Binûn

A'râf Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وجوز أن يكون ضمير آتيتنا لهما ولكل من يتناسل من ذريتهما وليس بذلك فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً وهو ما سألاه أصالة من النسل أو ما طلباه أصالة واستتباعا من الولد وولد الولد ما تناسلوا جَعَلا أي النسل الصالح السوي، وثني الضمير باعتبار أن ذلك النسل صنفان ذكر وأنثى وقد جاء أن حواء كانت تلد في كل بطن كذلك لَهُ أي لله ﷾ شُرَكاءَ من الأصنام والأوثان فِيما آتاهُما من الأولاد حيث أضافوا ذلك إليهم، والتعبير «بما» لأن هذه الإضافة عند الولادة والأولاد إذ ذاك ملحقون بما لا يعقل.

“Âtetenâ”daki (آتَيْتَنَا) zamirin hem ikisine hem de onların zürriyetinden üreyen herkese ait olması caiz görülmüştür; fakat bu isabetli değildir. { فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً } “[Allah] kendilerine salih [kusursuz bir çocuk] verince”; yani bizzat kendilerinin istediği nesli veya zürriyetleri devam ettikçe bizzat ve tabi kılınarak talep ettikleri çocuğu ve torunları verince; { جَعَلا } “[o ikisi] kıldılar” yani o salih ve kusursuz nesil kıldı; zamirin tesniye kılınması ise bu neslin erkek ve dişi olmak üzere iki sınıf olmasından ötürüdür; nitekim Havva'nın her batında böyle doğurduğu rivayet edilmiştir. { لَهُ } “O'na” yani Allah Azze ve Celle'ye, { شُرَكاءَ } “ortaklar [kıldılar]” putlardan ve heykellerden [ortaklar kıldılar], { فِيما آتاهُما } “onlara verdiklerinde” [yani] kendilerine verilen çocuklarda; çünkü bunu o putlara nispet ettiler. “Mâ” (مَا) ile ifade edilmesi ise, bu nispetin doğum esnasında olmasından ve çocukların o vakit akıl sahibi olmayan varlıklara mülhak sayılmasındandır.

وقيل: المراد بالموصول ما يعم سائر النعم فإن المشركين ينسبون ذلك إلى آلهتهم، ووجه العدول عن الإضمار حيث لم يقل شركاء فيه على الوجهين ظاهر، وإسناد الجعل للنسل على حد بنو تميم قتلوا فلانا فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ تنزيه فيه معنى التعجب، والفاء لترتيبه على ما فصل من قدرته سبحانه ﷿ وآثار نعمته الزاجرة عن الشرك الداعية إلى التوحيد، وضمير الجمع لأولئك النسل الذين جعلوا لله شركاء وفيه تغليب المذكر على المؤنث وإيذان بعظم شركهم، والمراد بذلك إما التسمية أو مطلق الإشراك، و «ما» إما مصدرية أي عن إشراكهم أو موصولة أو موصوفة أي عما يشركون به تعالى، وهذه الآية عندي من المشكلات، وللعلماء فيها كلام طويل ونزاع عريض وما ذكرناه هو الذي يشير إليه كلام الجبائي وهو مما لا بأس به بعد أعضاء العين عن مخالفته للمرويات سوى تثنية الضمير تارة وجمعه أخرى مع كون المرجع مفردا لفظا ولم نجد ذلك في الفصيح.

Bir görüşe göre ise mevsulden maksat diğer bütün nimetleri içine alan şeylerdir; zira müşrikler bunları ilahlarına nispet ederler. Her iki veche göre de 'şürekâe fîh' denilmeyip zamir yerine açık isme başvurulmasının gerekçesi açıktır. Kılma fiilinin nesle isnat edilmesi ise 'Temîmoğulları falancayı öldürdü' [sözü] kabilindendir. { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir”; [bu] içinde taaccüp (hayret) manası bulunan bir tenzihtir. Fa (ف), bunun Sübhânehu Azze ve Celle'nin kudretinden ve şirki yasaklayıp tevhide çağıran nimetlerinin eserlerinden detaylandırılan şeylere terettüp etmesi içindir. Çoğul zamiri, Allah'a ortak koşan o nesle aittir; bunda müzekkerin müennese tağlibi ve şirklerinin büyüklüğünü hissettirme vardır. Bundan maksat ya isimlendirme yahut mutlak olarak ortak koşmadır. “Mâ” (مَا) ise ya masdariyyedir yani 'şirk koşmalarından' demektir, yahut mevsule ya da mevsufedir yani 'Allah Teâlâ'ya ortak koştukları şeylerden' demektir. Bu ayet bana göre müşkil [anlaşılması zor] ayetlerdendir. Alimlerin bu hususta uzun sözleri ve geniş ihtilafları vardır. Zikrettiğimiz husus Cübbâî'nin sözünün işaret ettiği şeydir; rivayetlere muhalefetinden göz yumulduktan sonra -zamirin lafzan müfret olan mercie raci olmasına rağmen bir defasında tesniye, bir defasında cemi getirilmesi dışında- bunda bir beis yoktur; nitekim bunu fasih kelamda bulamadık.

واختار غير واحد أن في جعلا وآتاهما بعد مضافا محذوفا وضمير التثنية فيهما لآدم وحواء على طرز ما قبل أي جعل أولادهما فيما آتى أولادهما من الأولاد وإنما قدروه في موضعين ولم يكتفوا بتقديره في الأول وإعادة الضمير من الثاني على المقدر أولا لأن الحذف لم تقم عليه قرينة ظاهرة فهو كالمعدوم فلا يحسن عود الضمير عليه، والمراد بالشرك فيما آتى الأولاد تسمية كل واحد من أولادهم بنحو عبد العزى وعبد شمس.

Birden fazla alim ise 'ce‘alâ' ve ardından gelen 'âtâhümâ'da hazfedilmiş bir muzâf olduğunu ve ikisindeki tesniye zamirinin öncekilerin tarzı üzere Âdem ile Havva'ya ait olduğunu tercih etmişlerdir; yani 'onların çocukları, [Allah'ın] çocuklarına verdiği evlatlar hususunda [ortaklar] kıldı' demektir. Onu ilkinde takdir etmekle yetinmeyip ikincisindeki zamiri ilk takdir edilene döndürmemek suretiyle iki yerde takdir etmelerinin sebebi, hazfe açık bir karinenin bulunmamasıdır; bu yüzden o madum (yok) gibidir ve zamirin ona dönmesi uygun olmaz. Çocuklara verilen şeylerdeki şirkten maksat ise, çocuklarından her birini Abdüluzzâ ve Abdüşşems gibi isimlerle isimlendirmeleridir.

واعترض أولا بأن ما ذكر من حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه إنما يصار إليه فيما يكون للفعل ملابسة ما بالمضاف إليه أيضا بسرايته إليه حقيقة أو حكما ويتضمن نسبته إليه صورة مزية يقتضيها المقام كما في قوله تعالى: وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [الأعراف: ١٤١] الآية فإن الإنجاء منهم مع أن تعلقه حقيقة ليس إلا بأسلاف اليهود وقد نسب إلى أخلاقهم بحكم سرايته إليهم توفية لمقام الامتنان حقه وكذا يقال في نظائره وهنا ليس كذلك إذ لا ريب في أن آدم وحواء ﵉ بريئان من سراية الجعل المذكور إليهما بوجه من الوجوه فلا وجه لإسناده إليهما صورة، وثانيا بأن اشراكهم بإضافة أولادهم بالعبودية إلى أصنامهم من لازم اتخاذ تلك الأصنام آلهة

