Binûn

En'âm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والإعراض عن خطابهم للإيذان بأن إعراضهم السابق قد بلغ مبلغا اقتضى أن لا يواجهوا بكلام بل يضرب عنهم صفحا وتعدد جناياتهم لغيرهم ذما لهم وتقبيحا لحالهم. فما نافية وصيغة المضارع لحكاية الحال الماضية كما أشار إليه العلامة البيضاوي ولله تعالى دره أو للدلالة على الاستمرار التجددي، ومن الأولى مزيدة للاستغراق أو لتأكيده، والثانية للتبعيض وهي متعلقة بمحذوف مجرور أو مرفوع وقع صفة لآية، وجعلها ابن الحاجب للتبيين لأن كونها للتبعيض ينافي كون الأولى للاستغراق إذ الآية المستغرقة لا تكون بعضا من الآيات. ورد بأن الاستغراق هاهنا لآية متصفة بالإتيان فهي وإن استغرقت بعض من جميع الآيات على أن كلامه بعد لا يخلو عن نظر.

Onlara hitap etmekten yüz çevrilmesi (gāib sîgasına geçilmesi), önceki yüz çevirmelerinin artık kendileriyle doğrudan konuşulmamasını, bilakis kendilerinden tamamen vazgeçilmesini ve başkalarına karşı işledikleri cinayetlerin sayılarak kınanmalarını ve durumlarının çirkinliğinin ortaya konulmasını gerektiren bir dereceye ulaştığını bildirmek içindir. Buradaki ما (mâ) nefy (olumsuzluk) edatıdır; muzari sîgası ise Allâme Beyzâvî'nin —Allah Teâlâ onun mükâfatını bolca versin— işaret ettiği üzere geçmişteki hâlin hikâye edilmesi (hikâyet-i hâl-i mâziye) içindir yahut teceddüdî istimrara (sürekli yenilenmeye) delalet etmek içindir. Birinci مِنْ (min) istiğrak için veya istiğrakı pekiştirmek için zâiddir. İkincisi ise teb'îz (kısmîlik) içindir ve âyet kelimesine sıfat olan mahzuf bir mecrur veya merfûa taalluk etmektedir. İbnü'l-Hâcib ise bunu tebyîn (açıklama) için kabul etmiştir; çünkü teb'îz için olması, birincisinin istiğrak için olmasına aykırıdır; zira istiğrak ifade eden âyet, âyetlerin bir kısmı olamaz. [Buna şöyle] reddiye verilmiştir: Buradaki istiğrak, gelme niteliğine sahip olan âyet içindir; dolayısıyla o istiğrak ifade etse bile bütün âyetlerin bir kısmıdır; kaldı ki onun sözü bundan sonra da tenkitten uzak değildir.

وإضافة الآيات إلى الرب المضاف إلى ضميرهم لتفخيم شأنها المستتبع لتهويل ما اجترءوا عليه في حقها.

Âyetlerin, onların zamirine muzaf olan Rabbe izafe edilmesi; âyetlerin şanını yüceltmek ve buna bağlı olarak da onların âyetlerin hakkı konusunda cüret ettikleri şeyin vehametini ve büyüklüğünü göstermek içindir.

والمراد بها إما الآيات التنزيلية أو الآيات التكوينية الشاملة للمعجزات وغيرها من تعاجيب المصنوعات والإتيان على الأول بمعنى النزول، وعلى الثاني بمعنى الظهور على ما قيل، ويفهم من كلام بعض المحققين أنه مطلقا بمعنى الظهور استعمالاته في لازم معناه وهو المجيء الذي لا يوصف به إلا الأجسام مجازا لا كناية كما قيل.

Âyetlerden maksat ya inzâl edilen vahyî âyetlerdir ya da mucizeleri ve yaratılmışların diğer harikalarını kapsayan kevni âyetlerdir. Gelme (ityân) fiili, söylendiğine göre birinci ihtimale göre nüzul (inme) manasında, ikinci ihtimale göre ise zuhur (ortaya çıkma) manasındadır. Bazı muhakkiklerin sözünden ise, söylendiği gibi kinaye yoluyla değil de mecaz yoluyla, sadece cisimlerin nitelenebileceği 'gelmek' şeklindeki lâzım-ı mânasında kullanılarak mutlak manada zuhur (ortaya çıkma) anlamında olduğu anlaşılmaktadır.

وحاصل المعنى على الأول ما تنزل إليهم آية من الآيات القرآنية الجليلة الشأن التي من جملتها هاتيك الآيات الناطقة بما فصل من بدائع صنع الله تعالى شأنه المنبئة عن جريان أحكام ألوهيته على كافة الكائنات وإحاطة علمه بجميع أحوال العباد وأعمالهم الموجبة للإقبال عليها والإيمان بها.

Birinci ihtimale göre mananın özeti şöyledir: Onlara Kur'an-ı Kerim'in şanı yüce âyetlerinden hiçbir âyet inmez ki —ki Allah Teâlâ'nın şanının eşsiz yaratışından tafsilatlıca bahseden, O'nun uluhiyet hükümlerinin bütün varlıklarda geçerli olduğunu ve ilminin kulların bütün hâllerini ve yönelmeyi ve iman etmeyi gerektiren amellerini kuşattığını haber veren şu âyetler de bunların cümlesindendir—,

إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ غير مقبلين عليها ولا معتنين بها، وعلى الثاني ما تظهر لهم آية من الآيات التكوينية التي من جملتها ما ذكر من جلائل شؤونه ﷾ الشاهدة بوحدانيته ﷿ إلا كانوا تاركين للنظر

{ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “...mutlaka ondan yüz çevirirler.” Yani ona yönelmezler ve ona önem vermezler. İkinci ihtimale göre ise, onlara kevnî âyetlerden hiçbir âyet zuhur etmez ki —ki Cenâb-ı Hakk'ın zikredilen ve O'nun birliğine şahitlik eden yüce sıfat ve fiilleri de bunların cümlesindendir—, mutlaka onlar

الصحيح فيها المؤدي إلى الإيمان بمكونها، وأصل الإعراض صرف الوجه عن شيء من المحسوسات. واستعماله في عدم الاعتناء أو ترك النظر مجاز على ما حققه البعض. وفسر شيخ الإسلام الإعراض على الوجه الأول بما كان على وجه التكذيب والاستهزاء، و «عن» متعلقة بمعرضين. والتقديم لرعاية الفواصل.

o âyetlerdeki kendilerini yaratıcılarına imana götürecek olan doğru bakışı ve tefekkürü terk etmiş olmasınlar. İ'râzın (yüz çevirmenin) aslı, yüzü hissedilir bir şeyden başka tarafa çevirmektir. Bazı muhakkiklerin ortaya koyduğu üzere, bunun önemsememek veya bakışı/tefekkürü terk etmek anlamında kullanılması mecazdır. Şeyhülislâm birinci veçheye göre yüz çevirmeyi, yalanlama ve alay etme şeklinde vuku bulan yüz çevirme olarak tefsir etmiştir. عَنْ (an) harf-i ceri مُعْرِضِينَ (mu'ridîn) kelimesine taalluk etmektedir. Öne alınması ise fâsıla (ayet sonu uyumu) riayeti içindir.

والجملة بعد إلا- كما قال الكرخي- في موضع النصب على أنها حال من مفعول تأتي أو من فاعله المخصص بالوصف كما قيل وهي مشتملة على ضمير كل منهما. وإيثارها على أعرضوا عنها كما وقع مثله في قوله تعالى: وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا [القمر: ٢] للدلالة على استمرارهم على الإعراض حسب استمرار إتيان الآيات.

Kerahî'nin de belirttiği gibi إِلَّا (illâ)'dan sonraki cümle, تَأْتِي (te'tî) fiilinin mef'ûlünden yahut sıfatla özelleştirilmiş fâilinden hâl olmak üzere nasb mahallindedir ve her ikisinin de zamirini içermektedir. Bu cümlenin, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا } “Bir mucize görseler yüz çevirirler” [Kamer 2] kavlindeki gibi أعرضوا عنها (ondan yüz çevirdiler) ifadesine tercih edilmesi; âyetlerin gelmesinin devam etmesine paralel olarak onların da yüz çevirmeye devam ettiklerini göstermek içindir.

وفي الكلام إشارة إلى غاية انهماكهم في الضلال حيث آذن أن إعراضهم عما يأتيهم من الآيات أن الإتيان كما يفصح عنه كلمة لَمَّا في قوله تعالى: فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ

Bu sözde, onların sapıklığa son derece daldıklarına bir işaret vardır; zira Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ } “Kendilerine hak gelince onu yalanladılar” kavlindeki لَمَّا (lemmâ) kelimesinin de açıkça gösterdiği üzere, kendilerine gelen âyetlerden yüz çevirmelerinin hemen geliş anında olduğunu bildirmiştir.

فإن الحق عبارة عن القرآن الذي أعرضوا عنه حين أعرضوا عن كل آية آية منه. وعبر عنه بذلك إظهارا لكمال فظاعة ما فعلوا به. والفاء على تقدير أن يراد بالآيات الآيات التنزيلية- كما هو الأظهر على ما قرره مولانا شيخ الإسلام- لترتيب ما بعدها على ما قبلها لا باعتبار أنه مغاير له حقيقة واقع عقيبه أو حاصل بسببه بل على أنه عينه في الحقيقة والترتيب بحسب التغاير الاعتباري حيث إن مفهوم التكذيب بالحق أشنع من الإعراض المذكور إذ هو مما لا يتصور صدوره من أحد.

Çünkü 'Hak'tan maksat, her bir âyetinden tek tek yüz çevirdikleri esnada kendisinden de yüz çevirdikleri Kur'an'dır. Ona karşı yaptıklarının son derece çirkin olduğunu ortaya koymak için Kur'an bu lafızla ifade edilmiştir. Âyetlerden maksadın vahyî/tenzîlî âyetler olması takdirinde —ki Mevlânâ Şeyhülislâm'ın takrir ettiği üzere en zâhir olanı budur— ف (fâ) harfi, sonrasının öncesine terettüp etmesi (bağlanması) içindir; bu terettüp, sonrasının hakikatte öncesinden farklı olup onun ardından gelen yahut onun sebebiyle hasıl olan bir şey olması bakımından değil, bilakis hakikatte onun bizzat kendisi olması ve terettübün itibari farklılığa göre olması bakımındandır; zira hakkı yalanlama kavramı, zikredilen yüz çevirmeden daha çirkindir, çünkü hakkı yalanlamak hiç kimseden sâdır olması tasavvur edilemeyecek bir şeydir.

ولذلك أخرج مخرج اللازم البين البطلان وترتب عليه بالفاء إظهارا لغاية بطلانه. ثم قيد ذلك بكونه بلا تأمل بل آن المجيء تأكيدا لشناعة فعلهم الفظيع. وعلى تقدير أن يراد الآيات التكوينية داخلة على جواب شرط محذوف.

Bu sebeple bâtıllığı apaçık olan bir lüzum üslubuyla ortaya konmuş ve bâtıllığının son derecesini göstermek üzere ف (fâ) ile ona bağlanmıştır. Sonra da bu durum, çirkin eylemlerinin vahametini pekiştirmek için hiç düşünmeksizin bilakis hemen geldiği anda olmasıyla kayıtlanmıştır. Âyetlerden maksadın kevnî âyetler olması takdirinde ise ف (fâ), mahzuf bir şartın cevabının başına dahil olmuştur.

والمعنى على الأول حيث أعرضوا عن تلك الآيات حين إتيانها فقد كذبوا بما لا يمكن لعاقل تكذيبه أصلا من غير أن يتدبروا في حاله ومآله ويقفوا على ما في تضاعيفه من الشواهد الموجبة لتصديقه. وعلى الثاني أنهم إن كانوا معرضين عن الآيات حال إتيانها فلا تعجب من ذلك فقد فعلوا بما هو أعظم منها ما هو أعظم من الإعراض حيث كذبوا بالحق الذي هو أعظم الآيات. واختار في البحر كون الفاء سببية وما بعدها مسبب عما قبلها. وجوز أيضا كونها سببية على معنى أن ما بعدها سبب لما قبلها. فقد قال الرضي: وقد تكون فاء السببية بمعنى لام السببية وذلك إذا كان ما بعدها سببا لما قبلها نحو قوله تعالى: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ [الحجر: ٣٤] وأطلق عليها الكثير حينئذ الفاء التعليلية.

Birinci takdire göre mana şöyledir: Onlar o âyetler gelir gelmez onlardan yüz çevirdikleri için, durumunu ve akıbetini hiç düşünmeksizin ve muhtevasında yer alan tasdik etmeyi gerektirici delillere vâkıf olmaksızın, aklı başında bir kimsenin asla yalanlaması mümkün olmayan bir şeyi yalanlamış oldular. İkinci takdire göre ise mana şöyledir: Eğer onlar âyetler geldiği anda onlardan yüz çeviriyorlarsa buna şaşma; zira onlar, âyetlerin en büyüğü olan hakkı yalanlamak suretiyle, o âyetlerden daha büyük olan şeye karşı yüz çevirmekten daha büyük bir cürüm işlemişlerdir. el-Bahr'de ف (fâ) harfinin sebebiyye olduğu ve sonrasının öncesinden müsebbeb olduğu tercih edilmiştir. Ayrıca sonrasının öncesi için sebep olması manasında sebebiyye olması da caiz görülmüştür. Nitekim Radî şöyle demiştir: 'Sebebiyye fâ'sı, sonrasındaki şey öncesindekinin sebebi olduğunda lâm-ı sebebiyye manasında olabilir; Allah Teâlâ'nın: { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Oradan çık, çünkü sen kovulmuşsun!” [Hicr 34] kavlinde olduğu gibi.' Bu durumda pek çok âlim onu 'fâ-i ta'lîliyye' olarak adlandırmıştır.

وهل تفيد الترتيب حينئذ أم لا؟ لم يصرح الرضي بشيء من ذلك، ويفهم كلام البعض أنها للترتيب والتعقيب أيضا.

Peki bu durumda tertip (sıralama) ifade eder mi, etmez mi? Radî bu konuda açık bir şey söylememiştir; bazı âlimlerin sözünden ise onun tertip ve ta'kîb (peş peşe gelme) için de olduğu anlaşılmaktadır.

واستشكل بأن السبب يتقدم على المسبب لا متعقب إياه. وتكلف صاحب التوضيح لتوجيه بأن ما بعد الفاء علة باعتبار معلول باعتبار دخول الفاء عليه باعتبار المعلولية لا باعتبار العلية. ورد بأنها لا تتأتى في كل محل، وفي التلويح الأقرب ما ذكره القوم من أنها إنما تدخل على العلل باعتبار أنها تدوم فتتراخى عن ابتداء الحكم، وفي شرح المفتاح الشريفي فإن قلت: كيف يتصور ترتب السبب على المسبب؟ قلت: من حيث إن ذكر المسبب يقتضي ذكر السبب انتهى. وعليه يظهر وجه الترتيب هنا مطلقا. لكن ظاهر كلام النحاة وغيرهم أن هذه الفاء تختص بالوقوع بعد الأمر كأكرم زيدا فإنه أبوك، واعبد الله فإن العبادة حق إلى غير ذلك فالوجه الأول أولى وليست الفاء فصيحة كما توهمه بعضهم من قول العلامة البيضاوي في بيان معنى الآية كأنه قيل: لما كانوا معرضين عن الآيات كلها كذبوا بالقرآن لأن الفاء الفصيحة لا تقدر جواب لما لأن جوابها الماضي لا يقترن بالفاء على الفصيح فكيف يقدر للفاء ما يقتضي عدمها فما مراد العلامة إلا بيان حاصل المعنى ولذا أسقط الفاء. نعم قيل: إن هذا المعنى مما ينبغي تنزيه التنزيل عنه وفيه تأمل.

Buna, sebebin müsebbepten önce geleceği, onu takip etmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. et-Tavzîh sahibi bunu tevil etmek için şöyle bir külfete girmiştir: Fâ'dan sonraki kısım bir itibarla illet, bir itibarla ma'lûldür; fâ harfi illetlik itibarıyla değil ma'lûllük itibarıyla onun üzerine dahil olmuştur. Buna ise her yerde bunun geçerli olamayacağı söylenerek karşı çıkılmıştır. et-Telvîh'te ise en yakın olanın, âlimlerin zikrettiği şu husus olduğu belirtilmiştir: Fâ harfi illetlerin üzerine, onların devam edip hükmün başlangıcından sonraya sarkması itibarıyla dahil olur. Şerhu'l-Miftâh'ta eş-Şerîf şöyle demiştir: 'Eğer 'Sebebin müsebbebe terettüp etmesi nasıl tasavvur edilir?' dersen, derim ki: Müsebbebin zikredilmesinin sebebin zikredilmesini gerektirmesi cihetiyledir.' Söz burada bitti. Buna göre burada tertibin vechi mutlak olarak ortaya çıkar. Ne var ki nahivcilerin ve diğerlerinin sözlerinin zâhiri, bu fâ harfinin emirden sonra gelmeye mahsus olduğudur; 'Zeyd'e ikram et, çünkü o senin babandır' ve 'Allah'a kulluk et, çünkü kulluk bir haktır' gibi. Dolayısıyla birinci vecih daha evlâdır. Bu fâ, Allâme Beyzâvî'nin âyetin manasını açıklarken söylediği: 'Sanki şöyle denilmiştir: Bütün âyetlerden yüz çevirdikleri için Kur'an'ı yalanladılar' sözünden bazılarının vehmettiği gibi fasîha fâ'sı değildir; çünkü fasîha fâ'sı لَمَّا (lemmâ)'nın cevabı olarak takdir edilemez; zira lemmâ'nın mazi fiil olan cevabı fasih kullanıma göre fâ ile birleşmez. Dolayısıyla fâ için onun yokluğunu gerektiren bir şey nasıl takdir edilebilir? Allâme Beyzâvî'nin maksadı sadece mananın özetini açıklamaktır, bu yüzden fâ'yı düşürmüştür. Evet, bu mananın tenzîlin (Kur'an'ın) tenzih edilmesi gereken şeylerden olduğu söylenmiştir ki bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır.

وقد صرح بعض المحققين أن أمر الترتيب يجري في الآية سواء كانت الآية بمعنى الدليل أو المعجزة أو الآية

Bazı muhakkikler, âyetteki tertip meselesinin; âyet kelimesi delil, mucize veya Kur'an

القرآنية لتغاير الإعراض والتكذيب فيها. والفاء في قوله تعالى: فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ للترتيب أيضا بناء على أن ما تقدم لكونه أمرا عظيما يقتضي ترتب الوعيد عليه، وقيل: يستهزئون إيذانا بأن ما تقدم كان مقرونا بالاستهزاء.

âyeti manasında olsun —çünkü yüz çevirme ile yalanlama bunlarda birbirinden farklıdır— geçerli olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alay edip durdukları şeyin haberleri yakında onlara gelecektir” kavlindeki ف (fâ) harfi de yine tertip içindir; zira önceki durum büyük bir mesele olduğu için tehdidin ona terettüp etmesini gerektirir. 'Alay ediyorlar' ifadesinin, önceki durumun alayla birlikte olduğuna dikkat çekmek için olduğu da söylenmiştir.

واستدل به أبو حيان على أن في الكلام معطوفا محذوفا أي فكذبوا بالحق واستهزؤوا به. ولا يخفى أن ذلك مما لا ضرورة إليه. وما عبارة عن الحق المذكور. وعبر عنه بذلك تهويلا لأمره بإبهامه وتعليلا للحكم بما في حيز الصلة. والأنباء جمع نبأ وهو الخبر الذي يعظم وقعه. والمراد بأنباء القرآن التي تأتيهم ويتحقق مدلولها فيهم ويظهر لهم آيات وعيده بما يحصل بهم في الدنيا من القتل والسبي والجلاء ونحو ذلك من العقوبات العاجلة، وقيل: المراد ما يعم ذلك والعقوبات التي تحل بهم في الآخرة من عذاب النار ونحوه وقيل: المراد بأنباء ذلك ما تضمن عقوبات الآخرة أو ظهور الإسلام وعلو كلمته، وظاهر ما يأتي من الآيات يرجح الأول.

