عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه ليس في القرآن آية أجمع لمكارم الأخلاق من هذه الآية
Câfer es-Sâdık radıyallâhu Teâlâ anh'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kur'an'da güzel ahlakı bu ayetten daha çok kendinde toplayan bir ayet yoktur.”
قيل وذلك لقوة دلالتها على التوحيد فإن من شاهد مالك النواصي وتصرفه في عباده وكونهم فيما يأتون ويذرون به ﷾ لا بأنفسهم لا يشاقهم ولا يداقهم في تكاليفهم ولا يغضب في الأمر والنهي ولا يتشدد ويحلم عنهم، وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ بالشهود والحضور فإنك ترى حينئذ أن لا فعل لغيره سبحانه، وهذا إشارة إلى ما يعتري الإنسان أحيانا من الغضب وإيماء إلى علاجه بالاستعاذة قال بعضهم:
Şöyle denilmiştir: Bunun sebebi, bu [ayetin] tevhide delaletinin güçlü oluşudur. Zira perçemlerin sahibini, O'nun kulları üzerindeki tasarrufunu ve onların yapıp ettikleri ile terk ettikleri şeylerde kendi nefisleriyle değil, Allah Azze ve Celle ile kaim olduklarını müşahede eden kimse; mükellefiyetleri hususunda onlara zorluk çıkarmaz, ince eleyip sık dokumaz, emir ve yasaklarda öfkelenmez, katı davranmaz ve onlara hilm ile muamele eder. { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürterse, hemen Allah'a sığın”; müşahede ve huzur ile [sığın]. Çünkü sen o vakit Sübhânehu'dan başkasına ait hiçbir fiilin olmadığını görürsün. Bu, insana bazen arız olan öfkeye bir işaret ve istiâze (sığınma) ile bunun tedavisine bir imadır. Bazıları şöyle demiştir:
إن الغضب إنما يهيج بالإنسان إذا استقبح من المغضوب عليه عملا من الأعمال ثم اعتقد في نفسه كونه قادرا وفي المغضوب عليه كونه عاجزا، وإذا انكشف له نور من عالم العقل عرف أن المغضوب عليه إنما أقدم على ذلك العمل لأن الله تعالى خلق فيه داعية وقد سبقت عليه الكلمة الأزلية فلا سبيل له إلى تركه وحينئذ يتغير غضبه. وقد ورد من عرف سر الله تعالى في القدر هانت عليه المصائب، فالاستعاذة بالله تعالى في المعنى طلب الالتجاء إليه باستكشاف ذلك النور، إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا الشرك إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ لمة منه بنسبة الفعل إلى غيره ﷾ تَذَكَّرُوا مقام التوحيد ومشاهدة الأفعال من الله تعالى فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ فعالية الله تعالى لا شيطان ولا فاعل غيره سبحانه في نظرهم وَإِخْوانُهُمْ أي اخوان الشياطين من المحجوبين يَمُدُّونَهُمْ الشياطين في الغي وهو نسبة الفعل إلى السوي ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ عن العناد والمراء والجدل، وقالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها أي جمعتها من تلقاء نفسك قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي لأني قائم به لا بنفسي وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ أي للقرآن بآذانكم الظاهرة وَأَنْصِتُوا بحواسكم الباطنة، وجوز أن يكون ضمير له للرب سبحانه، أي إذا قرىء القرآن فاستمعوا للرب جل شأنه فإنه المتكلم والمخاطب لكم به لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ بالسمع الحقيقي أو برحمة تجلي المتكلم في
Öfke, ancak kendisine öfkelenilen kimseden bir davranış çirkin görüldüğünde, ardından kişinin kendi nefsinde kadir olduğunu, öfkelenilen kimsenin ise aciz olduğunu zannettiğinde insanda alevlenir. Şayet ona akıl âleminden bir nur açılsa, öfkelenilen kimsenin o amele ancak Allah Teâlâ'nın kendisinde bir yöneliş yaratması ve ezelî kelâmın onun hakkında önceden geçmiş olması sebebiyle giriştiğini, dolayısıyla onu terk etmesine imkân olmadığını anlar ve o vakit öfkesi değişir. Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: “Kader konusunda Allah Teâlâ'nın sırrını bilen kimseye musibetler hafif gelir.” O halde Allah Teâlâ'ya sığınmak, hakikatte bu nurun açığa çıkmasıyla O'na sığınmayı talep etmektir. { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Şüphesiz sakınanlara”; şirkten [sakınanlara], { إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ } “şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman”; fiili Allah Azze ve Celle'den başkasına nispet etmek suretiyle ondan bir dokunuş [ulaştığında], { تَذَكَّرُوا } “hatırlarlar”; tevhid makamını ve fiillerin Allah Teâlâ'dan olduğunu müşahede etmeyi [hatırlarlar], { فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “bir