Buna ilk olarak şöyle itiraz edilmiştir: Muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun yerine ikame edilmesi hususu, ancak fiilin muzâfun ileyhe hakikatte veya hükmen sirayet etmesiyle onunla bir münasebeti bulunduğunda ve makamın gerektirdiği bir meziyet olarak zahiren ona nispet edilmesini içerdiğinde başvurulan bir yoldur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } [A‘râf: 141] ayetinde olduğu gibi; zira onlardan kurtarılma hakikatte sadece Yahudilerin atalarıyla ilgili olduğu halde, minnet makamının hakkını vermek üzere onlara sirayet etmesi hükmüyle onların ahlakına/torunlarına nispet edilmiştir. Benzerlerinde de böyle denir. Burada ise durum böyle değildir; çünkü Âdem ve Havva'nın aleyhimesselâm zikredilen 'kılma' eyleminin kendilerine hiçbir surette sirayet etmesinden beri olduklarında şüphe yoktur; dolayısıyla zahiren onlara isnat edilmesinin bir vechi yoktur. İkinci olarak; çocuklarını putlara kullukla nispet ederek ortak koşmaları, o putları ilah edinmelerinin ayrılmaz bir sonucudur

ومتفرع له لا أمر حدث عنهم لم يكن قبل فينبغي أن يكون التوبيخ على هذا دون ذلك، وثالثا بأن اشراك أولادهما لم يكن حين آتاهما الله تعالى صالحا بل بعده بأزمنة متطاولة، ورابعا بأن اجراء جعلا على غير ما أجري عليه الأول والتعقيب بالفاء يوجب اختلال النظم الكريم.

ve ondan türeyen bir durumdur, yoksa daha önce bulunmayan yeni ortaya çıkmış bir hadise değildir; bu durumda azarlamanın buna değil, asıl ona yönelik olması gerekirdi. Üçüncü olarak; çocuklarının şirk koşması, Allah Teâlâ kendilerine salih bir evlat verdiği sırada değil, ondan uzun zamanlar sonra vaki olmuştur. Dördüncü olarak; 'ce‘alâ' fiilinin birincinin icra edildiğinden farklı bir şeye icra edilmesi ve fa (ف) ile takip ettirilmesi, yüce nazmın ahenginde bozulmaya yol açar.

وأجيب عن الأول بأن وجه ذلك الإسناد الإيذان بتركهما الأولى حيث أقدما على نظم أولادهما في سلك أنفسهما والتزما شكرهم في ضمن شكرهما وأقسما على ذلك قبل تعرف أحوالهم ببيان أن إخلالهم بالشكر الذي وعداه وعدا مؤكدا باليمين بمنزلة إخلالهما بالذات في استيجاب الحنث والخلف مع ما فيه من الإشعار بتضاعف جنايتهم ببيان أنهم بجعلهم المذكور أوقعوهما في ورطة الحنث والخلف وجعلوهما كأنهما باشراه بالذات فجمعوا بين الجناية مع الله تعالى والجناية عليهما ﵉، وعن الثاني بأن المقام يقتضي التوبيخ على هذا لأنه لما ذكر ما أنعم ﷾ به وعليهم من الخلق من نفس واحدة وتناسلهم وبخهم على جهلهم وإضافتهم تلك النعم إلى غير معطيها وإسنادها إلى من لا قدرة له على شيء ولم يذكر أولا أمرا من أمور الألوهية قصدا حتى يوبخوا على اتخاذ الآلهة، وعن الثالث بأن كلمة لما ليست للزمان المتضايق بل الممتد فلا يلزم أن يقع الشرط والجزاء في يوم واحد أو شهر أو سنة بل يختلف ذلك باختلاف الأمور كما يقال: لما ظهر الإسلام طهرت البلاد من الكفر والإلحاد، وعن الرابع بما حرره صاحب الكشف في اختيار هذا القول وإيثار على القول بأن الشرك راجع لآدم وحواء ﵉ وليس المتعارف بل ما نقل من تسمية الولد عبد الحارث وهو أن الظاهر أن قوله تعالى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ خطاب لأهل مكة وأنه بعد ما ختمت قصة اليهود بما ختمت تسلية وتشجيعا للنبي ﷺ وحملا له على التثبت والصبر اقتداء بإخوته من أولي العزم عليه وعليهم الصلاة والسلام لا سيما مصطفاه وكليمه موسى ﵇ فإن ما قاساه من بني إسرائيل كان شديد الشبه بما كان يقاسيه ﷺ من قريش وذيلت بما يقتضي العطف على المعنى الذي سيق له الكلام أولا أعني قوله ﷾: وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ [الأعراف: ١٨١] وقع التخلص إلى ذكر أهل مكة في حاق موقعه فقيل: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ [الأعراف: ١٨٢] وذكر سؤالهم عما لا يعنيهم فلما أريد بيان أن ذلك مما لا يهمكم وإنما المهم إزالة ما أنتم عليه منغمسون فيه من أوضار الشرك والآثام مهد له هو الذي خلقكم مضمنا معنى الامتنان والمالكية المقتضيين للتوحيد والعبودية ثم قيل: فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ أي جعلتم يا أولادهما ولقد كان في أبويكم أسوة حسنة في قولها: لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ وكأن المعنى والله تعالى أعلم فلما آتاهما صالحا ووفيا بما وعدا به ربهما من القيام بموجب الشكر خالفتم أنتم يا أولادهما فأشركتم وكفرتم النعمة، وفي هذا الالتفات ثم إضافة فعلهم إلى الأبوين على عكس ما جعل من خلق الأب وتصويره في معرض الامتنان متعلقا بهم إيماء إلى غاية كفرانهم وتماديهم في الغي، وعليه ينطبق قوله سبحانه: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ ثم قال: فظهر أن إجراء جعلا له على غير ما أجري عليه الأول، والتعقيب بالفاء لا يوجب اختلال النظم بل يوجب التئامه، والانصاف أن الأسئلة والآية على هذا الوجه من قبيل اللغز، وعن الحسن وقتادة أن ضمير جعلا وآتاهما يعود على النفس وزوجها من ولد آدم لا إلى آدم وحواء ﵉، وهو قول الأصم قال: ويكون المعنى في قوله ﷾: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ خلق كل واحد منكم من نفس واحدة وخلق لكل نفس زوجا من جنسها فلما تغشى كل نفس زوجها حملت حملا خفيفا وهو ماء الفحل فلما أثقلت بمصير ذلك الماء لحما ودما وعظما دعا الرجل والمرأة ربهما لئن آتيتنا صالحا أي ذكرا سويا لنكونن من الشاكرين وكانت عادتهم أن يئدوا البنات فلما آتاهما أي فلما أعطى الله تعالى الأب والأم ما سألاه جعلا له شركاء