Ebû Hayyân bundan hareketle sözde mahzuf bir ma'tûf olduğuna, yani 'Hakkı yalanladılar ve onunla alay ettiler' takdirinde olduğuna delil getirmiştir. Bunun zorunlu olmayan bir şey olduğu ise açıktır. ما (mâ) kelimesi zikredilen haktan ibarettir. İbham yoluyla işinin vehametini göstermek ve sıla cümlesindeki ifadeyle hükmü gerekçelendirmek için bu şekilde ifade edilmiştir. الأنباء (enbâ') kelimesi 'nebe'nin çoğuludur; nebe' ise etkisi/önemi büyük olan haberdir. Kur'an'ın haberlerinden maksat; kendilerine gelecek olan, haklarında gerçekleşecek olan ve dünyada başlarına gelecek öldürülme, esir edilme, sürgün ve benzeri peşin cezalarla kendilerine tehdit âyetleri ortaya çıkacak olan haberlerdir. Denildi ki: Maksat, hem bunu hem de âhirette cehennem azabı ve benzeri şekilde başlarına gelecek olan cezaları kapsayan şeylerdir. Yine denildi ki: Bunun haberlerinden maksat, âhiret cezalarını veya İslâm'ın zuhur edip kelimesinin yücelmesini içeren haberlerdir. Gelecek olan âyetlerin zâhiri birinci görüşü tercih ettirmektedir.

وصرح بعض المحققين بأن إضافة أَنْباءُ بيانية وهو احتمال مقبول وادعاء أنه مقحم وأن المعنى سيظهر لهم ما استهزؤوا به من الوعيد الواقع فيه أو من نبوة محمد ﷺ أو نحو ذلك لا وجه له إذ لا داعي لإقحامه. وفي البحر إنما قيد الكذب بالحق هنا وكان التنفيس بسوف وفي [الشعراء: ٦] فَقَدْ كَذَّبُوا فَسَيَأْتِيهِمْ بدون تقيد الكذب والتنفيس بالسين لأن الأنعام متقدمة في النزول على الشعراء فاستوفى فيها اللفظ وحذف من الشعراء وهو مراد إحالة على الأول وناسب الحذف الاختصار في حرف التنفيس فجيء بالسين.

Bazı muhakkikler أَنْباءُ (enbâ') kelimesinin izafetinin beyâniyye olduğunu açıkça belirtmişlerdir ki bu kabul edilebilir bir ihtimaldir. Bu kelimenin zâid (fazlalık) olduğu ve mananın 'Onun içinde geçen tehditten veya Hz. Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] nübüvvetinden yahut benzeri şeylerden alay ettikleri husus kendilerine zuhur edecektir' şeklinde olduğu iddiasının ise hiçbir dayanağı yoktur; zira onu fazlalık kılmayı gerektiren bir sebep bulunmamaktadır. el-Bahr'de şöyle denilmektedir: Burada yalanlama 'Hak' ile kayıtlanmış ve tehir/gelecek zaman edatı olarak سوف (sevfe) kullanılmıştır; [Şuarâ 6'da] ise: { فَقَدْ كَذَّبُوا فَسَيَأْتِيهِمْ } “Onlar gerçekten yalanladılar; yakında onlara gelecektir...” buyrularak yalanlama kayıtlanmamış ve tehir/gelecek zaman edatı olarak س (sîn) kullanılmıştır. Çünkü En'âm sûresi nüzul bakımından Şuarâ sûresinden öncedir; bu yüzden En'âm'da lafız tam verilmiş, Şuarâ'da ise ilkine havale edilerek kastedilen mana olduğu için hazfedilmiştir; hazfe uygun olan da tehir/gelecek zaman harfinde kısaltmaya gitmektir, bu sebeple س (sîn) getirilmiştir.

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ استئناف مسوق لتعيين ما هو المراد بما تقدم، وقيل: شروع في توبيخهم ببذل النصح لهم والأول أظهر. والرؤية عرفانية، وقيل: بصرية، والمراد في أسفارهم وليس بشيء. وهي على التقديرين تستدعي مفعولا واحدا. وكَمْ استفهامية كانت أو خبرية معلقة لها عن العمل مفيدة للتكثير سادة مع ما في حيزها مسد مفعولها. وهي منصوبة بأهلكنا على المفعولية. وهي عبارة عن الأشخاص، وقيل: إن الرؤية علمية تستدعي مفعولين والجملة سادة مسدهما. ومِنْ قَرْنٍ مميز لكم على أنه عبارة عن أهل عصر من الأعصار سموا بذلك لاقترانهم مدة من الزمان فهو من قرنت. واختلف في مقدار تلك المدة فقيل: مائة وعشرون سنة، وقيل: مائة، وقيل: ثمانون، وقيل: سبعون، وقيل: ستون، وقيل: ثلاثون، وقيل: عشرون. وقيل: مقدار الأوسط في أعمار أهل كل زمان. ولما كان هذا لا ضابط له يضبط قال الزجاج: إنه عبارة عن أهل عصر فيهم نبي أو فائق في العلم على ما جرت به عادة الله تعالى. ويحتمل أن يعتبر ذلك مائة سنة لما ورد أن الله تعالى قيض لهذه الأمة على رأس كل مائة سنة من يجدد لها أمر دينها. وقيل: هو عبارة عن مدة من الزمان اختلف فيها على طرز ما تقدم. واختار بعضهم أنه حقيقة في الزمان المعين وفي أهله. والمراد به هنا الأهل من غير تجشم تقدير مضاف أو ارتكاب تجوز.

{ أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” ifadesi, önceden geçen şeyden ne kastedildiğini tayin etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir (isti'nâf). Onlara nasihat sunularak kınanmalarına başlandığı da söylenmiştir; fakat birincisi daha açıktır. Buradaki görme (rü'yet) bilme (irfân) manasındadır. Gözle görme (basariyye) olduğu ve yolculuklarında görmelerinin kastedildiği de söylenmiştir ki bir değeri yoktur. Bu iki takdire göre de fiil tek bir mef'ûl talep eder. كَمْ (kem) kelimesi ister istifhâmiyye ister haberiyye olsun, fiilin amel etmesini engelleyen (muallika), çokluk ifade eden ve sılasıyla birlikte mef'ûlün yerine geçen bir kelimedir. أهلكنا (ehleknâ) fiiliyle mef'ûliyet üzere mensuptur ve şahıslardan ibarettir. Görmenin iki mef'ûl talep eden kalbî/ilmî fiil olduğu ve cümlenin bu iki mef'ûlün yerine geçtiği de söylenmiştir. مِنْ قَرْنٍ (min karnin) ifadesi كَمْ (kem) için temyizdir; 'karn' ise belirli bir zaman diliminde bir arada bulunmalarından dolayı bu ismi almış bir asrın/çağın ehlinden ibarettir ve 'karanet' (birleştirdi) fiilinden türemiştir. Bu sürenin miktarı hakkında ihtilaf edilmiştir: Yüz yirmi yıl, yüz yıl, seksen yıl, yetmiş yıl, altmış yıl, otuz yıl veya yirmi yıl olduğu söylenmiştir. Her çağın ehlinin ortalama ömrü kadar olduğu da belirtilmiştir. Bunu sınırlayacak kesin bir kural bulunmadığı için Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu, Allah Teâlâ'nın cari âdeti üzere aralarında bir peygamberin veya ilimde temayüz etmiş bir şahsiyetin bulunduğu bir çağın ehlinden ibarettir.' Allah Teâlâ'nın her yüz yılın başında bu ümmet için dininin işini yenileyecek birini göndereceğine dair vârid olan hadis sebebiyle bunun yüz yıl olarak kabul edilmesi de muhtemeldir. Bunun, yukarıda geçen minval üzere hakkında ihtilaf edilmiş belirli bir zaman diliminden ibaret olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise bu kelimenin hem belirli bir zaman hakkında hem de o zamanın ehli hakkında hakikat olduğunu tercih etmiştir. Burada kastedilen ise, muzaf takdir etme külfetine veya mecaza başvurmaksızın asrın ehlidir.

وجوز بعضهم انتصاب كَمْ على المصدرية بأهلكنا بمعنى إهلاك أو على الظرفية بمعنى أزمنة وهو تكلف.

Bazıları كَمْ (kem) kelimesinin helak etmek (ihlâk) manasında أهلكنا (ehleknâ) fiiliyle masdariyet üzere mensup olduğunu veya zamanlar manasında zarfiyet üzere mensup olduğunu caiz görmüşlerdir ki bu külfetli bir tevildir.

ومن الأولى ابتدائية متعلقة بأهلكنا. وهمزة الإنكار لتقرير الرؤية. والمعنى ألم يعرف هؤلاء المكذبون المستهزءون بمعاينة الآثار وتواتر الأخبار كم أمة أهلكنا من قبل خلقهم أو من قبل زمانهم كقوم نوح، وعاد، وثمود، وقوم لوط وأضرابهم فالكلام على حذف مضاف وإقامة المضاف إليه مقامه. وقوله تعالى: مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ استئناف بياني كأنه قيل ما كان حالهم؟، وقال أبو البقاء: إنه في موضع جر صفة قَرْنٍ لأن الجمل بعد النكرات صفات لاحتياجها إلى التخصيص. وجمع الضمير باعتبار معناه. وتعقبه مولانا شيخ الإسلام بأن تنوينه التفخيمي مغن له عن استدعاء الصفة. على أن ذلك مع اقتضائه أن يكون مضمونه ومضمون ما عطف عليه من الجمل الأربع مفروغا عنه غير مقصود

Birinci مِنْ (min) ibtidâiyye olup أهلكنا (ehleknâ) fiiline taalluk etmektedir. İnkârî hemze görmeyi/bilmeyi ikrar ettirmek içindir. Mana şöyledir: Bu yalanlayan ve alay edenler, geriye kalan eserleri bizzat görerek ve mütevâtir haberleri işiterek kendi yaratılışlarından veya kendi zamanlarından önce —Nûh kavmi, Âd, Semûd, Lût kavmi ve benzerleri gibi— nice ümmetleri helak ettiğimizi bilmediler mi? Dolayısıyla söz muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine geçirilmesi üzerinedir. Allah Teâlâ'nın: { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Onlara yeryüzünde güç ve imkân vermiştik” kavli, sanki 'Onların hâli nasıldı?' denilmiş gibi bir istînâf-ı beyânîdir. Ebü'l-Bekâ ise bu cümlenin, belirsiz isimlerden (nekralardan) sonra gelen cümleler sıfat olduğu ve özelleştirilmeye ihtiyaç duyduğu için قَرْنٍ (karn) kelimesinin cer mahallindeki sıfatı olduğunu söylemiştir. Zamirin cemi olması ise kelimenin manası itibarıyladır. Mevlânâ Şeyhülislâm buna şu şekilde itiraz etmiştir: Onun ta'zîm ifade eden tenvini, sıfat talep etmekten onu müstağni kılar. Kaldı ki bu durum, hem bu cümlenin hem de ona atfedilen dört cümlenin içeriğinin bilinen/varsayılan bir husus olup nazmın akışında asıl maksat olmamasını gerektireceğinden, yüce nazmın bozulmasına yol açar.

لسياق النظم مؤد إلى اختلال النظم الكريم. كيف لا والمعنى حينئذ ألم يروا كم أهلكنا من قبلهم من قرن موصوفين بكذا وكذا وبإهلاكنا لهم بذنوبهم وأنه بين الفساد انتهى. ولا يخفى أن التنوين التفخيفي لا يأبى الوصف. وما ورد فيه ذلك من النكرات أكثر من أن يحصى، وأما ما ذكره بعد فقد قال الشهاب: إنه غفلة منه أو تغافل عن تفسيرهم فَأَهْلَكْناهُمْ إلخ الآتي بقولهم لم يغن ذلك عنهم شيئا. وتمكين الشيء في الأرض- على ما قيل- جعله قارا فيها.

Nasıl olmasın ki! Bu takdirde mana: 'Kendilerinden önce şöyle şöyle vasıflara sahip olan ve günahları sebebiyle kendilerini helak ettiğimiz nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?' şeklinde olur ve bunun bozukluğu gayet açıktır. [Şeyhülislâm'ın sözü bitti.] Şurası gizli değildir ki, ta'zîm tenvini sıfat almaya engel değildir; nitekim bu şekilde gelen belirsiz isimler sayılamayacak kadar çoktur. Onun daha sonra zikrettiği hususa gelince, Şihâb şöyle demiştir: 'Bu, müfessirlerin ileride gelecek olan فَأَهْلَكْناهُمْ (onları helak ettik) vb. ifadeleri 'Bu imkânlar onlara hiçbir fayda sağlamadı' şeklindeki tefsirlerinden duyulan bir gaflet veya bunu görmezden gelmektir.' Bir şeyi yeryüzünde temkin etmek (yerleştirmek), söylendiğine göre onu orada yerleşik ve kararlı kılmaktır.

ولما لزم ذلك جعلها مقرا له ورد الاستعمال بكل منهما فقيل تارة مكنه في الأرض. ومنه قوله تعالى: وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ [الأحقاف: ٢٦] وأخرى مكن له في الأرض. ومنه قوله تعالى: إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ [الكهف: ٨٤] حتى أجرى كل منهما مجرى الآخر. ومنه قوله تعالى: ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ بعد ما تقدم كأنه قيل في الأول: مكنا لهم وفي الثاني ما لم نمكنكم.

Bunun sonucu olarak yeryüzü ona bir yerleşim yeri kılındığı için her iki kullanım da vârid olmuştur; nitekim bazen مكنه في الأرض (onu yeryüzünde yerleştirdi) denilmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ } “Andolsun, onlara size vermediğimiz güç ve imkânı vermiştik” [Ahkāf 26] kavli bundandır. Bazen de مكن له في الأرض (onun için yeryüzünde imkân hazırladı) denilmiştir; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” [Kehf 84] kavli bundandır. Hatta her biri diğerinin yerine kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın önceki ifadeden sonra gelen: { ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } “Size vermediğimiz [imkânları]” kavli böyledir; sanki birincisinde مكنا لهم (onlara imkân verdik), ikincisinde ise ما لم نمكنكم (size vermediğimiz imkânı) denilmiş gibidir.

وفي التاج أن مكنته ومكنت له مثل نصحته ونصحت له. وقال أبو علي: اللام زائدة مثل رَدِفَ لَكُمْ [النمل: ٧٢] وكلام الراغب في مفرداته يؤيده. وذكر بعض المحققين أن مكنه أبلغ من مكن له. ولذلك خص المتقدم بالمتقدمين والمتأخر بالمتأخرين وما إما موصولة صفة لمحذوف تقديره التمكين الذي لم نمكنه لكم أو نكرة موصوفة أي تمكينا لم نمكنه. وعليهما فهي مفعول مطلق والعائد إليها من الصلة أو الصفة محذوف، وقيل: إنها مفعول به لأن المراد من التمكين الإعطاء كما يشير إليه ما روي عن قتادة أي أعطيناكم ما تمكنوا به من أنواع التصرف ما لم نعطكم. وقيل: إنها مصدرية ظرفية أي مدة تمكينكم ولا يخفى بعده والخطاب للكفرة. وقيل: لجميع الناس، وقيل:

et-Tâc'da makkentühû (ona imkân verdim) ve makkentu lehû (onun için imkân hazırladım) ifadelerinin, nasahtühû (ona nasihat ettim) ve nasahtu lehû (onun iyiliğini istedim) gibi olduğu belirtilmiştir. Ebû Ali ise lâm harfinin; { رَدِفَ لَكُمْ } “...sizin peşinize takılmıştır” [Neml 72] kavlinde olduğu gibi zâid olduğunu söylemiştir. Râgıb'ın el-Müfredât'ındaki sözü de bunu desteklemektedir. Bazı muhakkikler makkenehû ifadesinin makkene lehû ifadesinden daha beliğ olduğunu zikretmişlerdir. Bu sebeple önceki ifade öncekilere, sonraki ifade ise sonrakilere tahsis edilmiştir. مَا (mâ) kelimesi ya 'size vermediğimiz temkin/imkân' takdirinde mahzuf bir masdarın sıfatı olan bir ism-i mevsûldür ya da 'size vermediğimiz bir imkân ile' manasında mevsûf bir nekradır. Bu iki takdire göre de mef'ûl-i mutlaktır ve sıladan veya sıfattan ona dönen ait zamiri mahzuftur. 'Temkin'den maksat 'vermek/bahşetmek' olduğu için onun mef'ûl-i bih olduğu da söylenmiştir; nitekim Katâde'den rivayet edilen: 'Size vermediğimiz çeşitli tasarruf imkânlarını kendilerine verdik' sözü de buna işaret etmektedir. Onun masdariyye-i zarfiyye olup 'sizin temkin süreniz boyunca' manasında olduğu da söylenmiştir ki bunun uzak bir ihtimal olduğu açıktır. Hitap kâfirlere yöneliktir. Bütün insanlara yönelik olduğu da söylenmiştir. Yine:

للمؤمنين. والظاهر الأول والالتفات لما في مواجهتهم بضعف حالهم من التبكيت ما لا يخفى. وقيل: ليتضح مرجع الضميرين ولا يشتبه من أول الأمر، وهي نكتة في الالتفات لم يعرج عليها أهل المعاني.

müminlere yönelik olduğu da söylenmiştir. Zâhir olan birincisidir; iltifât sanatı yapılmasının sebebi ise, onların zayıf hâllerini doğrudan yüzlerine vurarak onları susturma ve azarlamada bulunan açık nüktedir. İki zamirin merciinin açıkça anlaşılması ve baştan itibaren birbiriyle karışmaması için olduğu da söylenmiştir ki bu, meânî âlimlerinin üzerinde durmadığı bir iltifât nüktesidir.

وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ أي المطر كما روي عن هارون التيمي. ونسب إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا. وقيل: السحاب واستعمالها في ذلك مجاز مرسل. وقيل: هي على حقيقتها بمعنى المظلة والمجاز في إسناد الإرسال إليها لأن المرسل ماء المطر وهي مبدأ له. وفيه من المبالغة ما لا يخفى. والإرسال والإنزال- كما في البحر- متقاربان في المعنى لأن اشتقاقه من رسل اللبن وهو ما ينزل من الضرع متتابعا عَلَيْهِمْ مِدْراراً أي غزيرا كثير الصب، وهو صيغة مبالغة يستوي فيه المذكر والمؤنث، وهو حال من السماء والظرف متعلق بأرسلنا وَجَعَلْنَا الْأَنْهارَ أي صيرناها تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ أي من تحت مساكنهم. والمراد أنهم عاشوا في الخصب والريف بين الأنهار والثمار. والجملة في موضع المفعول الثاني لجعلنا. ولم يقل سبحانه: أجرينا الأنهار كما قال عز شأنه: أَرْسَلْنَا السَّماءَ للإيذان بكونها مسخرة مستمرة الجريان لا لأن النهر لا يكون إلا جاريا فلا يفيد الكلام لأن النظم حينئذ ناظر إلى كونه من تحتهم فالفائدة ظاهرة، ولو كان ما ذكر صحيحا لما ورد في النظم الكريم كقوله تعالى: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [البقرة: ٢٥ وغيرها] واستظهر كون الجعل بمعنى الإنشاء والإيجاد وهو مخصوص به تعالى فلذا غير الأسلوب. وعليه فالجملة في موضع الحال من المفعول. وليس المراد- على ما قيل- بتعداد هاتيك النعم العظام الفائضة عليهم بعد ذكر تمكينهم بيان عظم جنايتهم في كفرانها واستحقاقهم بذلك لأعظم العقوبات بل بيان حيازتهم لجميع أسباب نيل المآرب ومبادئ الأمن من المكاره والمعاطب وعدم إغناء ذلك عنهم شيئا. وينبىء عن عدم الإغناء عند جمهور المفسرين.

{ وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ } “Gökten gönderdik”, yani Hârûn et-Teymî'den rivayet edildiği ve İbn Abbâs'a —Allah Teâlâ her ikisinden de razı olsun— da nispet edildiği üzere yağmuru gönderdik. Bulut olduğu da söylenmiştir ve semâ kelimesinin bulut manasında kullanılması mecâz-ı mürseldir. Semânın gölgeleyen kubbe manasında hakiki anlamında olduğu, irsâl fiilinin ona isnat edilmesinde mecaz bulunduğu da söylenmiştir; çünkü gönderilen şey yağmur suyudur ve semâ da onun başlangıç yeridir. Bundaki mübalağa ise gayet açıktır. İrsâl ve inzâl kelimeleri —el-Bahr'de belirtildiği üzere— mana bakımından birbirine yakındır; zira kelimenin iştikakı, memeden peş peşe inen süt demek olan 'reseli'l-leben'den gelmektedir. { عَلَيْهِمْ مِدْراراً } “Üzerlerine bol bol yağdırdık”, yani bol ve kesintisiz yağan bir hâlde gönderdik; bu kelime müzekker ve müennes için ortak kullanılan bir mübalağa sîgasıdır ve semâ kelimesinden hâldir; zarf ise أرسلنا (erselnâ) fiiline taalluk etmektedir. { وَجَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ } “Ve nehirleri altlarından akar kıldık”, yani meskenlerinin altından akar hâle getirdik. Maksat, onların nehirler ve meyveler arasında, bolluk ve bereket içinde yaşamış olmalarıdır. Cümle, جعلنا (cealnâ) fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır. Cenâb-ı Hak, { أَرْسَلْنَا السَّماءَ } buyurduğu gibi 'nehirleri akıttık' demeyip 'akar kıldık' buyurmuştur; bu, nehirlerin emre amade kılınmış ve sürekli akar hâlde olduğunu bildirmek içindir; nehrin ancak akar olmasından dolayı böyle bir sözün faydasız kalacağı gerekçesiyle değildir; zira nazım bu durumda onların altından akıyor olmasına bakmaktadır, dolayısıyla ifade faydası açıktır. Eğer zikredilen iddia doğru olsaydı, yüce nazımda: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akar” [Bakara 25 vb.] şeklinde buyrulmazdı. 'Ca'l' fiilinin inşâ ve îcâd (yoktan var etme) manasında olduğu, bunun da sadece Allah Teâlâ'ya mahsus bulunduğu, bu sebeple üslubun değiştirildiği görüşü tercih edilmiştir. Buna göre cümle, mef'ûlden hâl konumundadır. Söylendiğine göre, kendilerine imkân verilmesinin zikrinden sonra üzerlerine yağan bu büyük nimetlerin sayılmasından maksat; nankörlük etmek suretiyle işledikleri cinayetin büyüklüğünü ve bu sebeple en büyük cezayı hak ettiklerini açıklamak değil, bilakis arzulara ulaşmanın bütün sebeplerine ve tehlikelerden ve helak edici şeylerden emin olmanın tüm vasıtalarına sahip olduklarını, ancak bunların kendilerine hiçbir fayda sağlamadığını açıklamaktır. Müfessirlerin cumhuruna göre bu durumun fayda vermediğini bildiren ise şudur:

قوله تعالى: فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ والفاء للتعقيب. وقيل: فصيحة. والمراد فكفروا فأهلكناهم. ورجح الأول، والباء للسببية أي أهلكنا كل قرن من تلك القرون بسبب ما يخصهم من الذنوب كتكذيب الرسل عليهم الصلاة

Allah Teâlâ'nın: { فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ } “Bunun üzerine onları günahları sebebiyle helak ettik” kavlidir. ف (fâ) ta'kîb (hemen peşinden gelme) içindir. Fasîha olduğu ve mananın 'Kâfir oldular, biz de onları helak ettik' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Birincisi tercih edilmiştir. ب (bâ) harfi sebebiyyet içindir; yani o nesillerin her birini peygamberleri —onlara salât ve selâm olsun—

والسلام وَأَنْشَأْنا أي أوجدنا مِنْ بَعْدِهِمْ أي بعد إهلاكهم بسبب ذلك قَرْناً آخَرِينَ بدلا من الهالكين.

yalanlamak gibi kendilerine has günahları sebebiyle helak ettik. { وَأَنْشَأْنا } “Ve var ettik”, { مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra”, yani bu sebeple helak edilmelerinin ardından, { قَرْناً آخَرِينَ } “Başka nesiller...” helak olanların yerine [var ettik].

وهذا بيان لأنه تعالى لا يتعاظمه أن يهلك قرنا ويخلي بلاده منهم فإنه ﷻ قادر على أن ينشىء مكانهم آخرين يعمر بهم البلاد فهو كالتتميم لما قبله نحو قوله تعالى: وَلا يَخافُ عُقْباها [الشمس: ١٥] وفيه إشارة إلى أنهم قلعوا من أصلهم ولم يبق أحد من نسلهم لجعلهم آخرين ويلونهم من بعدهم وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ استئناف سيق بطريق تلوين الخطاب لبيان شدة شكيمتهم في المكابرة وما يتفرع عليها من الأقاويل الباطلة إثر بيان ما هم فيه من غير ذلك.

Bu açıklama, bir nesli helak edip yurtlarını onlardan boşaltmanın Allah Teâlâ'ya asla zor ve büyük gelmeyeceğini ortaya koymaktadır; zira O celle celâluhû, onların yerine yurtları imar edecek başka nesiller yaratmaya kādirdir. Dolayısıyla bu ifade, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَخافُ عُقْباها } “O, bunun akıbetinden korkmaz” [Şems 15] kavlinde olduğu gibi öncesi için bir tekmile (tamamlayıcı) gibidir. Bunda, onların köklerinin kazındığına ve nesillerinden hiçbir kimsenin kalmadığına bir işaret vardır; çünkü onların 'başkaları' kılındığı ve kendilerinden sonra onların peşi sıra getirildiği belirtilmiştir. { وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ } “Eğer sana kâğıt üzerinde yazılı bir kitap indirseydik...” ifadesi; inkârcıların diğer hâlleri açıklandıktan hemen sonra, inat ve büyüklük taslamadaki katılıklarını ve bundan kaynaklanan bâtıl sözlerini açıklamak üzere hitap üslubu değiştirilerek sevk edilmiş müstakil bir sözdür (isti'nâf).

وعن الكلبي وغيره أنها نزلت في النضر بن الحارث وعبد الله بن أبي أمية، ونوفل بن خويلد لما قالوا لرسول الله ﷺ: يا محمد لن نؤمن لك حتى تأتينا بكتاب من عند الله تعالى ومعه أربعة من الملائكة يشهدون أنه من عند الله تعالى وأنك رسوله، والكتاب المكتوب، والجار بعده متعلق بمحذوف وقع صفة له أو متعلق به، وقيل: إن جعل اسما كالإمام فالجار في موضع الصفة له، وإن جعل مصدرا بمعنى المكتوب فهو متعلق به.

Kelbî ve başkalarından rivayet edildiğine göre bu âyet; Nadr b. el-Hâris, Abdullah b. Ebî Ümeyye ve Nevfel b. Huveylid hakkında inmiştir. Onlar Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Ey Muhammed! Allah Teâlâ katından bize bir kitap getirmedikçe ve onunla birlikte onun Allah katından olduğuna ve senin O'nun elçisi olduğuna şahitlik edecek dört melek bulunmadıkça sana asla inanmayız' demişlerdi. Kitap, yazılmış olan metindir (mektûb). Ondan sonraki cârr ve mecrûr, ona sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir veya doğrudan ona taalluk eder. 'İmam' kelimesi gibi isim kabul edilirse cârr onun sıfatı mahallindedir; 'mektûb' manasında masdar kabul edilirse doğrudan ona taalluk eder denilmiştir.

وجوز أن يتعلق بنزلنا وفيه بعد، والقرطاس بكسر القاف وضمها، وقرىء بهما معرب كراسة كما قيل، وممن نص على أنه غير عربي الجواليقي، وقيل: إنه مشترك ومعناه الورق، وعن قتادة الصحيفة، وفي القاموس القرطاس مثلثة القاف وكجعفر ودرهم الكاغد، وقال الشهاب: هو مخصوص بالمكتوب أو أعم منه ومن غيره.

نزلنا (nezzelnâ) fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür fakat bu uzak bir ihtimaldir. القرطاس (kırtâs) kelimesi kāf harfinin kesresi ve zammesiyle okunur ve her iki kıraat de vârid olmuştur; söylendiğine göre 'kürrâse' (defter/cüz) kelimesinden Arapçalaştırılmıştır. Onun Arapça olmadığını açıkça belirtenlerden biri de Cevâlîkī'dir. Müşterek bir kelime olup manasının 'yaprak/kâğıt' olduğu da söylenmiştir. Katâde'den 'sahife' olduğu nakledilmiştir. el-Kāmûs'ta 'el-kırtâs'; kāf harfinin üç harekesiyle ve Ca'fer ile dirhem vezninde kâğıt demektir. Şihâb ise: 'Yazılmış olana mahsustur yahut hem onu hem de başkasını içine alan daha genel bir kelimedir' demiştir.

فَلَمَسُوهُ أي الكتاب أو القرطاس، واللمس كما قال الجوهري المس باليد فقوله تعالى: بِأَيْدِيهِمْ لزيادة التعيين ودفع احتمال التجوز الواقع في قوله تعالى: وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ [الجن: ٨] أي تفحصنا، وقيل: إنه أعم من المس باليد، فعن الراغب المس إدراك بظاهر البشرة كاللمس، وبالتقييد به يندفع احتمال التجوز أيضا.

{ فَلَمَسُوهُ } “Ve ona dokunsalardı”, yani kitaba yahut kâğıda dokunsalardı. Dokunma (lems), Cevherî'nin belirttiği gibi elle dokunmaktır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { بِأَيْدِيهِمْ } “Elleriyle...” kavli, durumu daha da pekiştirmek ve Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ } “Biz göğü yokladık” [Cin 8] kavlinde geçen 'araştırdık/yokladık' şeklindeki mecaz ihtimalini bertaraf etmek içindir. Elle dokunmaktan daha genel olduğu da söylenmiştir; nitekim Râgıb'dan nakledildiğine göre dokunma (mes), tıpkı lems gibi derinin dış yüzeyiyle idrak etmektir; dolayısıyla elle kayıtlanmasıyla mecaz ihtimali yine bertaraf edilmiş olur.

وقيل: إنما قيد بذلك لأن الإحساس باللصوق يكون بجميع الأعضاء ولليد خصوصية في الإحساس ليست لسائرها. وأما التجوز باللمس عن الفحص فلا يندفع به إذ لا بعد في أن يكون ذلك لمباشرتهم للفحص بأنفسهم بل يندفع لكون المعنى الحقيقي أنسب بالمقام وليس بشيء كما لا يخفى، وقيل: إن ذكر الأيدي ليفيد أن اللمس كان بكلتا اليدين ولا يظهر وجه الإفادة. وتخصيص اللمس لأنه يتقدمه الإبصار حيث لا مانع ولأن التزوير لا يقع فيه فلا يمكنهم أن يقولوا إذا ترك العناد والتعنت: إنما سكرت أبصارنا.

Denildi ki: Bununla kayıtlanmasının sebebi; temas hissinin bütün organlarla gerçekleşebilmesidir, oysa elin hissetmede diğer organlarda olmayan özel bir hassasiyeti vardır. Dokunmanın araştırma/yoklama manasında mecaz olmasına gelince, bu kayıtla o mecaz bertaraf edilmiş olmaz; zira bizzat kendilerinin araştırmaya girişmiş olmaları uzak bir ihtimal değildir; bilakis mecaz ihtimali, hakiki mananın makama daha uygun olması sebebiyle bertaraf edilir ki bu görüşün de bir değeri yoktur. Ellerin zikredilmesinin, dokunmanın iki elle birden yapıldığını ifade etmek için olduğu da söylenmiştir ancak bu ifadenin bunu nasıl sağladığı açık değildir. Dokunmanın tahsis edilmesi ise, bir engel bulunmadığında görmenin dokunmadan önce gelmesi ve dokunmada hilenin gerçekleşememesi sebebiyledir; böylece inat ve taassup bir kenara bırakıldığında 'Gözlerimiz büyülendi' demeleri mümkün olmaz.

واعترض بأن اللمس هنا إنما يدفع احتمال كون المرئي مخيلا وأما نزوله من السماء فلا يثبت به.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Buradaki dokunma, sadece görülen şeyin bir hayal olma ihtimalini bertaraf eder; onun gökten inmiş olduğunu ise ispatlamaz.

وأجيب بأنه إذا تأيد الإدراك البصري في النزول بالإدراك اللمسي في المنزل يجزم العقل بديهة بوقوع المبصر جزما لا يحتمل النقيض فلا يبقى بعده إلا مجرد العناد مع أن حدوثه هناك من غير مباشرة أحد يكفي في الإعجاز كما لا يخفى، وقال ابن المنير الظاهر أن فائدة زيادة لمسهم بأيديهم تحقيق القراءة على قرب أي فقرؤوه وهو بأيديهم لا بعيد عنهم لما آمنوا. وقوله تعالى: لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا جواب لَوْ على الأفصح من اقتران جوابها المثبت باللام. والمراد لقالوا تعنتا وعنادا للحق. وإنما وضع الموصول موضع الضمير للتنصيص على اتصافهم بما في حيز الصلة من الكفر الذي لا يكفر- كما قيل- حسن موقعه باعتبار معناه اللغوي أيضا، وجوز أن يكون المراد بهم قوم معهودون من الكفرة فحديث الوضع حينئذ موضوع وإِنْ في قوله سبحانه إِنْ هذا أي الكتاب نافية أي ما هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ أي ظاهر كونه سحرا وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ الظاهر أنه استئناف لبيان قدحهم بنبوته ﵊ بما هو أصرح من الأول، وقيل: إنه معطوف على جواب لو ويغتفر في الثواني ما لا يغتفر في الأوائل، واعترض بأن تلك المقالة الشنعاء ليست مما يقدر صدوره عنهم على تقدير تنزيل الكتاب المذكور بل هي من أباطيلهم

Buna şöyle cevap verilmiştir: İnzâl konusundaki görme duyusu, indirilen şeye dokunma duyusuyla desteklendiğinde; akıl, görülen şeyin zıddına ihtimal vermeyecek kesinlikte gerçekleştiğine apaçık bir şekilde hükmeder; artık bundan sonra geriye sadece kuru bir inat kalır. Kaldı ki onun hiç kimsenin müdahalesi olmaksızın orada meydana gelmesi mucize olmak için yeterlidir. İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: 'Görünen o ki elleriyle dokunmalarının fazladan zikredilmesindeki fayda, okumanın çok yakından gerçekleştiğini teyit etmektir; yani onu kendilerinden uzakta değil bizzat ellerindeyken okusalardı bile yine iman etmezlerdi.' Allah Teâlâ'nın: { لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O kâfirler mutlaka şöyle derlerdi:” kavli, لَوْ (lev) edatının cevabıdır; en fasih kurala göre olumlu cevap lâm harfiyle birleşir. Maksat; hakka karşı inat ve taassuplarından ötürü böyle diyecekleridir. Zamir yerine ism-i mevsûlün getirilmesi; söylendiği gibi lügat manası itibarıyla da yeri pek güzel olan ve örtülemeyecek bir küfür ile sıla cümlesinde yer alan küfür niteliğiyle vasıflandıklarını açıkça belirtmek içindir. Onlardan kâfirlerden bilinen muayyen bir grubun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; bu durumda zamir yerine ism-i mevsûlün konulması meselesi ortadan kalkar. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ هذا } kavlindeki إِنْ (in) nefy içindir; yani bu kitap değildir, { إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Apaçık bir büyüden başkası [değildir].” Yani büyü olduğu apaçık ortada olan bir şeydir. { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ve dediler ki: 'Ona bir melek indirilseydi ya!'” ifadesinin zâhiri; onun [aleyhisselâm] peygamberliğine, öncekinden daha açık bir şekilde dil uzatmalarını açıklamak üzere getirilmiş müstakil bir söz (isti'nâf) olduğudur. Lev'in cevabına matuf olduğu da söylenmiştir; zira sonraki unsurlarda, öncekilerde müsamaha gösterilmeyen hususlara müsamaha gösterilir. Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Bu çirkin söz, sözü edilen kitabın indirilmesi takdirinde onlardan sâdır olacağı varsayılan bir söz değildir; bilakis bu, hileleri tükendiğinde ve mazeretleri bittiğinde ileri sürdükleri

المحققة وخرافاتهم الملفقة التي يتعللون بها كلما ضاقت عليهم الحيل وعيت بهم العلل، وأجيب بأنه لا بعد في تقدير صدور هذه المقالة على تقدير ذلك التنزيل لأنه مما يوقع الكافر المعاند في حيص بيص فلا يدري بماذا يقابله وأي شيء يتشبث به. وكلمة لَوْلا هنا للتحضيض، والمقصود به التوبيخ على عدم الإتيان بملك يشاهد معه حتى تنتفي الشبهة بزعمهم.

gerçekleşmiş bâtıl iddialarından ve uydurma hurafelerindendir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu sözün zikredilen kitabın indirilmesi takdirinde sâdır olacağını varsaymakta bir uzaklık yoktur; zira böyle bir durum inatçı kâfiri şaşkına çevirip köşeye sıkıştırır ve ona neyle karşılık vereceğini, neye sarılacağını bilemez hâle getirir. Buradaki لَوْلا (levlâ) kelimesi tahdîd (teşvik/isteme) içindir; bundan maksat ise, kendi iddialarına göre şüphe ortadan kalksın diye onunla birlikte gözle görülen bir meleğin getirilmemesini kınamaktır.

أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن محمد بن إسحاق قال: «دعا رسول الله ﷺ قومه إلى الإسلام وكلمهم فأبلغ إليهم فيما بلغني فقال له زمعة بن الأسود بن المطلب والنضر بن الحارث بن كلدة وعبدة بن عبد يغوث وأبي بن خلف بن وهب والعاص بن وائل بن هشام: لو جعل معك يا محمد ملك يحدث عنك الناس ويرى معك فأنزل الله تعالى قوله سبحانه: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ إلخ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. İshak'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] kavmini İslâm'a davet etti ve onlarla konuştu, bana ulaşan bilgiye göre tebliğini en beliğ şekilde yaptı. Bunun üzerine Zem'a b. el-Esved b. el-Muttalib, Nadr b. el-Hâris b. Kelede, Abde b. Abdiyeğûs, Übey b. Halef b. Vehb ve Âs b. Vâil b. Hişâm ona şöyle dediler: 'Ey Muhammed! İnsanlara senden bahseden ve seninle birlikte görünen bir melek seninle birlikte kılınsa ya!' Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ } vb. kavlini indirdi.»

أي هلا أنزل عليه ملك يكون معه يحدث الناس عنه ويخبرهم أنه رسول من ربه سبحانه إليهم، ولعل هذا نظير ما حكى الله تعالى عنهم بقوله جل شأنه: لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً [الفرقان: ٧] . ولما كان مدار هذا الاقتراح على شيئين. إنزال الملك على صورته وجعله معه ﷺ يحدث الناس عنه وينذرهم أجيب عنه بأن ذلك مما لا يكاد يوجد لاشتماله على المتباينين فإن إنزال الملك على صورته يقتضي انتفاء جعله محدثا ونذيرا وجعله محدثا ونذيرا يستدعي عدم إنزاله على صورته، وقد أشير إلى الأول بقوله تعالى: وَلَوْ أَنْزَلْنا عليه مَلَكاً على صورته الحقيقية فشاهدوه بأعينهم: لَقُضِيَ الْأَمْرُ أي لأتم أمر إهلاكهم بسبب مشاهدتهم له لمزيد هول المنظر مع ما هم فيه من ضعف القوى وعدم اللياقة.

