماع الشرائط وارتفاع الموانع وهو مثبت في كتاب النفس الفلكية التي هي لوح القدر ثُمَّ أَنْتُمْ بعد ما علمتم ذلك تَمْتَرُونَ وتشكون في تصرفه فيكم كما يشاء وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَفِي الْأَرْضِ أي سواء ألوهيته بالنسبة إلى العالم العلوي والسفلي يَعْلَمُ سِرَّكُمْ في عالم الأرواح وهو عالم الغيب وَجَهْرَكُمْ في عالم الأجسام وهو عالم الشهادة وَيَعْلَمُ ما تَكْسِبُونَ فيهما من العلوم والحركات والسكنات وغيرها فيجازيكم بحسبها، وقيل: المعنى يعلم جولان أرواحكم في السماء لطلب معادن الأفراح وتقلب أشباحكم في الأرض لطلب الوسيلة إلى مشاهدته ويعلم ما تحصلونه بذلك وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ الأنفسية والآفاقية إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ لسوء اختيارهم وعمى أعينهم عن مشاهدة أنوار الله تعالى الساطعة على صفحات الوجود وَقالُوا لضعف يقينهم لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ فنراه لتزول شبهتنا وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ أي أمر هلاكهم لعدم قدرتهم على تحمل مشاهدته وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا ليمكنهم مشاهدته قُلْ لِمَنْ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي ما في العالمين قُلْ لِلَّهِ إيجادا وإفناء كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ.

Bu böyledir. Ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan... Allah’a mahsustur” yani ruhlar âleminin semalarını ve cisimler âleminin arzını [yaratan Allah'a mahsustur]. Şöyle de denir: Ruh, kalbin semasıdır; zira ilham yağmuru oradan iner. Kalp ise onun arzıdır; zira hikmet çiçeği ve marifet nuru orada biter. { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ } “karanlıkları var eden” yani cisimler âleminde, Mukaddes Zât için karanlık perdeler olan mertebeler karanlığını inşa etti ve ruhlar âleminde de ilim ve idrak nurunu inşa etti. Şöyle de denir: Karanlıklar, bâtıl vesveseler ve hatıralardır; nur ise ilhamdır. Bazıları da şöyle demiştir: Karanlıklar bedenin amelleri, nur ise kalbin halleridir. Sonra bunun zuhurundan sonra: { الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “inkâr edenler Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar” başkasını denk tutarlar ve O'nunla celle celâluhu beraber varlıkta O'na eşit birini sabit kılarlar; oysa O, diğer bütün sıfatlarında hiçbir benzeri bulunmayan Allah'tır. { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ } “Sizi bir çamurdan yaratan O'dur” bu da heyûlânî maddenin çamurudur. { ثُمَّ قَضى أَجَلًا } “Sonra bir ecel tayin etti” yani Rabbine celle celâluhu doğru seyr eden sâlik ona ulaştığında O'nda fena bulduğu belirli bir zaman sınırıdır. { وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ } “O'nun katında belirlenmiş bir ecel daha vardır” bu da fenâdan sonraki bekâdır. Şöyle de denilmiştir: Birinci ecel, istidadın hüviyet bakımından tabiat icabı gerektirdiği eceldir ki bu, zamansal arazlardan hiçbir ârız dikkate alınmaksızın, kişinin hususi mizacına ve mahsus terkibine bakılarak şahıs için 'tabiî ecel' olarak isimlendirilen şeydir. Nekre kılınmıştır; çünkü o, Ümmü'l-Kitap olan önceki kazanın hükümlerindendir ve o, şahıslaşmalardan münezzeh bir küllîdir; zira mahalli mukaddes Birinci Ruh'tur. İkinci ecel ise şartların bir araya gelmesi ve engellerin kalkması anında vuku bulan takdir edilmiş zamansal eceldir ki o da kader levhası olan felekî nefis kitabında sabittir. { ثُمَّ أَنْتُمْ } “Sonra siz” bunu bildikten sonra { تَمْتَرُونَ } “şüphe ediyorsunuz” O'nun sizin hakkınızda dilediği gibi tasarrufta bulunmasından şüpheye düşüyorsunuz. { وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَفِي الْأَرْضِ } “Göklerde de yerde de Allah O'dur” yani O'nun ilahlığı ulvî ve süflî âleme nispetle birdir/eşittir. { يَعْلَمُ سِرَّكُمْ } “sizin gizlinizi bilir” gayb âlemi olan ruhlar âlemindeki [gizlinizi], { وَجَهْرَكُمْ } “ve açığınızı [bilir]” şehadet âlemi olan cisimler âlemindeki [açığınızı] { وَيَعْلَمُ ما تَكْسِبُونَ } “ve ne kazandığınızı da bilir” bu iki âlemde ilimlerden, hareketlerden, duruşlardan ve diğer şeylerden ne kazandığınızı bilir ve size bunlara göre karşılık verir. Şöyle de denilmiştir: Mana, ferahlık madenlerini aramak için ruhlarınızın semada dolaşmasını ve O'nun müşahedesine vesile aramak için cesetlerinizin yeryüzündeki halden hale geçişini ve bununla elde ettiklerinizi bilir, demektir. { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden hiçbir ayet gelmez ki” enfüsî ve âfâkî [ayetlerden], { إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “ondan mutlaka yüz çevirmiş olmasınlar” kötü tercihleri ve varlık sayfalarına vuran Allah Teâlâ'nın nurlarını müşahede etmekten gözlerinin kör olması sebebiyle [yüz çevirirler]. { وَقالُوا } “Ve dediler ki” yakînlerinin zayıflığı sebebiyle { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” onu görseydik de şüphemiz zail olsaydı. { وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ } “Eğer bir melek indirseydik, elbette iş bitirilmiş olurdu” yani onu görmeye tahammül güçleri bulunmadığı için helak olma işleri bitirilmiş olurdu. { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam [suretinde] yapardık” onu müşahede edebilmeleri için [böyle yapardık]. { قُلْ لِمَنْ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir?” yani iki âlemde bulunanlar [kimindir]? { قُلْ لِلَّهِ } “De ki: Allah'ındır” var etme ve yok etme bakımından. { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “O, rahmeti Kendi üzerine yazmıştır”.

قال سيدي الشيخ الأكبر قدس الله تعالى سره: إن رحمة الله تعالى عامة وهي نعمة الامتنان التي تنال من غير استحقاق. وهي المرادة في قوله تعالى: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ [آل عمران: ١٥٩] وإليها الإشارة بالرحمن في البسملة. وخاصة وهي الواجبة المرادة بقوله تعالى: فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ [الأعراف: ١٥٦] وإليها الإشارة بالرحيم فيها. ويشير كلامه قدس الله تعالى سره في الفتوحات إلى أن ما في الآية هو الرحمة الخاصة، ومقتضى السياق أنها الرحمة العامة.

Seyyidim Şeyhü'l-Ekber kaddesallâhu teâlâ sırrahû şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın rahmeti bir geneldir ki o, bir hak ediş olmaksızın ulaşılan minnet (lütuf) nimetidir. Allah Teâlâ'nın: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın” [Âl-i İmrân 3/159] âyetinde murat edilen budur ve Besmele'deki 'er-Rahmân' ismiyle buna işaret edilmiştir. Bir de özeldir ki o da vacip olan [rahmettir]; Allah Teâlâ'nın: { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlara yazacağım” [A'râf 7/156] âyetinde murat edilen budur ve Besmele'deki 'er-Rahîm' ismiyle buna işaret edilmiştir. Onun kaddesallâhu teâlâ sırrahû el-Fütûhât'taki sözü, âyette geçen rahmetin özel rahmet olduğuna işaret etmektedir; siyakın muktezası ise bunun genel rahmet olduğudur.

وذكر قدس الله تعالى سره في أثناء الكلام على الرحمة وقول الله عز شأنه يوم القيامة

O kaddesallâhu teâlâ sırrahû rahmet ve şanı yüce olan Allah'ın kıyamet günündeki:

«شفعت الملائكة

“Melekler şefaat etti,

وشفعت النبيون والمؤمنون وبقي أرحم الراحمين إن رحمة الله تعالى سبقت غضبه» كما في الخبر

nebiler ve müminler şefaat etti; geriye Erhamü'r-Râhimîn (merhametlilerin en merhametlisi) kaldı. Şüphesiz Allah Teâlâ'nın rahmeti gazabını geçmiştir” hadisinde geçtiği üzere [olan] kavli hakkındaki sözleri esnasında şunu zikretmiştir:

فهي امام الغضب فلا يزال غضب الله تعالى يجري في شأواه بالانتقام من العباد حتى ينتهي إلى آخر مداه فيجد الرحمة قد سبقته فتتناول منه العبد المغضوب عليه فتبسط عليه ويرجع الحكم لها فيه، والمدى الذي يقطعه الغضب ما بين الرحمن الرحيم الذي في البسملة وبين الرحمن الرحيم الذي بعد الحمد لله رب العالمين. فالحمد لله رب العالمين هو المدى وأوله وآخره ما قد علمت، وإنما كان ذلك عين المدى لأن فيه يظهر السراء والضراء، ولهذا كان فيه الحمد وهو الثناء ولم يقيد بسراء ولا ضراء فيعمهما، ويقول الشرع في حمد السراء: الحمد لله المنعم المتفضل، ويقول في حمد الضراء:

O (rahmet) gazabın önündedir; Allah Teâlâ'nın gazabı, kullardan intikam alma noktasındaki koşusunda en son menziline varıncaya kadar akıp gitmeye devam eder, nihayet rahmetin kendisini geçmiş olduğunu görür ve rahmet, gazaba uğramış kulu ondan alıp kuşatır ve o kul hakkındaki hüküm rahmete döner. Gazabın katettiği menzil ise Besmele'deki 'er-Rahmâni'r-Rahîm' ile 'el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn'den sonraki 'er-Rahmâni'r-Rahîm' arasıdır. 'el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' bu menzilin kendisidir; başı ve sonu ise bildiğin üzere [bu iki ifadedir]. Bunun menzilin ta kendisi oluşu, darlık ve genişliğin (sıkıntı ve ferahlığın) onda zuhur etmesindendir. İşte bu sebeple onda hamd -ki o senâdır- yer almış ve ferahlıkla veya darlıkla sınırlandırılmayıp ikisini de şamil kılınmıştır. Şeriat ferahlık halindeki hamd hakkında 'İhsan eden ve lütufta bulunan Allah'a hamdolsun' der; darlık halindeki hamd hakkında ise şöyle der:

الحمد لله على كل حال فالحمد لله قد جاء في السراء والضراء فلهذا كان عين المدى، وما من أحد في الدار الآخرة إلا وهو يحمد الله تعالى ويرجو رحمته ويخاف عذابه واستمراره عليه فجعل الله تعالى عقيب الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الفاتحة: ٢] الرحمن الرحيم فالعالم بينهما بما هو عليه من محمود ومذموم، وهذا شبيه بما جاء في سورة ألم نشرح وهو تنبيه عجيب منه ﷾ لعباده ليتقوى عندهم الرجاء والطمع في رحمة الله تعالى.

'Her hâlükârda Allah'a hamdolsun.' Hamd, hem ferahlıkta hem de darlıkta gelmiştir; işte bu yüzden menzilin ta kendisi olmuştur. Âhiret yurdunda Allah Teâlâ'ya hamdetmeyen, O'nun rahmetini ummayan, azabından ve bu azabın üzerinde sürüp gitmesinden korkmayan hiç kimse yoktur. Bu sebeple Allah Teâlâ { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [Fâtiha 1/2] ifadesinin peşinden 'er-Rahmâni'r-Rahîm'i zikretmiştir; dolayısıyla âlem, taşıdığı övülen ve yerilen halleriyle bu ikisi arasındadır. Bu, Elemneşrah Suresi'nde gelen beyana benzemektedir ve Allah Teâlâ'nın, kulları nezdinde O'nun rahmetine yönelik recâ (ümit) ve arzu güçlensin diye onlara yaptığı hayranlık verici bir tenbihtir.

وأنت إذا التفت أدنى التفات تعلم أنه ما من أثر من آثار البطش إلا وهو مطرز برحمة الله تعالى بل ما من سعد ونحس إلا وقد خرج من مطالع أفلاك الرحمة التي أفاضت شآبيبها على القوابل حسب القابليات ومما يظهر سبق الرحمة أن كل شيء موجود مسبوق بتعلق الإرادة بإيجاده وإخراجه من حيز العدم الذي هو معدن كل نقص ولا ريب في أن ذلك رحمة كما أنه لا ريب في سبقه، نعم تنقسم الرحمة من بعض الحيثيات إلى قسمين، رحمة محضة لا يشوبها شيء من النقمة كنعيم الجنة وهي الطالعة من بروج اسمه سبحانه الرحيم ولكونه ﷺ يحب دخول أمته الجنة ويكره لهم النار سماه الحق عز اسمه الرحيم في قوله ﷾: عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التوبة: ١٢٨] ، ورحمة قد يشوبها نقمة كتأديب الولد بالضرب رحمة به وكشرب الدواء المر البشع وهي المشرقة من مطالع آفاق اسمه عز اسمه الرحمن، ولعل هذه الرحمة العامة هي المرادة في قوله تعالى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء: ١٠٧] ثم اعلم أن سبق الرحمة الغضب يقتضي ظاهرا سبق تجليات الجمال على تجليات الجلال لأن الرحمة من الجمال والغضب من الجلال.

Sen en küçük bir dikkatle baksan dahi, azap ve yakalama eserlerinden hiçbir eser olmadığını, bilakis hepsinin Allah Teâlâ'nın rahmetiyle nakışlandığını, hatta hiçbir uğur ve uğursuzluk olmadığını, bilakis hepsinin kabiliyetlere göre kabil olanlar üzerine sağanaklarını akıtan rahmet feleklerinin doğuş yerlerinden çıktığını anlarsın. Rahmetin öne geçişini gösteren hususlardan biri de şudur: Mevcut olan her şey, var edilmesi ve her eksikliğin kaynağı olan yokluk alanından çıkarılması yönündeki iradenin taalluku ile öncelenmiştir. Bunun bir rahmet olduğunda şüphe olmadığı gibi, önde olduğunda da şüphe yoktur. Evet, rahmet bazı açılardan iki kısma ayrılır: Cennet nimeti gibi kendisine hiçbir cezanın/azabın karışmadığı sırf rahmet; bu, Sübhân olan Allah'ın 'er-Rahîm' isminin burçlarından doğandır. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin cennete girmesini sevip onlar için cehennemden hoşlanmadığı içindir ki Hak Teâlâ kendi şerefli isminde geçen 'Rahîm'i şu kavlinde ona isim kılmıştır: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Sizin sıkıntıya uğramanız O'na pek ağır gelir; size çok düşkündür; müminlere karşı çok şefkatlidir, merhametlidir” [Tevbe 9/128]. İkincisi ise, çocuğa acındığı için döverek terbiye edilmesi veya acı ve iğrenç ilacın içilmesi gibi, içine bazen ceza/sıkıntı karışabilen rahmettir; bu da şanı yüce olan Allah'ın 'er-Rahmân' isminin ufuklarının doğuş yerlerinden parıldayandır. Belki de Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ 21/107] âyetinde murat edilen bu genel rahmettir. Sonra bil ki, rahmetin gazaba sebkat etmesi (öne geçmesi), zahiren cemâl tecellilerinin celâl tecellilerine sebkat etmesini gerektirir; zira rahmet cemâlden, gazap ise celâldendir.

وذكر مولانا الشيخ عبد الكريم الجيلي قدس سره أن الجلال أسبق من الجمال.

Mevlânâ Şeyh Abdülkerîm el-Cîlî kaddesallâhu sırrahû ise celâlin cemâlden daha önce olduğunu zikretmiştir.

فقد ورد في الحديث: «العظمة إزاري والكبرياء ردائي»

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Azamet Benim izârım, kibriyâ ise ridâmdır.”