de bakarsın ki onlar görürler”; Allah Teâlâ'nın failliğini [görürler]; onların nazarında ne şeytan ne de Sübhânehu'dan başka bir fail vardır. { وَإِخْوانُهُمْ } “[Şeytanların] kardeşlerine gelince”; yani perdelenmiş kimselerden olan şeytanların kardeşlerini, { يَمُدُّونَهُمْ } “onlar sürüklerler”; şeytanlar [onları sürükler], azgınlık içinde -ki bu da fiili masivaya nispet etmektir-, { ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ } “sonra da geri durmazlar”; inat, münakaşa ve cidalleşmekten [geri durmazlar]. { وقالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها } “Ve dediler ki: 'Onu kendin derleyip toplasaydın ya!'”; yani onu kendi tarafından toplayıp uydursaydın ya! { قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } “De ki: 'Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım'”; çünkü ben kendimle değil O'nunla kaimim. { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin”; yani zahir kulaklarınızla Kur'an'ı [dinleyin], { وَأَنْصِتُوا } “ve susun”; batınî duyularınızla [susup kulak verin]. “Ona (lehû)” zamirinin Sübhân olan Rabbe ait olması da caiz görülmüştür; yani Kur'an okunduğu zaman şânı yüce olan Rabbi dinleyin, zira onunla konuşan ve size hitap eden O'dur. { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “umulur ki merhamet olunursunuz”; hakiki işitme ile yahut Mütekellim'in...
كلامه بصفاته وأفعاله وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ بأن تتحلى بما يمكن التحلي به من صفات الله تعالى، وقيل: هو على حد لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الأحزاب: ٢١] تَضَرُّعاً وَخِيفَةً حسب اختلاف المقام وَدُونَ الْجَهْرِ أي دون أن يظهر ذلك منك بل يكون ذاكرا به له بِالْغُدُوِّ أي وقت ظهور نور الروح وَالْآصالِ أي وقت غلبات صفات النفس وَلا تَكُنْ في وقت من الأوقات مِنَ الْغافِلِينَ عن شهود الوحدة الذاتية، وقال بعض الأكابر: إن قوله سبحانه: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً إشارة إلى أعلى المراتب وهو حصة الواصلين المشاهدين، وقوله ﷾: وَدُونَ الْجَهْرِ إشارة إلى المرتبة الوسطى وهي نصيب السائرين إلى مقام المشاهدة، وقوله جل شأنه: وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ إيماء إلى مرتبة النازلين من السالكين، وفي ذكر الخوف اشعار باستشعار هيبة الجلال كما قال:
...sıfatları ve fiilleriyle kelamında [tecelli etmesi rahmetiyle]. { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } “Rabbini içinden an”; Allah Teâlâ'nın sıfatlarından bürünülmesi mümkün olanlarla bezenmek suretiyle [an]. Şöyle de denilmiştir: Bu, { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun, sizin için Allah'ın Resulünde güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb: 21] ayeti kabilindendir. { تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “yalvararak ve korkarak”; makamın farklılığına göre. { وَدُونَ الْجَهْرِ } “yüksek olmayan bir sesle”; yani bu durum senden aşikâr olmadan, bilakis O'nunla O'nu zikredici olarak, { بِالْغُدُوِّ } “sabah”; yani ruhun nurunun zuhur vakti, { وَالْآصالِ } “ve akşamları”; yani nefis sıfatlarının galebe çaldığı vakitler. { وَلا تَكُنْ } “ve olma”; hiçbir vakitte [olma], { مِنَ الْغافِلِينَ } “gafillerden”; zâtî birliğin müşahedesinden [gafil olma]. Büyüklerden bazıları şöyle demiştir: Sübhânehu'nun { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak an” kavli, mertebelerin en yücesine işarettir ki bu, [Hakk'a] vuslat bulmuş müşâhidlerin payıdır. Azze ve Celle'nin { وَدُونَ الْجَهْرِ } “yüksek olmayan bir sesle” kavli, orta mertebeye işarettir ki bu, müşahede makamına doğru yol alanların nasibidir. Şânı yüce olanın { وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “gafillerden olma” kavli ise, sâliklerin alt derecelerinde bulunanların mertebesine bir imadır. Korkunun zikredilmesinde ise celâl heybetini hissetmeye bir işaret vardır; nitekim [şair] şöyle demiştir:
أشتاقه فإذا بدا ... أطرقت من إجلاله
Onu özlerim, fakat göründüğünde... Yüceliğinden ötürü başımı öne eğerim.
لا خيفة بل هيبة ... وصيانة لجماله
Korkudan değil, heybetinden... Ve cemâlini [nâmahrem bakışlardan] korumak için.