Yani onunla birlikte bulunacak, insanlara ondan bahsedecek ve onun Rableri Teâlâ tarafından kendilerine gönderilmiş bir elçi olduğunu haber verecek bir melek ona indirilseydi ya! Muhtemelen bu, Allah Teâlâ'nın onların sözünü naklettiği: { لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً } “Ona bir melek indirilseydi de onunla beraber bir uyarıcı olsaydı ya!” [Furkān 7] kavlinin bir benzeridir. Bu teklif iki temel husus üzerine kurulduğu için —meleğin kendi suretinde indirilmesi ve onunla [sallallâhu aleyhi ve sellem] beraber kılınıp insanlara ondan haber vermesi ve onları uyarması— buna; birbirine zıt iki şeyi içermesi sebebiyle bunun gerçekleşmesinin neredeyse imkânsız olduğu şeklinde cevap verilmiştir: Zira meleğin kendi suretinde indirilmesi, onun bir muhatap/konuşmacı ve uyarıcı kılınmamasını gerektirir; onun konuşmacı ve uyarıcı kılınması ise kendi suretinde indirilmemesini gerektirir. Birinci hususa Allah Teâlâ'nın şu kavliyle işaret edilmiştir: { وَلَوْ أَنْزَلْنا } “Eğer indirseydik” ona { مَلَكاً } “Bir melek” hakiki suretiyle ve onu gözleriyle görselerdi: { لَقُضِيَ الْأَمْرُ } “İş mutlaka bitirilmiş olurdu.” Yani güçlerinin zayıflığı ve buna liyakatlerinin bulunmayışı ile birlikte görüntünün son derece dehşetli olması sebebiyle onu görmelerinden ötürü helak edilmeleri işi tamamlanmış olurdu.

وقد قيل: إن جميع الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وهم هم إنما رأوا الملك في صورة البشر ولم يره أحد منهم على صورته غير النبي ﷺ رآه كذلك مرتين مرة في الأرض بحياد ومرة في السماء، ولا يخفى أن هذا محتاج إلى نقل عن الأحاديث الصحيحة، والذي

Denildi ki: Bütün peygamberler —onlara salât ve selâm olsun— o yüce makamlarına rağmen meleği ancak insan suretinde görmüşlerdir; içlerinden hiçbiri onu kendi asıl suretinde görmemiştir; sadece Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onu bu şekilde iki defa görmüştür: Bir defa yeryüzünde Ciyâd mevkiinde, bir defa da gökte. Şurası gizli değildir ki bu iddia, sahih hadislerden bir nakle muhtaçtır. Halbuki

صح من رواية الترمذي عن عائشة رضي الله تعالى عنها أن النبي ﷺ رأى جبريل ﵇ مرتين

Tirmizî'nin Hz. Âişe'den —Allah Teâlâ ondan razı olsun— rivayet ettiği sahih rivayette, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Cibrîl'i [aleyhisselâm] iki defa

كما ذكر على صورته الأصلية لكن ليس فيه أن أحدا من إخوانه الأنبياء غيره ﵊ لم يره كذلك، ولم يرد هذا- كما قال ابن حجر وناهيك به حافظا في شيء- من كتب الآثار، وأما رؤية النبي ﷺ وكذا رؤية غيره من الأنبياء غير جبريل ﵇ على الصورة الأصلية فهي جائزة بلا ريب، وظاهر الأخبار وقوعها أيضا لنبينا ﵊، وأما وقوع رؤية سائر الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فلم أقف فيها على شيء لا نفيا ولا إثباتا، وعدم وقوع رؤية جبريل ﵇ لو صح لا يدل على عدم رؤية غيره إذ ليست صور الملائكة كلهم كصورته ﵊ في العظم، وخبر الخصمين والأضياف لإبراهيم، ولوط وداود ﵈ ليس فيه دلالة على أكثر من رؤية هؤلاء الأنبياء للملائكة بصورة الآدميين وهي لا تستلزم أنهم لا يرونهم إلا كذلك وإلا لاستلزمت رؤية نبينا ﷺ جبريل ﵇ بصورة دحية بن خليفة الكلبي رضي الله تعالى عنه مثلا عدم رؤيته ﵊ إياهم إلا بالصورة الآدمية وهو خلاف ما تفهمه الأخبار، وبناء الفعل الأول في الجواب للفاعل مسندا إلى نون العظمة مع كونه في السؤال مبنيا للمفعول لتهويل الأمر وتربية المهابة، وبناء الثاني للمفعول للجري على سنن الكبرياء وكلمة ثُمَّ في قوله تعالى: ثُمَّ لا يُنْظَرُونَ أي لا يمهلون بعد إنزاله ومشاهدتهم له طرفة عين فضلا عن أن يحفظوا منه بكلمة أو يزيلوا به بزعمهم شبهة للتنبيه على بعد ما بين الأمرين قضاء الأمر وعدم الانظار فإن مفاجأة الشدة أشد من نفس الشدة، وقيل: إنها للإشارة إلى أن لهم مهلة قدر أن يتأملوا.

zikredildiği gibi asıl suretinde gördüğü sabittir; ancak bu rivayette onun [aleyhisselâm] dışındaki diğer peygamber kardeşlerinden hiçbirinin onu bu şekilde görmediğine dair bir ifade yer almamaktadır. Nitekim İbn Hacer de —ki hafız olarak o sana yeter— hadis ve âsâr kitaplarının hiçbirinde böyle bir şeyin vârid olmadığını söylemiştir. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve aynı şekilde diğer peygamberlerin Cibrîl [aleyhisselâm] dışındaki melekleri asıl suretlerinde görmelerine gelince, bu şüphesiz caizdir; rivayetlerin zâhiri bunun Peygamberimiz [aleyhisselâm] için vuku bulduğunu da göstermektedir. Diğer peygamberlerin —onlara salât ve selâm olsun— görmelerinin vuku bulup bulmadığı hususunda ise ne nefy ne de ispat yönünde herhangi bir bilgiye rastlamadım. Cibrîl'i [aleyhisselâm] asıl suretinde görmelerinin vuku bulmamış olduğu sahih kabul edilse bile, bu başkasını görmediklerine delalet etmez; zira bütün meleklerin suretleri büyüklükte onun [aleyhisselâm] sureti gibi değildir. İbrahim, Lût ve Dâvûd'a [aleyhimesselâm] gelen davacılar ve misafirler kıssası ise, bu peygamberlerin melekleri insan suretinde gördüklerinden fazlasına delalet etmez; bu da onları yalnızca bu şekilde görebileceklerini gerektirmez. Aksi takdirde Peygamberimiz'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Cibrîl'i [aleyhisselâm] mesela Dıhye b. Halîfe el-Kelbî —Allah Teâlâ ondan razı olsun— suretinde görmüş olması, onun [aleyhisselâm] melekleri sadece insan suretinde görebileceğini gerektirirdi ki bu, rivayetlerden anlaşılanın hilafınadır. Cevaptaki birinci fiilin, soruda meçhul yapıda olmasına rağmen azamet nûnuna isnat edilerek mâlûm kılınması; işin büyüklüğünü göstermek ve heybet uyandırmak içindir. İkinci fiilin meçhul kılınması ise kibriyâ ve azamet üslubuna uymak içindir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ لا يُنْظَرُونَ } “Sonra kendilerine hiç mühlet de verilmez” kavlindeki ثُمَّ (sümme) kelimesi; yani melek indirildikten ve onu gördükten sonra, bırakın ondan bir kelime ezberlemeyi veya iddialarına göre onunla bir şüpheyi gidermeyi, göz açıp kapayıncaya kadar bile kendilerine mühlet verilmeyeceğini bildirmek içindir; bu edat, işin bitirilmesi ile mühlet verilmemesi arasındaki iki durumun birbirinden ne kadar uzak olduğuna dikkat çekmek içindir; zira şiddetin ansızın gelişi, şiddetin bizzat kendisinden daha çetindir. Sümme edatının, düşünebilecekleri kadar bir mühletlerinin bulunduğuna işaret etmek için olduğu da söylenmiştir.

واعترض بأن قوله سبحانه: ثُمَّ لا يُنْظَرُونَ عطف على قوله ﷿: لَقُضِيَ ولا يمهل للتأمل بعد قضاء الأمر.

Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ لا يُنْظَرُونَ } kavli, O'nun { لَقُضِيَ } kavline matuftur; iş bitirildikten sonra ise düşünmek için mühlet verilmez.

وقيل في سبب إهلاكهم على تقدير إنزال الملك حسبما اقترحوه: إنهم إذا عاينوه قد نزل على رسول الله ﷺ في صورته الأصلية وهي آية لا شيء أبين منها ثم لم يؤمنوا لم يكن بد من إهلاكهم فإن سنة الله تعالى قد جرت بذلك فيمن قبلهم ممن كفر بعد نزول ما اقترح. وروي هذا عن قتادة، وقيل: إنه يزول الاختيار الذي هو قاعدة التكليف عند نزوله لأن هذه آية ملجئة قال تعالى: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غافر: ٨٥] فيجب إهلاكهم لئلا يبقى وجودهم عاريا عن الحكمة إذ ما خلقوا إلا للابتلاء بالتكليف وهو لا يبقى مع الإلجاء، وفيه أنه مخالف لقواعد أهل السنة ولا يتسنى إلا على قواعد المعتزلة وهي أوهن من بيت العنكبوت ومع هذا هو غير صاف عن الاشكال كما لا يخفى على المتتبع، وذكر بعض الفضلاء أن هذا الوجه ينافي ما قبله لدلالة ما قبل على بقاء الاختيار وأنهم لا يؤمنون إذا عاينوا الملك قد نزل ودلالة هذا على سلب الاختيار وزواله وأن الإيمان إيمان يأس.

Teklif ettikleri üzere meleğin indirilmesi takdirinde helak edilmelerinin sebebi hakkında şöyle denilmiştir: Onlar meleğin asıl suretiyle Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] indiğini bizzat gördüklerinde —ki bundan daha açık bir delil/mucize olamaz— ve sonra da iman etmediklerinde, helak edilmeleri kaçınılmaz olurdu; zira Allah Teâlâ'nın sünneti, teklif ettikleri mucize indikten sonra inkâr eden öncekiler hakkında bu şekilde cereyan etmiştir. Bu görüş Katâde'den rivayet edilmiştir. Denildi ki: Melek indiğinde teklifin esası olan ihtiyar (irade serbestisi) ortadan kalkar; çünkü bu, insanı mecbur bırakan (mülcie) bir âyettir; nitekim Allah Teâlâ: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Fakat azabımızı gördükleri zaman imanları kendilerine hiçbir fayda sağlamadı” [Mü'min 85] buyurmuştur; dolayısıyla varlıklarının hikmetten yoksun kalmaması için helak edilmeleri vâcip olur; zira onlar ancak mükellefiyetle imtihan edilmek için yaratılmışlardır, icbar (zorlama) durumunda ise imtihan kalmaz. Bu görüşte Ehl-i Sünnet kurallarına aykırılık vardır ve ancak Mu'tezile'nin örümcek ağından daha zayıf olan kurallarına göre kurulabilir; bununla birlikte meseleyi inceleyen kimseye gizli kalmayacağı üzere bu görüş müşkillikten de arınmış değildir. Bazı faziletli âlimler bu vechin bir öncekiye aykırı olduğunu belirtmişlerdir; zira önceki vecih ihtiyarın devam ettiğine ve meleğin indiğini bizzat gördüklerinde iman etmeyeceklerine delalet ederken, bu vecih ihtiyarın kalktığına, yok olduğuna ve bu imanın ye's (çaresizlik) imanı olduğuna delalet etmektedir.

وقال ابن المنير: لا يحسن أن يجعل سبب مناجزتهم بالهلك وضوح الآية في نزول الملك فإنه ربما يفهم من ذلك أن الآيات التي لزمهم الإيمان بها دون نزول الملك في الوضوح وليس الأمر كذلك، فالوجه والله تعالى أعلم أن يكون سبب تعجيل عقوبتهم بتقدير نزول الملك وعدم إيمانهم أنهم اقترحوا ما لا يتوقف وجوب الإيمان عليه إذ الذي يتوقف الوجوب عليه المعجز من حيث كونه معجزا لا المعجز الخاص فإذا أجيبوا على وفق مقترحهم فلم ينجع فيهم كانوا حينئذ على غاية من الرسوخ في العناد المناسب لعدم النظرة، ولعل الوجه الذي عولنا عليه هو الأولى، وقد أخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والاعتراض عليه بأن لا يُنْظَرُونَ يدل على إهلاكهم لا على هلاكهم برؤية الملك يندفع بما أشرنا إليه كما لا يخفى، وليس بتكلف يترك له كلام ترجمان القرآن، وقد أشير إلى الثاني بقوله سبحانه:

İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: 'Onların derhal helak edilmelerinin sebebini, meleğin indirilmesindeki âyetin/mucizenin apaçık oluşu kılmak uygun değildir; zira bundan, iman etmeleri gereken diğer âyetlerin melek indirilmesi mucizesinden açıklık bakımından daha aşağıda olduğu anlaşılabilir, halbuki durum böyle değildir. Bu durumda en doğru yaklaşım —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— meleğin indirilmesi ve iman etmemeleri takdirinde cezalarının acele gelmesinin sebebi; iman etmenin gerekliliğinin kendisine bağlı olmadığı bir şeyi teklif etmiş olmalarıdır; çünkü imanın vâcip olmasının kendisine bağlı olduğu şey, özel bir mucize değil, mucize olması bakımından herhangi bir mucizedir. Dolayısıyla tekliflerine uygun olarak istedikleri verildiğinde ve bu da onlara fayda sağlamadığında, o takdirde mühlet verilmemesine layık olacak derecede inatta son derece kökleşmiş olurlar.' Muhtemelen bizim dayandığımız vecih en evlâ olanıdır; nitekim İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh bunu İbn Abbâs'tan —Allah Teâlâ her ikisinden de razı olsun— rivayet etmişlerdir. Buna karşı 'لا يُنْظَرُونَ (onlara mühlet verilmez) ifadesi meleği görmeleriyle bizzat helak olmalarına değil, onların helak edilmelerine delalet eder' şeklindeki itiraz, işaret ettiğimiz üzere bertaraf edilmektedir; bu, Kur'an'ın tercümanı olan İbn Abbâs'ın sözünün kendisi için terk edileceği bir zorlama tevîl değildir. İkinci hususa ise Cenâb-ı Hakk'ın şu kavliyle işaret edilmiştir:

وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا على أن الضمير الأول للنذير المحدث للناس عنه ﵊ المفهوم من فحوى الكلام بمعونة المقام والضمير الثاني للملك لا لما رجع إليه الأول أي ولو جعلنا النذير الذي اقترحتم إنزاله ملكا لمثلنا ذلك الملك رجلا لعدم استطاعتكم معاينة الملك على هيكله الأصلي، وفي إيثار رَجُلًا على بشرا إيذان على ما قيل بأن الجعل بطريق التمثيل لا بطريق قلب الحقيقة وتعيين لما يقع به التمثيل، وفيه إشعار كما قال عصام الدين وغيره بأن الرسول لا يكون امرأة وهو متفق عليه وإنما الاختلاف في نبوتها.

{ وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, onu yine bir adam şeklinde kılardık.” Birinci zamir, makamın yardımıyla sözün gelişinden anlaşılan ve insanlara ondan haber veren uyarıcıya [aleyhisselâm] aittir; ikinci zamir ise birinci zamirin döndüğü şeye değil meleğe aittir. Yani: 'İndirilmesini teklif ettiğiniz o uyarıcıyı bir melek kılsaydık bile, meleği asıl heybet ve suretinde görmeye güç yetiremeyeceğiniz için o meleği bir adam suretine sokardık.' 'Beşer' lafzı yerine { رَجُلًا } “Bir adam” lafzının tercih edilmesinde; söylendiğine göre dönüştürmenin hakikati değiştirmek (kalb-i hakîkat) suretiyle değil, temessül (suretine girme) yoluyla olduğunu bildirmek ve ne şekilde temessül edeceğini tayin etmek vardır. Bunda, İsâmüddin ve başkalarının belirttiği gibi peygamberin kadın olamayacağına da bir işaret vardır ki bu ittifak edilen bir husustur; ihtilaf ise sadece kadının nebî olup olamayacağı konusundadır.

والعدول عن ولو أنزلناه ملكا إلى ما في النظم الجليل يعلم سره مما تقدم في بيان المراد، وقيل: العدول لرعاية المشاكلة لما بعد ووجه شيخ الإسلام عدم جعل الضمير الأول للملك المذكور قبل بأن يعكس ترتيب المفعولين ويقال: ولو جعلناه نذيرا لجعلناه رجلا مع فهم المراد منه أيضا بأنه لتحقيق أن مناط إبراز الجعل الأول في معرض الفرض والتقدير ومدار استلزامه للثاني إنما هو ملكية النذير لا نذيرية الملك، وذلك لأن الجعل حقه أن يكون مفعوله الأول مبتدأ والثاني خبرا لكونه بمعنى التصيير المنقول من صار الداخل على المبتدأ والخبر، ولا ريب في أن مصب الفائدة ومدار اللزوم بين طرفي الشرطية هو محمول المقدم لا موضوعه فحيث كانت «لو» امتناعية أريد بيان انتفاء الجعل الأول لاستلزامه المحذور الذي هو الجعل الثاني وجب أن يجعل مدار الاستلزام في الأول مفعولا ثانيا لا محالة ولذلك جعل مقابله في الجعل الثاني كذلك إبرازا لكمال التنافي بينهما الموجب لانتفاء الملزوم ولا يخلو عن حسن.

'Eğer onu bir melek olarak indirseydik' ifadesinden yüce nazımdaki ifadeye dönülmesinin sırrı, muradın açıklanmasında önceden geçen hususlardan anlaşılmaktadır. Bu dönüşün sonrasıyla müşâkele (uyum) gözetilerek yapıldığı da söylenmiştir. Şeyhülislâm; birinci zamirin daha önce zikredilen meleğe kılınmamasını, yani iki mef'ûlün sırasının tersine çevrilerek murat da anlaşıldığı hâlde 'Eğer onu bir uyarıcı kılsaydık, onu bir adam kılardık' denilmemesini şu şekilde gerekçelendirmiştir: Birinci kılmanın faraziye ve takdir makamında serdedilmesinin dayanağının ve onun ikinciyi gerektirmesinin mihverinin; meleğin uyarıcı olması değil, uyarıcının melek olması olduğunu tahkik etmek içindir. Zira 'ca'l' fiilinin hakkı; mübteda ve haberin başına dahil olan 'sâra' fiilinden nakledilip 'dönüştürmek' manasında olduğu için birinci mef'ûlünün mübteda, ikincisinin haber olmasıdır. Şüphe yok ki şartlı cümlenin iki tarafı arasındaki lüzumun mihveri ve asıl fayda noktası, mukaddemin mevzusu değil mahmûlüdür (yüklemidir). لَوْ (lev) imtinâiyye olduğuna göre, ikinci kılma olan sakıncalı durumu gerektirdiği için birinci kılmanın bulunmadığı açıklanmak istendiğinde; gerektirmenin mihverinin birincide kesinlikle ikinci mef'ûl kılınması gerekmiştir. Bu sebeple aralarındaki tam çelişkiyi ve dolayısıyla melzûmun yokluğunu ortaya koymak için ikinci kılmada da onun karşılığı aynı şekilde kılınmıştır. Bu açıklama güzellikten uzak değildir.