ولا أقرب من ثوب الرداء والإزار إلى الشخص. ثم قال: ولا يناقض هذا قوله جل شأنه: «سبقت رحمتي غضبي» فإن الرحمة السابقة إنما هي بشرط العموم والعموم من الجلال. وادعى أن الصفة الواحدة الجمالية إذا استوفت كمالها في الظهور أو قاربت سميت جلالا لقوة ظهور سلطان الجمال فمفهوم الرحمة من الجمال وعمومها وانتهاؤها جلال، وأنت تعلم أنه إذا فسر السبق بالمعنى الذي نقله النووي عن العلماء سابقا وهو الكثرة والشمول فهو مما لا ريب في تحققه في الرحمة إذ في كل غضب رحمة وليس في كل رحمة غضب كما لا يخفى على من حقق النظر.

Kişiye ridâ ve izâr elbisesinden daha yakın bir şey yoktur. Sonra şöyle demiştir: Bu durum, şanı yüce olan Allah'ın: “Rahmetim gazabımı geçti” kavliyle çelişmez; zira öne geçen rahmet ancak umumiyet şartıyladır, umumiyet ise celâldendir. O, tek bir cemâlî sıfatın zuhurda kemâlini tamamladığında veya buna yaklaştığında, cemâl sultanının zuhurunun kuvvetinden ötürü celâl olarak isimlendirildiğini iddia etmiştir; dolayısıyla rahmet kavramı cemâlden, onun umumiyeti ve nihayeti ise celâldendir. Sen de bilirsin ki, sebkat etmek (öne geçmek), Nevevî'nin daha önce âlimlerden naklettiği mana olan çokluk ve şümul ile tefsir edilirse, bunun rahmette tahakkuk ettiğinde şüphe yoktur; zira derinlemesine inceleyen kimseye gizli kalmayacağı üzere her gazapta bir rahmet vardır, fakat her rahmette bir gazap yoktur.

وبالجملة في رحمته سبحانه مطمع أي مطمع حتى أن إبليس يرجوها يوم القيامة على ما يدل عليه بعض الآثار.

Hülasa, Sübhân olan Allah'ın rahmetinde öyle büyük bir ümit kapısı vardır ki, bazı rivayetlerin delalet ettiği üzere İblis bile kıyamet gününde o rahmeti umacaktır.

وأحظى الناس بها إن شاء الله تعالى هذه الأمة. نسأل الله تعالى لنا ولكم الحظ الأوفر منها لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ الصغرى أو الكبرى لا رَيْبَ فِيهِ في نفس الأمر وإن لم يشعر به المحجوبون الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بإهلاكها في الشهوات واللذات الفانية فحجبوا عن الحقائق الباقية النورانية واستبدلوا بها المحسوسات الفانية الظلمانية فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ لذلك، نسأل الله ﷾ العفو والعافية في الدين والدنيا والآخرة.

İnşâallah Teâlâ insanların o rahmetten en çok nasiplisi bu ümmettir. Allah Teâlâ'dan kendimiz ve sizin için o rahmetten en bol nasibi niyaz ederiz. { لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Sizi mutlaka kıyamet gününe toplayacaktır” küçük veya büyük kıyamete [toplayacaktır]. { لا رَيْبَ فِيهِ } “Onda hiçbir şüphe yoktur” perdelenmiş kimseler bunu hissetmese de işin aslında şüphe yoktur. { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini ziyana uğratanlar” nefislerini şehvetlerde ve fâni lezzetlerde helak ederek ziyana uğratmış, böylece bâkî ve nuranî hakikatlerden perdelenmiş ve onların yerine fâni ve karanlık mahsûsatı (maddiyatı) koymuşlardır. { فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “onlar artık iman etmezler” işte bundan dolayı [iman etmezler]. Allah Teâlâ'dan dinde, dünyada ve ahirette af ve afiyet dileriz.

وَلَهُ عطف على لِلَّهِ فهو داخل تحت قُلْ على أنه احتجاج ثان على المشركين وإليه ذهب غير واحد.

{ وَلَهُ } “O'nundur” ifadesi { لِلَّهِ } “Allah'ındır” ifadesine matuftur; dolayısıyla müşriklere karşı ikinci bir delil getirme olarak { قُلْ } “De ki” emrinin altına dahildir; pek çok âlim bu görüşe meyletmiştir.

وقال أبو حيان: الظاهر أنه استئناف اخبار وليس مندرجا تحت الأمر أي ولله ﷾ خاصة ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أي الوقتين المخصوصين. وما موصولة. وسَكَنَ إما من السكنى فيتناول الكلام المتحرك والساكن من غير تقدير، وتعديتها بفي إلى الزمان مع أن حق استعمالها في المكان لتشبيه الاستقرار بالزمان بالاستقرار بالمكان، وجوز أن يكون هناك مشاكلة تقديرية لأن معنى لله ما في السماوات والأرض ما سكن فيهما واستقر، والمراد وله ما اشتملا عليه، وإما من السكون ضد الحركة كما قيل، وفي الكلام الاكتفاء بأحد الضدين كما في قوله تعالى:

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, bunun emrin altına dahil olmayan müstakil bir haber cümlesi (istînâf) olduğudur; yani gece ve gündüzde, yani bu iki hususi vakitte { ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “barınan/duran her şey” yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir. { ما } ismi mevsûldür. { سَكَنَ } fiili ya 'süknâ' (ikamet etmek, barınmak) kökünden gelir; bu takdirde kelam, hiçbir takdir yapılmaksızın hem hareket edeni hem de hareketsiz olanı kapsar. Bunun mekânda kullanılması gerekirken fî (فِي) harfiyle zamana taaddî ettirilmesi (geçişli kılınması), zamandaki istikrarın mekândaki istikrara teşbih edilmesinden ötürüdür. Burada takdirî bir müşâkele (uyum) bulunması da caiz görülmüştür; çünkü 'Göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır' ifadesinin manası, 'onlarda sakin olan ve karar kılan' demektir; murat ise 'onların ihtiva ettiği şeyler O'nundur' demektir. Ya da denildiği gibi, hareketin zıddı olan 'sükûn' (durmak, hareketsiz kalmak) kökündendir. Kelamda, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi iki zıttan biriyle yetinme (iktifâ) sanatı vardır:

سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النحل: ٨١] والتقدير ما سكن فيهما وتحرك وإنما اكتفى بالسكون عن ضده دون العكس لأن السكون أكثر وجودا وعاقبة كل متحرك السكون كما قيل:

{ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [Nahl 16/81]. Takdir: 'O ikisinde duran ve hareket eden şeyler'dir. Zıddı yerine sükûnla yetinilip aksi yapılmayışı, sükûnun varlıkta daha çok olması ve denildiği gibi her hareket edenin akıbetinin sükûn olması sebebiyledir:

إذا هبت رياحك فاغتنمها ... فإن لكل خافقة سكون

“Rüzgârların estiğinde onu ganimet bil, zira her esişin bir durgunluğu (sükûnu) vardır.”

ولأن السكون في الغالب نعمة لكونه راحة ولا كذلك الحركة. ورد بأنه لا وجه للاكتفاء بالسكون عن التحرم في مقام البسط والتقرير وإظهار كمال الملك والتصرف. وأجيب بأن هذا المحذوف في قوة المذكور لسرعة انفهامه من ذكر ضده والمقام لا يستدعي الذكر وإنما يستدعي عموم التغيرات والتصرفات الواقعة في الليل والنهار، ومتى التزم كون السكون مع ضده السريع الانفهام كناية عن جميع ذلك ناسب المقام.

Ayrıca sükûn, dinlenme olması hasebiyle çoğunlukla bir nimettir; hareket ise böyle değildir. Buna karşı, mülkün ve tasarrufun kemâlini açıklama, tafsil etme ve ortaya koyma makamında hareket yerine sükûnla yetinmenin bir gerekçesi olamaz, denilerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu mahzuf [öğe], zıddının zikredilmesinden ötürü derhal anlaşılması sebebiyle zikredilmiş hükmündedir; makam açıkça zikredilmeyi değil, gece ve gündüz vuku bulan değişim ve tasarrufların umumiyetini gerektirmektedir. Sükûnun, derhal anlaşılan zıddıyla birlikte bütün bunlardan kinaye olduğu kabul edildiğinde makama uygun düşer.

وقيل: إن ما سكن يعم جميع المخلوقات إذ ليس شيء منها غير متصف بالسكون حتى المتحرك حال ما يرى متحركا بناء على ما حقق في موضعه من أن تفاوت الحركات بالسرعة والبطء لقلة السكنات المتخللة وكثرتها، وفي معنى الحركة والسكون وبيان أقسام الحركة المشهورة كلام طويل يطلب من محله وَهُوَ السَّمِيعُ أي المبالغ في سماع كل مسموع فيسمع هواجس كل ما يسكن في الملوين الْعَلِيمُ أي المبالغ في العلم بكل معلوم من الأجناس المختلفة والجملة مسوقة لبيان إحاطة سمعه وعلمه ﷾ بعد بيان إحاطة قدرته جل شأنه أو للوعيد على أقوالهم وأفعالهم ولذا خص السمع والعلم بالذكر، وهي تحتمل أن تكون من مقول القول وأن تكون من مقول الله تعالى: قُلْ للمشركين بعد توبيخهم بما سبق أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا إنكار لاتخاذ غير الله تعالى وليا لا لاتخاذ الولي مطلقا ولذا قدم المفعول الأول وأولى الهمزة. ونحوه أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ [الزمر: ٦٤] والمراد بالولي هنا المعبود لأنه رد لمن دعاه ﷺ، فقد قيل: إن أهل مكة قالوا له ﵊: يا محمد تركت ملة قومك وقد علمنا أنه لا يحملك على ذلك إلا الفقر فارجع فإنا نجمع لك من أموالنا حتى تكون من أغنانا فنزلت. واعترض بأن المشرك لم يخص عبادته بغير الله تعالى فالرد عليه إنما يكون لو قيل: أأتخذ غير الله وليا. وأجيب بأن من أشرك بالله تعالى غيره لم يتخذ الله تعالى معبودا لأنه لا يجتمع عبادته سبحانه مع عبادة غيره كما قيل:

Şöyle de denilmiştir: { ما سَكَنَ } bütün mahlûkatı kapsar; zira onlardan hiçbir şey sükûn ile nitelenmemiş değildir, hatta hareket halinde görüldüğü anda hareket eden bile böyledir; nitekim hareketlerin hız ve yavaşlık bakımından farklılaşmasının, araya giren duraklamaların (sükûnların) azlığı ve çokluğundan kaynaklandığı kendi yerinde tahkik edilmiştir. Hareket ve sükûnun manası ve meşhur hareket kısımlarının beyanı hakkında kendi yerinden aranacak uzun sözler vardır. { وَهُوَ السَّمِيعُ } “O, hakkıyla işitendir” yani işitilen her şeyi en mükemmel şekilde işitendir; dolayısıyla gece ve gündüzde (melevânda) barınan her şeyin fısıltılarını/hatıralarını işitir. { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir” yani muhtelif cinslerden bilinen her şeyi en mükemmel şekilde bilendir. Bu cümle, şanı yüce olan Allah'ın kudretinin ihatası beyan edildikten sonra sem' ve ilminin celle celâluhu ihatasını beyan etmek veya onların söz ve fiillerini tehdit etmek için sevk edilmiştir; bu sebeple sem' ve ilim zikre tahsis edilmiştir. Bu cümlenin emredilen sözün (makûlün) bir parçası olması da, Allah Teâlâ'nın kelamı olması da muhtemeldir. Daha önce geçenlerle onları azarladıktan sonra müşriklere { قُلْ } “De ki”: { أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا } “Allah'tan başkasını mı dost edineyim?” Bu, mutlak olarak dost edinmeyi değil, Allah Teâlâ'dan başkasını dost edinmeyi inkârdır; bu sebeple birinci mef'ûl öne alınmış ve hemzenin ardına getirilmiştir. { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } “Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?” [Zümer 39/64] ayeti de böyledir. Buradaki velîden murat mabuttur; zira bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i davet eden kimselere bir reddir. Nitekim şöyle denilmiştir: Mekkeliler ona aleyhisselâm: 'Ey Muhammed! Kavminin dinini terk ettin; bildik ki seni buna sevk eden şey ancak fakirliktir. Geri dön, biz sana mallarımızdan toplayalım da en zenginimiz ol' dediler; bunun üzerine bu ayet indi. Müşrikin ibadetini sadece Allah'tan başkasına has kılmadığı, dolayısıyla ona verilecek reddin ancak 'Allah'tan başkasını da mı velî edineyim?' denilirse geçerli olacağı belirtilerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ'ya başkasını ortak koşan kimse Allah Teâlâ'yı mabut edinmiş sayılmaz; zira O'na sübhânehû ibadet ile başkasına ibadet bir arada bulunamaz. Nitekim şöyle denilmiştir:

إذا صافى صديقك من تعادي ... فقد عاداك وانقطع الكلام

“Dostun, senin düşman olduğun kimseye samimiyet gösterirse, sana düşman olmuş demektir; söz bitmiştir.”

وقيل: الولي بمعنى الناصر كما هو أحد معانيه المشهورة، ويعلم من إنكار اتخاذ غير الله تعالى ناصرا أنه لا يتخذه معبودا من باب الأولى، ويحتمل الكلام- على ما قيل- أن يكون من الإخراج على خلاف مقتضى الظاهر قصدا إلى إمحاض النصح ليكون أعون على القبول كما في قوله تعالى: وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [يس: ٢٢] . فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي مبدعهما كما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

Velî kelimesinin, meşhur manalarından biri olduğu üzere yardımcı (nâsır) manasında olduğu da söylenmiştir; Allah Teâlâ'dan başkasını yardımcı edinmenin inkâr edilmesinden, evleviyetle O'ndan başkasını mabut edinmeyeceği anlaşılır. Kelamın -denildiği üzere- kabul edilmesine daha çok yardımcı olsun diye sırf nasihat kastıyla zahirin muktezasına aykırı şekilde sevk edilmiş olması da muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Bana ne oluyor ki beni yaratana kulluk etmeyeyim? Siz de O'na döndürüleceksiniz” [Yâsîn 36/22] kavlinde olduğu gibidir. { فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yaratan” yani onları yoktan var eden demektir; nitekim İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan böyle rivayet etmiştir.

وأخرج أبو عبيدة وابن جرير، وابن الأنباري عنه رضي الله تعالى عنه قال: كنت لا أدري ما فاطر السماوات والأرض حتى أتاني أعرابيان يختصمان في بئر فقال أحدهما: أنا فطرتها يقول: أنا ابتدأتها، وهو نعت للجلالة مؤكد

Ebû Ubeyde, İbn Cerîr ve İbnü'l-Enbârî onun radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Gökleri ve yeri yaratan (fâtır) ne demektir bilmiyordum; nihayet bir kuyu hakkında davalaşan iki bedevî bana geldi ve onlardan biri: Ene fatartühâ (أنا فطرتها) yani 'onu ilk ben kazıp başlattım' dedi.' Bu ifade, lafza-i celâlin inkârı pekiştiren bir sıfatıdır

للإنكار، وصح وقوعه نعتا للمعرفة لأنه بمعنى الماضي سواء كان كلاما من الله تعالى ابتداء أو محكيا عن الرسول ﷺ إذ المعتبر زمان الحكم لا زمان التكلم، ويدل على إرادة المضي أنه قرأ الزهري «فطر» ولا يضر الفصل بينهما بالجملة لأنها ليست بأجنبية إذ هي عاملة في عامل الموصوف، وقيل: بدل من الاسم الجليل، ورجحه أبو حيان بأن الفصل فيه أسهل، وقرىء بالرفع والنصب على المدح أي هو فاطر أو أمدح فاطر، وجوز أن يكون النصب على البدلية من وَلِيًّا لا الوصفية لأنه معرفة، نعم يجوز على قراءة الزهري أن تكون الجملة صفة له.

ve geçmiş zaman manasında olduğu için marifeye sıfat olması sahih olmuştur; ister doğrudan Allah Teâlâ'nın kelamı olsun ister Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den hikâye edilmiş olsun fark etmez, zira muteber olan konuşma zamanı değil hüküm zamanıdır. Geçmiş zamanın murat edildiğine, Zührî'nin 'fatara' (فَطَرَ) şeklinde okuması delalet eder. İkisi arasının cümle ile ayrılması zarar vermez; zira o cümle yabancı (ecnebî) değildir, çünkü mevsûfun amilinde amel etmektedir. İsm-i celîlden bedel olduğu da söylenmiştir; Ebû Hayyân faslın (araya girmenin) bedelde daha kolay olması sebebiyle bunu tercih etmiştir. Medih üzere merfû ve mansub olarak da okunmuştur; yani 'O yaratandır' veya 'Yaratanı颇överim' takdirindedir. Mansub oluşun sıfat değil, marife olması sebebiyle { وَلِيًّا } kelimesinden bedel olması da caiz görülmüştür. Evet, Zührî'nin kıraatine göre cümlenin ona sıfat olması caizdir.

وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ أي يرزق ولا يرزق كما أخرجه ابن جرير وغيره عن السدي، فالمراد من الطعم الرزق بمعناه اللغوي وهو كل ما ينتفع به بدليل وقوعه مقابلا له في قوله تعالى: ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ [الذاريات: ٥٧] وعبر بالخاص عن العام مجازا لأنه أعظمه وأكثره لشدة الحاجة إليه، ويحتمل أنه اكتفى بذكره عن ذكره لأنه يعلم من ذلك نفي ما سواه فهو حقيقة، والجملة في محل نصب على الحالية، وعن أبي عمرو والأعمش وعكرمة أنهم قرؤوا «ولا يطعم» بفتح الياء والعين أي ولا يأكل والضمير لله تعالى، ومثله قراءة أبي عبلة بفتح الياء وكسر العين، وقرأ يعقوب بعكس القراءة الأولى أعني بناء الأول للمفعول والثاني للفاعل، والضمير حينئذ في الفعلين لغير الله تعالى أي اتخذ من هو مرزوق غير رازق وليا، والكلام وإن كان مع عبدة الأصنام إلا أنه نظر إلى عموم غير الله تعالى وتغليب أولي العقول كعيسى ﵊ لأن فيه إنكار أن يصلح الأصنام للألوهية من طريق الأولى، وقد يقال: الكلام كناية عن كونه مخلوقا غير خالق كقوله تعالى: لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ [النحل: ٢٠] ويحمل الفعل على معنى النفع لا يرد شيء رأسا، وقرأ الأشهب وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ ببنائهما للفاعل، ووجهت إما بأن أفعل بمعنى استفعل كما ذكره الأزهري أي وهو يطعم ولا يستطعم أي لا يطلب طعاما ويأخذه من غيره أو بأن المعنى يطعم تارة ولا يطعم أخرى كقوله ﷾ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ [البقرة: ٢٤٥] والضميران لله تعالى، ورجوع الضمير الثاني لغير الله تعالى تكلف يحتاج إلى التقدير قُلْ بعد بيان أن اتخاذ غيره تعالى وليا مما يقضي ببطلانه بديهة العقول إِنِّي أُمِرْتُ من جناب ولي جل شأنه أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وجهه لله ﷾ مخلصا له لأن النبي ﵊ مأمور بما شرعه إلا ما كان من خصائصه ﵊ وهو إمام أمته ومقتداهم وينبغي لكل آمر أن يكون هو العامل أولا بما أمر به ليكون أدعى للامتثال، ومن ذلك ما حكى الله تعالى عن موسى ﵊ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ [الأعراف: ١٤٣] .

{ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “O yedirir, fakat yedirilmez (rızık verir, rızıklandırılmaz)” nitekim İbn Cerîr ve başkaları Süddî'den böyle rivayet etmişlerdir. 'Taâm'dan (yedirmekten) murat lügat manasıyla rızıktır; o da kendisinden faydalanılan her şeydir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } “Ben onlardan bir rızık istemiyorum, beni doyurmalarını da istemiyorum” [Zâriyât 51/57] kavlinde rızkın karşılığı olarak yer alması buna delildir. Şiddetli ihtiyaç sebebiyle en büyüğü ve en çoğu olduğu için mecazen özel olanla genel ifade edilmiştir. Ondan başkasının nefyedildiği bundan anlaşıldığı için onun zikriyle diğerinin zikrinden yetinilmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde hakikattir. Cümle hâl olarak mahallen mansubdur. Ebû Amr, A'meş ve İkrime'den ye ve ayın harflerinin fethasıyla 've lâ yat'amu' (وَلا يَطْعَمُ) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir; yani 've yemez' demektir ve zamir Allah Teâlâ'ya aittir. İbn Eblâ'nın ye'nin fethası ve ayın'ın kesrasıyla olan kıraati de böyledir. Ya'kûb ise birinci kıraatin aksine, yani birincisini meçhul ikincisini ma'lum olarak okumuştur; bu takdirde iki fiildeki zamir Allah Teâlâ'dan başkasına aittir; yani 'rızıklandırılan ve rızık vermeyen kimseyi mi velî edineyim?' demektir. Söz her ne kadar putperestlerle ilgili olsa da, Allah Teâlâ'dan başkasının umumiyetine ve Îsâ aleyhisselâm gibi akıl sahiplerinin tağlîbine bakılmıştır; zira bunda putların ilahlığa elverişli oluşunu evleviyetle inkâr vardır. Şöyle de denilebilir: Söz, Allah Teâlâ'nın: { لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Onlar hiçbir şey yaratamazlar, kendileri yaratılırlar” [Nahl 16/20] kavlinde olduğu gibi yaratıcı değil yaratılmış olmaktan kinayedir; fiil fayda verme manasına hamledilirse hiçbir itiraz vârid olmaz. Eşheb her iki fiili de ma'lum olarak { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } şeklinde okumuştur. Bu kıraat ya Ezherî'nin zikrettiği gibi ef'ale (أَفْعَلَ) vezninin istef'ale (اسْتَفْعَلَ) manasında olmasıyla açıklanmıştır; yani 'O yedirir ve yiyecek istemez (istit'âm etmez)', yani başkasından yiyecek talep edip almaz; ya da Allah Teâlâ'nın { يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “daraltır ve genişletir” [Bakara 2/245] kavlinde olduğu gibi mananın 'bazen rızık verir bazen vermez' şeklinde olmasıyla açıklanmıştır ve iki zamir de Allah Teâlâ'ya racidir; ikinci zamirin Allah Teâlâ'dan başkasına raci kılınması ise takdir gerektiren bir külfettir. Allah Teâlâ'dan başkasını dost edinmenin bâtıl olduğuna apaçık akılların hükmettiği beyan edildikten sonra { قُلْ } “De ki”: { إِنِّي أُمِرْتُ } “Bana emredildi” şanı yüce olan Rabbimin yüce katından, { أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ } “teslim olanların ilki olmam [emredildi]” O'na ihlasla yüzünü Allah'a celle celâluhu teslim edenlerin ilki olmam [emredildi]; zira Peygamber aleyhisselâm, kendisine has olan hususlar müstesna, şeriat kıldığı şeylerle emrolunmuştur. O, ümmetinin imamı ve önderidir; emreden her kimsenin, emre uymaya daha çok sevk etmesi için emrettiği şeyle ilk amel eden kişi olması gerekir. Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'dan naklettiği şu söz de bundandır: { سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim ve ben müminlerin ilkiyim” [A'râf 7/143].

وقيل: إن ما ذكر للتحريض كما يأمر الملك رعيته بأمر ثم يقول وأنا أول من يفعل ذلك ليحملهم على الامتثال وإلا فلم يصدر عنه ﷺ امتناع عن ذلك حتى يؤمر به وفيه نظر وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أي في أمر من أمور الدين، وفي الكلام قول مقدر أي وقيل لي: لا تكونن، فالواو من الحكاية عاطفة للقول المقدر على أُمِرْتُ، وحاصل المعنى إني أمرت بالإسلام ونهيت عن الشرك، وقيل: إنه معطوف على مقول قُلْ على المعنى إذ هو في معنى قل إني قيل لي كن أول مسلم ولا تكونن فالواو من المحكي، وقيل: إنه عطف على قُلْ على معنى أنه ﵊ أمر بأن يقول كذا ونهى عن كذا، وتعقب بأن سلاسلة النظم تأبى عن فصل الخطابات التبليغية بعضها عن بعض بخطاب ليس منها، وجوز أن يعطفه على إِنِّي أُمِرْتُ داخلا في حيز قُلْ والخطاب لكل من المشركين، ولا يخفى تكلفه وتعسفه، وعدم صحة عطف على أَكُونَ ظاهر إذ لا وجه للالتفات ولا معنى لأن يقال أمرت أن لا تكونن: قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي أي بمخالفة أمره ونهيه أي عصيان كان فيدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا، وقوله ﷾ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ أي عذاب يوم القيامة. وعظمه لعظم ما يقع فيه مفعول

Zikredilen hususun, tıpkı hükümdarın tebaasına bir şey emredip ardından onları uymaya sevk etmek için 'Bunu ilk yapan ben olacağım' demesi gibi teşvik için olduğu da söylenmiştir; aksi takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu hususta bir kaçınma sadır olmamıştır ki emredilsin; ancak bu görüşte eleştirilecek yön vardır. { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve sakın müşriklerden olma [denildi]” yani din işlerinden hiçbirinde [olma]. Kelamda mukadder bir söz vardır; yani 'Bana: Sakın olma, denildi' takdirindedir; dolayısıyla hikâyedeki vâv harfi, mukadder sözü { أُمِرْتُ } fiiline atfetmektedir. Mananın özeti: 'Bana İslâm emredildi ve şirkten nehyedildim' demektir. Manaya binaen { قُلْ } fiilinin makûlüne (söylenen söze) matuf olduğu da söylenmiştir; zira bu, 'De ki: Bana ilk Müslüman ol ve sakın [müşriklerden] olma denildi' manasındadır; dolayısıyla vâv harfi hikâye edilen sözdendir. Şöyle de denilmiştir: Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle demesi emredildi ve şundan nehyedildi manasında { قُلْ } emrine matuftur. Buna, tebliğ hitaplarının arasına onlardan olmayan bir hitap sokulup birbirinden ayrılmasını nazmın akıcılığının kabul etmeyeceği belirtilerek itiraz edilmiştir. { قُلْ }'ün kapsamına dahil olarak { إِنِّي أُمِرْتُ } ifadesine atfedilmesi ve hitabın da müşriklerden her birine yönelik olması caiz görülmüştür ki bunun külfeti ve zorlamalılığı gizli değildir. { أَكُونَ } fiiline atfedilmesinin sahih olmadığı ise açıktır; zira burada iltifatın bir veçhi yoktur ve 'sakın olma diye emrolundum' denilmesinin bir manası bulunmaz. { قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي } “De ki: Rabbime isyan edersem şüphesiz ben korkarım” yani O'nun emrine ve nehyine muhalefet ederek nasıl bir isyan olursa olsun [isyan edersem]; zikredilen husus buna evleviyetle dahildir. Allah Teâlâ'nın: { عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “büyük bir günün azabından” yani kıyamet gününün azabından [korkarım] kavli ise -o günün büyüklüğü içinde vuku bulacak şeylerin büyüklüğündendir-

أَخافُ والشرطية معترضة بينهما وجواب الشرط محذوف وجوبا. وما تقدم على الأداة شبيه به فهو دليل عليه وليس إياه على الأصح خلافا للكوفيين. والمبرد، والتقدير إن عصيت أخف أو أخاف عذاب إلخ، وقيل: صرت مستحقا لعذاب ذلك اليوم. وفي الكلام مبالغة أخرى بالنظر إلى ما يفهم مما تقدم في قطع أطماعهم وتعريض بأنهم عصاة مستحقون للعذاب حيث أسند إلى ضمير المتكلم ما هو معلوم الانتفاء وقرن بأن التي تفيد الشك وجيء بالماضي إبرازا له في صورة الحاصل على سبيل الفرض. ويؤول المعنى في الآخرة إلى تخويفهم على صدور ذلك الفعل منهم فليس في الكلام دلالة على أنه ﵊ يخاف على نفسه المقدسة الكفر والمعصية مع أنه ليس كذلك لعصمته ﷺ. وأورد بعضهم دلالة الآية على ما ذكر بحثا ثم قال، وأجيب عنه بأن الخوف تعلق بالعصيان الممتنع الوقوع امتناعا عاديا فلا تدل إلا على أنه ﵊ يخاف لو صدر عنه وحاشاه الكفر والمعصية وهذا لا يدل على حصول الخوف، وأنت تعلم أن فيما قدمنا غنى عن ذلك. ويفهم من كلام بعضهم أن خوف المعصوم من المعصية لا ينافي العصمة لعلمه أن الله ﷾ فعال لما يريد وأنه لا يجب عليه شيء، وفي بعض الآثار أنه عز شأنه قال لموسى ﵇: يا موسى لا تأمن مكري حتى تجوز الصراط.

{ أَخافُ } fiilinin mef'ûlüdür; şart cümlesi ise ikisi arasında itiraziyedir (ara cümledir) ve şartın cevabı vâcip olarak mahzuftur. Şart edatından önce geçen ifade ise Kûfeliler ve Müberred'in hilafına en sahih görüşe göre cevaba benzemekte olup cevabın delilidir, bizzat cevabın kendisi değildir. Takdir: 'Eğer isyan edersem korkarım veya azaptan korkarım...' şeklindedir. 'O günün azabını hak etmiş olurum' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Kelamda, onların tamahlarını kesme hususunda daha önce geçenlerden anlaşılanlara nazaran başka bir mübalağa ve onların azabı hak etmiş âsiler olduklarına dair bir tariz (dolaylı anlatım) vardır; zira vuku bulmayacağı kesin olan şey mütekellim zamirine isnad edilmiş, şüphe ifade eden 'in' (إِنْ) şart edatıyla birleştirilmiş ve varsayım yoluyla gerçekleşmiş suretinde göstermek için mazi sığasıyla getirilmiştir. Neticede mana, bu fiilin kendilerinden sadır olması sebebiyle onları korkutmaya varır; dolayısıyla kelamda Peygamber aleyhisselâm'ın kendi mukaddes nefsi için küfür ve isyandan korktuğuna dair bir delalet yoktur; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem ismeti gereği durum böyle değildir. Bazıları ayetin buna delaletini bir inceleme konusu olarak irat etmiş, sonra şöyle demiştir: Buna, korkunun âdeten vuku bulması imkânsız olan isyana taalluk ettiği, dolayısıyla ayetin sadece -hâşâ- küfür ve isyan kendisinden sadır olacak olsaydı korkacağına delalet ettiği ve bunun da korkunun fiilen hâsıl olduğuna delalet etmeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Sen de bilirsin ki daha önce sunduğumuz izah buna ihtiyaç bırakmamaktadır. Bazılarının kelamından ise, mâsum olan zatın günahtan korkmasının ismete zıt düşmeyeceği anlaşılmaktadır; çünkü o, Allah Teâlâ'nın dilediğini hakkıyla yapan olduğunu ve O'na hiçbir şeyin vacip olmadığını bilmektedir. Bazı rivayetlerde şanı yüce olan Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm'a: 'Ey Mûsâ! Sıratı geçinceye kadar Benim mekrinden (tuzak/mühlet verişimden) emin olma' buyurduğu geçmektedir.