Birinci [itiraza] şöyle cevap verilmiştir: Bu isnadın vechi, çocuklarının hallerini öğrenmeden önce onları kendi saflarına dahil etmeye kalkışıp onların şükrünü kendi şükürlerinin zımnında üstlenerek buna yemin etmek suretiyle evlâ olanı terk ettiklerini hissettirmektir; zira yeminle pekiştirdikleri şükür vaadini bozmaları, yemini bozmayı ve vaatten dönmeyi hak etme hususunda bizzat kendilerinin bozması mesabesindedir. Bununla birlikte bu isnatta, cinayetlerinin katlanmış olduğunu hissettirme de vardır; çünkü onlar bu fiilleriyle o ikisini yemini bozma ve vaatten dönme vartasına düşürmüşler ve sanki bunu bizzat yapmışlar gibi kılmışlardır; böylece hem Allah Teâlâ'ya karşı cinayeti hem de o ikisine aleyhimesselâm karşı cinayeti bir araya getirmişlerdir. İkinci [itiraza] şöyle cevap verilmiştir: Makam bunun üzerinden azarlamayı gerektirmektedir; zira Allah Azze ve Celle kendilerine tek bir nefisten yaratma ve birbirlerinden üreme şeklinde bahşettiği nimeti zikredince, cehaletlerinden ve bu nimetleri verenden başkasına nispet edip hiçbir şeye gücü yetmeyene isnat etmelerinden dolayı onları azarlamıştır; yoksa ilah edinmelerinden ötürü azarlansınlar diye ilk başta kastedilerek uluhiyet işlerinden bir şey zikredilmemiştir. Üçüncü [itiraza] şöyle cevap verilmiştir: 'Lemmâ' (لَمَّا) kelimesi dar bir zaman için değil, geniş/uzun bir zaman içindir; dolayısıyla şart ile cezanın aynı günde, ayda veya yılda vaki olması gerekmez, bilakis: 'İslam ortaya çıkınca beldeler küfür ve ilhaddan temizlendi' denildiği gibi duruma göre değişiklik arz eder. Dördüncü [itiraza] ise el-Keşşâf sahibinin bu görüşü tercih edip şirkin Âdem ve Havva'ya aleyhimesselâm raci olduğu görüşüne üstün kılarken tahkik ettiği üzere şöyle cevap verilmiştir: Şirk alışılagelen değil, çocuğa Abdülhâris isminin verilmesi şeklinde nakledilen şeydir. Şöyle ki: Zahir olan, Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten yaratandır” kavlinin Mekke ehline bir hitap olduğudur; Yahudilerin kıssası Peygamber'i ﷺ teselli etmek, cesaretlendirmek, başta seçkini ve kelimi Musa aleyhisselâm olmak üzere ülü'l-azm kardeşlerine aleyhi ve aleyhimüssalâtü vesselâm uyarak sebat ve sabra sevk etmek amacıyla bittiği şekliyle bitirildikten sonra -çünkü onun İsrailoğullarından çektiği sıkıntılar, Peygamber'in ﷺ Kureyş'ten çektiklerine son derece benzemekteydi- ve sözün başlangıçta kendisi için sevk edildiği manaya matuf kılınmasını gerektiren, yani Allah Azze ve Celle'nin: { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } [A‘râf: 181] kavliyle zeyllendirildikten sonra, Mekke ehlinin zikrine tam yerinde bir intikal yapılmış ve: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } [A‘râf: 182] buyrulmuş, kendilerini ilgilendirmeyen şeyleri sormaları zikredilmiştir. Bunun sizin için önemli olmadığı, asıl önemli olanın içinde boğulduğunuz şirk ve günah kirlerini izale etmek olduğu beyan edilmek istenince; tevhidi ve kulluğu gerektiren minnet ve malikiyet manasını içerecek şekilde: 'O, sizi yaratandır' denilerek zemin hazırlanmış, ardından da: { فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ } “[Allah] kendilerine salih bir çocuk verince, [o ikisi] O'na ortaklar kıldılar” buyrulmuştur; yani 'Ey onların çocukları, siz [ortaklar] kıldınız; halbuki ana babanızın: { لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Eğer bize salih bir çocuk verirsen elbette şükredenlerden olacağız” sözünde sizin için güzel bir örnek vardı' demektir. Sanki mana -Allah Teâlâ en doğrusunu bilir ya- şöyledir: Allah onlara salih bir çocuk verip onlar da Rablerine vadettikleri şükrün gereğini yerine getirince, siz ey onların çocukları, muhalefet edip şirk koştunuz ve nimete nankörlük ettiniz. Bu iltifatta ve ardından babanın yaratılışının ve tasvirinin minnet makamında onlarla irtibatlandırılmasının aksine, onların fiilinin anne babaya isnat edilmesinde, onların küfran-ı nimetteki son noktalarına ve azgınlıkta ısrarlarına bir işaret vardır. Sübhânehu'nun: { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } kavli de buna tam uymaktadır. Sonra şöyle demiştir: 'Böylece ce‘alâ lehû (جَعَلا لَهُ) fiilinin ilkinin icra edildiğinden farklı bir şeye icra edilmesinin ve fa (ف) ile takip ettirilmesinin nazmın bozulmasına yol açmadığı, bilakis onun tam uyumunu sağladığı ortaya çıkmıştır.' İnsafla bakılırsa bu veche göre sorular ve ayet bir bilmece kabilindendir. Hasen ve Katâde'den ise 'ce‘alâ' ve 'âtâhümâ'daki zamirin Âdem ve Havva'ya aleyhimesselâm değil, Âdem'in çocuklarından nefis ve eşine döndüğü rivayet edilmiştir. Bu, Asam'ın da görüşüdür. O şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle'nin: { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } kavlindeki mana şudur: 'Her birinizi tek bir nefisten yarattı ve her nefis için kendi cinsinden bir eş yarattı; her nefis eşiyle örtüşüp birleşince kadın hafif bir yük yüklendi ki bu erkeğin suyudur; o su et, kan ve kemik haline gelip ağırlaşınca kadın ve erkek Rablerine: 'Eğer bize salih [kusursuz bir erkek] evlat verirsen elbette şükredenlerden olacağız' diye dua ettiler.' Onların adeti ise kız çocuklarını diri diri toprağa gömmekti. { فَلَمَّا آتاهُما } yani Allah Teâlâ anne ve babaya istedikleri şeyi verince, o ikisi O'na ortaklar kıldılar;

فسميا عبد اللات وعبد العزى وغير ذلك ثم رجعت الكناية في قوله ﷾: فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ إلى الجميع ولا تعلق للآية بآدم وحواء ﵉ أصلا، ولا يخفى أن المتبادر من صدرها آدم وحواء ولا يكاد يفهم غيرهما رأسا. نعم اختار ابن المنير ما مآله هذا في الانتصاف وادعى أنه أقرب وأسلم مما تقدم وهو أن يكون المراد جنسي الذكر والأنثى ولا يقصد معين

böylece Abdüllât, Abdüluzzâ ve benzeri isimler verdiler; sonra Allah Azze ve Celle'nin: { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir” kavlindeki kinaye/zamir hepsine raci oldu; ayetin Âdem ve Havva aleyhimesselâm ile hiçbir alakası yoktur. Ayetin başından akla ilk gelenin Âdem ve Havva olduğu ve başkalarının neredeyse hiç anlaşılmadığı ise gizli değildir. Evet, İbnü'l-Münîr el-İntisâf'ta neticesi buna varan görüşü tercih etmiş ve bunun öncekilerden daha yakın ve daha salim olduğunu iddia etmiştir; o da muayyen bir şahıs kastedilmeksizin erkek ve dişi cinsinin murat edilmiş olmasıdır

من ذلك ثم قال: وكأن المعنى والله تعالى أعلم هو الذي خلقكم جنسا واحدا وجعل أزواجكم منكم أيضا لتسكنوا إليهن فلما تغشى الجنس الذي هو الذكر الجنس الذي هو الأنثى جرى من هذين الجنسين كيت وكيت، وإنما نسب هذه المقالة إلى الجنس وإن كان فيهم الموحدون لأن المشركين منهم فجاز أن يضاف الكلام إلى الجنس على طريقة قتل بنو تميم فلانا وإنما قتله بعضهم، ومثله قوله تعالى: وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [مريم: ٦٦] وقُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ [عبس: ١٧] إلى غير ذلك وتعقب بأن فيه اجراء جميع ألفاظ الآية على الأوجه البعيدة.

ve ardından şöyle demiştir: Mana -Allah Teâlâ en doğrusunu bilir ya- sanki şöyledir: 'Sizi tek bir cins olarak yaratan ve kendileriyle huzur bulasınız diye eşlerinizi de sizden kılan O'dur. Erkek olan cins, dişi olan cinsi bürüyüp örtünce bu iki cinsten şöyle şöyle durumlar meydana geldi.' İçlerinde muvahhidler bulunmasına rağmen bu sözü cinse nispet etmiştir; çünkü müşrikler de onlardandır; dolayısıyla 'Temîmoğulları falancayı öldürdü' denildiği gibi sözün cinse nispet edilmesi caiz olmuştur, halbuki onu öldüren onların bazısıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } [Meryem: 66] ve { قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ } [Abese: 17] kavilleri ve benzerleri de böyledir. Buna ise, ayetin bütün lafızlarını uzak ihtimallere hamletmeyi içerdiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وعن أبي مسلم أن صدر الآية لآدم وحواء كما هو الظاهر إلا أن حديثهما ما تضمنه قوله ﷾: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها وانقطع الحديث ثم خص المشركين من أولاد آدم بالذكر، ويجوز أن يذكر العموم ثم يخص البعض بالذكر، وهو كما ترى. وقيل: يجوز أن يكون ضمير جعلا لآدم وحواء كما هو الظاهر والكلام خارج مخرج الاستفهام الإنكاري والكناية في فَتَعالَى إلخ للمشركين، وذلك أنهم كانوا يقولون: إن آدم ﵇ كان يعبد الأصنام ويشرك كما نشرك فرد عليهم بذلك ونظير هذا أن ينعم رجل على آخر بوجوه كثيرة من الانعام ثم يقال لذلك المنعم: إن الذي أنعمت عليه يقصد إيذاءك وإيصال الشر إليك فيقول: فعلت في حقه كذا وكذا وأحسنت إليه بكذا وكذا ثم أنه يقابلني بالشر والإساءة ومراده أنه بريء من ذلك ومنفي عنه.