وجوز غير واحد كون قوله تعالى: وَلَوْ جَعَلْناهُ إلخ جواب اقتراح ثان، وذلك أن للكفرة اقتراحين، أحدهما أن ينزل على الرسول ﷺ ملك في صورته الأصلية بحيث يعاينه القوم والآخر أن ينزل إلى القوم ويرسل إليهم مكان الرسول البشر ملك فإنهم كما كانوا يقولون: لولا أنزل على محمد ﷺ ملك فيكون معه نذيرا كانوا يقولون: ما هذا إِلَّا بَشَرٌ

Pek çok âlim, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ } vb. kavlinin ikinci bir teklifin cevabı olmasını caiz görmüştür. Şöyle ki: Kâfirlerin iki teklifi vardı: Biri, Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] kavmin gözleriyle görebileceği şekilde kendi asıl suretinde bir meleğin inmesiydi; diğeri ise, insan olan elçinin yerine kavme bir meleğin inmesi ve elçi olarak gönderilmesiydi. Zira onlar bir yandan: 'Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir melek indirilseydi de onunla beraber bir uyarıcı olsaydı ya!' derken, diğer yandan şöyle diyorlardı: { ما هذا إِلَّا بَشَرٌ

مِثْلُكُمْ

مِثْلُكُمْ } “Bu, sizin gibi bir insandan başkası değildir”

[المؤمنون: ٢٤] وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً [المؤمنون: ٢٤] فأجيبوا عن قولهم الأول بقوله ﷾: وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً إلخ وعن قولهم الأخير بما ذكر فضمير جَعَلْناهُ للرسول المنزل إلى القوم، ولا يخفى أن جعله جوابا عن اقتراح آخر غير ظاهر من النظم الكريم ولا داعي إليه أصلا.

[Mü'minûn 24], { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi” [Mü'minûn 24]. İşte onların birinci sözlerine Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً } vb. kavliyle cevap verilmiş, son sözlerine ise zikredilen ifadeyle cevap verilmiştir. Dolayısıyla جَعَلْناهُ (cealnâhü) fiilindeki zamir kavme indirilen elçiye aittir. Gizli değildir ki bunun başka bir teklife cevap kılınması yüce nazımdan açıkça anlaşılmamaktadır ve buna hiçbir ihtiyaç da yoktur.

وبعضهم جعله جوابا آخر وجعل الضمير للمطلوب واعترض بأن المطلوب أيضا ملك ولا معنى لقولنا لو جعلنا الملك ملكا إلا أن يقال: المراد لو جعلنا المطلوب ملكيته ملكا، وتعقب بأن المطلوب هو النازل المقارن للرسول ﷺ وحينئذ لا غبار في الكلام خلا أن لزوم جعل الملك النازل رجلا لجعله ملكا كما هو مفهوم الآية الثانية ينافي لزوم هلاكهم له كما هو مفهوم الآية الأولى لتوقف الثاني على عدم الأول لأن مبناه على نزوله في صورته لا في صورة رجل. فحينئذ يجب أن تكون الآية جوابا عن اقتراح آخر لا جوابا آخر عن الاقتراح الأول حتى لا يلزم المنافاة.

Bazıları ise bunu başka bir cevap kılmış ve zamiri teklif edilen şeye döndürmüştür. Buna 'Teklif edilen şey de melektir; 'Eğer meleği melek kılsaydık' sözümüzün ise bir manası yoktur; meğerki 'Melek olması istenen şeyi melek kılsaydık' manası kastedilmiş olsun' diye itiraz edilmiştir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Teklif edilen şey, Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile birlikte inen varlıktır; bu durumda sözde hiçbir kapalılık kalmaz. Ne var ki inen meleğin melek kılınması sebebiyle adam suretine sokulmasının gerekmesi —ikinci âyetten anlaşılan mana budur— birinci âyetten anlaşıldığı üzere melek sebebiyle helak olmalarının gerekmesine aykırıdır; çünkü ikincisi birincinin yokluğuna bağlıdır, zira onun esası adam suretinde değil kendi suretinde inmesidir. O hâlde bir çelişki doğmaması için bu âyetin birinci teklife başka bir cevap değil, bilakis başka bir teklife cevap olması gerekir.

وأجيب بأنه على تقدير كونه جوابا آخر يكون جوابا على طريق التنزل، والمعنى ولو أنزلناه كما اقترحوا لهلكوا ولو فرضنا عدم هلاكهم فلا بد من تمثله بشرا لأنهم لا يطيقون رؤيته على صورته الحقيقية فيكون الإرسال لغوا لا فائدة فيه، وأنت تعلم أن ما عولنا عليه وهو المروي عن حبر الأمة سالم عن مثل هذه الاعتراضات. نعم ذكر بعض الفضلاء إشكالا وهو أن المقرر عند أهل الميزان أن صدق العكس لازم لصدق الأصل فعلى هذا يلزم من كذب اللازم كذب الملزوم فهاهنا عكس القضية الصادقة وهي لَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا غير صادق إذ هو لو جعلناه رجلا لجعلناه ملكا ولا خفاء في عدم تحققه فإن الله تعالى قد جعله رجلا ولم يجعله ملكا «والجواب» بأن ما ذكره أهل الميزان اصطلاح طار فلا يجب موافقة قاعدتهم لقاعدة أهل اللسان غير مرضي فإنه قد تقرر أن تلك القاعدة غير مخالفة لقاعدة اللغة وأنها مما لا خلاف فيه.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Başka bir cevap olması takdirinde bu, tenazzul (hasmın iddiasını farazi olarak kabul etme) yoluyla bir cevap olur. Mana şöyledir: Eğer onu teklif ettikleri gibi indirseydik mutlaka helak olurlardı; helak olmadıklarını varsaysak bile, onu hakiki suretinde görmeye güç yetiremeyecekleri için mutlaka bir insan suretinde temessül etmesi gerekirdi; bu takdirde de gönderilmesinin hiçbir faydası kalmaz, anlamsız olurdu. Sen de bilirsin ki bizim dayandığımız ve ümmetin büyük âlimi İbn Abbâs'tan nakledilen görüş bu tür itirazlardan uzaktır. Evet, bazı faziletli âlimler şöyle bir müşkillik zikretmişlerdir: Mantık ehline göre asıl önermenin doğruluğu için aksinin (düz tersinin) doğruluğu da zorunludur. Buna göre lâzımın yanlışlığından melzûmun yanlışlığı gerekir. Oysa burada doğru olan: 'Eğer onu bir melek kılsaydık, onu bir adam kılardık' kaziyyesinin aksi doğru değildir; zira onun aksi: 'Eğer onu bir adam kılsaydık, onu bir melek kılardık' şeklindedir ve bunun gerçekleşmediği açıktır; çünkü Allah Teâlâ onu adam kılmış fakat melek kılmamıştır. Mantık ehlinin zikrettiği bu kuralın sonradan ortaya çıkmış bir ıstılah olduğu ve onların kaidesine dil ehlinin kaidesinin uymasının zorunlu olmadığı şeklindeki cevap ise tatmin edici değildir; zira o kuralın dil kaidesine aykırı olmadığı ve hakkında ihtilaf bulunmayan hususlardan olduğu sabittir.

وأجيب عن ذلك بعد تمهيد مقدمة وهي أن للو الشرطية استعمالين لغويا وهي فيه لانتفاء الثاني لانتفاء الأول كما في لو جئتني أكرمتك ومفهوم القضية عليه الاخبار بأن شيئا لم يتحقق بسبب عدم تحقق شيء آخر، وعرفيا تعارفه الميزانيون فيما بينهم وذلك أنهم جعلوها من أدوات الاتصال لزوميا واتفاقيا وصدق القضية التي هي فيها بمطابقة الحكم باللزوم للواقع وكذبها بعدمها ويحكمون بكذبها وإن تحقق طرفاها إذا لم يكن بينهما لزوم وقد استعملها اللغويون أيضا في هذا المعنى إما بالاشتراك أو بالمجاز كما يقال: لو كان زيد في البلد لرآه أحد.

Buna bir mukaddime hazırlandıktan sonra şöyle cevap verilmiştir: Şart bildiren lev (لَوْ) edatının iki kullanımı vardır: Birincisi lügavi kullanımıdır ki bunda birinci hususun yokluğundan dolayı ikincinin yokluğu kastedilir; nitekim 'Bana gelseydin sana ikram ederdim' sözünde olduğu gibi. Bu kullanıma göre kaziyyenin (önermenin) mefhumu, bir şeyin gerçekleşmemesi sebebiyle başka bir şeyin de gerçekleşmediğini haber vermektir. İkincisi ise mantıkçıların kendi aralarında ıstılahlaştırdığı örfî kullanımdır; onlar bunu lüzumî ve ittifakî olarak ittisal (şartlı bitişiklik) edatlarından saymışlardır. İçinde bu edatın bulunduğu kaziyyenin doğruluğu, lüzum hükmünün vakıaya uygunluğu ile; yanlışlığı ise uygun olmaması iledir. Aralarında bir lüzum (zorunlu bağ) bulunmadığı takdirde her iki tarafı gerçekleşmiş olsa bile onun yanlışlığına hükmederler. Dilciler de bu edatı ortak kabul (müşterek) yahut mecaz yoluyla bu anlamda kullanmışlardır; nitekim 'Zeyd şehirde olsaydı onu mutlaka biri görürdü' denilmesi gibi.

وفي بعض الآثار لو كان الخضر حيا لزارني،

Bazı rivayetlerde de: 'Hızır hayatta olsaydı beni mutlaka ziyaret ederdi' buyrulmuştur.

ومن البين أن المقصود الاستدلال بالعدم على العدم لا الدلالة على أن انتفاء الثاني سبب انتفاء الأول، وجعلوا من هذا الاستعمال لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] .

Açıkça bellidir ki buradaki maksat, ikincinin yokluğunun birincinin yokluğuna sebep olduğunu göstermek değil, bir yoklukla diğer bir yokluğa delil getirmektir. { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer her ikisinde [yerde ve gökte] Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka fesada uğrardı” [Enbiyâ 21/22] âyetini de bu kullanımdan saymışlardır.

وقد اشتبه هذان الاستعمالان على ابن الحاجب حتى قال ما قال بأن قول المستشكل: إن عكس القضية الصادقة إلخ إن أراد به أن القضية الصادقة هي المأخوذة باعتبار الاستعمال الأول فلا نسلم أن عكسه ما ذكر فإن عكس لو جئتني أكرمتك ليس لو أكرمتك لجئتني وإنما يكون كذلك لو كان الحكم في هذا الاستعمال بين الشرط والجزاء بالاتصال وليس كذلك بل القضية هي الجملة الجزائية والشرط قيد لها كما صرح به السكاكي على أن بعض أئمة التفسير قالوا: المراد من الآية ولو جعلناه ملكا لجعلناه على صورة رجل وأن المقصود بيان انتقاض غرضهم من قولهم:

Bu iki kullanım İbnü'l-Hâcib'e kapalı kalmış, bu yüzden itiraz edenin 'Doğru olan kaziyyenin aksi de...' diye başlayan sözüne dair söyleyeceğini söylemiştir: Eğer itiraz eden kimse doğru kaziye ile birinci kullanım dikkate alınarak kastedilen şeyi murat ediyorsa, onun aksinin zikredilen şey olduğunu kabul etmeyiz. Zira 'Bana gelseydin sana ikram ederdim' sözünün aksi 'Sana ikram etseydim bana gelirdin' demek değildir. Bunun böyle olabilmesi ancak bu kullanımda şart ile ceza arasındaki hükmün ittisal (bitişik lüzum) yoluyla olması hâlinde mümkündür; oysa durum böyle değildir. Bilakis Sekkâkî'nin de açıkça belirttiği gibi asıl kaziye ceza cümlesidir, şart ise onun bir kaydıdır. Bununla birlikte tefsir imamlarından bazıları şöyle demişlerdir: Âyetten murat 'Onu bir melek kılsaydık, onu bir adam suretinde kılardık' demektir; maksat ise onların:

لولا أنزل عليه ملك يعني أن نزول الملك لا يجديهم لأنهم وهم هم لا يقدرون على مشاهدة الملك على صورته التي هو عليها إلا أن يجعله متمثلا على صورة البشر في مرتبة من مراتب التنزل حتى تحصل لهم معه مناسبة فيروه فتكون الآية على هذا بمراحل عن أن يبحث فيها عن أن عكسها. ماذا أو كيف حالها في الصدق والكذب فإنها لم تسق لبيان لزوم الجعل الثاني للجعل الأول حتى يستدل بالعدم على العدم أو بالوجود على الوجود فنسبة هذا البحث إلى الآية

'Ona bir melek indirilseydi ya!' sözlerindeki gayelerinin boşa çıktığını beyan etmektir. Yani meleğin inmesi onlara bir fayda sağlamaz; zira onlar mevcut beşerî halleriyle meleği kendi asıl suretinde görmeye güç yetiremezler; ancak onunla aralarında bir münasebet oluşup onu görebilmeleri için tenazzul (aşağı mertebeye inme) mertebelerinden bir mertebede onu insan suretinde temessül ettirirse görebilirler. Buna göre âyet, aksinin ne olduğu yahut doğruluk ve yanlışlık bakımından durumunun nasıl olduğu şeklinde bir araştırmadan fersah fersah uzaktır. Zira âyet, yoklukla yokluğa yahut varlıkla varlığa istidlal edilsin diye ikinci kılmanın birinci kılmaya lüzumunu beyan etmek üzere sevk edilmemiştir. Dolayısıyla bu araştırmanın âyetle ilgisi,

كنسبة السمك إلى السماك وإن أراد به أن القضية الصادقة هي المأخوذة باعتبار الاستعمال العرفي المنطقي فمسلم أنه لا بد من صدق عكسها على تقدير صدق أصلها لكن لا نسلم كذب العكس هنا على ذلك التقدير فإنه إذا فرض لزوم الجعل رجلا للجعل الأول كليا على جميع التقادير يصدق لزوم الجعل ملكا للجعل رجلا على بعض الأوضاع والتقادير وهو اللازم المقرر في قواعدهم على أن قوله إن الله تعالى قد جعله رجلا ولم يجعله ملكا لا يليق أن يصدر مثله من مثله لأنه استدلال بعدم اللازم مع وجود الملزوم على بطلان اللزوم وهو كما لو قال: إذا قلنا إن زيد صاهلا كان حيوانا لا يصدق عكسه، وهو قد يكون إذا كان زيد حيوانا كان صاهلا لأنه ليس بصاهل في الواقع، ومنشأ هذا هو ظن أن عدم تحقق أحد الطرفين، أو كليهما ينافي اللزوم.

balığın (semek) gökteki Simâk yıldızı ile ilgisi gibidir. Şayet itiraz eden kimse doğru kaziye ile örfî-mantıkî kullanım dikkate alınarak kastedilen şeyi murat ediyorsa, aslı doğru olduğunda aksinin de doğru olmasının zorunlu olduğu kabul edilir; fakat bu takdirde burada aksin yanlış olduğunu kabul etmeyiz. Çünkü adam kılmanın birinci kılmaya bütün takdirlerde küllî olarak lüzumu farz edildiğinde, bazı durum ve takdirlerde adam kılmaya melek kılmanın lüzumu doğru olur ki mantık kaidelerinde yerleşmiş olan lüzum da budur. Bununla beraber onun 'Allah Teâlâ onu adam kılmış fakat melek kılmamıştır' sözü, onun gibi bir zâttan sâdır olmaya layık değildir; zira bu, melzûmun varlığıyla birlikte lâzımın yokluğunu lüzumun geçersizliğine delil getirmektir. Bu durum tıpkı bir kimsenin: 'Zeyd kişneyen ise hayvandır' dediğimizde bunun aksi olan 'Zeyd hayvan olduğunda bazen kişneyen olur' sözünün —çünkü o gerçekte kişneyen değildir— doğru olmayacağını söylemesine benzer. Bunun kaynağı ise iki taraftan birinin yahut her ikisinin birden gerçekleşmemesinin lüzuma aykırı olduğunu zannetmektir.

وأنت خبير بأن صدق اللزوم لا يتوقف على تحقق الطرفين ولا تحقق المقدم اه. وبحث فيه المولى العلائي أما أولا فبأن كون القضية هي الجملة الجزائية والشرط قيد لها كلام ذكره بعض أهل العربية ورده السيد السند وحقق اتفاق الفريقين على كون الجملة هي المجموع وحينئذ كيف يصح بناء الجواب على ذلك.

Sen de bilirsin ki lüzumun doğruluğu iki tarafın gerçekleşmesine de mukaddemin gerçekleşmesine de bağlı değildir, [alıntı bitti]. Mevlâ el-Alâî bu cevabı tenkit etmiş ve şöyle demiştir: Birincisi; kaziyyenin ceza cümlesi olup şartın onun bir kaydı olması, bazı Arap dili âlimlerinin zikrettiği ve Seyyid es-Sened'in reddettiği bir sözdür; o, her iki fırkanın da cümlenin bu ikisinin toplamından ibaret olduğu hususunda ittifak ettiğini ortaya koymuştur. Bu durumda cevabın bunun üzerine bina edilmesi nasıl sahih olabilir?

وأما ثانيا فبأن المستشكل لم يستدل بعدم اللازم مع وجود الملزوم على بطلان اللزوم كما لا يخفى على الناظر في عبارته، فالصواب أن يقال: أكثر استعمال لو عند أهل العربية لمعنيين. الأول ما ذكره المجيب من انتفاء الثاني لانتفاء الأول. والثاني الدلالة على أن الجزاء لازم الوجود في جميع الأزمنة في قصد المتكلم. وذلك إذا كان الشرط يستبعد استلزامه لذلك الجزاء ويكون نقيض ذلك الشرط أنسب وأليق باستلزام ذلك الجزاء فيلزم استمرار وجود الجزاء على تقدير وجود الشرط وعدمه كما في نعم العبد صهيب لو لم يخف الله تعالى لم يعصه. وقد صرح المحققون أن الآية إما من قبيل الأول أي لو جعلناه قرينا لك ملكا يعاينونه أو الرسول المرسل إليهم ملكا لجعلنا ذلك الملك في صورة رجل وما جعلنا ذلك الملك في صورة رجل لأنا لم نجعل القرين أو الرسول المرسل إليهم ملكا. وإما من قبيل الثاني أي ولو جعلنا الرسول ملكا لكان في صورة رجل فكيف إذا كان إنسانا وكل منهما لا يقبل العكس المذكور ولا ثالث فلا إشكال فتدبر. فالبحث بعد محتاج إلى بسط كلام ولو بسطناه لأمل الناظرين.

İkincisi ise şudur: İtiraz eden kimse, ifadesine bakan kimseye gizli kalmayacağı üzere, melzûmun varlığıyla beraber lâzımın yokluğundan hareketle lüzumun butlanına istidlalde bulunmamıştır. Doğrusu şöyle denilmesidir: Arap dili ehline göre lev (لَوْ) edatının en çok kullanımı iki mana içindir: Birincisi, cevap verenin de zikrettiği üzere birincinin yokluğundan dolayı ikincinin yokluğudur. İkincisi ise mütekellimin maksadında cezanın bütün zamanlarda varlığının zorunlu olduğuna delalet etmesidir. Bu da şartın o cezayı gerektirmesi uzak görüldüğünde ve o şartın zıddı o cezayı gerektirmeye daha münasip ve daha layık olduğunda söz konusu olur; böylece şartın varlığı ve yokluğu takdirinde cezanın varlığının sürekliliği gerekir; nitekim 'Suheyb ne güzel kuldur; Allah Teâlâ'dan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi' sözünde olduğu gibi. Muhakkik âlimler âyetin ya birinci kabilinden olduğunu —yani onu sana apaçık görecekleri melekten bir arkadaş yahut onlara gönderilen peygamberi bir melek kılsaydık, o meleği mutlaka bir adam suretinde kılardık; o meleği bir adam suretinde kılmadık, çünkü o arkadaşı yahut onlara gönderilen peygamberi bir melek kılmadık— ya da ikinci kabilinden olduğunu —yani peygamberi melek kılsaydık bile bir adam suretinde olurdu, nitekim insan olduğunda nasıl olmasın— açıkça belirtmişlerdir. Bu iki mananın her biri zikredilen aksi kabul etmez ve üçüncü bir ihtimal de yoktur; dolayısıyla hiçbir müşkillik kalmaz, iyi düşün! Bu mesele daha geniş bir açıklamaya muhtaçtır; şayet onu genişletseydik okuyanlara bıkkınlık verirdi.

وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ جعله بعضهم جواب محذوف أي ولو جعلناه رجلا للبسنا إلخ، وكأن الداعي إليه إعادة لام الجواب فإنه يقتضي استقلاله وأنه لا ملازمة بين إرسال الملك، واللبس عليهم فإنه ليس سببا له بل لعكسه، ويجوز أن يكون عطفا على جواب لو المذكور ولا ضير في عطف لازم الجواب عليه، ونكتة إعادة اللام أن لازم الشيء بمنزلته فكأنه جلباب، واللبس في الأصل الستر بالثوب ويطلق على منع النفس من إدراك الشيء بما هو كالستر له يقال: لبست الأمر على القوم ألبسه إذا شبهت عليهم وجعلته مشكلا. قال ابن السكيت: يقال لبست عليه الأمر إذا خلطته عليه حتى لا يعرف جهته أي لخلطنا عليهم بتمثيله رجلا ما يخلطون على أنفسهم حينئذ بأن يقولوا له: إنما أنت بشر ولست بملك، ولو استدل على ملكيته بالمعجز كالقرآن ونحوه كذبوه كما كذبوا محمد ﷺ، وإسناد اللبس إليه تعالى لأنه بخلقه ﷾ أو للزومه لجعله رجلا.

{ وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ } [âyetini] bazıları mahzuf bir cümlenin cevabı kılmıştır; yani 'Eğer onu bir adam kılsaydık, şüpheye düştükleri şeyi onların üzerine yine karıştırırdık...' demektir. Buna sevk eden sebep sanki cevap lâmının tekrarlanmasıdır; zira bu durum onun müstakil olmasını ve meleğin gönderilmesi ile onların şüpheye düşürülmesi arasında bir telazüm (zorunlu bağ) bulunmadığını iktiza eder; çünkü [meleğin gönderilmesi] şüphenin sebebi değil, bilakis zıddının sebebidir. Bunun zikredilen lev (لَوْ) edatının cevabına atıf olması da caizdir; cevabın lâzımının ona atfedilmesinde bir sakınca yoktur. Lâmın tekrarlanmasındaki nükte ise bir şeyin lâzımının onun yerinde olmasıdır, bu sebeple sanki bir örtü gibidir. el-Lebs (اللبس) kelimesi aslen elbiseyle örtmektir; kişinin bir şeyi olduğu gibi idrak etmesine engel olmaya da örtmeye benzediği için bu isim verilir. Nitekim bir kimse meseleyi karmaşık ve müşkül hâle getirdiğinde 'Meseleyi topluluğa karıştırdım' (لبست الأمر على القوم ألبسه) denir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Bir kimseye işi yönünü bilemeyeceği şekilde karıştırdığında 'Ona işi karıştırdım' (لبست عليه الأمر) denir. Yani onu bir adama benzetmek suretiyle, o vakit 'Sen ancak bir beşersin, melek değilsin' diyerek kendi kendilerine karıştıracakları şeyi biz de onların üzerine karıştırırdık. Şayet o Kur'an ve benzeri bir mucize ile melek olduğuna delil getirseydi, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i yalanladıkları gibi onu da yalanlarlardı. Karıştırma fiilinin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi, onun [celle ve alâ] yaratmasıyla meydana gelmesi yahut onu adam kılmanın bir gereği olması sebebiyledir.

ويحتمل أن يكون المعنى للبسنا عليهم حينئذ ما يلبسون على أنفسهم الساعة في تكذيبهم النبي ﷺ ونسبة آياته البينات إلى السحر، وما على ما اختاره في الكشف على الأول موصولة. وعلى الثاني يجوز أن تكون مصدرية وهو الأظهر لاستمرار حذف المثل في نحو ضربت ضرب الأمير، وأن تكون موصولة أي مثل الذي يلبسونه.

Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i yalanlamaları ve apaçık âyetlerini büyüye nispet etmeleri sebebiyle şu anda kendi kendilerine düşürdükleri şüphe ve karışıklığı o zaman da onların üzerine düşürürdük. el-Keşşâf'ta tercih edildiğine göre mâ (ما) kelimesi birinci manaya göre ism-i mevsûldür. İkinci manaya göre ise masdariyye olması caizdir ki 'Emirin vuruşu gibi vurdum' (ضربت ضرب الأمير) örneğinde olduğu gibi 'misil' kelimesinin hazfedilmesinin yaygınlığı sebebiyle en zahir olanı budur; mevsûle olması yani 'karıştırdıkları şeyin benzeri' manasında olması da caizdir.

ومتعلق يَلْبِسُونَ على الوجهين على أنفسهم. ويفهم من كلام الزجاج أنه على ضعفائهم حيث قال: كانوا يلبسون على ضعفائهم في أمر النبي ﷺ فيقولون: إنما هذا بشر مثلكم فأخبر ﷾ أنه لو جعلنا المرسل إليهم ملكا

Her iki veche göre de { يَلْبِسُونَ } fiilinin müteallakı 'kendi üzerlerine' (على أنفسهم) takdirindedir. Zeccâc'ın sözünden ise bunun 'zayıfları üzerine' takdirinde olduğu anlaşılmaktadır; zira o şöyle demiştir: Onlar Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in durumu hakkında zayıf kimselerine şüphe verip 'Bu ancak sizin gibi bir beşerdir' diyorlardı. Bunun üzerine Allah [celle ve alâ], şayet kendilerine gönderilen peygamberi bir melek yapsaydık,

لأريناهم إياه في صورة الرجل وحينئذ يلحقهم فيه من اللبس مثل ما لحق ضعفاءهم منه.

onu kendilerine bir adam suretinde gösterirdik; o vakit zayıflarının bu yüzden düştüğü şüphe ve karmaşanın bir benzeri onların da başına gelirdi, diye haber vermiştir.

وقرأ ابن محيصن «ولبسنا» بلام واحدة. والزهري «وللبسنا عليهم ما يلبسون» بالتشديد، هذا وقد ذكر الإمام الرازي في بيان وجه الحكمة في جعل الملك على تقدير إنزاله في صورة البشر أمورا. الأول أن الجنس إلى الجنس أميل. الثاني أن البشر لا يطيق رؤية الملك. الثالث أن طاعات الملك قوية فيستحقرون طاعات البشر وربما لا يعذرونهم في الإقدام على المعاصي. الرابع أن النبوة فضل من الله تعالى فيختص بها من يشاء من عباده سواء كان ملكا أو بشرا.

İbn Muhaysın tek lâm ile 've lebesnâ' (ولبسنا) şeklinde okumuştur. Zührî ise { وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ } âyetini şeddeli olarak (وللبّسنا عليهم ما يلبّسون) okumuştur. İmam Râzî, meleğin indirilmesi takdirinde insan suretine sokulmasındaki hikmetin vechini açıklarken birkaç husus zikretmiştir: Birincisi, cinsin kendi cinsine daha meyilli olmasıdır. İkincisi, beşerin meleği görmeye güç yetirememesidir. Üçüncüsü, meleğin itaatlerinin çok güçlü olması sebebiyle insanların beşerin itaatlerini küçük görüp belki de günahlara girişmelerinde onları mazur saymayacak olmalarıdır. Dördüncüsü, peygamberliğin Allah Teâlâ'nın bir lütfu olup melek veya beşer olsun kullarından dilediğine bunu tahsis etmesidir.

ولا يخفى أنه يرد على الوجه الثالث أنه إنما يتم إذا تبدلت حقيقة الملك المقدر نزوله بحقيقة البشر وهو مع كونه من انقلاب الحقائق خلاف ما يفهم من كتب أئمة التفسير من أن التبدل صوري لا حقيقي، وأن الوجه الرابع لا يظهر وجه كونه حكمة لتصوير الملك بصورة البشر.

Gizli değildir ki üçüncü veche şöyle bir itiraz yöneltilir: Bu gerekçe ancak inmesi takdir edilen meleğin hakikatinin beşer hakikatine dönüşmesi hâlinde tamam olur; bu durum ise hakikatlerin değişmesi (inkılâb-ı hakaik) kabilinden olmakla beraber tefsir imamlarının kitaplarından anlaşılan dönüşümün hakiki değil suretî olduğu esasına aykırıdır. Dördüncü vechin ise meleğin beşer suretine sokulmasına nasıl bir hikmet teşkil ettiği açık değildir.

وقول العلائي: لعل وجهه أن المصور الذي قدر كونه نبيا لما اشتمل على جهتين البشرية صورة والملكية حقيقة لم يبعد أن يكون دليلا على أن النبوة فضل من الله تعالى يختص بها من يشاء من عباده سواء كان ملكا كهذا المصور باعتبار حقيقته أو بشرا مثله باعتبار صورته مما لا يتبلج له وجه القبول.

el-Alâî'nin: 'Muhtemelen bunun vechi şudur: Peygamber olması takdir edilen bu surete sokulmuş varlık, suret bakımından beşeriyet ve hakikat bakımından melekiyet olmak üzere iki ciheti birden kendinde topladığı için; peygamberliğin Allah Teâlâ'nın bir lütfu olup, hakikati itibarıyla bu surete sokulmuş varlık gibi bir melek olsun veya sureti itibarıyla onun benzeri bir beşer olsun kullarından dilediğine tahsis ettiğine delil kılınması uzak bir ihtimal değildir' şeklindeki sözü de kabul görmeyecek cinstendir.

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ تسلية لرسول الله ﷺ عما يلقاه من قومه كالوليد بن المغيرة وأمية بن خلف، وأبي جهل، وأضرابهم أي أنك لست أول رسول استهزأ به قومه فكم وكم من رسول جليل الشأن فعل معه ذلك فالتنوين للتفخيم والتكثير ومن ابتداء متعلقة بمحذوف وقع صفة لرسل والكلام على حذف مضاف، وفي تصدير الجملة بالقسم وحرف التحقيق من الاعتناء ما لا يخفى. وكون التسلية بهذا المقدار مما خفي على بعض الفضلاء وهو ظاهر، ولك أن تقول: إن التسلية به وبما بعده من قوله تعالى: فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ لأنه متضمن أن من استهزأ بالرسل عوقب فكأنه ﷾ وعده ﷺ بعقوبة من استهزأ به ﵇ إن أصر على ذلك.

{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun ki senden önceki peygamberlerle de alay edilmişti” [âyeti], kavminden Velîd b. Mugîre, Ümeyye b. Halef, Ebû Cehil ve benzerleri tarafından maruz kaldığı muameleler karşısında Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i teselli etmektedir. Yani sen kavmi tarafından kendisiyle alay edilen ilk peygamber değilsin; şanı yüce nice peygambere böyle davranılmıştır. Buradaki tenvin tazim ve çokluk içindir; min (مِنْ) harf-i cerri ibtidâiyye olup 'rusul' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; sözde bir muzaf hazfi vardır. Cümlenin yemin ve tahkik harfi ile başlatılmasında bulunan ihtimam gizli değildir. Tesellinin sadece bu kadardan ibaret görülmesi bazı faziletli âlimlere kapalı kalmıştır, oysa bu açıktır. Şöyle de diyebilirsin: Teselli hem bununla hem de bundan sonra gelen: { فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Bunun üzerine onlardan alay edenleri, alay edip durdukları şey kuşatıverdi” âyeti iledir; zira bu, peygamberlerle alay edenlerin cezalandırıldığını ihtiva etmektedir; dolayısıyla sanki Allah [celle ve alâ], bunda ısrar ettiği takdirde kendisiyle alay eden kimseleri cezalandıracağını Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e vaat etmiştir.

وحاق بمعنى أحاط كما روي عن الضحاك واختاره الزجاج، وفسره الفراء بعاد عليه وبال أمره، وقيل: حل واختاره الطبرسي، وقيل: نزل وهو قريب من سابقه ومعناه يدور على الإحاطة والشمول ولا يكاد يستعمل إلا في السر كما قال:

Dahhâk'tan rivayet edildiği ve Zeccâc'ın tercih ettiği üzere hâka (حاق), kuşattı (أحاط) manasındadır. Ferrâ ise bunu 'işinin vebali başına döndü' diye tefsir etmiştir. Başına indi/geldi (حل) manasında olduğu da söylenmiş ve Tabersî bunu tercih etmiştir; indi (نزل) manasında olduğu da söylenmiştir ki bu da bir öncekine yakındır. Kelimenin manası kuşatma ve içine alma etrafında döner; nitekim şu beyitte dendiği gibi neredeyse sadece kötülük hakkında kullanılır:

فأوطأ جرد الخيل عقر ديارهم ... وحاق بهم من بأس ضربة حائق

'Kısa tüylü atları yurtlarının ortasına kadar soktu... Ve vuruşun şiddetinden kuşatıcı bir azap onları kuşatıverdi.'

وقال الراغب: أصله حق فأبدل من أحد حرفي التضعيف حرف علة. كتظننت، وتظنيت أو هو مثل ذمة وذامة، والمعروف في اللغة ما اختاره الزجاج.

Râgıb şöyle demiştir: Aslı hakka (حق) olup şeddeli iki harften biri illet harfine dönüştürülmüştür; nitekim tazannentu (تظننت) yerine tazannaytu (تظنيت) denilmesi yahut zimmet (ذمة) ve zâmet (ذامة) kelimelerinde olduğu gibi. Dilde meşhur olan ise Zeccâc'ın tercih ettiğidir.

وقال الأزهري: جعل أبو إسحاق حاق بمعنى أحاط وكأنه جعل مادته من الحوق بالضم وهو ما أحاط بالكمرة من حروفها. وقد يفتح كما في القاموس وجعل أحد معاني الحوق بالفتح الإحاطة، وفيه أيضا حاق به يحيق حيقا وحيوقا وحيقانا بفتح الياء أحاط به كأحاق وفيه السيف حاك وبهم الأمر لزمهم ووجب عليهم ونزل، وأحاق الله تعالى بهم مكرهم. والحيق ما يشتمل على الإنسان من مكروه فعله. وظاهره إن حاق يائي وعليه غالب أهل اللغة وهو مخالف لظاهر كلام الأزهري من أنه واوي. ومِنْهُمْ متعلق بسخروا والضمير المرسل. ويقال: سخر منه وبه كهزأ منه وبه فهما متحدان معنى واستعمالا. وقيل: السخرية والاستهزاء بمعنى لكن الأول قد يتعدى بمن والباء. وفي الدر المصون لا يقال إلا استهزأ به ولا يتعدى بمن. وجوز أبو البقاء أن يكون الضمير للمستهزئين والجار والمجرور حينئذ متعلق بمحذوف وقع حالا من ضمير الفاعل في «سخروا» ورد بأن المعنى حينئذ فحاق بالذين سخروا كائنين من المستهزئين

Ezherî şöyle demiştir: Ebû İshak hâka (حاق) kelimesini ihâta etti (أحاط) manasında kılmıştır; sanki onun maddesini zammeli el-havk (الحوق) kökünden saymıştır ki bu da bir şeyin etrafını saran kısımdır. Kâmûs'ta geçtiği üzere fetha ile de okunabilir ve fethalı el-havk (الحَوْق) kelimesinin anlamlarından birini ihâta etmek (kuşatmak) kılmıştır. Kâmûs'ta ayrıca şöyle geçer: Hâka bihî yahîku haykan ve huyûkan ve hayakânen (حاق به يحيق حيقا وحيوقا وحيقانا) —yâ'nın fethasıyla— onu ihâta etti manasındadır; tıpkı ehâka (أحاق) gibi. Kılıç için hâke (حاك) dendiğinde işledi manasındadır; onlara bir işin gelip çatması ise onların üzerine gerekli ve vacip olup inmesi demektir. 'Allah Teâlâ onların tuzaklarını başlarına doladı' (أحاق الله بهم مكرهم) denir. el-Hayk (الحيق) ise insanın başına sardığı kötü amelleridir. Zahiri, hâka fiilinin yâ'lı olduğuna delalet eder; dil âlimlerinin çoğunluğu da bu görüştedir ki bu durum Ezherî'nin onun vâv'lı olduğuna dair sözünün zahirine muhaliftir. { مِنْهُمْ } car ve mecrûru { سَخِرُوا } fiiline müteallaktır; zamir ise peygamberlere aittir. Tıpkı hezee minhu ve bihî (هزأ منه وبه) dendiği gibi sahira minhu ve bihî (سخر منه وبه) de denir; yani mana ve kullanım bakımından ikisi birdir. Sahr ve istihzânın aynı manada olduğu fakat birincisinin min (مِنْ) ve bâ (بِ) harf-i cerleriyle müteaddi olabileceği de söylenmiştir. ed-Dürrü'l-Masûn'da ise sadece 'istehzee bihî' (استهزأ به) denileceği ve min ile müteaddi olamayacağı belirtilmiştir. Ebû Hayyân ise zamirin alay edenlere ait olabileceğini caiz görmüştür; bu takdirde car ve mecrûr, { سَخِرُوا } fiilindeki fail zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu takdirde mana 'Alay eden kimselerden oldukları hâlde alay edenleri kuşattı' şeklinde olur,

ولا فائدة لهذه الحال لانفهامها من سخروا وأجيب بأن هذا مبني على أن الاستهزاء والسخرية بمعنى وليس بلازم فلعل من جعل الضمير للمستهزئين يجعل الاستهزاء بمعنى طلب الهزء فيصح بيانه ولا يكون في النظم تكرار. فعن الراغب الاستهزاء ارتياد الهزء وإن كان قد يعبر به عن تعاطي الهزء كالاستجابة في كونها ارتيادا للإجابة وإن كان قد يجري مجرى الإجابة.

oysa bu hâlin hiçbir faydası yoktur, çünkü bu mana zaten 'sahiru' ifadesinden anlaşılmaktadır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu itiraz, istihzâ ile sahr kelimelerinin aynı manada olduğu kabulüne dayanır; oysa bu zorunlu değildir. Zamiri alay edenlere döndüren kimse belki de istihzâyı 'alay aramaya kalkışmak' manasında kabul etmiştir; bu durumda onun beyanı sahih olur ve nazımda tekrar bulunmaz. Nitekim Râgıb'dan nakledildiğine göre istihzâ, her ne kadar alay etme fiilini bizzat işlemek anlamında kullanılsa da alay aramaktır; tıpkı isticâbetin, icabet anlamında kullanılabilse de icabet aramayı ifade etmesi gibi.

وجوز رجوع الضمير إلى أمم الرسل ونسب إلى الحوفي ورده أبو حيان بأنه يلزم إرجاع الضمير إلى غير مذكور.

Zamirin peygamberlerin ümmetlerine dönmesi de caiz görülmüş ve bu görüş Havfî'ye nispet edilmiştir; fakat Ebû Hayyân, zamirin zikredilmemiş bir şeye dönmesini gerektireceği gerekçesiyle bunu reddetmiştir.

وأجيب عنه بأنه في قوة المذكور. وبِالَّذِينَ متعلق بحاق وتقديمه على فاعله وهو ما للمسارعة إلى بيان لحوق الشر بهم. وهي إما مصدرية وضمير به للرسول الذي في ضمن الرسل. وإما موصولة والضمير لها والكلام على حذف مضاف أي فأحاط بهم وبال استهزائهم أو وبال الذي كانوا يستهزئون به. وقد يقال: لا حاجة إلى تقدير مضاف، وفي الكلام إطلاق السبب على المسبب لأن المحيط بهم هو العذاب ونحوه لا الاستهزاء ولا المستهزأ به لكن وضع ذلك موضعه مبالغة.