وجاء في غير ما خبر أنه ﷺ إذا عصفت الريح يصفر وجهه الشريف ويقول: أخاف أن تقوم الساعة

Pek çok haberde geldiğine göre, rüzgâr şiddetle estiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mübarek yüzü sararır ve: “Kıyametin kopmasından korkarım” buyururdu;

مع أن الله تعالى أخبره أن بين يديها ظهور المهدي، وعيسى ﵉، وخروج الدجال، وطلوع الشمس من مغربها إلى غير ذلك من الأمارات التي لم توجد إذ ذاك ولم تحقق بعد. وصح أنه ﷺ اعتذر عن عدم خروجه ﵊ لصلاة التراويح بعد أن صلاها أول رمضان وتكاثر الناس رغبة فيها

oysa Allah Teâlâ ona, kıyametin öncesinde Mehdî'nin ve Îsâ aleyhimesselâm'ın zuhuru, Deccâl'in çıkışı, güneşin batıdan doğması gibi o vakitte henüz bulunmayan ve henüz gerçekleşmemiş olan alametlerin bulunacağını haber vermişti. Ramazanın başında teravih namazını kıldırdıktan ve insanların rağbetle çoğalmasından sonra onun sallallâhu aleyhi ve sellem namaza çıkmayışına mazeret olarak:

بقوله «خشيت أن تفرض عليكم»

“Üzerinize farz kılınmasından endişe ettim” buyurduğu sahih olarak sabittir;

مع أن ما كان ليلة الإسراء إذ فرضت الصلوات يشعر بأنه تعالى لا يفرض زيادة عن الخمس وكل ذلك يدل على أن لله تعالى أن يفعل ما شاء وقصارى ما يلزم في أمثال ذلك لو فعل تغير تعلق الصفة وهو لا يستلزم تغير الصفة ليلزم الحدوث وقيام الحوادث به تعالى شأنه وهذا بحث طويل الذيل ولعل النوبة تفضي إلى تحقيقه إن شاء الله تعالى.

oysa namazların farz kılındığı İsrâ gecesinde vaki olan durum, Allah Teâlâ'nın beş vakitten fazlasını farz kılmayacağını hissettirmekteydi. Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın dilediğini yapmaya hakkı ve kudreti olduğuna delalet eder. Şayet böyle bir şey yapsaydı bu gibi durumlarda en fazla gerekecek olan şey, sıfatın taallukunun değişmesidir; bu ise sıfatın bizzat kendisinin değişmesini gerektirmez ki hâdis olma (sonradan olma) ve hâdislerin şanı yüce olan Allah'ın zatıyla kaim olması gereksin. Bu, etraflı ve uzun bir bahistir; inşâallah Teâlâ sırası geldiğinde tahkikine yer verilecektir.

مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ أي من يصرف العذاب عنه فنائب الفاعل ضمير العذاب، وضمير عَنْهُ يعود على مَنْ وجوز العكس أي من يصرف عن العذاب. ومَنْ على الوجهين مبتدأ خبره الشرط أو الجواب أو هما على الخلاف، والظرف متعلق بالفعل أو بالعذاب أو بمحذوف وقع حالا من الضمير.

{ مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ } “O gün kimden [azap] savuşturulursa” yani kimden azap uzaklaştırılırsa; nâib-i fâil azabın zamiridir, { عَنْهُ } ifadesindeki zamir ise { مَنْ } edatına racidir. Aksi de caiz görülmüştür; yani 'kim azaptan uzaklaştırılırsa' demektir. { مَنْ } her iki veçhe göre de mübtedadır, haberi ise ihtilafa göre şart cümlesi, cevap cümlesi veya her ikisidir. Zarf ise fiile, azaba veya zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir.

وجوز أن يكون نائب الفاعل. وهل يحتاج حينئذ إلى تقدير مضاف أي عذاب يومئذ أم لا فيه خلاف فقيل: لا بد منه لأن الظرف غير التام أي المقطوع عن الإضافة كقبل وبعد لا يقام مقام الفاعل إلا بتقدير مضاف ويَوْمَئِذٍ له حكمه. وفي الدر المصون لا حاجة إليه لأن التنوين لكونه عوضا يجعل في قوة المذكور خلافا للأخفش. وذكر الأجهوري أن التنوين هنا عوض عن جملة محذوفة يتضمنها الكلام السابق والأصل يوم إذ يكون الجزاء ونحو ذلك، والجملة مستأنفة مؤكدة لتهويل العذاب وجوز أن تكون صفة عَذابَ. وقرأ حمزة، والكسائي، ويعقوب، وأبو بكر عن عاصم «من يصرف» على أن الضمير فيه لله تعالى. وقرأ أبي «من يصرف الله» بإظهار الفاعل والمفعول به محذوف أي العذاب أو «يومئذ» بحذف المضاف أو يجعل اليوم عبارة عما يقع فيه، ومَنْ في هذه القراءة أيضا مبتدأ.

Zarfın nâib-i fâil olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde 'o günün azabı' şeklinde bir muzâf takdirine ihtiyaç duyulup duyulmayacağı konusunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre buna mutlaka ihtiyaç vardır; zira kable (قَبْلُ) ve ba'de (بَعْدُ) gibi izafetten kesilmiş olan gayr-i tâm zarflar ancak bir muzâf takdiriyle fâil makamına kaim kılınabilir, { يَوْمَئِذٍ } lafzı da bu hükümdedir. ed-Dürrü'l-Masûn'da ise buna ihtiyaç olmadığı, çünkü tenvinin ıvaz (karşılık) olması hasebiyle Ahfeş'in hilafına zikredilmiş hükmünde sayılacağı belirtilmiştir. Üchûrî ise buradaki tenvinin önceki kelamın içerdiği mahzuf bir cümlenin ıvazı olduğunu, aslının 'cezanın gerçekleştiği gün' ve benzeri bir takdirde olduğunu zikretmiştir. Cümle, azabın dehşetini pekiştiren bir istînâf cümlesidir; { عَذابَ } kelimesinin sıfatı olması da caiz görülmüştür. Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, içindeki zamirin Allah Teâlâ'ya raci olması üzere 'men yasrif' (مَنْ يَصْرِفْ) şeklinde [malûm] okumuşlardır. Übey ise fâili açıkça göstererek 'men yasrifi'llâhu' (مَنْ يَصْرِفِ اللَّهُ) şeklinde okumuştur; bu takdirde mef'ûlün bih mahzuftur, yani azaptır; yahut muzâfın hazfiyle 'yevmeizin'dir ya da o gün, içinde vuku bulan şeyden ibaret kılınır. Bu kıraatte de { مَنْ } mübtedadır.

وجوز أبو البقاء أن تجعل في موضع نصب بفعل محذوف تقديره من يكرم يصرف الله العذاب عنه فجعل يصرف تفسيرا للمحذوف، وأن يجعل منصوبا بيصرف ويجعل ضمير عَنْهُ للعذاب أي أي إنسان يصرف الله تعالى عنه العذاب فَقَدْ رَحِمَهُ أي الرحمة العظمى وهي النجاة كقولك: إن أطعمت زيدا من جوعة فقد أحسنت

Ebü'l-Bekâ, { مَنْ } edatının takdiri 'Kime ikram ederse Allah azabı ondan savar' olan mahzuf bir fiille mansub mahalde kılınmasını ve 'yasrif' fiilinin de bu mahzuf fiilin tefsiri yapılmasını; yahut 'yasrif' ile mansub kılınıp { عَنْهُ } zamirinin azaba raci kılınmasını -yani 'Allah Teâlâ hangi insandan azabı savarsa'- caiz görmüştür. { فَقَدْ رَحِمَهُ } “muhakkak ki ona merhamet etmiştir” yani kurtuluş olan en büyük rahmetle merhamet etmiştir; tıpkı senin: 'Zeyd'i açlıktan doyurduysan ona ihsanda bulundun'

إليه تريد فقد أتممت الإحسان إليه، وعلى هذا يكون الكلام من قبيل- من أدرك مرعى الصمان فقد أدرك-

sözün gibidir ki bununla 'ona ihsanı tamamladın' manasını kastedersin. Buna göre kelam: 'Kim Sammân otlağına yetişirse yetişmiştir' ve

«ومن كانت هجرته إلى الله تعالى»

“Kimin hicreti Allah Teâlâ'ya ise...”

الخبر، ومن قبيل صرف المطلق إلى الكامل، وقيل: المراد فقد أدخله الجنة فذكر الملزوم وأريد اللازم لأن إدخال الجنة من لوازم الرحمة إذ هي دار الثواب اللازم لترك العذاب.

hadisi kabîlindendir ve mutlak olanı kâmil olana hamletme türündendir. Şöyle de denilmiştir: Murat, 'onu cennete koymuştur' demektir; burada melzûm (rahmet) zikredilmiş ve lâzım (cennete giriş) kastedilmiştir; zira cennete koymak rahmetin gereklerindendir, çünkü cennet azabın terk edilmesine terettüp eden sevap yurdudur.

ونقض بأصحاب الأعراف. وأجيب بأن قوله تعالى: وَذلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ حال مقيدة لما قبله، والفوز المبين إنما هو بدخول الجنة لقوله تعالى: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ [آل عمران: ١٨٥] وأنت تعلم أنه إذا قلنا: إن الأعراف جبل في الجنة عليه خواص المؤمنين كما هو أحد الأقوال لا يرد النقض، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك، وما ذكر من الجواب مبني على ما لا يخفى بعده، والداعي إلى التأويل اتحاد الشرط والجزاء الممتنع عندهم.

Bu izah A'râf ehli ile nakzedilmiştir (çürütülmüştür). Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَذلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ } “İşte apaçık kurtuluş budur” kavli, öncesini takyit eden bir hâldir; apaçık kurtuluş ise ancak cennete girmekledir, nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “Kim ateşten uzaklaştırılır ve cennete sokulursa, o gerçekten kurtulmuştur” [Âl-i İmrân 3/185]. Sen de bilirsin ki, görüşlerden birinde olduğu gibi şayet A'râf'ın, üzerinde müminlerin havassının bulunduğu cennette bir dağ olduğunu söylersek nakiz vârid olmaz; inşâallah Teâlâ bunun tahkiki gelecektir. Zikredilen cevap ise uzaklığı gizli olmayan bir temele dayanmaktadır; tevile sevk eden sebep ise onlara göre caiz olmayan şart ile cezanın aynı manada birleşmesidir.

وقال بعض الكاملين: إن ما في النظم الجليل نظير

Kâmil zatlardan biri şöyle demiştir: Yüce nazımdaki bu ifade,

قوله ﷺ: «لن يجزي ولد والده إلا أن يجده مملوكا فيشتريه فيعتقه»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Hiçbir evlat, babasının hakkını ödeyemez; meğerki onu köle olarak bulup satın alsın da âzât etsin” kavlinin bir benzeridir;

يعني بالشراء المذكور، وإن اختلاف العنوان يكفي في صحة الترتيب والتعقيب، ولك أن تقول: إن الرحمة سبب للصرف سابق عليه على ما تلوح إليه صيغة الماضي والمستقبل والترتيب باعتبار الأخبار. وتعقبه الشهاب بأنه تكلف لأن السبب والمسبب لا بد من تغايرهما معنى، والحديث المذكور منهم من أخذ بظاهره ومنهم من أوله بأن المراد لا يجزيه أصلا وهو دقيق لأنه تعليق بالمحال. وأما كون الجواب ماضيا لفظا ومعنى ففيه خلاف حتى منعه بعضهم في غير كان لعراقتها في المضي اه فليفهم.

yani zikredilen satın almayla [ödemiş olur]; başlığın/ifadenin farklılığı tertip ve ta'kîbin (sıralamanın) sahih olması için yeterlidir. Sen şöyle de diyebilirsin: Mazi ve muzari sığalarının işaret ettiği üzere rahmet, azabın savuşturulmasının sebebi olup ondan öncedir; sıralama ise haber verme itibarıyladır. Şihâb ise bunun bir zorlama olduğunu belirterek itiraz etmiştir; zira sebep ile müsebbibin mana bakımından birbirinden farklı olması şarttır. Zikredilen hadisi ise kimileri zahiri üzere almış, kimileri de muradın 'ona hiçbir şekilde karşılık ödeyemez' şeklinde olduğunu tevil etmiştir ki bu ince bir tevil olup imkânsıza bağlamadır. Cevabın lafzan ve manen mazi olmasına gelince, bu konuda ihtilaf vardır; hatta bazıları maziye köklü delaleti sebebiyle 'kâne' (كان) dışındaki fiillerde bunu menetmiştir. İntihâ (Burada bitti), öyleyse iyi anlaşılsın.

والإشارة إما إلى الصرف الذي في ضمن يُصْرَفْ وإما إلى الرحمة، وذكر لتأويل المصدر بأن والفعل.

İşaret ise ya { يُصْرَفْ } fiilinin zımnındaki savuşturmaya (sarfa) ya da rahmete yöneliktir; masdarın 'en' (أنْ) ve fiil ile tevil edilmesi sebebiyle müzekker getirilmiştir.

ومنهم من اعتبر الرحم بضم فسكون أو بضمتين وهو- على ما في القاموس- بمعنى الرحمة. ومعنى البعد للإيذان بعلو درجة ما أشير إليه، والفوز الظفر بالبغية، وآل لقصره على المسند إليه.

Bazıları bunu zamme ve ardından sükûnla veya iki zammeyle okunan 'ruhm' (الرُّحْم / الرُّحُم) kelimesi olarak değerlendirmiştir ki bu -el-Kâmûs'ta geçtiği üzere- rahmet manasındadır. Uzaklık manası (işaret isminin 'zâlike' şeklinde uzaktakiler için gelişi), işaret edilen şeyin derecesinin yüceliğini bildirmek içindir; fevz ise arzu edilen şeye zafer bulup kavuşmaktır; 'el' takısı ise [hükmü] müsnedün ileyhe hasretmek içindir.

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ أي ببلية كمرض وحاجة فَلا كاشِفَ أي لا مزيل ولا مفرج لَهُ عنك إِلَّا هُوَ والمراد لا قادر على كشفه سواه ﷾ من الأصنام وغيرها وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ من صحة وغنى فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ومن جملته ذلك فيقدر جل شأنه عليه فيمسك به ويحفظه عليك من غير أن يقدر على دفعه ورفعه أحد كقوله تعالى: فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ [يونس: ١٠٧] ويظهر من هذا ارتباط الجزاء بالشرط.

{ وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa” yani hastalık ve muhtaçlık gibi bir bela [dokundurursa], { فَلا كاشِفَ } “onu giderecek hiçbir kimse yoktur” onu senden izale edecek ve ferahlığa kavuşturacak kimse yoktur { لَهُ } “onu” { إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka”; murat ise putlardan ve diğerlerinden O'ndan celle celâluhu başka onu gidermeye kimsenin güç yetiremeyeceğidir. { وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ } “Eğer sana bir hayır dokundurursa” sağlık ve zenginlikten bir hayır [dokundurursa], { فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “şüphesiz O her şeye hakkıyla kadirdir” o hayır da bu her şey cümlesindendir; dolayısıyla şanı yüce olan Allah ona kadirdir, hiç kimse onu defetmeye ve ortadan kaldırmaya güç yetiremeyecek şekilde onu tutar ve senin üzerinde muhafaza eder; nitekim Allah Teâlâ: { فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ } “O'nun lütfunu geri çevirebilecek hiçbir kimse yoktur” [Yûnus 10/107] buyurmuştur. Cezanın şartla irtibatı buradan anlaşılmaktadır.