وذكروا أن حال المبتدي والسالك منوطة برأي الشيخ فإنه الطبيب لأمراض القلوب فهو أعرف بالعلاج، فقد يرى له رفع الصوت بالذكر علاجا حيث توقف قطع الخواطر وحديث النفس عليه، وفي عوارف المعارف للسهروردي قدس سره لا يزال العبد يردد هذه الكلمة على لسانه مع مواطأة القلب حتى تصير متأصلة فيه مزيلة لحديث النفس وينوب معناها في القلب عنه فإذا استولت الكلمة وسهلت على اللسان تشربها القلب ويصير الذكر حينئذ ذكر الذات، وهذا الذكر هو المشاهدة والمكاشفة والمعاينة، وذاك هو المقصد الأقصى من الخلوة، وقد يحصل ما ذكر بتلاوة القرآن أيضا إذا أكثر التلاوة واجتهد في مواطأة القلب مع اللسان حتى تجري التلاوة على اللسان وتقوم مقام حديث النفس فيدخل على العبد سهولة في التلاوة والصلاة اهـ.
Mübtedî (yolun başındaki) ve sâlikin halinin mürşidin re'yine bağlı olduğunu zikretmişlerdir; zira o, kalp hastalıklarının tabibidir ve tedaviyi en iyi bilendir. Nitekim havâtırın (zihne gelen düşüncelerin) ve nefsin iç konuşmalarının kesilmesi buna bağlı olduğunda, zikirde sesi yükseltmeyi onun için bir tedavi olarak görebilir. Sühreverdî'nin -kuddise sirruh- Avârifü'l-Maârif adlı eserinde [şöyle geçmektedir]: Kul, nefsin iç konuşmasını giderip kalpte onun anlamı yerini alıncaya kadar kalbin uyumuyla birlikte bu kelimeyi dilinde tekrarlamaya devam eder; kelime hâkim olup dile kolay geldiğinde kalp onu iyice benimser ve zikir o zaman Zât'ın zikri haline gelir. Bu zikir ise müşahede, mükâşefe ve muâyenedir; halvetin en nihai maksadı da işte budur. Zikredilen bu durum, kul tilaveti çoğalttığı ve tilavet dilde akıp nefsin iç konuşmasının yerine geçinceye kadar kalbin dille uyumu için çaba gösterdiği takdirde Kur'an tilavetiyle de hâsıl olabilir; böylece kula tilavette ve namazda bir kolaylık girer. [Alıntı sonu].
ونقل عنه أيضا ما حاصله أن بنية العبد تحكي مدينة جامعة، وأعضاؤه وجوارحه بمثابة سكان المدينة، والعبد في إقباله على الذكر كمؤذن صعد منارة على باب المدينة يقصد اسماع أهل المدينة الأذان، فالذاكر المحقق يقصد إيقاظ قلبه وإنباء أجزائه وأبعاضه بذكر لسانه فهو يقول ببعضه ويسمع بكله إلى أن تنتقل الكلمة من اللسان إلى القلب فيتنور بها ويظفر بجدوى الأحوال ثم ينعكس نور القلب على القالب فيتزين بمحاسن الأعمال اهـ.
Yine ondan özetle şu nakledilmiştir: Kulun bünyesi büyük bir şehre benzer, uzuvları ve azaları ise o şehrin sakinleri mesabesindedir. Kulun zikre yönelişi, ezanı şehir halkına işittirmeyi amaçlayarak şehrin kapısındaki bir minareye çıkan müezzin gibidir. Hakiki zâkir, dilinin zikriyle kalbini uyandırmayı, cüzlerine ve azalarına haber vermeyi amaçlar; böylece o bir cüzüyle söyler ve bütünüyle işitir; ta ki kelime dilden kalbe intikal edip onunla nurlanıncaya ve hallerin semeresine nail oluncaya kadar. Sonra da kalbin nuru kalıba (bedene) yansır ve [kul] güzel amellerle bezenir. [Alıntı sonu].
إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ وهم الفانون الباقون به ﷾ أرباب الاستقامة لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ لعدم احتجابهم بالأنانية وَيُسَبِّحُونَهُ بنفيها وَلَهُ يَسْجُدُونَ بالفناء التام وطمس البقية والله تعالى هو الباقي ليس في الوجود سواه.
{ إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar”; onlar fâni olup Allah Azze ve Celle ile bâkî kalan istikamet sahipleridir, { لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “O'na ibadet etmekten büyüklenmezler”; benlikleriyle perdelenmedikleri için, { وَيُسَبِّحُونَهُ } “ve O'nu tesbih ederler”; onu nefyederek [tesbih ederler], { وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “ve yalnız O'na secde ederler”; tam bir fenâ ve benlik kalıntısını silip yok etmek suretiyle. Allah Teâlâ bâkî olandır, varlıkta O'ndan başkası yoktur.