Buna karşılık o [ümmetlerin], zikredilmiş hükmünde olduğu söylenerek cevap verilmiştir. { بِالَّذِينَ } car ve mecrûru { حاقَ } fiiline taalluk etmektedir; faili olan { ما } kelimesinin önüne geçirilmesi ise kötülüğün onlara ulaştığını beyan etmede acele davranmak içindir. Bu { ما } kelimesi ya masdariyye olup { بِهِ } ifadesindeki zamir peygamberler zımnındaki peygambere aittir; ya da ism-i mevsûl olup zamir ona aittir ve sözde bir muzaf hazfi vardır; yani 'onların alaylarının vebali yahut alay edip durdukları şeyin vebali onları kuşatıverdi' demektir. Şöyle de denilebilir: Muzaf takdirine gerek yoktur; sözde sebebin müsebbebe ıtlakı kabilinden bir mecaz vardır; zira onları kuşatan şey alay veya alay edilen şey değil, azap ve benzeridir; ancak mübalağa maksadıyla sebep müsebbebin yerine konulmuştur.

وقيل: إن المراد من الذي كانوا يستهزئون هو العذاب الذي كان الرسل يخوفونهم إياه فلا حاجة إلى ارتكاب التجوز السابق أو الحذف. وقد اختار ذلك الإمام الواحدي. والاعتراض عليه بأنه لا قرينة على أن المراد بالمستهزأ به هو العذاب بل السياق دليل على أن المستهزأ بهم الرسل عليهم الصلاة والسلام يدفعه أن الاستهزاء بالرسل عليهم الصلاة والسلام مستلزم لاستهزائهم بما جاؤوا به وتوعدوا قومهم بنزوله وإن مثله لظهوره لا يحتاج إلى قرينة.

Alay ettikleri şeyden muradın, peygamberlerin kendilerini onunla korkuttuğu azap olduğu da söylenmiştir; bu takdirde önceki mecaza veya hazfe başvurmaya gerek kalmaz. İmam Vâhidî de bu görüşü tercih etmiştir. Alay edilen şeyden muradın azap olduğuna dair bir karine bulunmadığı, bilakis siyakın alay edilenlerin peygamberler —aleyhimüssalâtü vesselâm— olduğuna delalet ettiği şeklindeki itiraz ise şöyle reddedilir: Peygamberlerle —aleyhimüssalâtü vesselâm— alay etmek, onların getirdikleri ve kavimlerini inmesiyle tehdit ettikleri şeyle alay etmelerini de gerektirir; böylesi açık bir husus için ise bir karineye ihtiyaç duyulmaz.

ومن الناس من زعم أن حاقَ بِهِمْ كناية عن إهلاكهم وإسناده إلى ما أسند إليه مجاز عقلي من قبيل أقدمني بلدك حق لي على فلان إذ من المعلوم من مذهب أهل الحق أن المهلك ليس إلا الله تعالى فإسناده إلى غيره لا يكون إلا مجازا. وأنت تعلم أن الحيق الإحاطة ونسبتها إلى العذاب لا شبهة في أنها حقيقة ولا داعي إلى تفسيره بالإهلاك وارتكاب المجاز العقلي، ولعل مراد من فسر بذلك بيان مؤدى الكلام ومجموع معناه. نعم إذا قلنا: إن الإحاطة إنما تكون للأجسام دون المعاني فلا بد من ارتكاب تجوز في الكلام على تقدير إسنادها إلى العذاب لكن لا على الوجه الذي ذكره هذا الزاعم كما لا يخفى. وفي جمع كانُوا ويَسْتَهْزِؤُنَ ما مر غير مرة في أمثاله.

İnsanlardan bazıları { حاقَ بِهِمْ } ifadesinin onların helak edilmesinden kinaye olduğunu ve isnat edildiği şeye isnadının 'Filancadaki bir hakkım beni senin memleketine getirdi' sözü kabilinden aklî bir mecaz olduğunu ileri sürmüştür; zira hak ehlinin mezhebinde helak edenin ancak Allah Teâlâ olduğu malumdur, dolayısıyla fiilin O'ndan başkasına isnadı ancak mecaz olur. Sen de bilirsin ki el-hayk (الحيق) kuşatmak demektir ve bunun azaba nispet edilmesinin hakikat olduğunda şüphe yoktur; dolayısıyla onu helak etmekle tefsir etmeye ve aklî mecaza başvurmaya hiçbir gerek yoktur. Belki de bunu bu şekilde tefsir edenin maksadı sözün neticesini ve toplu manasını açıklamaktır. Evet, şayet kuşatmanın manalara değil sadece cisimlere mahsus olduğunu söylersek, azaba isnat edilmesi takdirinde sözde bir mecaza başvurmak gerekir; ancak bu iddia sahibinin zikrettiği şekilde olmadığı da açıktır. { كانُوا } ile { يَسْتَهْزِؤُنَ } fiillerinin bir arada kullanılmasında ise benzerlerinde defalarca geçen nükte bulunmaktadır.

وبِهِ متعلق بما بعده. وتقديمه لرعاية الفواصل.

{ بِهِ } car ve mecrûru kendisinden sonra gelen fiile taalluk etmektedir; öne geçirilmesi ise fâsıla (âyet sonu uyumu) riayeti içindir.

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ خطاب لسيد المخاطبين ﷺ بإنذار قومه وتذكيرهم بأحوال الأمم الخالية وما حاق بهم لسوء أفعالهم تحذيرا لهم عما هم عليه مما يحاكي تلك الأفعال. وفي ذلك أيضا تكملة لتسليته ﵊ بما في ضمنه من العدة اللطيفة بأنه سيحيق بهم مثل ما حاق بأضرابهم الأولين، وقد أنجز ﷾ ذلك إنجازا أظهر من الشمس يوم بدر، والمراد من النظر التفكر، وقيل: النظر بالإبصار، وجمع بينهما الطبرسي بناء على القول بجواز مثل ذلك. وكَيْفَ خبر مقدم لكان أو حال وهي تامة.

{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “De ki: Yeryüzünde dolaşın, sonra yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş bir bakın!” [âyeti], muhatapların efendisi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e kavmini uyarması, o fiillere benzer tutumlarından onları sakındırmak üzere geçmiş ümmetlerin hallerini ve kötü amelleri sebebiyle başlarına nelerin indiğini hatırlatması için yapılan bir hitaptır. Bunda ayrıca, geçmişteki benzerlerinin başına gelenlerin onların da başına geleceğine dair zımnında barındırdığı latif bir vaat ile Peygamber [aleyhisselâm]'ı teselliyi tamamlama manası da vardır; nitekim Allah [celle ve alâ] Bedir günü bu vaadi güneşten daha parlak bir şekilde gerçekleştirmiştir. Bakmaktan (nazar) murat tefekkür etmektir; gözle bakmak olduğu da söylenmiştir. Tabersî ise bu gibi kullanımların caiz olduğu görüşüne dayanarak iki manayı bir arada kabul etmiştir. { كَيْفَ } kelimesi kâne fiilinin mukaddem haberi yahut kâne'nin tam fiil olması durumunda hâldir.

والعاقبة مآل الشيء وهي مصدر كالعافية، والتعبير بالمكذبين دون المستهزئين قيل: للإشارة إلى أن مآل من كذب إذا كان كذلك فكيف الحال في مآل من جمع بينه وبين الاستهزاء. وأورد عليه أن تعريف المكذبين للعهد وهم الذين سخروا فيكونون جامعين بين الأمرين مع أن الاستهزاء بما جاؤوا به يستلزم تكذيبه. ولا يخفى أن مقصود القائل إن أولئك وإن جمعوا الأمرين لكن في الإشارة إليهم بهذا العنوان هنا ما لا يخفى من الإشارة إلى فظاعة ما نالهم، وقيل:

Âkıbet (عاقبة) bir şeyin varacağı son noktadır ve âfiye (عافية) gibi bir masdardır. Alay edenler yerine yalanlayanlar (el-mükezzibîn) ifadesinin kullanılması, sadece yalanlayanın akıbeti böyle olduğuna göre hem yalanlamayı hem de alayı birleştirenin akıbetinin nasıl olacağına işaret etmek içindir, denilmiştir. Buna karşılık, yalanlayanlar kelimesindeki harf-i tarifin ahd için olduğu ve bunların alay eden kimseler olup iki fiili birden işledikleri, ayrıca getirdikleri şeyle alay etmenin onu yalanlamayı da zorunlu kıldığı ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Gizli değildir ki bunu söyleyenin maksadı şudur: Onlar her iki fiili birden işlemiş olsalar bile, burada bu unvanla kendilerine işaret edilmesinde başlarına gelen şeyin korkunçluğuna açık bir işaret vardır. Şöyle de denilmiştir:

إن وضع المكذبين موضع المستهزئين لتحقيق أنه مدار ما أصابهم هو التكذيب لينزجر السامعون عنه لا عن الاستهزاء فقط مع بقاء التكذيب بحاله بناء على توهم أنه المدار في ذلك، وعطف الأمر بالنظر على الأمر بالسير بثم قيل للإيذان

Alay edenler yerine yalanlayanlar ifadesinin konulması, başlarına gelen şeyin asıl sebebinin yalanlama olduğunu kesinleştirmek içindir; ta ki işin sebebinin sadece alay etmek olduğu vehmine kapılarak yalanlamaları aynı şekilde sürerken dinleyenlerin yalnızca alay etmekten vazgeçmeleri engellensin. Bakma (nazar) emrinin yürüme (seyr) emrine sümme (ثُمَّ) ile atfedilmesinin,

بتفاوت ما بينهما وإن كان كل من الأمرين واجبا لأن الأول إنما يطلب للثاني كما في قولك: توضأ ثم صل، وقيل:

her iki emir de vacip olmakla birlikte aralarındaki derece farkını bildirmek için olduğu söylenmiştir; zira birincisi ancak ikincisi için istenir; nitekim 'Abdest al, sonra namaz kıl' sözünde olduğu gibi. Şöyle de denilmiştir:

للإيذان بالتفاوت لأن الأول لإباحة السير في الأرض للتجارة وغيرها من المنافع. والثاني لإيجاب النظر في آثار الهالكين، ولا ريب في تباعد ما بين الواجب والمباح. وأورد عليه- كما قال الشهاب- أنه يأباه سلامة الذوق لأن فيه إقحام أمر أجنبي وهو بيان إباحة السير للتجارة بين الأخبار عن حال المستهزئين وما يناسبه وما يتصل به من الأمر بالاعتبار بآثارهم وهو مما يخل بالبلاغة إخلالا ظاهرا.

Aralarındaki farkı bildirmek içindir; çünkü birincisi ticaret ve diğer menfaatler için yeryüzünde dolaşmanın mubah olduğunu bildirmek içindir; ikincisi ise helak olanların kalıntılarına bakıp ibret almayı vacip kılmak içindir. Vacip ile mubah arasındaki büyük fark ise şüphesizdir. Şihâb'ın da belirttiği üzere buna şöyle itiraz edilmiştir: Selim zevk bunu reddeder; zira alay edenlerin durumunu haber verme ve buna uygun düşen ibret alma emri arasına ticaret için yolculuk yapmanın mubah olduğunu açıklamak gibi yabancı bir hususu sokmak söz konusudur ki bu da belagate apaçık bir şekilde halel getirir.

وتعقب بأن هذا وإن تراءى في بادىء النظر لكنه غير وارد إذ ذاك غير أجنبي لأن المراد خذلانهم وتخليتهم وشأنهم من الإعراض عن الحق بالتشاغل بأمر دنياهم كقوله تعالى: وَلِيَتَمَتَّعُوا [العنكبوت: ٦٦] . وهذا حاصل ما قيل: إن الكلام مجاز عن الخذلان والتخلية وإن ذلك الأمر متسخط إلى الغاية كما تقول لمن عزم على أمر مؤد إلى ضرر عظيم فبالغت في نصحه ولم ينجع فيه أنت وشأنك وافعل ما شئت فإنك لا تريد بذلك حقيقة الأمر كيف والآمر بالشيء مريد له وأنت شديد الكراهة متحسر ولكنك كأنك قلت له: إذ قد أبيت النصح فأنت أهل لأن يقال لك: افعل ما شئت. ولا يخفى أن انفهام ذلك من الآية في غاية البعد. وفرق الزمخشري بين هذه الآية وقوله تعالى في سورة النمل: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا بحمل الأمر بالسير هنا على الإباحة المذكورة آنفا، وحمل الأمر به هناك على السير لأجل النظر. ولهذا كان العطف بالفاء في تلك الآية. ونظر فيه بعضهم بغير ما أشرنا إليه أيضا.

Buna karşılık şöyle denilmiştir: Bu durum ilk bakışta öyle görünse de geçerli bir itiraz değildir; zira o husus yabancı değildir. Çünkü murat, Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَتَمَتَّعُوا } “...ve biraz daha zevk edip yaşasınlar!” [Ankebût 29/66] âyetinde olduğu gibi onların kendi hallerine bırakılmaları, terk edilmeleri ve dünya işleriyle meşgul olarak haktan yüz çevirmeleridir. Sözün, yüzüstü bırakma ve kendi haline terk etmekten mecaz olduğu ve bu emrin son derece öfke ve gazap ifade ettiği hususunda söylenenlerin özeti şudur: Nitekim büyük bir zarara yol açacak bir işe azmetmiş bir kimseye son derece nasihat edip de bu nasihat kâr etmeyince 'Sen bilirsin, ne istersen yap!' dersin; sen bununla gerçek bir emir kastetmezsin; bir şeyi emreden kimse onu isteyen kimse olduğu hâlde sen bundan son derece hoşnutsuz ve üzgünsün, fakat sen sanki ona: 'Mademki nasihati kabul etmedin, sen artık kendisine ne istersen yap denilmeye müstahak birisin' demiş olursun. Bunun âyetten bu şekilde anlaşılmasının son derece uzak olduğu ise gizli değildir. Zemahşerî, bu âyet ile Neml sûresindeki { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا } âyetinin arasını; buradaki yürüme emrini az önce zikredilen mubahlığa, oradaki yürüme emrini ise ibret almak için yürümeye hamlederek ayırmıştır. İşte bu sebeple o âyetteki atıf fâ (فَ) harfi iledir. Bazı âlimler de buna bizim işaret ettiğimizden başka gerekçelerle itiraz etmişlerdir.

وذكر أن التحقيق أنه سبحانه قال هنا: ثُمَّ انْظُرُوا وفي غير ما موضع فَانْظُروا [آل عمران: ١٣٧، النحل: ٣٦، النمل: ٦٩، العنكبوت: ٢٠، الروم: ٤٢] لأن المقام هنا يقتضي ثم دونه في هاتيك المواضع. وذلك لتقدم قوله تعالى فيما نحن فيه أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ [الأنعام: ٦] مع قوله ﷾: وَأَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ [الأنعام: ٦] والأول يدل على أن الهالكين طوائف كثيرة. والثاني يدل على أن المنشأ بعدهم أيضا كثيرون فيكون أمرهم بالسير دعاء لهم إلى العلم بذلك فيكون المراد به استقراء البلاد ومنازل أهل الفساد على كثرتها ليروا الآثار في ديار بعد ديار وهذا مما يحتاج إلى زمان ومدة طويلة تمنع من التعقيب الذي تقتضيه الفاء ولا كذلك في المواضع الأخر اه، ولا يخلو عن دغدغة.

İşin tahkikinin şu olduğu zikredilmiştir: Allah Teâlâ burada { ثُمَّ انْظُرُوا } “sonra bakın” buyurmuş, diğer birçok yerde ise { فَانْظُرُوا } “artık bakın” [Âl-i İmrân 3/137; Nahl 16/36; Neml 27/69; Ankebût 29/20; Rûm 30/42] buyurmuştur; çünkü buradaki makam, o diğer yerlerin aksine sümme (ثُمَّ) edatını iktiza etmektedir. Zira ele aldığımız bu yerde Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Kendilerinden önce, yeryüzünde kendilerine vermediğimiz imkânları verdiğimiz nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” [En'âm 6/6] âyeti ile { وَأَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ } “ve onların ardından başka başka nesiller varettik” [En'âm 6/6] âyeti daha önce geçmiştir. Birincisi, helak edilenlerin pek çok fırka olduğuna delalet etmektedir; ikincisi ise onlardan sonra var edilenlerin de çok olduğuna delalet eder. Dolayısıyla onların yeryüzünde dolaşmaya emredilmeleri, bunu bilmeye bir davettir; böylece bundan murat, diyar diyar kalıntıları görsünler diye bunca çokluğuna rağmen bozguncuların beldelerini ve konaklarını tek tek araştırmaktır. Bu ise fâ (فَ) edatının iktiza ettiği peş peşeliğe engel olacak uzun bir zamana ve süreye muhtaçtır; diğer yerlerde ise durum böyle değildir, [alıntı bitti]. Fakat bu açıklamada da bir kapalılık ve zorlama yok değildir.

واختار غير واحد أن السير متحد هناك وهنا ولكنه أمر ممتد يعطف النظر عليه بالفاء تارة نظرا إلى آخره، وتارة أخرى نظرا إلى أوله وكذا شأن كل ممتد قُلْ على سبيل التقريع لهم والتوبيخ لِمَنْ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من العقلاء وغيرهم أي لمن الكائنات جميعا خلقا وملكا وتصرفا.

Pek çok âlim ise yürümenin orada da burada da tek bir manada olduğunu, fakat zamana yayılan bir fiil olması hasebiyle bakma eyleminin bazen sonu dikkate alınarak fâ (فَ) ile, bazen de başı dikkate alınarak sümme (ثُمَّ) ile ona atfedildiğini tercih etmiştir; zamana yayılan her fiilin durumu böyledir. { قُلْ } “De ki” [ifadesi], onları azarlamak ve kınamak kabilinden; akıl sahibi olan ve olmayan bütün varlıkları kapsamak üzere { لِمَنْ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olanlar kimindir?” yani yaratılış, mülkiyet ve tasarruf bakımından bütün mevcudat kime aittir, [demektir].

وقوله ﷾: قُلْ لِلَّهِ تقرير للجواب نيابة عنهم أو إلجاء لهم إلى الإقرار بأن الكل له ﷾ وفيه إشارة إلى أن الجواب قد بلغ من الظهور إلى حيث لا يقدر على إنكاره منكر، ولا على دفعه دافع فإن أمر السائل بالجواب إنما يحسن- كما قال الإمام- في موضع يكون فيه الجواب كذلك، قيل: وفيه إشارة إلى أنهم تثاقلوا في الجواب مع تعينه لكونهم محجوجين، وذكر عصام الملة أن قوله ﷾: قُلْ لِمَنْ إلخ معناه الأمر بطلب هذا المطلب والتوجه إلى تحصيله. وقوله ﷿: قُلْ لِلَّهِ معناه أنك إذا طلبت وأدى نظرك إلى الحق فاعترف به ولا تنكره. وهذا إرشاد إلى طريق التوحيد في الأفعال بعد الإرشاد إلى التوحيد في الألوهية وهو الاحتراز عن حال المكذبين.

Allah [celle ve alâ]'nın { قُلْ لِلَّهِ } “De ki: Allah'ındır” buyruğu, onların adına cevabın ikrar edilmesi yahut hepsinin Allah [celle ve alâ]'ya ait olduğunu ikrar etmeye onları mecbur bırakmaktır. Bunda, cevabın inkâr edenin inkâr edemeyeceği, savuşturanın savuşturamayacağı derecede açık ve apaçık olduğuna bir işaret vardır; zira İmam [Râzî]'nin de dediği gibi, soruyu soranın bizzat cevabı vermesini emretmek ancak cevabın böylesine açık olduğu yerlerde güzel olur. Şöyle de denilmiştir: Bunda, susturulup delilsiz bırakıldıkları için kesinleşmiş olmasına rağmen cevap vermekte ağır davrandıklarına bir işaret vardır. İsâmüddin el-İsferâyînî, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِمَنْ } “De ki: Kimindir?” buyruğunun bu matlubu araştırmayı ve onu elde etmeye yönelmeyi emretmek manasında olduğunu; { قُلْ لِلَّهِ } “De ki: Allah'ındır” buyruğunun ise araştırıp da aklî incelemen seni hakka ulaştırdığında onu itiraf et ve inkâr etme manasında olduğunu zikretmiştir. Bu ise ulûhiyette tevhide irşat ettikten sonra fiillerde tevhid yoluna irşattır ki o da yalanlayanların halinden sakınmaktır.