وقيل: إن الجواب محذوف تقديره فلا راد له غيره تعالى، والمذكور تأكيد للجوابين لأن قدرته تعالى على كل شيء من الخير والشر تؤكد أنه ﷾ كاشف الضر وحافظ النعم ومديمها، وزعم أنه لا تعلق له بالجواب الأول بل هو علة الجواب الثاني ظاهر البطلان إذ القدرة على كل شيء تؤكد كشف الضر بلا شبهة وإنكار ذلك مكابرة، وأصل المس- كما قال أبو حيان- تلاقي الجسمين، والمراد به هنا الإصابة. وجعل غير واحد الباء في بضر وفي بخير للتعدية وإن كان الفعل متعديا كأنه قيل: وإن يمسسك الله الضر. وفسروا الضر بالضم بسوء الحال في الجسم وغيره وبالفتح بضد النفع، وعدل عن الشر المقابل للخير إلى الضر- على ما في البحر- لأن الشر أعم فأتى بلفظ الأخص مع الخير الذي هو عام رعاية لجهة الرحمة، وقال ابن عطية: إن مقابلة الخير بالضر مع أن مقابلة الشر وهو أخص منه من خفي الفصاحة للعدول عن قانون الضعة وطرح رداء التكلف وهو أن يقرن بأخص من ضده ونحوه لكونه أوفق بالمعنى وألصق بالمقام كقوله تعالى: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى [طه: ١١٨]

Şöyle de denilmiştir: [İkinci şartın] cevabı mahzuftur (düşürülmüştür), takdiri de "Yüce Allah'tan başka onu geri çevirecek kimse yoktur" şeklindedir. Zikredilen ifade ise her iki cevabın tekididir; zira Yüce Allah'ın hayır ve şer her şeye kadir olması, O'nun celle celâluhu zararı gideren, nimetleri koruyan ve devam ettiren olduğunu tekit etmektedir. [Bu cümlenin] birinci cevapla hiçbir irtibatı olmayıp bilakis ikinci cevabın illeti olduğu iddiası ise açıkça batıldır; zira her şeye kadir olmak, şüphesiz zararın giderilmesini de tekit eder ve bunu inkâr etmek inatlaşmaktır. Mes (dokunma) kelimesinin aslı -Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere- iki cismin birbirine temas etmesidir; buradaki murat ise isabettir. Birden fazla âlim, fiil [bizzat] geçişli (müteaddî) olduğu halde { بِضُرٍّ } ve { بِخَيْرٍ } ifadelerindeki bâ harf-i cerrini ta'diye (geçişlilik) için kabul etmiştir; sanki "Ve in yemseske'llâhu'd-durra" [Eğer Allah sana zararı isabet ettirirse] denilmiş gibidir. Durr (الضُّرُّ) kelimesini zamme ile bedendeki ve diğer hususlardaki kötü hal; fetha ile 'darr' (الضَّرُّ) kelimesini ise faydanın zıddı olarak tefsir etmişlerdir. Hayrın zıddı olan 'şer' kelimesi yerine 'durr' kelimesine meyledilmesi ise -el-Bahr'da geçtiği üzere- şerrin daha genel olmasındandır; nitekim rahmet cihetini gözetmek gayesiyle, genel olan 'hayır' kelimesiyle birlikte [şerre nispetle] daha özel olan lafız getirilmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Hayrın, [asıl zıddı olan] şer yerine ondan daha özel olan 'durr' ile karşılanması, yerleşik kuraldan ayrılmak ve tekellüf (zorlama) elbisesini atmak suretiyle ortaya çıkan ince/gizli bir fesahattendir. Bu da, manaya daha uygun ve makama daha layık olması hasebiyle bir şeyin, zıddının daha özeliyle yahut benzeriyle birlikte zikredilmesidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى } [Tâhâ: 118] “Şüphesiz senin için orada ne acıkmak vardır ne de çıplak kalmak. Ve sen orada ne susuzluk çekersin ne de güneş sıcağında kavrulursun.”

فجيء بالجوع مع العري وبالظمأ مع الضحو وكان الظاهر خلافه. ومنه قول امرئ القيس:

Böylece açlık çıplaklıkla, susuzluk ise güneşte kalmakla [sıcağa maruz olmakla] birlikte getirilmiştir; oysa ilk akla gelen bunun zıddıdır. İmruülkays'ın şu sözü de bu kabildendir:

كأني لم أركب جوادا للذة ... ولم أتبطن كاعبا ذات خلخال

«Sanki zevk için soylu bir ata binmemişim ... ve halhallı, dolgun göğüslü bir güzeli kucaklamamışım gibi.»

ولم أسأل الزق الروي ولم أقل ... لخيلي كري كرة بعد إجفال

«Ve sanki şarabı bol tulum istememişim ve bozguna uğrayıp kaçtıktan sonra ... atlarıma 'tekrar hücum edin' dememişim gibi.»

وإيضاحه أنه في الآية قرن الجوع الذي هو خلو الباطن بالعري الذي هو خلو الظاهر والظمأ الذي فيه حرارة الباطن بالضحى الذي فيه حرارة الظاهر. وكذلك قرن امرئ القيس علوه على الجواد بعلوه على الكاعب لأنهما لذتان في الاستعلاء وبذل المال في شراء الراح ببذل الأنفس في الكفاح لأن في الأول سرور الطرب وفي الثاني سرور الظفر.

Bunun açıklaması şöyledir: Ayette, bâtının (iç alemin) boşluğu olan açlık, zahirin (dışın) boşluğu olan çıplaklıkla; bâtındaki hararet olan susuzluk ise zahirdeki hararet olan güneş sıcağıyla bir araya getirilmiştir. Aynı şekilde İmruülkays da soylu ata binip yükselmesini, göğüsleri dolgun güzele üstün gelip yükselmesiyle birleştirmiştir; çünkü her ikisi de üstte bulunma lezzetidir. Şarap satın almak için mal sarf etmeyi de savaşta canını feda etmekle birleştirmiştir; zira birincisinde neşe sevinci, ikincisinde ise zafer sevinci vardır.

وكذا هنا أوثر الضر لمناسبته ما قبله من الترهيب فإن انتقام العظيم عظيم. ثم لما ذكر الإحسان أتى بما يعم أنواعه، والآية من قبيل اللف والنشر فإن مس الضر ناظر إلى قوله تعالى: إِنِّي أَخافُ إلخ ومس الخير ناظر إلى قوله سبحانه: مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ إلخ. وهي على ما قيل داخلة في حيز قُلْ والخطاب عام لكل من يقف عليه أو لسيد المخاطبين ﷺ ولا نافية للجنس، وكاشِفَ اسمها ولَهُ خبرها والضمير المنفصل بدل من موضع فَلا كاشِفَ أو من الضمير في الظرف، ولا يجوز- على ما قال أبو البقاء- أن يكون مرفوعا بكاشف ولا بدلا من الضمير فيه لأنك في الحالين تعمل اسم لا ومتى أعملته في ظاهر نونته. وفي هذه الآية الكريمة رد على من رجا كشف الضر من غيره ﷾ وأمل أحدا سواه.

Burada da 'durr' (zarar) kelimesi, kendisinden önceki korkutmaya uygun düşmesi sebebiyle tercih edilmiştir; zira Yüce olanın intikamı da yücedir. Ardından ihsan zikredildiğinde onun bütün türlerini kapsayan bir lafız getirilmiştir. Bu ayet 'leff ü neşr' kabilindendir; nitekim zararın dokunması Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَخافُ } [meal devam eden satırda] kavline, hayrın dokunması ise şanı yüce olan Allah'ın: { مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ } [meal devam eden satırda] kavline bakmaktadır. Bu cümlenin { قُلْ } “De ki:” emrinin kapsamına dâhil olduğu söylenmiştir. Hitap, onu okuyan/öğrenen herkese geneldir veya muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir. 'Lâ' cinsi nefyeden edattır; 'kâşife' onun ismi, 'lehû' ise haberidir. Ayrık zamir (münfasıl zamir) { فَلا كاشِفَ } mahallinden ya da zarftaki zamirden bedeldir. Ebü'l-Bekâ'nın belirttiğine göre, 'kâşif' ile merfû olması veya onda gizli zamirden bedel olması caiz değildir; çünkü her iki durumda da 'lâ'nın ismini amel ettirmiş olursun, onu zahir bir kelimede amel ettirdiğinde ise tenvinlemen gerekir. Bu kerim ayette, zararın giderilmesini Allah'tan celle celâluhu başkasından bekleyen ve O'ndan gayrısına ümit bağlayan kimselere bir reddiye vardır.

وفي فتوح الغيب للقطب الرباني سيدي عبد القادر الجيلاني قدس الله تعالى سره من كلام طويل إن من أراد السلامة في الدنيا والآخرة فعليه بالصبر والرضا وترك الشكوى إلى خلقه وإنزال حوائجه بربه ﷿ ولزوم طاعته وانتظار الفرج منه ﷾ والانقطاع إليه فحرمانه عطاء وعقوبته نعماء وبلاؤه دواء ووعده حال، وقوله فعل وكل أفعاله حسنة وحكمة ومصلحة غير أنه ﷿ طوى علم المصالح عن عباده وتفرد به فليس إلا الاشتغال بالعبودية من أداء الأوامر واجتناب النواهي والتسليم في القدر وترك الاشتغال بالربوبية والسكون عن لم وكيف ومتى؟ وتستند هذه الجملة

Rabbanî Kutup Efendimiz Abdülkâdir Geylânî'nin -Allah Teâlâ sırrını mukaddes kılsın- Fütûhu'l-Gayb adlı eserindeki uzun bir sözünde şöyle denmektedir: 'Dünya ve ahirette selamet isteyen kimseye düşen; sabretmek, razı olmak, O'nun mahlukatına şikâyeti terk etmek, ihtiyaçlarını Rabbi azze ve celle katına arz etmek, O'na itaate sarılmak, O'ndan celle celâluhu kurtuluş beklemek ve O'na yönelmektir. Zira O'nun mahrum bırakması bir ihsan, cezalandırması bir nimet, imtihanı bir şifa, vaadi hazır bir gerçek ve sözü fiilin ta kendisidir. O'nun bütün fiilleri güzel, hikmetli ve maslahattır; şu kadar var ki O azze ve celle maslahatların bilgisini kullarından gizlemiş ve onu sadece zâtına has kılmıştır. Dolayısıyla kula düşen, yalnızca emirleri yerine getirip yasaklardan sakınarak kullukla meşgul olmak, kadere teslim olmak, Rabliğin tasarruflarına karışmayı terk etmek ve 'Niçin, nasıl, ne zaman?' sorularından vazgeçip sükûnet bulmaktır.' Bu ifadenin dayanağı,

إلى حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «بينما أنا رديف رسول الله ﷺ إذ قال: يا غلام احفظ الله تعالى يحفظك احفظ الله تعالى تجده أمامك وإذا سألت فاسأل الله وإذا استعنت فاستعن بالله جف القلم بما هو كائن ولو جهد العباد أن ينفعوك بشيء لم يقضه الله ﷾ لك لم يقدروا عليه ولو جهدوا أن يضروك بشيء لم يقضه الله تعالى عليك لم يقدروا عليه فإن استطعت أن تعمل لله تعالى بالصدق في اليقين فاعمل فإن لم تستطع فإن في الصبر على ما تكره خيرا كثيرا واعلم أن النصر مع الصبر وأن الفرج مع الكرب وأن مع العسر يسرا»

İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ şu hadisidir: «Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem terkisinde iken şöyle buyurdu: 'Ey genç! Allah'ı gözet ki O da seni gözetsin. Allah'ı gözet ki O'nu karşında bulasın. Bir şey istediğinde Allah'tan iste. Yardım dilediğinde Allah'tan yardım dile. Kalem, olacak şeyleri yazıp kurumuştur. Eğer bütün kullar, Allah'ın azze ve celle senin lehine takdir etmediği bir şeyle sana fayda sağlamak için çabalasalar buna güç yetiremezler. Ve eğer Allah Teâlâ'nın senin aleyhine takdir etmediği bir şeyle sana zarar vermek için çabalasalar yine buna güç yetiremezler. Eğer tam bir yakin içindeki sadakatle Allah Teâlâ için amel etmeye gücün yeterse öyle amel et. Eğer buna gücün yetmezse, hoşlanmadığın şeylere sabretmekte pek çok hayır vardır. Bil ki zafer sabırla beraberdir, kurtuluş sıkıntıyla beraberdir ve muhakkak zorlukla beraber bir kolaylık vardır.'»

فينبغي لكل مؤمن أن يجعل هذا الحديث مرآة قلبه وشعاره ودثاره وحديثه فيعمل به من جهة حركاته وسكناته حتى يسلم في الدنيا والآخرة ويجد العزة برحمة الله ﷿.

Her müminin bu hadisi kalbinin aynası, iç ve dış giysisi ve sürekli andığı bir söz edinmesi; dünya ve ahirette selamete ermesi ve Allah'ın azze ve celle rahmetiyle izzete kavuşması için bütün hareket ve sükûnlarında onunla amel etmesi gerekir.

وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ قيل هو استعارة تمثيلية وتصوير لقهره ﷾ وعلوه عز شأنه بالغلبة والقدرة، وجوز أن تكون الاستعارة في الظرف بأن شبه الغلبة بمكان محسوس، وقيل: إنه كناية عن القهر والعلو بالغلبة والقدرة، وقيل: إن فَوْقَ زائدة. وصحح زيادتها وإن كانت اسما كونها بمعنى على وهو كما ترى، والداعي إلى التزام ذلك كله أن ظاهر الآية يقتضي القول بالجهة والله تعالى منزه عنها لأنها محدثة بإحداث العالم وإخراجه من العدم إلى الوجود، ويلزم أيضا من كونه ﷾ في جهة مفاسد لا تخفى، وأنت تعلم أن مذهب السلف إثبات الفوقية لله تعالى كما نص عليه الإمام الطحاوي. وغيره واستدلوا لذلك بنحو ألف دليل،

{ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir” ifadesinin temsîlî bir istiare olduğu, O'nun celle celâluhu kahrediciliğini ve şanı yüce olan Zâtı'nın galebe ve kudret ile üstünlüğünü tasvir ettiği söylenmiştir. Zarfta istiare yapıldığı, yani galebenin somut bir mekâna benzetildiği de caiz görülmüştür. Bunun, kahretmekten ve galebe ile kudret yoluyla üstünlükten kinaye olduğu da söylenmiştir. 'Fevka' (üstünde) lafzının zâid olduğu da ileri sürülmüştür. İsim olmasına rağmen zâid kabul edilmesi, 'alâ' manasında olmasıyla meşru gösterilmiştir ki bunun zayıflığı ortadadır. Bütün bu yorumlara başvurmanın sebebi, ayetin zahirinin mekân ve cihet isnadını gerektirmesi, Allah Teâlâ'nın ise bundan münezzeh olmasıdır; zira cihet, âlemin sonradan yaratılması ve yokluktan varlığa çıkarılmasıyla meydana gelmiş sonradan olmadır (muhdestir). Ayrıca O'nun celle celâluhu bir cihette bulunmasından gizli kalmayacak birçok fesat ve sakınca doğar. Bilindiği üzere Selef'in mezhebi, İmam Tahâvî ve diğerlerinin açıkça belirttiği gibi Allah Teâlâ'ya fevkiyyet (üstünlük/yücelik) sıfatını ispat etmektir ve buna yaklaşık bin delil getirmişlerdir.

وقد روى الإمام أحمد في حديث الأوعال عن العباس رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال: «والعرش فوق ذلك والله تعالى فوق ذلك كله»

Nitekim İmam Ahmed, Ev'âl hadisinde Abbâs'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Arş da bunun üzerindedir ve Allah Teâlâ bütün bunların üzerindedir.»

وروى أبو داود عن جبير بن محمد بن جبير بن مطعم عن أبيه عن جده قوله ﷺ للرجل الذي استشفع بالله

Ebû Dâvûd da Cübeyr b. Muhammed b. Cübeyr b. Mut'ım kanalıyla babasından, o da dedesinden, Allah Teâlâ'yı [Resûlullah'a karşı] şefaatçi kılan

تعالى عليه: «ويحك أتدري ما الله تعالى؟ إن الله تعالى فوق عرشه وعرشه فوق سماواته وقال بأصابعه مثل القبة وأنه ليئط به أطيط الرحل الجديد بالراكب» .

bir adama sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Yazıklar olsun sana! Sen Allah Teâlâ'nın ne olduğunu biliyor musun? Muhakkak ki Allah Teâlâ arşının üzerindedir, arşı da semalarının üzerindedir -parmaklarıyla kubbe gibi işaret ederek- ve şüphesiz arş, binicisinin altındaki yeni semer gibi O'nun azametiyle gıcırdar.»