Ebû Müslim'den rivayet edildiğine göre, zahir olduğu üzere ayetin başı Âdem ve Havva hakkındadır; ancak onların kıssası Allah Azze ve Celle'nin: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها } kavlinin ihtiva ettiği kısımdır ve kıssa burada kesilmiştir; sonra Âdem'in çocuklarından müşrik olanlar tahsis edilerek zikredilmiştir. Genel olanın zikredilip sonra bir kısmın tahsis edilmesi caizdir; bu da gördüğün gibidir. Bir görüşe göre de: Zahir olduğu üzere 'ce‘alâ'daki zamirin Âdem ve Havva'ya ait olması, sözün inkârî istifham yoluyla sevk edilmiş bulunması ve { فَتَعالَى } vb. ayetteki kinaye/zamirin müşriklere ait olması caizdir. Şöyle ki: Onlar 'Âdem aleyhisselâm da putlara tapar ve bizim şirk koştuğumuz gibi şirk koşardı' derlerdi; işte bu sözle onlara reddiye verilmiştir. Bunun benzeri, bir adamın diğerine pek çok cihetten nimet verip sonra o nimet verene: 'Kendisine iyilik ettiğin kişi sana eziyet etmeyi ve kötülük ulaştırmayı kastediyor' denilmesi, onun da: 'Ben onun hakkında şöyle şöyle yaptım, ona şu şu iyiliklerde bulundum; sonra o bana kötülük ve fenalıkla mı karşılık veriyor?' demesidir ki muradı bundan beri olduğunu ve bunun kendisinden nefyedildiğini belirtmektir.

وقيل: يحتمل أن يكون الخطاب في خَلَقَكُمْ لقريش وهم آل قصي فإنهم خلقوا من نفس قصي وكان له زوج من جنسه عربية قريشية وطلبا من الله تعالى الولد فأعطاهما أربعة بنين فسمياهم عبد مناف وعبد شمس وعبد العزى وعبد الدار يعني بها دار الندوة ويكون الضمير في يُشْرِكُونَ لهما ولأعقابهما المقتدين بهما وأيد ذلك بقوله في قصة أم معبد:

{ خَلَقَكُمْ } ayetindeki hitabın Kureyş'e, yani Kusayy ailesine yönelik olması da muhtemel görülmüştür; zira onlar Kusayy'ın nefsinden yaratılmışlardır. Onun kendi cinsinden Kureyşli bir Arap eşi vardı ve Allah Teâlâ'dan çocuk istediler; Allah da onlara dört erkek çocuk verdi, onlar da çocuklarını Abdümenâf, Abdüşşems, Abdüluzzâ ve Abdüddâr -bununla Dârü'n-Nedve'yi kastetmektedir- diye isimlendirdiler. { يُشْرِكُونَ } kavlindeki zamir de o ikisine ve onlara uyan zürriyetlerine ait olur. Bu görüş, Ümmü Ma‘bed kıssasındaki şu sözle teyit edilmiştir:

فيا لقصيّ ما زوى الله عنكم ... به من فخار لا يبارى وسودد

Ey Kusayyoğulları! Allah onunla sizden erişilmez ne övünç ve şerefler lütfetmiştir!

واستبعد ذلك في الكشف بأن المخاطبين لم يخلقوا من نفس قصي لا كلهم ولا جلهم وإنما هو مجتمع قريش وبأن القول بأن زوجه قرشية خطأ لأنها إنما كانت بنت سيد مكة من خزاعة وقريش إذ ذاك متفرقون ليسوا في مكة، وأيضا من أين العلم أنهما وعدا عند الحمل أن يكونا شاكرين لله ﵎ ولا كفران أشد من الكفر الذي كانا فيه.

el-Keşşâf'ta bu görüş uzak görülmüştür; zira muhatapların ne hepsi ne de çoğu Kusayy'ın nefsinden yaratılmamıştır, bilakis o Kureyş topluluğudur; ayrıca eşinin Kureyşli olduğu iddiası da yanlıştır, çünkü o Huzaa kabilesinden Mekke reisinin kızıydı ve Kureyş o vakit dağınık olup Mekke'de değildi. Ayrıca hamilelik esnasında Allah'a Celle Celâlühû şükredenlerden olacaklarına dair vaatte bulundukları nereden bilinmektedir? Halbuki içinde bulundukları küfürden daha şiddetli bir küfür/nankörlük yoktur.

وما مثل من فسر بذلك إلا كمن عمر قصرا فهدم مصرا، وأما البيت فإنما خص فيه بنو قصي بالذكر لأنهم ألصق برسول الله ﷺ أو لأنه لما كان سيدهم وأميرهم شمل ذكره الكل شمول فرعون لقومه ومعلوم أن الكل ليسوا من نسل فرعون وأجيب عن قوله: من أين العلم إلخ بأنه من إعلام الله تعالى إن كان ذلك هو معنى النظم، ومنه يعلم أن كون زوجته غير قرشية في حيز المنع. نعم في كون قصي هو أحد أجداد النبي ﷺ كان مشركا مخالفة لما ذهب إليه جمع من أن أجداده ﵊ كلهم غير مشركين، وقيل: إن ضمير له للولد، والمعنى أنهما طلبا من الله تعالى أمثالا للولد الصالح الذي آتاهما، وقيل: هو لإبليس، والمعنى جعلا لابليس شركاء في اسمه حيث سميا ولدهما بعبد الحرث، وكلا القولين ردهما الآمدي في أبكار الأفكار، وهما لعمري أوهن من بيت العنكبوت لكني ذكرتهما استيفاء للأقوال، وذهب جماعة من السلف كابن عباس. ومجاهد. وسعيد بن المسيب وغيرهم إلى أن ضمير جَعَلا يعود

Bunu bu şekilde tefsir edenin hali, bir köşk yapıp bir şehri yıkan kimsenin haline benzer. Beyte gelince; orada Kusayyoğullarının tahsis edilerek zikredilmesi, Resûlullah'a ﷺ en yakın olmalarından yahut Kusayy onların efendisi ve emiri olduğundan Firavun zikrinin kavmini kapsadığı gibi onun zikrinin de hepsini kapsamasındandır; malumdur ki hepsi Firavun'un neslinden değildir. 'Nereden bilinmektedir vb.' sözüne ise şöyle cevap verilmiştir: Eğer nazmın manası bu ise, bu Allah Teâlâ'nın bildirmesiyledir; buradan da eşinin Kureyşli olmadığının men/itiraz mahallinde olduğu anlaşılır. Evet, Peygamber'in ﷺ dedelerinden biri olan Kusayy'ın müşrik olması, onun dedelerinin aleyhimüsselâm hiçbirinin müşrik olmadığına hükmeden bir topluluğun görüşüne aykırıdır. Bir görüşe göre 'lehû'daki zamir çocuğa aittir; mana da Allah Teâlâ'dan kendilerine verdiği salih çocuğun benzerlerini istedikleridir. Bir görüşe göre ise İblis'e aittir; mana da çocuklarına Abdülhâris ismini vermek suretiyle İblis'e isminde ortaklar kıldıklarıdır. Âmidî, Ebkârü'l-Efkâr'da bu iki görüşü de reddetmiştir; ömrüme andolsun ki bunlar örümcek ağından daha çürüktür; fakat ben görüşleri eksiksiz aktarmak adına bunları zikrettim. İbn Abbas, Mücâhid, Saîd b. el-Müseyyeb ve başkaları gibi selefden bir topluluk ise { جَعَلا } fiilindeki zamirin