وفي هذا إشارة إلى وجه الربط وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا ما يعلم منه الوجه الوجيه لذلك، والجار

Bunda âyetler arasındaki irtibat vechine de bir işaret vardır; inşâallâhu teâlâ yakında bunun en sağlam vechini bildiren açıklamalar gelecektir. Car

والمجرور خبر مبتدأ محذوف أي لله تعالى ذلك أو ذلك لله تعالى شأنه كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ جملة مستقلة داخلة تحت الأمر صادحة بشمول رحمته ﷿ لجميع الخلق إثر بيان شمول ملكه وقدرته ﷾ للكل المصحح لإنزال العقوبة بالمكذبين مسوقة لبيان أنه تعالى رؤوف بالعباد لا يعجل عليهم بالعقوبة ويقبل منهم التوبة وما سبق وما لحق من أحكام الغضب ليس إلا من سوء اختيار العباد لسوء استعدادهم الأزلي لا من مقتضيات ذاته جل وعلا وما ظلمهم الله ولكن كانوا أنفسهم يظلمون، ومعنى كتب الرحمة على نفسه جل شأنه إيجابها بطريق التفضل والإحسان على ذاته المقدسة بالذات لا بتوسط شيء. وقيل: هو ما

ve mecrûr, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'Bütün bunlar Allah Teâlâ'nındır' yahut 'O, şanı yüce olan Allah Teâlâ'ya aittir' takdirindedir. { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “O, rahmeti Kendi üzerine yazmıştır” [ifadesi], emrin altına giren müstakil bir cümle olup; yalanlayanlara ceza indirmeyi caiz kılan mülk ve kudretinin [celle celâluhu] her şeyi kuşattığı beyan edildikten hemen sonra, O'nun [celle ve alâ] rahmetinin de bütün yaratılmışları kuşattığını haykırmaktadır. Bu ifade; Allah Teâlâ'nın kullarına son derece şefkatli olduğunu, onları cezalandırmakta acele etmediğini, tövbelerini kabul buyurduğunu; geçmişte ve gelecekteki gazap hükümlerinin O'nun zât-ı celîlinin gereği olmayıp ancak kulların ezelî istidatlarının kötülüğünden kaynaklanan kötü tercihlerinin bir sonucu olduğunu, Allah'ın onlara zulmetmediğini fakat onların kendi kendilerine zulmettiklerini beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Şanı yüce olan Allah'ın rahmeti Kendi üzerine yazmasının manası; hiçbir vasıta olmaksızın, sırf Kendi mukaddes Zâtına bir lütuf ve ihsan yoluyla onu bizzat vacip kılmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu,

أخرجه الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ لما قضى الله تعالى الخلق كتب كتابا فوضعه عنده فوق العرش أن رحمتي سبقت غضبي» ،

iki Sahîh imamı (Buhârî ve Müslim) ile diğerlerinin Ebû Hureyre [radıyallâhu teâlâ anh]'tan rivayet ettikleri şu hadistir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ mahlûkatı yaratmayı takdir buyurunca katında, Arş'ın üzerinde duran bir kitap yazdı: Şüphesiyse rahmetim gazabıma üstün gelmiştir.'

وفي رواية الترمذي عنه مرفوعا «لما خلق الله تعالى الخلق كتب كتابا عنده بيده على نفسه أن رحمتي تغلب غضبي» ،

Tirmizî'nin ondan merfû olarak yaptığı rivayette ise şöyledir: 'Allah Teâlâ mahlûkatı yarattığında Kendi katında, bizzat Kendi eliyle Kendi üzerine bir kitap yazdı: Şüphesiz rahmetim gazabıma galebe çalar.'

وفي رواية ابن مردويه عنه «أن الله تعالى كتب كتابا بيده لنفسه قبل أن يخلق السماوات والأرض فوضعه تحت عرشه فيه رحمتي سبقت غضبي»

İbn Merdûye'nin ondan rivayetinde ise şöyledir: 'Allah Teâlâ gökleri ve yeri yaratmadan önce bizzat Kendi eliyle Kendi Zâtı için bir kitap yazdı ve onu Arş'ının altına koydu; onda: Rahmetim gazabımı geçmiştir, [yazılıdır].'

إلى غير ذلك من الأخبار، ومعنى سبق الرحمة وغلبتها فيها أنها أقدم تعلقا بالخلق وأكثر وصولا إليهم مع أنها من مقتضيات الذات المفيضة للخير.

Ve benzeri diğer haberlerde de geçtiği üzeredir. Bu rivayetlerde rahmetin öne geçmesi ve galebe çalmasının manası; hayır saçan Zât'ın gereklerinden olmasıyla birlikte, yaratılmışlara taallukunun daha öncelikli ve onlara ulaşmasının daha çok olması demektir.

وفي شرح مسلم للإمام النووي قال العلماء: غضب الله تعالى ورضاه يرجعان إلى معنى الإرادة فإرادته الثواب للمطيع والمنفعة للعبد تسمى رضا ورحمة وإرادته عقاب العاصي وخذلانه تسمى غضبا. وإرادته ﷾ صفة له قديمة يريد بها، قالوا: والمراد بالسبق والغلبة هنا كثرة الرحمة وشمولها كما يقال غلب على فلان الكرم والشجاعة إذا كثرا منه انتهى، وهو يرجع إلى ما قلنا. وحاصل الكلام في ذلك أن السبق والغلبة في التعلقات في نفس الصفة الذاتية إذ لا يتصور تقدم صفة على صفة فيه تعالى لاستلزامه حدوث المسبوق، وكذا لا يتصور. الكثرة والقلة بين صفتين لاستلزام ذلك الحدوث وقد يراد بالرحمة ما يرحم به وهي بهذا المعنى تتصف بالتعدد والهبوط ونحو ذلك أيضا، وعليه يخرج ما

İmam Nevevî'nin Müslim Şerhi'nde şöyle geçer: Âlimler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın gazabı ve rızası irade manasına racidir; O'nun itaat edene sevap ve kuluna menfaat vermeyi murat etmesine rıza ve rahmet, isyankârı cezalandırmayı ve yardımsız bırakmayı murat etmesine ise gazap denir. O'nun [celle ve alâ] iradesi ise kendisiyle irade ettiği kadîm bir sıfatıdır. Âlimler dediler ki: Buradaki öne geçme ve galebeden murat, rahmetin çokluğu ve kuşatıcılığıdır; nitekim bir kimsede cömertlik ve cesaret çokça bulunduğunda 'Filancaya cömertlik ve cesaret galebe çaldı' denilir [alıntı bitti]. Bu da bizim söylediğimize dönmektedir. Bu husustaki sözün özeti şudur: Öne geçme ve galebe çalma, bizzat zâtî sıfatın taalluklarındadır; zira Allah Teâlâ hakkında bir sıfatın diğer bir sıfattan önce olması düşünülemez; çünkü bu durum sonradan gelenin hâdis (sonradan yaratılmış) olmasını gerektirir. Aynı şekilde iki sıfat arasında çokluk ve azlık da düşünülemez; zira bu da hudûsu gerektirir. Bazen rahmet ile kendisiyle merhamet edilen şey kastedilir ki bu manasıyla çokluk, iniş ve benzeri vasıflarla da nitelenir. Şu rivayet de buna göre tevil edilir:

أخرجه مسلم وابن مردويه عن سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ: إن لله تعالى خلق يوم خلق السماوات والأرض مائة رحمة كل رحمة طباق ما بين السماوات والأرض فجعل منها في الأرض رحمة فبها تعطف الوالدة على ولدها والوحش والطير بعضها على بعض فإذا كان يوم القيامة أكملها بهذه الرحمة» .

Müslim ve İbn Merdûye'nin Selmân-ı Fârisî [radıyallâhu teâlâ anh]'tan rivayet ettiklerine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz Allah Teâlâ, gökleri ve yeri yarattığı gün yüz rahmet yarattı; her bir rahmet gökler ile yer arasını dolduracak kadardır. Onlardan yeryüzüne tek bir rahmet indirdi ki annenin çocuğuna, vahşi hayvanların ve kuşların da birbirlerine şefkat göstermesi işte bu rahmet sayesindedir. Kıyamet günü olduğunda ise [yüz rahmeti] bu rahmetle tamamlar.'

وأخرج عبد بن حميد وغيره عن عبد الله بن عمرو وقال: «إن لله تعالى مائة رحمة أهبط منها رحمة واحدة إلى أهل الدنيا يتراحم بها الجن والإنس وطائر السماء وحيتان الماء ودواب الأرض وهوامها وما بين الهواء واختزن عنده تسعا وتسعين رحمة حتى إذا كان يوم القيامة اختلج الرحمة التي كان أهبطها إلى أهل الدنيا فحواها إلى ما عنده فجعلها في قلوب أهل الجنة وعلى أهل الجنة» ،

Abd b. Humeyd ve diğerleri Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah Teâlâ'nın yüz rahmeti vardır; onlardan tek bir rahmeti dünya ehline indirmiştir ki cinler, insanlar, gökteki kuşlar, sudaki balıklar, yerdeki hayvanlar ve haşerat ile havadaki varlıklar onunla birbirine merhamet ederler. Kendi katında ise doksan dokuz rahmet saklamıştır; nihayet kıyamet günü olduğunda dünya ehline indirmiş olduğu o rahmeti çekip alır, katındakilere katar ve onu cennet ehlinin kalplerine ve cennet ehlinin üzerine koyar.'

والمراد بالرحمة في الآية ما يعم الدارين مع عموم متعلقها، فما روي عن الكلبي من أن المعنى أوجب لنفسه الرحمة لأمة محمد ﷺ بأن لا يعذبهم عند التكذيب كما عذب من قبلهم من الأمم الخالية والقرون الماضية عند ذلك بل يؤخرهم إلى يوم القيامة لم يدع إليه إلا إظهار ما يناسب المقام من أفراد ذلك العام. وفي التعبير عن الذات بالنفس رد على من زعم أن لفظ النفس لا يطلق على الله تعالى وإن أريد به الذات إلا مشاكلة. واعتبار المشاكلة التقديرية غير ظاهر كما هو ظاهر، وقوله سبحانه: لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ جواب قسم محذوف وقع- على ما قال أبو البقاء- كتب موقعه. والجملة استئناف نحوي مسوق للوعيد على إشراكهم وإغفالهم النظر، وقيل: بياني كأنه قيل: وما تلك الرحمة فقيل: إنه تعالى لَيَجْمَعَنَّكُمْ إلخ وذلك لأنه لولا خوف القيامة والعذاب لحصل الهرج والمرج وارتفع الضبط وكثر الخبط. وأورد عليه أنه إنما يظهر ما ذكر لو كانوا معترفين بالبعث وليس فليس.

Âyetteki rahmetten murat, taallukunun umumiliği ile birlikte her iki yurdu da içine alan rahmettir. Kelbî'den nakledilen 'Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ümmetini yalanladıkları vakit, kendilerinden önceki geçmiş ümmetleri ve asırları o esnada azaplandırdığı gibi azaplandırmayıp onları kıyamet gününe ertelemek suretiyle Kendi Zâtına rahmeti vacip kıldı' şeklindeki tevil ise sırf o genel rahmetin fertlerinden makama en uygun olanını ortaya koyma gayretinden doğmuştur. Zâttan 'nefis' (نَفْس) lafzıyla bahsedilmesinde; zât kastedilse bile müşâkele (söz sanatı) olmaksızın Allah Teâlâ hakkında 'nefis' lafzının kullanılamayacağını iddia edenlere bir reddiye vardır. Takdîrî müşâkele kabulü ise açık olduğu üzere zahir değildir. Allah Teâlâ'nın: { لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Andolsun ki O, sizi kıyamet gününe toplayacaktır” buyruğu, Ebû'l-Bekâ'nın belirttiğine göre 'ketebe' (كَتَبَ) fiilinin yerine geçtiği mahzuf bir yeminin cevabıdır. Bu cümle, ortak koşmalarına ve ibretle bakmayı ihmal etmelerine karşı tehdit için sevk edilmiş nahiv bakımından bir istînâfiyye cümlesidir. Bunun istînâf-ı beyânî olduğu da söylenmiştir; sanki 'O rahmet nedir?' denilmiş de 'Allah Teâlâ sizi mutlaka toplayacaktır...' cevabı verilmiştir; zira kıyamet ve azap korkusu olmasaydı hercümerç meydana gelir, nizam kalkar ve taşkınlıklar çoğalırdı. Buna karşılık şöyle itiraz edilmiştir: Bu zikredilen husus ancak onların dirilişi kabul etmeleri hâlinde zahir olur; oysa onlar bunu asla kabul etmemektedirler.

وقال بعض المحققين أيضا: إنه تكلف ولا يتوجه فيه الجواب إلا باعتبار ما يلزم التخويف من الامتناع عن المناهي المستلزم للرحمة، وقيل: صلاحية ما في الآية للجواب باعتبار أن المراد ليجمعنكم إلى يوم القيامة ولا يعاجلكم بالعقوبة الآن على تكذيبكم على ما أشار إليه الكلبي، وقيل: إن القسم وجوابه في محل نصب على أنه بدل من الرَّحْمَةَ بدل البعض، وقد ذكر النحاة أن الجملة تبدل من المفرد. نعم لم يتعرضوا لأنواع البدل في ذلك.

Bazı muhakkik âlimler de şöyle demiştir: Bu zorlama bir tevildir; cevap ancak korkutmanın yasaklardan kaçınmayı gerektirmesi ve bunun da rahmete yol açması itibarıyla yönlendirilebilir. Âyetteki cümlenin cevaba elverişli olmasının; Kelbî'nin işaret ettiği üzere 'Sizi mutlaka kıyamet gününe kadar toplayacak ve yalanlamanız sebebiyle şu anda size acele ceza vermeyecektir' manasında olması itibarıyla olduğu da söylenmiştir. Yemin ve cevabının, { الرَّحْمَةَ } kelimesinden bedel-i ba'z olarak nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir; nitekim nahivciler cümlenin müfred kelimeden bedel olabileceğini zikretmişlerdir. Evet, bu hususta bedelin türlerine temas etmemişlerdir.

والجار والمجرور قيل متعلق بمحذوف أي ليجمعنكم في القبور مبعوثين إلى يوم إلخ على أن البعث بمعنى الإرسال وهو مما يتعدى بإلى ولا يحتاج إلى ارتكاب التضمين، واعترض بأن البعث يكون إلى المكان لا إلى الزمان إلا أن يراد بيوم القيامة واقعتها في موقعها وقيل: هو متعلق بالفعل المذكور، والمراد جمع فيه معنى السوق والاضطرار كأنه قيل ليبعثنكم ويسوقنكم ويضطرنكم إلى يوم القيامة أي إلى حسابه، وقيل: إنه متعلق بالفعل وإلى بمعنى في كما في قوله:

Car ve mecrûrun mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği söylenmiştir; yani ba's (diriltme) kelimesinin gönderme manasında olup ilâ (إلى) ile müteaddi olması ve tazmin sanatına başvurmaya ihtiyaç bırakmaması esasına göre: 'Sizi kabirlerde diriltip göndererek kıyamet gününe kadar mutlaka toplayacaktır...' takdirindedir. Buna, ba's fiilinin zamana değil mekâna doğru olacağı, meğerki kıyamet gününden murat vuku bulduğu yerdeki hadisesi olsun, denilerek itiraz edilmiştir. Car ve mecrûrun zikredilen fiile taalluk ettiği ve burada sevk etme ve mecbur kılma manası taşıyan bir toplamanın murat edildiği de söylenmiştir; sanki 'Sizi mutlaka diriltip sürecek ve kıyamet gününe yani onun hesabına doğru mecbur edecektir' denilmiştir. Car ve mecrûrun fiile taalluk ettiği ve ilâ (إلى) edatının şu beyitte olduğu gibi fî (فِي) manasında olduğu da söylenmiştir:

لا تتركني بالوعيد كأنني ... إلى الناس مطلي به القار أجرب

'Beni o tehditle baş başa bırakma; sanki ben insanların içinde (ilâ'n-nâs) üzerine katran sürülmüş uyuz bir deve gibiyim.'

ومنع بعضهم مجيء إلى بمعنى في في كلامهم ولو صح ذلك لجاز زيد إلى الكوفة بمعنى في الكوفة وتأول البيت بتضمين مضافا أو مبغضا أو مكرها، وأجيب بأن ذلك إنما يرد إذا قيل: إن استعمال إلى بمعنى في قياس مطرد ولعل القائل بالاستعمال لا يقول بما ذكر، وارتكاب التضمين خلاف الأصل، وارتكاب القول بأن إلى بمعنى في وإن لم يكن مطردا أهون منه، وقيل: إنها بمعنى اللام، وقيل: زائدة والخطاب للكافرين كما هو الظاهر من السياق، وقيل: عام لهم وللمؤمنين بعد أن كان خاصا بالكافرين أي ليجمعنكم أيها الناس إلى يوم القيامة لا رَيْبَ فِيهِ أي لا ينبغي لأحد أن يرتاب فيه لوضوح أدلته وسطوع براهينه التي تقدم بعض منها.

Bazıları Arap kelamında ilâ (إلى) edatının fî (فِي) manasına gelmesini menetmiştir; şayet bu sahih olsaydı 'Kûfe'de' (فِي الكُوفَةِ) manasında 'Zeydün ile'l-Kûfe' (زَيْدٌ إِلَى الكُوفَةِ) demek caiz olurdu, demişler ve bu beyti 'insanlara terk edilmiş' yahut 'buğzedilmiş' veya 'iğrenilmiş' manalarını tazmin ettirerek tevil etmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu itiraz ancak ilâ edatının fî manasında kullanılmasının kıyâsî ve muttarid (kurallı) olduğu söylendiği takdirde geçerlidir; oysa bu kullanımı savunan kimse muhtemelen böyle bir şey söylememektedir; tazmine başvurmak ise asıl olana aykırıdır, muttarid olmasa bile ilâ'nın fî manasına geldiği görüşünü benimsemek ise tazminden daha ehvendir. İlâ edatının lâm (لِ) manasında olduğu da söylenmiştir; zâit olduğu da söylenmiştir. Hitap, siyakın zahirinden anlaşıldığı üzere kâfirlere yöneliktir; kâfirlere has kılındıktan sonra hem onlara hem de müminlere genel olduğu da söylenmiştir; yani: 'Ey insanlar! O sizi mutlaka kıyamet gününe toplayacaktır.' { لا رَيْبَ فِيهِ } “Onda hiçbir şüphe yoktur” yani daha önce bir kısmı geçen açık delilleri ve parlak bürhanları sebebiyle hiç kimsenin onda şüpheye düşmemesi gerekir.

والجملة حال من اليوم والضمير المجرور له، ويحتمل أن تكون صفة لمصدر محذوف والضمير له أي جمعا لا ريب فيه، وجوز أن تكون تأكيدا لما قبلها كما قالوا في قوله تعالى: ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ [البقرة: ٢] .

Bu cümle 'yevm' (gün) kelimesinden hâldir ve mecrûr zamir ona aittir. Mahzuf bir masdarın sıfatı olması ve zamirin ona raci olması da muhtemeldir; yani 'şüphesiz bir toplayışla toplayacaktır' demektir. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ } “İşte o Kitap; onda hiçbir şüphe yoktur” [Bakara 2/2] âyetinde söyledikleri gibi, kendisinden önceki ifadenin teyidi (tekit) olması da caiz görülmüştür.