وأخرج الأموي في مغازيه من حديث صحيح أن النبي ﷺ قال لسعد يوم حكم في بني قريظة: «لقد حكمت فيهم بحكم الملك من فوق سبع سماوات»

el-Ümevî, Meğâzî adlı eserinde sahih bir hadisle rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Kurayza hakkında hüküm verdiği gün Sa'd'a şöyle buyurmuştur: «Onlar hakkında yedi kat semanın üzerinden Hükümran olan [Allah]'ın hükmüyle hükmettin.»

وروى ابن ماجة يرفعه قال: «بينا أهل الجنة في نعيمهم إذ سطع لهم نور فرفعوا إليه رؤوسهم فإذا الجبار ﷻ قد أشرف عليهم من فوقهم وقال: يا أهل الجنة سلام عليكم ثم قرأ ﷺ قوله تعالى: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] فينظر إليهم وينظرون إليه فلا يلتفتون إلى شيء من النعيم ما داموا ينظرون إليه» . وصح أن عبد الله بن رواحة أنشد بين يدي رسول الله ﷺ أبياته التي عرض بها عن القراءة لامرأته حين اتهمته بجاريته وهي:

İbn Mâce merfû olarak rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cennet ehli nimetleri içindeyken ansızın kendilerine bir nur parıldar. Başlarını kaldırırlar; bir de bakarlar ki el-Cebbâr celle celâluhu üzerlerinden onlara tecelli etmiş ve: 'Ey cennet ehli, selam üzerinize olsun!' buyurmuştur.» Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden söz olarak selam vardır” [Yâsîn 36/58] kavlini okudu. «O onlara bakar, onlar da O'na bakarlar ve O'na baktıkları müddetçe diğer nimetlerden hiçbirine dönüp bakmazlar.» Abdullah b. Revâha'nın, cariyesi sebebiyle kendisini itham eden eşine karşı Kur'an okumaktan kinaye olarak söylediği şu beyitleri Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda okuduğu sahih olarak rivayet edilmiştir:

شهدت بأن وعد الله حق ... وأن النار مثوى الكافرينا

«Şahitlik ederim ki Allah'ın vaadi haktır ... Ve cehennem kâfirlerin barınağıdır.»

وأن العرش فوق الماء طاف ... وفوق العرش رب العالمينا

«Ve arş suyun üstünde yüzmektedir ... Âlemlerin Rabbi de arşın üzerindedir.»

وتحمله ملائكة شداد ... ملائكة الإله مسومينا

«Onu güçlü melekler taşımaktadır ... Allah'ın işaretlenmiş seçkin melekleri.»

فأقره ﵊ على ما قال وضحك منه، وكذا أنشد حسان بن ثابت رضي الله تعالى عنه قوله:

Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm onun söylediğini onaylamış ve tebessüm etmiştir. Aynı şekilde Hassân b. Sâbit radıyallâhu anh de şu sözünü okumuştur:

شهدت بإذن الله أن محمدا ... رسول الذي فوق السماوات من عل

«Allah'ın izniyle şahitlik ederim ki Muhammed ... Semaların fevkinde, yücelerde olan Zât'ın elçisidir.»

وأن أبا يحيى ويحيى كلاهما ... له عمل من ربه متقبل

«Ve Ebû Yahyâ ile Yahyâ'nın her ikisinin de ... Rabbi katından kabul görmüş bir ameli vardır.»

وأن الذي عادى اليهود ابن مريم ... رسول أتى من عند ذي العرش مرسل

«Ve Yahudilerin düşmanlık ettiği Meryem oğlu da ... Arş sahibi katından gelmiş bir elçidir.»

وأن أخا الأحقاف إذ قام فيهم ... يقوم بذات الله فيهم ويعدل

«Ve Ahkâf'ın kardeşi [Hûd] kavmi içinde kalktığında ... Aralarında Allah'ın emrini ikame ediyor ve adaletle hükmediyordu.»

فقال النبي ﷺ: وأنا أشهد.

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben de şahitlik ederim» buyurdu.

وروى عكرمة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في قوله تعالى حكاية عن إبليس: ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ [الأعراف: ١٧] أنه قال: لم يستطع أن يقول ومن فوقهم لأنه قد علم أن الله تعالى سبحانه من فوقهم، والآيات والأخبار التي فيها التصريح بما يدل على الفوقية كقوله تعالى: تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ [الزمر: ١، الجاثية: ٢، الأحقاف: ٢] . وإِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فاطر: ١٠] . وبَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ [النساء: ١٥٨] . وتَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ [المعارج: ٤] .

İkrime'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre, İblis'in ağzından aktarılan: { ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ } “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım” [A'râf 7/17] ayeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Şeytan 'üstlerinden' demeye güç yetiremedi; çünkü o, Allah Teâlâ'nın onların üstünde olduğunu biliyordu.' Fevkiyyete (yücelik ve üstünlüğe) delalet eden açık ayetler ve hadisler pek çoktur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ } “Bu Kitap'ın indirilişi, mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah tarafındandır” [Zümer 39/1; Câsiye 45/2; Ahkâf 46/2], { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } “Güzel sözler ancak O'na yükselir” [Fâtır 35/10], { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltmiştir” [Nisâ 4/158], { تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ } “Melekler ve Ruh O'na yükselir” [Meâric 70/4].

وقوله ﷺ فيما أخرجه مسلم: «وأنت الظاهر فليس فوقك شيء»

Müslim'in rivayet ettiği hadiste de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sen Zâhir'sin, Senin üstünde hiçbir şey yoktur.»

كثيرة جدا، وكذا كلام السلف في ذلك فمنه ما روى شيخ الإسلام أبو إسماعيل الأنصاري في كتابه الفاروق بسنده إلى أبي مطيع البلخي أنه سأل أبا حنيفة رضي الله تعالى عنه عمن قال: لا أعرف ربي سبحانه في السماء أم في الأرض فقال: قد كفر لأن الله تعالى يقول: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] وعرشه فوق سبع سماوات فقال: قلت فإن قال إنه على العرش ولكن لا أدري العرش في السماء أم في الأرض؟ فقال رضي الله تعالى عنه: هو كافر لأنه أنكر آية في السماء ومن أنكر آية في السماء فقد كفر، وزاد غيره لأن الله تعالى في أعلى عليين وهو يدعى من أعلى لا من أسفل اه.

Bu husustaki nasslar pek çoktur; aynı şekilde Selef'in bu konudaki sözleri de öyledir. Nitekim Şeyhülislam Ebû İsmâil el-Ensârî'nin el-Fâruk adlı kitabında Ebû Mutî' el-Belhî'ye ulaşan senediyle rivayet ettiğine göre; o, Ebû Hanîfe'ye radıyallâhu anh: 'Rabbim gökte midir yerde midir bilmiyorum' diyen kimsenin durumunu sormuş, o da: 'Kâfir olmuştur; çünkü Allah Teâlâ: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân arşa istivâ etmiştir” [Tâhâ 20/5] buyurmaktadır ve O'nun arşı yedi kat semanın üzerindedir' demiştir. Ebû Mutî' der ki: 'Eğer bir kimse O arşın üzerindedir fakat arş gökte midir yerde midir bilmiyorum derse?' dedim; Ebû Hanîfe radıyallâhu anh: 'Yine kâfirdir, çünkü O'nun gökte olduğuna dair ayeti inkâr etmiştir; kim O'nun gökte olduğuna dair ayeti inkâr ederse kâfir olur' dedi. Başkaları ise şu ilaveyi yapmıştır: 'Çünkü Allah Teâlâ en yüce makamlardadır (A'lâ-yı İlliyyîn'dedir) ve O'na aşağıdan değil yukarıdan dua edilir.' [İktibas sonu].

وأيد القول بالفوقية أيضا بأن الله تعالى لما خلق الخلق لم يخلقهم في ذاته المقدسة تعالى عن ذلك فإنه الأحد الصمد الذي لم يلد ولم يولد فتعين أنه خلقهم خارجا عن ذاته ولو لم يتصف سبحانه بفوقية الذات مع أنه قائم بنفسه غير مخالط للعالم لكان متصفا بضد ذلك لأن القابل للشيء لا يخلو منه أو من ضده وضد الفوقية السفول، وهو مذموم على الإطلاق، والقول بأنا لا نسلم أنه قابل للفوقية حتى يلزم من نفيها ثبوت ضدها مدفوع بأنه سبحانه لو لم يكن قابلا للعلو والفوقية لم يكن له حقيقة قائمة بنفسها فمتى سلم بأنه جل شأنه ذات قائم بنفسه غير مخالط للعالم وأنه

Fevkiyyet görüşü şu gerekçeyle de desteklenmiştir: Allah Teâlâ mahlukatı yarattığında onları mukaddes Zât'ının içinde yaratmamıştır; Zât'ı bundan pek yücedir, zira O doğurmamış ve doğrulmamış olan Ahad ve Samed'dir. Dolayısıyla mahlukatı Zât'ının dışında yarattığı kesinleşmiştir. Şayet şanı yüce olan Allah, kendi nefsiyle kaim olup âleme karışmamış (münfasıl) olmakla birlikte zâtî fevkiyyet (üstünlük) ile vasıflanmamış olsaydı, bunun zıddı ile vasıflanmış olurdu; çünkü bir şeyi kabule elverişli olan zât, o şeyden veya onun zıddından hâli olamaz. Fevkiyyetin zıddı ise süfûliyyet (aşağıda olmak)tir ki bu mutlak anlamda yerilmiş bir nitelemektir. 'Biz O'nun fevkiyyeti kabule elverişli olduğunu kabul etmiyoruz ki onun nefyinden zıddının sübutu gereksin' şeklindeki iddia ise şununla reddedilir: Şayet şanı yüce olan Allah yüceliği ve fevkiyyeti kabule elverişli olmasaydı, kendi nefsiyle kaim bir hakikati olmazdı. Şanı yüce olan Allah'ın kendi nefsiyle kaim, âleme karışmayan bir Zât olduğu ve

موجود في الخارج ليس وجوده ذهنيا فقط بل وجوده خارج الأذهان قطعا وقد علم كل العقلاء بالضرورة أن ما كان وجوده كذلك فهو إما داخل العالم وإما خارج عنه وإنكار ذلك إنكار ما هو أجلى البديهيات فلا يستدل بدليل على ذلك إلا كان العلم بالمباينة أظهر منه وأوضح، وإذا كان صفة الفوقية صفة كمال لا نقص فيها ولا يوجب القول بها مخالفة كتاب ولا سنة ولا إجماع كان نفيها عين الباطل لا سيما والطباع مفطورة على قصد جهة العلو عند التضرع إلى الله تعالى.

dış dünyada (hâriçte) mevcut olup varlığının sadece zihnî değil kesin olarak zihinlerin dışında bulunduğu kabul edildiğinde; bütün akıl sahipleri zorunlu olarak bilirler ki varlığı böyle olan bir şey ya âlemin içindedir ya da onun dışındadır. Bunu inkâr etmek, apaçık bedihî bilgileri inkâr etmektir; dolayısıyla bu hususta getirilen her delil, O'nun mahlukattan ayrı (mübâyin) olduğu bilgisini daha da açık ve parlak kılar. Fevkiyyet sıfatı kendisinde hiçbir eksiklik bulunmayan bir kemal sıfatı olduğuna ve bu görüşü benimsemek Kitap, Sünnet ve İcma'a muhalefeti gerektirmediğine göre, onu nefyetmek bâtılın ta kendisidir; nitekim fıtratlar da Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarırken yücelik yönüne yönelmek üzere yaratılmıştır.

وذكر محمد بن طاهر المقدسي أن الشيخ أبا جعفر الهمداني حضر مجلس إمام الحرمين وهو يتكلم في نفي صفة العلو ويقول: كان الله تعالى ولا عرش وهو الآن على ما كان فقال الشيخ أبو جعفر: أخبرنا يا أستاذ عن هذه الضرورة التي نجدها في قلوبنا فإنه ما قال عارف قط يا الله إلا وجد في قلبه ضرورة بطلب العلو لا يلتفت يمنة ولا يسرة فكيف تدفع هذه الضرورة عن أنفسنا قال: فلطم الإمام على رأسه ونزل وأظنه قال وبكى وقال حيرني الهمداني، وبعضهم تكلف الجواب عن هذا بأن هذا التوجه إلى فوق إنما هو لكون السماء قبلة الدعاء كما أن الكعبة قبلة الصلاة، ثم هو أيضا منقوض بوضع الجبهة على الأرض مع أنه سبحانه ليس في جهة الأرض، ولا يخفى أن هذا باطل، أما أولا فلأن السماء قبلة للدعاء لم يقله أحد من سلف الأمة ولا أنزل الله تعالى به من سلطان والذي صح أن قبلة الدعاء هي قبلة الصلاة فقد صرحوا بأنه يستحب للداعي أن يستقبل القبلة. وقد استقبل النبي ﷺ الكعبة في دعائه في مواطن كثيرة فمن قال: إن للدعاء قبلة غير قبلة الصلاة فقد ابتدع في الدين وخالف جماعة المسلمين. وأما ثانيا فلأن القبلة ما يستقبله الداعي بوجهه كما تستقبل الكعبة في الصلاة وما حاذاه الإنسان برأسه أو يديه مثلا لا يسمى قبلة أصلا فلو كانت السماء قبلة الدعاء لكان المشروع أن يوجه الداعي وجهه إليها ولم يثبت ذلك في شرع أصلا، وأما النقض بوضع الجبهة فما أفسده من نقض فإن واضع الجبهة إنما قصده الخضوع لمن فوقه بالذل لا أن يميل إليه إذ هو تحته بل هذا لا يخطر في قلب ساجد. ثم سمع عن بشر المريسي أنه يقول: سبحان ربي الأسفل تعالى الله سبحانه عما يقول الجاحدون والظالمون علوا كبيرا.

Muhammed b. Tâhir el-Makdisî'nin anlattığına göre Şeyh Ebû Ca'fer el-Hemedânî, İmâmü'l-Haremeyn'in uluv (yücelik) sıfatını nefyedip: 'Allah vardı ve arş yoktu, O şu anda da eskiden nasıl idiyse öyledir' dediği meclisinde hazır bulunmuştu. Şeyh Ebû Ca'fer: 'Ey Üstat! Bize kalplerimizde bulduğumuz şu zarurî/fıtrî duyguyu haber ver; hiçbir ârif 'Yâ Allah!' dememiştir ki kalbinde sağa sola bakınmaksızın doğrudan yücelik cihetini talep eden zarurî bir yöneliş bulmasın; bu zarurî duyguyu kendimizden nasıl defedebiliriz?' dedi. Bunun üzerine İmam başına vurdu, kürsüden indi -sanırım ağladı da- ve: 'Hemedânî beni hayrete düşürdü!' dedi. Bazıları buna zoraki bir cevap vererek, yukarıya yönelmenin Kâbe'nin namaz kıblesi olması gibi semanın da dua kıblesi olmasından kaynaklandığını ileri sürmüşlerdir. Ayrıca bunun, şanı yüce olan Allah yeryüzü cihetinde olmadığı halde alnın yere konulmasıyla nakzedildiğini söylemişlerdir. Bunun bâtıl olduğu açıktır. Birincisi; semanın duanın kıblesi olduğunu ümmetin selefinden hiç kimse söylememiştir ve Allah Teâlâ da buna dair hiçbir delil indirmemiştir. Sahih olan şudur ki duanın kıblesi namazın kıblesidir; nitekim âlimler dua edenin kıbleye yönelmesinin müstehap olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de birçok yerde duasında Kâbe'ye yönelmiştir. Dolayısıyla kim duanın namaz kıblesinden başka bir kıblesi olduğunu söylerse, dinde bidat çıkarmış ve Müslümanların cemaatine muhalefet etmiş olur. İkincisi; kıble, namazda Kâbe'ye yönelindiği gibi dua edenin yüzüyle yöneldiği şeydir; insanın başıyla veya elleriyle hizaladığı şey ise asla kıble olarak adlandırılmaz. Eğer sema duanın kıblesi olsaydı, dua edenin yüzünü ona çevirmesi meşru olurdu, oysa dinde böyle bir şey asla sabit olmamıştır. Alnın yere konulmasıyla getirilen nakze gelince; bu ne kadar tutarsız bir itirazdır! Zira alnını yere koyan kimse, altındakine yönelmeyi değil, yalnızca kendisinin üstünde olan Zât'a zillet ile boyun eğmeyi kasteder; nitekim bu durum hiçbir secde edenin aklından bile geçmez. Nitekim Bişr el-Merîsî'nin: 'En alttaki Rabbimi tenzih ederim' dediği işitilmiştir. Allah Teâlâ münkirlere ve zalimlerin söylediklerinden çok yücedir, pek büyüktür.