لآدم وحواء ﵉، والمراد بالشرك بالنسبة إليهما غير المتبادل بل ما أشرنا إليه آنفا إلى قوله ﷾:

Âdem ve Havva'ya aleyhimesselâm döndüğü görüşüne gitmişlerdir; o ikisine nispetle şirkten murat, akla ilk gelen manada değil, az önce işaret ettiğimiz şeydir; ta ki Allah Azze ve Celle'nin:

فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ تخلص إلى قصة العرب وإشراكهم الأصنام فهو كما قال السدي من الموصول لفظا المفصول معنى، ويوضح ذلك كما قيل تغيير الضمير إلى الجمع بعد التثنية ولو كانت القصة واحدة لقيل يشركان، وكذلك الضمائر بعد، وأيد ذلك بما

{ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “[Allah], onların ortak koştukları şeylerden yücedir” kavline kadar. [Burada] Arapların kıssasına ve putları ortak koşmalarına bir intikal yapılmıştır; dolayısıyla Süddî'nin dediği gibi lafzan bitişik, manen ayrı olandandır. Belirtildiği üzere, tesniyeden sonra zamirin çoğula dönüştürülmesi bunu açıklar; şayet kıssa tek bir kıssa olsaydı 'yüşrikân' (يشركان) denilirdi; sonraki zamirler de böyledir. Bu görüş,

أخرجه أحمد. والترمذي وحسنه. والحاكم وصححه عن سمرة بن جندب رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ: «لما ولدت حواء طاف بها إبليس وكان لا يعيش لها ولد فقال لها: سميه عبد الحرث فإنه يعيش فسمته بذلك فعاش فكان ذلك من وحي الشيطان وأمره وأراد بالحرث نفسه فإنه كان يسمي به بين الملائكة»

Ahmed, Tirmizî -hasen görerek- ve Hâkim -sahih görerek- Semure b. Cündeb'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettikleri şu hadisle teyit edilmiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Havva doğum yaptığında İblis onun etrafında dolaştı; zira onun çocuğu yaşamıyordu. İblis ona: 'Ona Abdülhâris ismini ver, o zaman yaşar' dedi. O da bu ismi verdi ve çocuk yaşadı. Bu, şeytanın bir telkini ve emri idi; Hâris ile de kendisini kastetmişti, çünkü melekler arasında bu isimle anılırdı.»

ولا يعد هذا شركا بالحقيقة على ما قال القطب لأن اسماء الأعلام لا تفيد مفهوماتها اللغوية لكن أطلق عليه الشرك تغليظا وإيذانا بأن ما عليه أولئك السائلون عما لا يعنيهم أمر عظيم لا يكاد يحيط بفظاعته عبارة.

Kutub'un dediğine göre bu hakikatte bir şirk sayılmaz; zira özel isimler lügat manalarını ifade etmezler; fakat durumun vahametini hissettirmek ve kendilerini ilgilendirmeyen şeyleri soran o kimselerin üzerinde bulunduğu halin çirkinliğini hiçbir ifadenin kuşatamayacağı kadar büyük bir iş olduğunu bildirmek için buna tağlizan şirk denilmiştir.

وفي لباب التأويل أن إضافة عبد إلى الحارث على معنى أنه كان سببا لسلامته وقد يطلق اسم العبد على ما لا يراد به الملوك كقوله:

Lübâbü't-Te'vîl'de, 'abd' kelimesinin el-Hâris'e izafe edilmesinin onun selamete vesile olduğu manasında olduğu belirtilmiştir; bazen kul/köle ismi melik olmayan şeyler için de kullanılır; nitekim şairin şöyle dediği gibi:

وإني لعبد الضيف ما دام ثاويا ولعل نسبة الجعل إليهما مع أن الحديث ناطق بأن الجاعل حواء لا هي وآدم لكونه ﵇ أقرها على ذلك، وجاء في بعض الروايات التصريح بأنهما سمياه بذلك. وتعقب هذا القول بعض المدققين بأن الحديث لا يصلح تأييدا له لأنه لم يرد مفسرا للآية ولا إنكارا لصدور ذلك منهما ﵉ فإنه ليس بشرك. نعم كان الأولى بهما التنزه عن ذلك إنما المنكر حمل الآية على ذلك مع ما فيه من العدول عن الظاهر لا سيما على قراءة الأكثرين شُرَكاءَ بلفظ الجمع، ومن حمل فَتَعالَى إلخ على أنه ابتداء كلام وهو راجع إلى المشركين من الكفار، والفاء فصيحة، وكونه منقولا عن السلف معارض بأن غيره منقول أيضا عن جمع منهم انتهى. وقد يقال: أخرج ابن جرير عن الحبر أنّ الآية نزلت في تسمية آدم وحواء ولديهما بعبد الحرث، ومثل ذلك لا يكاد يقال من قبل الرأي، وهو ظاهر في كون الخبر تفسيرا للآية، وارتكاب خلاف الظاهر في تفسيرها مما لا مخلص عنه كما لا يخفى على المنصف.

Ve şüphesiz ben misafir kaldığı müddetçe onun kölesiyimdir. Hadis, ismi koyanın Âdem değil sadece Havva olduğunu açıkça belirttiği halde 'kılma' fiilinin o ikisine nispet edilmesi, muhtemelen Âdem'in aleyhisselâm onu bu hususta ikrar etmesinden [onaylamasından] dolayıdır; bazı rivayetlerde ise bu ismi ikisinin birden koyduğu açıkça geçmektedir. Bazı müdakkik alimler bu görüşü tenkit ederek şöyle demişlerdir: Bu hadis bu görüşe delil olmaya elverişli değildir; çünkü ayetin tefsiri olarak gelmediği gibi o ikisinden aleyhimesselâm bunun sadır olmasını kınama sadedinde de gelmemiştir; zira bu şirk değildir. Evet, o ikisine yaraşan bundan sakınmaktı; asıl münker olan, özellikle ekseriyetin çoğul lafzıyla { شُرَكاءَ } kıraatine göre zahirden sapmayı gerektirmesine rağmen ayeti buna hamletmektir. { فَتَعالَى } vb. kısmını ise müstakil bir sözün başlangıcı sayıp kafir müşriklere raci kılan kimseye göre fa (ف) fasiha olur. Bunun seleften nakledilmiş olması ise başkalarının da yine onlardan nakledilmiş olmasıyla muarızdır. Şöyle de denilebilir: İbn Cerîr, İbn Abbas'tan ayetin Âdem ve Havva'nın çocuklarına Abdülhâris ismini vermeleri hakkında indiğini rivayet etmiştir; böyle bir şey reyle söylenecek cinsten değildir ve bu haberin ayetin tefsiri olduğu açıktır; ayetin tefsirinde zahirin hilafına gitmekten ise insaf sahibi kimsenin bileceği üzere kaçış yoktur.

ووجه جمع الشركاء زيادة في التغليظ لأن من جوز الشرك جوز الشركاء فلما جعلا شريكا فكأنهما جعلا شركاء، وحمل فَتَعالَى اللَّهُ إلخ على الابتداء مما يستدعيه السباق والسياق وبه وصرح كثير من أساطين الإسلام والذاهبون إلى غير هذا الوجه نزر قليل بالنسبة إلى الذاهبين إليه وهم دونهم أيضا في العلم والفضل وشتان ما بين دندنة النحل وألحان معبد، ومن هنا قال العلامة الطيبي: إن هذا القول أحسن الأقوال بل لا قول غيره ولا معول إلا عليه لأنه مقتبس من مشكاة النبوة وحضرة الرسالة ﷺ، وأنت قد علمت مني أنه إذا صح الحديث فهو مذهبي وأراه قد صح ولذلك أحجم كميت قلمي عن الجري في ميدان التأويل كما جرى غيره والله تعالى الموفق للصواب وقرأ نافع وأبو بكر «شركا» بصيغة المصدر أي شركة أو ذوي شركة وهم الشركاء أَيُشْرِكُونَ به تعالى ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً أي ما لا يقدر على أن يخلق شيئا من الأشياء أصلا ومن حق المعبود أن يكون خالقا لعابده لا محالة وعنى «بما» الأصنام، وإرجاع الضمير إليها مفردا لرعاية لفظها كما أن إرجاع ضمير الجمع إليها من قوله ﷾: وَهُمْ يُخْلَقُونَ لرعاية معناها وإيراد ضمير العقلاء مع أن الأصنام مما لا يعقل إنما هو بحسب اعتقادهم فيها واجرائهم لها مجرى العقلاء وتسميتهم لها آلهة.