وتأول بعضهم كل نص فيه نسبة الفوقية إليه تعالى بأن فوق فيه بمعنى خير وأفضل كما يقال: الأمير فوق الوزير والدينار فوق الدرهم. وأنت تعلم أن هذا مما تنفر منه العقول السليمة وتشمئز منه القلوب الصحيحة فإن قول القائد ابتداء: الله تعالى خير من عباده أو خير من عرشه من جنس قوله: الثلج بارد والنار حارة والشمس أضوأ من السراج والسماء أعلى من سقف الدار ونحو ذلك وليس في ذلك أيضا تمجيد ولا تعظيم لله تعالى بل هو من أرذل الكلام فكيف يليق حمل الكلام المجيد عليه وهو الذي لو اجتمع الإنس والجن على أن يأتوا بمثله لا يأتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيرا، على أن في ذلك تنقيصا لله تعالى شأنه ففي المثل السائر:

Bazıları Allah Teâlâ'ya fevkiyyet nispet eden her nassı, 'emir vezirden üstündür, dinar dirhemden üstündür' denildiği gibi buradaki 'fevk' kelimesinin 'daha hayırlı ve daha faziletli' manasına geldiğini söyleyerek tevil etmişlerdir. Bilirsin ki bu, selim akılların nefret ettiği ve sıhhatli kalplerin tiksindiği bir şeydir; zira bir kimsenin durup dururken: 'Allah Teâlâ kullarından daha hayırlıdır' veya 'arşından daha hayırlıdır' demesi; 'kar soğuktur, ateş sıcaktır, güneş kandilden daha aydınlıktır, gökyüzü evin tavanından daha yüksektir' vb. sözler kabilindendir. Bunda Allah Teâlâ için hiçbir tazim ve övgü bulunmadığı gibi aksine sözlerin en düşüğüdür. İnsanlar ve cinler bir araya gelseler bir benzerini getiremeyecekleri, birbirlerine arka çıksalar dahi dengini ortaya koyamayacakları bu Yüce Kelâm'ı böyle bir anlama hamletmek nasıl uygun düşebilir? Üstelik bunda şanı yüce olan Allah'ı küçümseme vardır; nitekim meşhur meselde şöyle denir:

ألم تر ان السيف ينقص قدره ... إذا قيل إن السيف خير من العصا

«Görmez misin kılıcın kıymeti düşer ... 'Kılıç sopadan daha hayırlıdır' dendiğinde.»

نعم إذا كان المقام يقتضي ذلك بأن كان احتجاجا على مبطل كما في قول يوسف الصديق ﵇ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ [يوسف: ٣٩] وقوله تعالى: آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ [النمل:

Evet, eğer makam bunu gerektiriyorsa; örneğin Yûsuf Sıddîk'ın aleyhisselâm: { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?” [Yûsuf 12/39] kavlinde ve Allah Teâlâ'nın: { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah mı daha hayırlı yoksa ortak koştukları şeyler mi?” [Neml 27/59],

٥٩] وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى [طه: ٧٣] فهو أمر لا اعتراض عليه ولا توجه سهام الطعن إليه، والفوقية بمعنى الفوقية في الفضل مما يثبتها السلف لله تعالى أيضا وهي متحققة في ضمن الفوقية المطلقة، وكذا يثبتون فوقية القهر والغلبة كما يثبتون فوقية الذات ويؤمنون بجميع ذلك على الوجه اللائق بجلال ذاته وكمال صفاته ﷾ منزهين له سبحانه عما يلزم ذلك مما يستحيل عليه جل شأنه ولا يؤمنون ببعض ويكفرون ببعض ولا يعدلون عن الألفاظ الشرعية نفيا ولا

{ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Allah ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır” [Tâhâ 20/73] buyruklarında olduğu gibi bir bâtıl ehline karşı delil getirme makamında bulunuyorsa, bunda hiçbir itiraz olmaz ve ona ta'n okları yönelmez. Fazilet üstünlüğü manasındaki fevkiyyet de Selef'in Allah Teâlâ'ya ispat ettiği hususlardandır ve mutlak fevkiyyetin kapsamında gerçekleşmektedir. Tıpkı zâtî fevkiyyeti ispat ettikleri gibi kahir ve galebe fevkiyyetini de ispat ederler. Bütün bunlara, O'nun şanı yüce olan Zâtı'na muhal olan şeylerden tenzih ederek, Zâtı'nın celâline ve sıfatlarının kemaline celle celâluhu layık bir şekilde inanırlar. Bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmezler; şer'î lafızlardan nefy veya

إثباتا لئلا يثبتوا معنى فاسدا أو ينفوا معنى صحيحا فهم يثبتون الفوقية كما أثبتها الله تعالى لنفسه. وأما لفظ الجهة فقد يراد به ما هو موجود وقد يراد به ما هو معدوم ومن المعلوم أنه لا موجود إلا الخالق والمخلوق فإذا أريد بالجهة أمر موجود غير الله تعالى كان مخلوقا والله تعالى لا يحصره شيء ولا يحيط به شيء من المخلوقات تعالى عن ذلك وإن أريد بالجهة أمر عدمي وهو ما فوق العالم فليس هناك إلا الله تعالى وحده فإذا قيل: إنه تعالى في جهة بهذا الاعتبار فهو صحيح عندهم، ومعنى ذلك أنه فوق العالم حيث انتهت المخلوقات، ونفاه لفظ الجهة الذين يريدون بذلك نفي العلو يذكرون من أدلتهم أن الجهات كلها مخلوقة وأنه سبحانه كان قبل الجهات وأنه من قال: إنه تعالى في جهة يلزمه القول بقدم شيء من العالم وأنه جل شأنه كان مستغنيا عن الجهة ثم صار فيها. وهذه الألفاظ ونحوها تنزل على أنه عز اسمه ليس في شيء من المخلوقات سواء سمى جهة أم لم يسم وهو كلام حق ولكن الجهة ليست أمرا وجوديا بل هي أمر اعتباري ولا محذور في ذلك، وبالجملة يجب تنزيه الله تعالى عن مشابهة المخلوقين وتفويض علم ما جاء من المتشابهات إليه عز شأنه والإيمان بها على الوجه الذي جاءت عليه. والتأويل القريب إلى الذهن الشائع نظيره في كلام العرب مما لا بأس به عندي على أن بعض الآيات ما أجمع على تأويلها السلف والخلف والله تعالى أعلم بمراده وَهُوَ الْحَكِيمُ أي ذو الحكمة البالغة وهي العلم بالأشياء على ما هي عليه والإتيان بالأفعال على ما ينبغي أو المبالغ في الأحكام وهو إتقان التدبير وإحسان التقدير الْخَبِيرُ أي العالم بما دق من أحوال العباد وخفي من أمورهم. واللام هنا وفيما تقدم للقصر قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً

ispat yönüyle ayrılmazlar ki bâtıl bir manayı ispat etmesinler veya sahih bir manayı nefyetmesinler; onlar fevkiyyeti Allah Teâlâ'nın kendi Zâtı için ispat ettiği şekilde ispat ederler. Cihet lafzına gelince; bununla bazen mevcut olan bir şey, bazen de madum (yok) olan bir şey kastedilebilir. Bilindiği üzere Yaratıcı ve yaratılandan başka hiçbir varlık yoktur; eğer cihet ile Allah Teâlâ'dan başka mevcut bir şey kastedilirse o mahluktur, oysa yaratılmışlardan hiçbir şey Allah Teâlâ'yı sınırlandıramaz ve kuşatamaz; O bundan pek yücedir. Şayet cihet ile ademî (yokluk bildiren) bir durum, yani âlemin üstü kastedilirse, orada yalnızca Allah Teâlâ vardır. Dolayısıyla bu itibarla 'O Teâlâ bir cihettedir' denilirse bu onlara göre sahihtir ve bunun manası mahlukatın bittiği yerde âlemin fevkinde olduğudur. Bununla yüceliği (uluvvü) nefyetmeyi kastederek cihet lafzını nefyedenler ise delilleri arasında bütün cihetlerin yaratılmış olduğunu, şanı yüce olan Allah'ın cihetlerden önce de var olduğunu, Allah Teâlâ'nın bir cihette olduğunu söyleyen kimsenin âlemden bir şeyin kadîm olduğunu kabul etmesi gerekeceğini ve O'nun cihetten müstağni iken sonradan cihete girdiğini ileri sürerler. Bu ve benzeri lafızlar, adı cihet olsun veya olmasın, O'nun isminin yüceliği gereği mahlukattan hiçbir şeyin içinde bulunmadığı esasına hamledilir ki bu hak bir sözdür; ancak cihet varlıksal bir durum değil itibarî bir meseledir ve bunda bir sakınca yoktur. Hülasa, Allah Teâlâ'yı mahlukata benzemekten tenzih etmek, müteşâbih nassların ilmini O'nun yüce Zâtı'na havale etmek ve onlara geldikleri şekil üzere iman etmek vaciptir. Zihne yakın olan ve Arap kelâmında benzeri yaygın bulunan tevil bana göre sakıncasızdır; nitekim bazı ayetlerin tevilinde Selef ve Halef icma etmiştir. Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir. { وَهُوَ الْحَكِيمُ } “O, Hakîm'dir” yani sonsuz hikmet sahibidir; bu da eşyayı olduğu gibi bilmek ve fiilleri gerektiği şekilde yerine getirmektir ya da hüküm koymada yetkin olandır ki bu da tedbiri muhkem kılmak ve takdiri güzel yapmaktır; { الْخَبِيرُ } “Habîr'dir” yani kulların ince hallerini ve gizli işlerini hakkıyla bilendir. Buradaki ve önceki kelimelerdeki lâm takısı hasr (kaside/tahsis) içindir. { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً } “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey en büyüktür?'”

روى الكلبي أن كفار مكة قالوا لرسول الله ﷺ:

Kelbî, Mekke kâfirlerinin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dediklerini rivayet etmiştir:

يا محمد أما وجد الله تعالى رسولا غيرك ما نرى أحدا يصدقك فيما تقول ولقد سألنا عنك اليهود والنصارى فزعموا أنه ليس لك عندهم ذكر فأرنا من يشهد أنك رسول الله فنزلت.

'Ey Muhammed! Allah senden başka peygamber bulamadı mı? Söylediklerinde seni doğrulayan hiç kimseyi görmüyoruz. Yahudilere ve Hristiyanlara seni sorduk, onlar da kendi yanlarında seninle ilgili bir bilginin bulunmadığını iddia ettiler. O halde bize senin Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik edecek birini göster!' Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

وأخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: جاء النحام بن زيد وقردم بن كعب وبحري ابن عمرو فقالوا: يا محمد ما تعلم مع الله إلها غيره؟ فقال رسول الله ﷺ: لا إله إلا الله تعالى بذلك بعثت وإلى ذلك أدعو فأنزل الله تعالى هذه الآية،

İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: en-Nahhâm b. Zeyd, Kırdem b. Ka'b ve Bahriy b. Amr gelip: 'Ey Muhammed! Allah ile beraber başka bir ilah biliyor musun?' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'tan başka ilah yoktur, ben bununla gönderildim ve buna davet ediyorum' buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

والأول أوفق بأول الآية والثاني بآخرها.

Birinci rivayet ayetin başına, ikinci rivayet ise sonuna daha uygundur.

فأي مبتدأ وأَكْبَرُ خبره وشَهادَةً تمييز. والشيء في اللغة ما يصح أن يعلم ويخبر عنه، فقد ذكر سيبويه في الباب المترجم بباب مجاري أواخر الكلم وإنما يخرج التأنيث من التذكير ألا ترى أن الشيء يقع على كل ما أخبر عنه من قبل أن يعلم أذكر هو أم أنثى والشيء مذكر انتهى. وهل يطلق على الله تعالى أم لا؟ فيه خلاف فمذهب الجمهور أنه يطلق عليه سبحانه فقال: شيء لا كالأشياء واستدلوا على ذلك بالسؤال والجواب الواقعين في هذه الآية وبقوله سبحانه: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] حيث إنه استثنى من كل شيء الوجه وهو بمعنى الذات عندهم وبأنه أعم الألفاظ فيشمل الواجب والممكن.

'Eyyü' mübtedâ, 'ekberu' onun haberi, 'şehâdeten' ise temyizdir. Sözlükte 'şey', bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi sahih olan şeydir. Nitekim Sîbeveyh, 'Kelimelerin Sonlarının İrab Durumları' başlıklı bölümde şöyle zikretmiştir: 'Müenneslik ancak müzekkerlikten çıkar; görmez misin ki 'şey' lafzı, erkek mi dişi mi olduğu bilinmeden önce kendisinden haber verilen her şeye ıtlak edilir ve şey kelimesi müzekkerdir.' [İktibas sonu]. Bunun Allah Teâlâ'ya ıtlak edilip edilemeyeceği konusunda ihtilaf vardır; cumhurun mezhebine göre şanı yüce olan Allah'a ıtlak edilir ve: 'Eşya gibi olmayan bir şeydir' denir. Onlar bu ayette geçen soru ve cevabı, ayrıca: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun Zâtı'ndan başka her şey yok olucudur” [Kasas 28/88] ayetini delil getirmişlerdir; zira Allah Teâlâ her şeyden O'nun vechini istisna etmiştir ki onlara göre bu 'Zât' manasındadır. Ayrıca 'şey' lafzının en genel lafızlardan olup vâcibi de mümkünü de kapsadığını söylemişlerdir.

ونقل الإمام أن جهما أنكر صحة الإطلاق محتجا بقوله تعالى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الأعراف: ١٨٠] فقال: لا يطلق عليه سبحانه إلا ما يدل على صفة من صفات الكمال والشيء ليس كذلك، وفي المواقف وشرحه الشيء عند الأشاعرة يطلق على الموجود فقط فكل شيء عندهم موجود وكل موجود شيء، ثم سيق فيهما مذاهب الناس فيه ثم قيل: والنزاع لفظي متعلق بلفظ الشيء وأنه على ماذا يطلق، والحق ما ساعد عليه اللغة والنقل إذ لا مجال للعقل في إثبات اللغات. والظاهر معنا فأهل اللغة في كل عصر يطلقون لفظ الشيء على الموجود حتى لو قيل عندهم الموجود شيء تلقوه بالقبول، ولو قيل: ليس بشيء تلقوه بالإنكار. ونحو قوله سبحانه: وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً [مريم: ٩] ينفي إطلاقه بطريق الحقيقة على المعدوم لأن الحقيقة لا يصح فيها انتهى.