Şürekâ lafzının çoğul getirilmesinin vechi, vahameti artırmak içindir; zira bir tek ortağı caiz gören birçok ortağı da caiz görür; dolayısıyla bir ortak kıldıklarında sanki birçok ortak kılmış gibi olurlar. { فَتَعالَى اللَّهُ } vb. ayeti sözün başlangıcına hamletmek ise siyak ve sibakın gerektirdiği bir husustur ve İslam'ın önde gelen pek çok alimi bunu açıkça ifade etmiştir; bu vechin dışına çıkanlar ise ona gidenlere nispetle pek azdır ve ilim ile fazilette de onların gerisindedirler; arının vızıltısı ile Ma‘bed'in nağmeleri arasında ne büyük fark vardır! Bundan dolayı allâme Tîbî şöyle demiştir: 'Bu görüş görüşlerin en güzelidir, bilakis başka bir görüş yoktur ve ancak buna itimat edilir; çünkü o nübüvvet kandilinden ve Resûlullah'ın ﷺ huzurundan iktibas edilmiştir.' Sen benim şu prensibimi bilirsin: Hadis sahih olduğunda o benim mezhebimdir; ve ben onun sahih olduğunu görmekteyim; bu yüzden kalemimin yağız atı, başkalarının koştuğu gibi tevil meydanında koşmaktan geri durmuştur. Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. Nâfi ve Ebû Bekr, masdar sîgasıyla 'şirken' (شِرْكًا) şeklinde okumuşlardır; yani ortaklık yahut ortaklık sahipleri demektir ki bunlar ortaklardır. { أَيُشْرِكُونَ } “Ortak mı koşuyorlar?”; O Teâlâ'ya, { ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً } “hiçbir şeyi yaratamayanları”; yani eşyadan hiçbir şeyi yaratmaya asla güç yetiremeyen şeyleri ortak mı koşuyorlar? Halbuki mabudun hakkı, muhakkak ibadet edenini yaratan olmasıdır. 'Mâ' (مَا) ile putlar kastedilmiştir. Putlara dönen zamirin tekil getirilmesi lafzına riayeten; Allah Azze ve Celle'nin: { وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “oysa kendileri yaratılmaktadır” kavlindeki çoğul zamirin dönmesi ise manasına riayetendir. Putlar akıl sahibi varlıklar olmadığı halde akıllılara ait çoğul zamiri getirilmesi, onların putlar hakkındaki inançlarına, onları akıl sahipleri yerine koymalarına ve onlara ilah ismini vermelerine göredir.

والجملة عطف على لا يَخْلُقُ، والجمع بين الأمرين لإبانة كمال منافاة حال ما أشركوه لما اعتقدوا فيه

Bu cümle, { لا يَخْلُقُ } ifadesine matuftur; iki hususun bir arada zikredilmesi ise ortak koştukları şeylerin halinin inandıkları şeyle tam bir çelişki içinde olduğunu göstermek,

واظهار غاية جهلهم، وعدم التعرض للخالق للإيذان بتعينه والاستغناء عن ذكره تعالى وَلا يَسْتَطِيعُونَ أي الأصنام لَهُمْ أي للمشركين الذين عبدوهم نَصْراً أي نصرا ما إذا أحزنهم أمرهم وخطب ملم وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ إذا اعتراهم حادثة من الحوادث أي لا يدفعونها عن أنفسهم، وإيراد النصر للمشاكلة وهو مجاز في لازم معناه وهذا لتأكيد العجز والاحتياج المنافيين لاستحقاق الألوهية، ووصفوا فيما تقدم بالمخلوقية لكونهم أهلا لها ولم يوصفوا هنا بالمنصورية لأنهم ليسوا أهلا لها. وقوله ﷾: وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ بيان لعجزهم عما هو أدنى من النصر المنفي عنهم وأيسر وهو مجرد الدلالة على البغية والإرشاد إلى طريق حصولها من غير أن تحصل للطالب. والخطاب للمشركين بطريق الالتفات بدلالة ما بعد، وفيه إيذان بمزيد الاعتناء بأمر التوبيخ والتبكيت، أي وإن تدعوا الأصنام أيها المشركون إلى أن يرشدوكم إلى ما تحصلون به المطالب أو تنجون به عن المكاره لا يتبعوكم إلى مرادكم ولا يجيبوكم ولا يقدرون على ذلك. وقرأ نافع «يتبعوكم» بالتخفيف وقوله تعالى:

cehaletlerinin son noktasını ortaya koymak ve Yaratan'ın muayyen olduğunu ve Teâlâ'nın zikredilmesine ihtiyaç bırakmadığını hissettirmek içindir. { وَلا يَسْتَطِيعُونَ } “ve güç yetiremezler” yani putlar, { لَهُمْ } “onlara” yani kendilerine ibadet eden müşriklere, { نَصْراً } “bir yardıma”; başlarına bir keder veya büyük bir musibet geldiğinde hiçbir yardıma güç yetiremezler; { وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ } “kendilerine de yardım edemezler”; başlarına bir musibet geldiğinde yani onu kendilerinden defedemezler. 'Yardım' lafzının getirilmesi müşakele (lafız uygunluğu) içindir ve lüzumî manasında mecazdır; bu da uluhiyeti hak etmeye zıt olan acziyeti ve muhtaçlığı pekiştirmek içindir. Önceki kısımda yaratılmış olmaya layık oldukları için mahluk olmakla vasfedilmişler, burada ise yardım edilmeye layık olmadıkları için yardım edilenler olmakla vasfedilmemişlerdir. Allah Azze ve Celle'nin: { وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ } “Onları doğru yola çağırırsanız size uymazlar” kavli, kendilerinden nefyedilen yardımdan daha aşağı ve daha kolay olan bir husustaki acziyetlerinin beyanıdır ki bu da arayan kimse için netice hasıl olmaksızın sadece amaca delalet etmek ve onun gerçekleşme yolunu göstermektir. Hitap, sonrasının delaletiyle iltifat yoluyla müşrikleredir; bunda azarlama ve susturma işine daha fazla ihtimam gösterildiğini hissettirme vardır; yani: 'Ey müşrikler! Siz putları, taleplerinizi elde edeceğiniz veya hoşlanmadığınız şeylerden kurtulacağınız yola sizi iletmeleri için çağırsanız, maksadınıza doğru size uymazlar, size icabet etmezler ve buna güç yetiremezler.' Nâfi ‘yettebi‘ûküm’ kelimesini hafifleterek [şeddesiz] 'yetbe‘ûküm' (يَتْبَعُوكُمْ) şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ استئناف مقرر لمضمون ما قبله ومبين لكيفية عدم الاتباع، أي مستو عليكم في عدم الافادة دعاؤكم لهم وسكوتكم فإنه لا يتغير حالكم في الحالين كما لا يتغير حالهم بحكم الجمادية، وكان الظاهر الإتيان بالفعل فيما بعد أَمْ لأن ما في حيز همزة التسوية مؤول بالمصدر، لكنه عدل عن ذلك للايذان بأن احداث الدعوة مقابل باستمرار الصمات، وفيه من المبالغة ما لا يخفى، وقيل: إن الاسمية بمعنى الفعلية وإنما عدل عنها لأنها رأس فاصلة وفيه أنه لو قيل تصمتون تم المراد.

{ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları çağırsanız da, sussanız da sizin için birdir”; öncesinin muhtevasını pekiştiren ve uymayışlarının keyfiyetini açıklayan bir istînâftır; yani fayda vermeme hususunda onları çağırmanız da susmanız da sizin için eşittir; zira cansız varlık olmaları hükmüyle onların hali değişmediği gibi iki durumda da sizin haliniz değişmez. Tesviye hemzesinin alanındaki ifade masdara tevil edildiğinden 'em'den (أَمْ) sonrasının fiil olarak getirilmesi zahir olan idi; ancak çağrının sonradan vaki olmasının susmanın devamlılığına mukabil olduğunu hissettirmek için bundan vazgeçilmiştir; bunda gizli olmayan bir mübalağa vardır. Bir görüşe göre isim cümlesi fiil cümlesi manasındadır; fasıla başı olduğu için fiilden dönülmüştür; buna karşı, şayet 'tasmitûn' (تصمتون) denilseydi de maksadın hasıl olacağı söylenmiştir.

وقيل: إن ضمير «تدعوا» للنبي ﷺ والمؤمنين أو له ﵊ وجمع للتعظيم، وضمير المفعولين للمشركين، والمراد بالهدى دين الحق أي إن تدعوا المشركين إلى الإسلام لا يتبعوكم أي لم يحصلوا ذلك منكم ولم يتصفوا به، وتعقب بأنه مما لا يساعده سباق النظم الكريم وسياقه أصلا على أنه لو كان كذلك لقيل عليهم مكان عليكم كما في قوله تعالى: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ [البقرة: ٦] فإن استواء الدعاء وعدمه إنما هو بالنسبة للمشركين لا بالنسبة إلى الداعين فإنهم فائزون بفضل الدعوة، ولعل رواية ذلك عن الحسن غير ثابتة، والطبرسي حاطب ليل إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ تقرير لما قبله من عدم اتباعهم لهم، والدعاء إما بمعنى العبادة تسمية لها بجزئها، أو بمعنى التسمية كدعوته زيدا ومفعولان محذوفان أي إن الذين تعبدونهم مِنْ دُونِ اللَّهِ أو تسمونهم آلهة من دونه ﷾: عِبادٌ أَمْثالُكُمْ أي مماثلة لكم من حيث إنها مملوكة لله تعالى مسخرة لأمره عاجزة عن النفع والضر كما قال الأخفش، وتشبيهها بهم في ذلك مع كون عجزها عنهما أظهر وأقوى من عجزهم إنما هو لاعترافهم بعجز أنفسهم وزعمهم قدرتها عليهما إذ هو الذي يدعوهم إلى عبادتها والاستعانة بها، وقيل: يحتمل أنهم لما نحتوا الأصنام بصور الأناسي قال سبحانه لهم: إن قصارى أمرهم أن يكونوا أحياء عقلاء أمثالكم فلا يستحقون عبادتكم كما لا يستحق بعضكم عبادة بعض فتكون المثلية في الحيوانية والعقل على الفرض والتقدير لكونهم بصورة الأحياء العقلاء، وقرأ سعيد بن جبير إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ بتخفيف إن ونصب عبادا أمثالكم، وخرجها ابن جني على أن إن نافية عملت عمل ما الحجازية وهو مذهب الكسائي وبعض الكوفيين. واعترض أولا بأنه لم يثبت مثل ذلك، وثانيا بأنه يقتضي نفي كونهم عبادا أمثالهم، والقراءة المشهورة تثبته فتتناقض القراءتان، وأجيب عن الأول بأن القائل به يقول: إنه ثابت في كلام العرب كقوله:

Bir görüşe göre 'ted‘û' (تَدْعُوا) fiilindeki zamir Peygamber'e ﷺ ve müminlere veya tazim için çoğul kılınarak sadece o zata aleyhisselâm aittir; meful zamiri ise müşriklere aittir; hidayetten maksat da hak dindir; yani: 'Eğer müşrikleri İslam'a çağırırsanız size uymazlar' yani bunu sizden alıp kabul etmezler ve onunla vasıflanmazlar demektir. Buna ise, yüce nazmın siyak ve sibakının buna asla yardımcı olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; ayrıca şayet böyle olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } [Bakara: 6] kavlinde olduğu gibi 'aleyküm' (عليكم) yerine 'aleyhim' (عليهم) denilirdi; zira çağırmanın ve çağırmamanın eşit olması davet edenlere nispetle değil, müşriklere nispetledir; çünkü davet edenler davetin faziletini kazanmışlardır. Bunun Hasen'den rivayeti muhtemelen sabit değildir ve Tabersî gece odun toplayan kimse [gibi zayıf rivayetleri toplayan] gibidir. { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ } “Şüphesiz yalvardıklarınız”; kendilerine uymayacaklarına dair önceki hükmü teyit etmektedir. Dua ya ibadeti cüzüyle isimlendirmek suretiyle ibadet manasındadır, yahut 'Zeyd'i çağırdım' sözünde olduğu gibi isimlendirme manasındadır ve iki meful hazfedilmiştir; yani şüphesiz { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” ibadet ettiğiniz veya O'ndan Azze ve Celle başka ilahlar diye isimlendirdiğiniz varlıklar, { عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } “sizin gibi kullardır”; yani Ahfeş'in dediği gibi Allah Teâlâ'nın mülkü olmaları, O'nun emrine boyun eğmeleri, fayda ve zarardan aciz olmaları bakımından sizin benzerinizdirler. Onların fayda ve zarardan acziyetleri kendilerinin acziyetinden daha açık ve daha güçlü olduğu halde bu hususta kendilerine benzetilmeleri, sadece kendi acziyetlerini itiraf edip putların bunlara güç yetireceğini zannetmelerinden ötürüdür; zira onları putlara tapmaya ve onlardan yardım istemeye sevk eden budur. Bir görüşe göre de: Onlar putları insan suretinde yonttukları için Sübhânehu onlara şöyle buyurmuş olabilir: 'Onların varacağı en son nokta sizin gibi canlı ve akıllı varlıklar olmalarıdır; birinizin diğerine ibadet etmesi layık olmadığı gibi sizin de onlara ibadet etmeniz layık değildir.' Dolayısıyla benzerlik, canlı ve akıllı suretinde oldukları için farazî ve takdirî olarak canlılık ve akılda olur. Saîd b. Cübeyr, { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ } ayetini ‘in’i hafifleterek ve ‘ıbâden emsâleküm’ü nasb ile okumuştur. İbn Cinnî bunu, ‘in’in Hicaz ehlinin ‘mâ’sı gibi amel eden nâfiye (olumsuzluk edatı) olması esasına göre açıklamıştır ki bu Kisâî'nin ve bazı Kûfelilerin mezhebidir. Buna ilk olarak böyle bir kullanımın sabit olmadığı, ikinci olarak da onların kendileri gibi kullar olmalarını nefyetmeyi gerektirdiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; halbuki meşhur kıraat bunu ispat etmektedir, dolayısıyla iki kıraat çelişir. İlk [itiraza] şöyle cevap verilmiştir: Bunu savunan kişi, bunun Arap kelamında sabit olduğunu söylemektedir; nitekim şairin şöyle dediği gibi:

إن هو مستوليا على أحد ... إلا على أضعف المجانين

O, delilerin en zayıfından başkasına asla musallat olamaz.

وعن الثاني أنه لا تناقض لأن المشهورة تثبت المثلية من بعض الوجوه وهذه تنفيها من كل الوجوه أو من وجه آخر فإن الأصنام جمادات مثلا والداعين ليسوا بها، وقيل: إنها إن المخففة من المثقلة وإنها على لغة من نصب بها الجزئين كقوله:

İkinci [itiraza] ise şöyle cevap verilmiştir: Çelişki yoktur; zira meşhur kıraat benzerliği bazı yönlerden ispat etmekte, bu kıraat ise her yönden veya başka bir yönden nefyetmektedir; çünkü putlar mesela cansız varlıklardır, çağıranlar ise öyle değildir. Bir görüşe göre de bu, şeddeli 'inne'den hafifletilmiş 'in'dir ve şairin şu sözünde olduğu gibi onunla her iki cüzü de nasbedenlerin lügatine göredir:

إذا اسود جنح الليل فلتأت ولتكن ... خطاك خفافا إن حراسنا أسدا

Gecenin karanlığı çöktüğünde gel ve adımların hafif olsun; çünkü muhafızlarımız aslandır.