İmam [Fahreddin er-Râzî], Cehm'in Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır” [A'râf 7/180] kavlini delil göstererek bu ıtlakın sıhhatini inkâr ettiğini ve şöyle dediğini nakletmiştir: 'O'na ancak kemal sıfatlarından bir sıfata delalet eden isimler ıtlak olunabilir, şey kelimesi ise böyle değildir.' el-Mevâkıf ve şerhinde ise şöyle denmektedir: Eş'arîlere göre şey sadece mevcuda ıtlak edilir; binaenaleyh onlara göre her şey mevcuttur ve her mevcut bir şeydir. Ardından bu konudaki mezhepler zikredilmiş ve şöyle denilmiştir: 'İhtilaf 'şey' lafzına ve onun neye ıtlak edildiğine dair lafzî bir ihtilaftır. Hak olan, dilin ve naklin desteklediği görüştür; zira dillerin ispatında aklın yeri yoktur. Açık delil bizimle beraberdir; çünkü her asırdaki dil ehli, şey lafzını mevcuda ıtlak ederler; hatta onların yanında 'Mevcut bir şeydir' dense bunu kabulle karşılarlar, 'Bir şey değildir' dense bunu inkâr ederler. Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ خَلقتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً } “Daha önce sen hiçbir şey değilken seni yaratmıştım” [Meryem 19/9] kavli ve benzerleri, hakikat yoluyla maduma (yokluğa) ıtlak edilmesini nefyeder; çünkü hakikatte bu sahih olmaz.' [İktibas sonu].

وفي شرح المقاصد أن البحث في أن المعدوم شيء حقيقة أم لا لغوي يرجع فيه إلى النقل والاستعمال وقد وقع فيه اختلافات نظر إلى الاستعمالات. فعندنا هو اسم للموجود لما نجده شائع الاستعمال في هذا المعنى ولا نزاع في استعماله في المعدوم مجازا ثم قال: وما نقل عن أبي العباس أنه اسم للقديم. وعن الجهمية أنه اسم للحادث، وعن هشام أنه اسم للجسم فبعيد جدا من جهة أنه لا يقبله أهل اللغة انتهى. وفي ذلك كله بحث فإن دعوى الأشاعرة التساوي بين الشيء والموجود لغة أو الترادف كما يفهم مما تقدم من الكليتين ليس لها دليل يعول عليه، وقوله: إن أهل اللغة في كل عصر إلخ إنما يدل على أن كل موجود شيء، وأما أن كل ما يطلق عليه لفظ الشيء حقيقة لغوية موجود فلا دلالة فيه عليه إذ لا يلزم من أن يطلق على الموجود لفظ شيء دون لا شيء أن يختص الشيء لغة بالموجود لجواز أن يطلق الشيء على المعدوم والموجود حقيقة لغوية مع اختصاص الموجود بإطلاق الشيء دون اللاشيء.

Şerhu'l-Makâsıd'da ise madumun hakikat olarak şey olup olmadığı araştırmasının nakle ve kullanıma dönen lügavî bir mesele olduğu ve bu konuda kullanımlara bakılarak ihtilaflar vuku bulduğu ifade edilmiştir. 'Bizim nezdimizde o, bu anlamda yaygın kullanımını gördüğümüz için mevcudun ismidir; madumda mecazen kullanılmasında ise ihtilaf yoktur.' Ardından şöyle demiştir: 'Ebü'l-Abbâs'tan onun kadîmin ismi olduğuna, Cehmiyye'den hâdisin ismi olduğuna ve Hişâm'dan cismin ismi olduğuna dair yapılan nakiller ise dil ehlinin bunu kabul etmemesi yönüyle oldukça uzaktır.' [İktibas sonu]. Bütün bunlarda tartışılacak yönler vardır; zira Eş'arîlerin şey ile mevcut arasında lügatte eşitlik veya yukarıdaki iki tümel önermeden anlaşıldığı üzere eşanlamlılık bulunduğu iddiasının dayanacağı sağlam bir delil yoktur. 'Her asırdaki dil ehli...' sözü ancak her mevcudun bir şey olduğuna delalet eder; şey lafzının lügat hakikati olarak ıtlak edildiği her varlığın mevcut olduğuna delalet etmez. Zira mevcuda 'lâ şey' (şey olmayan) değil de 'şey' lafzının ıtlak edilmesinden, lügatte şeyin mevcuda has olması gerekmez; çünkü mevcudun lâ-şey yerine şey lafzıyla ıtlakına has kılınmasıyla birlikte, şeyin lügat hakikati olarak hem maduma hem mevcuda ıtlak edilmesi caizdir.

وإنكار أهل اللغة على من يقول: الموجود ليس بشيء لكونه سلبا للأعم عن الأخص وهو لا يصح لا لكونهما مترادفين أو متساويين. وقد أطلق على المعدوم الخارجي كتابا وسنة فقد قال الله تعالى: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الكهف: ٢٣] وقال سبحانه: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النحل: ٤٠]

Dil ehlinin 'Mevcut bir şey değildir' diyen kimseyi ayıplaması, bunun daha genel olanı daha özel olandan nefyetmek olmasından ötürüdür ki bu caiz değildir; yoksa ikisinin eşanlamlı veya birbirine denk olmasından dolayı değildir. Kitap ve Sünnet'te dış dünyada madum olana da şey ıtlak edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً * إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Hiçbir şey hakkında da 'Allah'ın dilemesine bağlamaksızın ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme” [Kehf 18/23-24] ve { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol!' dememizdir; o da hemen oluverir” [Nahl 16/40] buyurmuştur.

وأخرج الطبراني عن أم سلمة أنها سمعت رسول الله ﷺ وقد سأله رجل فقال: «إني لأحدث نفسي بالشيء لو تكلمت به لأحبطت أجري يقول: لا يلقي ذلك الكلام إلا مؤمن» ونحوه عن معاذ بن جبل.

Taberânî'nin Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre o, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine bir adamın soru sorması üzerine şöyle dediğini işitmiştir: «'İçimden öyle bir şey geçiriyorum ki onu konuşsam amelim boşa gider.' Resûlullah şöyle buyurdu: 'O sözü ancak mümin olan kimse [büyütüp] atar.'» Muâz b. Cebel'den de benzeri rivayet edilmiştir.

والأصل في الإطلاق الحقيقة فلا يعدل عنها إلا إذا وجد صارف. وشيوع الاستعمال لا يصلح أن يكون صارفا بعد صحة النقل عن سيبويه.

Lafızların ıtlakında asıl olan hakikattir; dolayısıyla vazgeçirici bir karine bulunmadıkça hakikatten dönülmez. Kullanımın yaygınlığı ise Sîbeveyh'ten gelen naklin sıhhatinden sonra vazgeçirici bir karine olmaya elverişli değildir.

ولعل سبب ذلك الشيوع أن تعلق الغرض في المحاورات بأحوال الموجودات أكثر لا لاختصاص الشيء بالموجود لغة.

Bu yaygınlığın sebebi muhtemelen, konuşmalarda maksadın madumlardan ziyade mevcutların hallerine taalluk etmesidir; yoksa şey kelimesinin lügatte mevcuda has olmasından ötürü değildir.

وقوله تعالى: وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً [مريم: ٩] إنما يلزم منه نفي إطلاقه بطريق الحقيقة على المعدوم وهو يضرنا لو كان المدعى تخصيص إطلاق الشيء لغة بالمعدوم وليس كذلك. فإن التحقيق عندنا أن الشيء بمعنى المشيء العلم به والإخبار عنه وهو مفهوم كلي يصدق على الموجود والمعدوم الواجب والممكن وتخصيص إطلاقه ببعض أفراده عند قيام قرينة لا ينافي شموله لجميع أفراده حقيقة لغوية عند انتفاء قرينة مخصصة وإلا لكان شموله المعدوم والموجود معا في قوله تعالى: وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [البقرة: ٢٨٢، النساء: ١٧٦، النور: ٣٥، ٦٤، الحجرات: ١٦، التغابن: ١١] جمعا بين الحقيقة والمجاز وهي مسألة خلافية. ولا خلاف في الاستدلال على عموم تعلق علمه تعالى بالأشياء مطلقا بهذه الآية فهو دليل على أن شموله للمعدوم والموجود معا حقيقة لغوية، وذكر بعض الأجلة بعد زعمه اختصاص الشيء بالموجود أنه في الأصل مصدر استعمل بمعنى شاء أو مشيء فإن كان بمعنى شاء صح إطلاقه عليه تعالى وإلا فلا.

Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً } “Daha önce sen hiçbir şey değilken seni yaratmıştım” [Meryem 19/9] kavlinden ise ancak maduma hakikat yoluyla ıtlak edilmesinin nefyi gerekir; bu da ancak lügatte şey ıtlakının maduma tahsis edildiği iddia edilirse bize zarar verir, oysa durum böyle değildir. Bizim nezdimizdeki tahkike göre 'şey', bilinmesi ve haber verilmesi dilenen şey (meşî') manasındadır; mevcut ve madumu, vâcip ve mümkünü içine alan tümel bir kavramdır. Bir karine bulunduğunda ıtlakının bazı fertlerine has kılınması, tahsis edici bir karine bulunmadığında bütün fertlerini lügat hakikati olarak kapsamasına engel teşkil etmez; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” [Bakara 2/282; Nisâ 4/176; Nûr 24/35, 64; Hucurât 49/16; Tegâbün 64/11] kavlinde madum ve mevcudu birlikte kapsaması hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesi olurdu ki bu ihtilaflı bir meseledir. Allah Teâlâ'nın ilminin mutlak olarak eşyaya taallukunun umumiliğine bu ayetle istidlal edilmesinde hiçbir ihtilaf yoktur; bu da O'nun madum ve mevcudu birlikte kapsamasının lügat hakikati olduğuna delildir. Değerli bazı âlimler, şeyin mevcuda has olduğunu iddia ettikten sonra, onun aslen 'şâe' (diledi) veya 'meşî'' (dilenen) manasında kullanılan bir masdar olduğunu, şayet 'şâe' manasında ise Allah Teâlâ'ya ıtlakının sahih olacağını, aksi takdirde caiz olmayacağını zikretmişlerdir.

وأنت تعلم أنه على ما ذكرنا من التحقيق لا مانع من إطلاق الشيء عليه تعالى من غير حاجة إلى هذا التفصيل لأنه بمعنى المشيء العلم به والإخبار عنه فيكون إطلاق الشيء بهذا المعنى عليه ﷿ كإطلاق المعلوم مثلا، ومعنى أَكْبَرُ شَهادَةً أعظم وأصدق قُلِ اللَّهُ أمر له ﷺ أن يتولى الجواب بنفسه بنفسي هو ﵊ لما مر قريبا. والاسم الجليل مبتدأ محذوف الخبر أي الله أكبر شهادة، وجوز العكس.

Bilirsin ki zikrettiğimiz tahkike göre, bu ayrıntıya gerek kalmaksızın 'şey' lafzının Allah Teâlâ'ya ıtlak edilmesinde hiçbir engel yoktur; çünkü o bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi dilenen şey manasındadır. Dolayısıyla bu manadaki şeyin O'na azze ve celle ıtlak edilmesi tıpkı 'ma'lûm' lafzının ıtlakı gibidir. { أَكْبَرُ شَهادَةً } “şahitlik bakımından en büyüktür” ifadesinin manası en büyük ve en doğrudur. { قُلِ اللَّهُ } “De ki: 'Allah'tır'” ifadesi, az önce geçtiği üzere cevabı bizzat kendisinin üstlenmesine yönelik bir emirdir sallallâhu aleyhi ve sellem -canım ona feda olsun-. İsm-i Celâl, haberi mahzuf bir mübtedadır; yani 'Şahitliği en büyük olan Allah'tır' demektir. Bunun tersi [yani mübtedanın mahzuf, lafzatullahın haber olması] da caiz görülmüştür.

ومذهب سيبويه أنه إذا كانت النكرة اسم استفهام أو أفعل تفضيل تقع مبتدأ يخبر عنه بمعرفة، وقوله سبحانه:

Sîbeveyh'in mezhebine göre nekre kelime soru ismi veya ism-i tafdil olduğunda mübteda olur ve marife bir kelime ile haber verilir. Şanı yüce olan Allah'ın:

شَهِيدٌ خبر مبتدأ محذوف أي هو سبحانه شهيد بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فهو ابتداء كلام، وجوز أن يكون خبر اللَّهُ والمجموع على ما ذهب إليه الزمخشري هو الجواب لدلالته على أن الله ﷿ إذا كان هو الشهيد بينه

{ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “Benimle sizin aranızda şahittir” kavlindeki 'şehîd' kelimesi mahzuf mübtedanın haberidir; yani 'O şanı yüce olan Zât şahittir' demektir ve yeni bir cümlenin başlangıcıdır. { اللَّهُ } lafzının haberi olması da caiz görülmüştür. Zemahşerî'nin benimsediği görüşe göre cümlenin tamamı cevaptır; çünkü bu ifade, Allah azze ve celle onunla

وبينهم فأكبر شيء شهادة شهيد له، ونقل في الكشف أنه إن جعل تمام الجواب عند قوله سبحانه: اللَّهُ فهو للتسلق من إثبات التوحيد إلى إثبات النبوة بأن هذا الشاهد الذي لا أصدق منه شهد لي بإيحاء هذا القرآن. وإن جعل الكلام بمجموعه الجواب فهو من الأسلوب الحكيم لأن الوهم لا يذهب إلى أن هذا الشاهد يحتمل أن يكون غيره تعالى بل الكلام في أنه يشهد لنبوته أولا فليفهم وَأُوحِيَ إِلَيَّ من قبله تعالى: هذَا الْقُرْآنُ العظيم الشاهد بصحة رسالتي لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ بما فيه من الوعيد. واكتفى بذكر الإنذار عن ذكر البشارة لأنه المناسب للمقام، وقيل: إن الكلام مع الكفار وليس فيهم من يبشر، وفي الدر المصون أن الكلام على حد سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النحل: ٨١] وَمَنْ بَلَغَ عطف على ضمير المخاطبين أي لأنذركم به يا أهل مكة وسائر من بلغه القرآن ووصل إليه من الأسود والأحمر أو من الثقلين أو لأنذركم به أيها الموجودون ومن سيوجد إلى يوم القيامة. قال ابن جرير: من بلغه القرآن فكأنما رأى محمدا ﷺ.

onların arasında şahit olduğunda şahitliği en büyük olan Zât'ın onun lehine şahitlik ettiğine delalet eder. el-Keşşâf'ta nakledildiğine göre, cevabın tamamı şanı yüce olan Allah'ın: { اللَّهُ } kavlinde kabul edilirse, bu durum tevhidin ispatından nübüvvetin ispatına bir geçiştir; zira kendisinden daha doğru sözlüsü bulunmayan bu Şahit, bu Kur'an'ı vahyederek benim lehime şahitlik etmiştir. Şayet söz bir bütün olarak cevap kabul edilirse üslûb-ı hakîm kabilindendir; çünkü vehim, bu şahidin Allah Teâlâ'dan başkası olabileceği ihtimaline gitmez, bilakis söz O'nun peygamberliğine şahitlik edip etmediği hakkındadır; bu iyi anlaşılsın. { وَأُوحِيَ إِلَيَّ } “Ve bana vahyolundu” Allah Teâlâ tarafından; { هذَا الْقُرْآنُ } “bu Kur'an” peygamberliğimin doğruluğuna şahitlik eden bu yüce Kur'an; { لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ } “onunla sizi uyarayım diye” içindeki tehdit ve azap haberleriyle. Müjdelemenin zikri yerine uyarmakla yetinilmiştir; çünkü makama uygun olan budur. Hitabın kâfirlere yönelik olduğu ve onların içinde müjdelenecek kimse bulunmadığı da söylenmiştir. ed-Dürrü'l-Masûn'da bu ifadenin: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” [Nahl 16/81] ayeti kabilinden olduğu belirtilmiştir. { وَمَنْ بَلَغَ } “ve kime ulaşırsa [onu da uyarayım diye]” ifadesi muhatap zamirine matuftur; yani 'Ey Mekke halkı, sizi ve siyah-beyaz bütün insanlardan veya cin ve insan topluluğundan bu Kur'an'ın ulaştığı ve kendisine tebliğ edilen herkesi uyarayım diye' ya da 'Ey şu an mevcut olanlar, sizi ve kıyamet gününe kadar var olacak herkesi uyarayım diye' demektir. İbn Cerîr şöyle demiştir: 'Kur'an kime ulaşmışsa sanki o kimse Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat görmüş gibidir.'