في رأى ولا يخفى، أن إعمال المخففة ونصب جزئيها كلاهما قليل ضعيف، ومن هنا إنهما مهملة وخبر المبتدأ محذوف وهو الناصب لعبادا و «أمثالكم» على القراءتين نعت لعباد عليهما أيضا، وقرىء «إنّ» بالتشديد و «عبادا» بالنصب على أنه حال من العائد المحذوف وأَمْثالُكُمْ بالرفع على أنه خبر أن، وقرىء به مرفوعا في قراءة التخفيف ونصب عِبادٌ وخرج ذلك على الحالية والخبرية أيضا فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ تحقيق لمضمون ما قبله بتعجيزهم وتبكيتهم أي فادعوهم في رفع ضر أو جلب نفع إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في زعمكم أنهم قادرون على ما أنتم عاجزون عنه، وقوله تعالى: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها إلخ تبكيت أثر مؤكد لما يفيده الأمر التعجيزي من عدم الاستجابة ببيان فقدان آلاتها بالكلية، وقيل: إنه على الاحتمال الأول في المماثلة كر على المثلية بالنقض لأنهم أدون منهم، وعبادة الشخص من هو مثله لا تليق فكيف من هو دونه، وعلى الاحتمال الثاني فيها عود على الفرض المبني عليه المثلية بالابطال، وعلى قراءة التخفيف وإرادة النفي تقرير لنفي المماثلة بإثبات القصور والنقصان، ووجه الإنكار إلى كل واحد من تلك الآلات الأربع على حدة تكريرا للتبكيت وتثنية للتقريع واشعارا بأن انتقاء كل واحدة منها بحيالها كاف في الدلالة على استحالة الاستجابة وليس المراد أن من لم يكن له هذه لا يستحق الألوهية وإنما يستحقها من كانت له ليلزم اما نفي استحقاق الله ﵎ لها أو اثبات ذلك له كما ذهب إليه بعض المجسمة واستبدل بالآية عليه بل مجرد اثبات العجز، ومن ذلك يعلم نفي الاستحقاق ووصفه الأرجل بالمشي بها للايذان بأن مدار الإنكار هو الوصف وإنما وجه إلى الأرجل لا إلى الوصف بأن يقال: أيمشون بأرجلهم لتحقيق أنها حيث لم يظهر منها ما يظهر من سائر الأرجل فهي ليست بأرجل في الحقيقة، وكذا الكلام فيما بعد من الجوارح الثلاثة الباقية، وكلمة أَمْ في قوله تعالى: أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها منقطعة وما فيها من الهمزة لما مر من التبكيت، وبل للاضراب المفيد للانتقال من فن منه بعد تمامه إلى آخر منه مما تقدم، والبطش الأخذ بقوة.

Bir görüşe göre, hafifletilmiş edatın amel etmesi ve iki cüzünü birden nasbetmesinin her ikisinin de az ve zayıf olduğu gizli değildir. Buradan hareketle ‘in’in ihmal edildiği (amel ettirilmediği) ve mübtedanın haberinin hazfedildiği, ‘ıbâden’i nasbedenin de o olduğu söylenmiştir. 'Emsâleküm' ise her iki kıraatte de 'ıbâd' kelimesinin sıfatıdır. 'İnne' şeddeli ve 'ıbâden' hazfedilen ait zamirinden hâl olarak nasb ile, 'emsâlüküm' ise inne'nin haberi olarak ref ile de okunmuştur. Hafifletme kıraatinde 'ıbâdün' nasb ile okunurken o ref ile de okunmuştur ve bu da yine hâl ve haber oluşuna göre açıklanmıştır. { فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ } “Hadi onları çağırın da size icabet etsinler”; onları aciz bırakmak ve susturmak suretiyle önceki manayı gerçekleştirmedir; yani sizin güç yetiremediğiniz şeylere onların güç yetireceği iddianızda { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz”, bir zararı defetmek veya bir menfaati celbetmek için onları çağırın. Allah Teâlâ'nın: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها } “Onların yürüyecekleri ayakları mı var?” vb. kavli, icabet vasıtalarının tamamen bulunmadığını beyan ederek aciz bırakma emrinin ifade ettiği icabet etmeme durumunu pekiştiren bir azarlamadır. Bir görüşe göre bu, benzerlikteki birinci ihtimale göre benzerliği nakzetmek için bir reddir; çünkü onlar kendilerinden daha aşağıdır; kişinin kendi benzerine ibadet etmesi uygun değilken, kendisinden aşağı olana nasıl uygun olsun? Benzerlikteki ikinci ihtimale göre ise benzerliğin üzerine bina edildiği faraziyeyi iptal etmek için bir dönüştür. Hafifletme ve nefiy iradesi kıraatine göre ise kusur ve noksanlığı ispat ederek benzerliğin nefyini pekiştirmedir. Azarlamayı tekrarlamak, kınamayı katlamak ve bu dört aletten her birinin tek başına yokluğunun icabetin imkansızlığına delalet etmede yeterli olduğunu hissettirmek için inkâr hitabı bu dört aletin her birine ayrı ayrı yöneltilmiştir. Maksat, bunlara sahip olmayanın uluhiyeti hak etmediği ve uluhiyeti ancak bunlara sahip olanın hak ettiği manası değildir ki böylece -bazı mücessimenin gidip ayetle buna delil getirdiği gibi- ya Allah'ın Celle Celâlühû bunu hak etmesinin nefyedilmesi yahut O'na bunun ispat edilmesi gerekmesin; bilakis maksat sırf acziyeti ispat etmektir. Buradan da uluhiyeti hak etmedikleri anlaşılır. Ayakların kendileriyle yürümekle vasfedilmesi, inkârın odağının bu vasıf olduğunu hissettirmek içindir; inkâr 'ayaklarıyla mı yürürler?' denilerek vasfa değil de ayaklara yöneltilmiştir ki diğer ayaklardan sadır olan şey bunlardan sadır olmadığı için onların hakikatte ayak olmadıkları tahakkuk etsin. Kalan üç uzuv hakkındaki söz de böyledir. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها } “Yoksa onların tutacakları elleri mi var?” kavlindeki 'em' (أَمْ) edatı münkatıadır; oradaki hemze geçen azarlama içindir; 'bel' (بَلْ) ise tamamlanmasından sonra bir azarlama türünden öncekilerden başka bir türe intikali ifade eden idrâb içindir. Batş (بَطْش), güçle tutmaktır.

وقرأ أبو جعفر «يبطشون» بضم الطاء وهو لغة فيه، والمعنى بل ألهم أيد يأخذون بها ما يريدون أو يدفعون بها عنكم، وتأخير هذا عما قبله كما قال شيخ الإسلام لما أن المشي حالهم في أنفسهم والبطش حالهم بالنسبة إلى الغير، وأما تقديم ذلك على قوله تعالى: أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها مع أن الكل سواء في أنها من أحوالهم بالنسبة إلى الغير فلمراعاة المقابلة بين الأيدي والأرجل ولأن انتفاء المشي والبطش أظهر والتبكيت به أقوى، وأما تقديم الأعين على الآذان فلأنها أشهر منها وأظهر عينا وأثرا، وكون الإبصار بالعين والسماع بالأذن جار على الظاهر المتعارف. واستدل بالآية من قال: إن الله تعالى أودع في بعض الأشياء قوة بها تؤثر إذا أذن الله تعالى لها خلافا لمن قال: إن التأثير عندها لابها. وزعم أن ذلك القول قريب إلى الكفر وليس كما زعم بل هو الحق الحقيق بالقبول قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ أمر له ﷺ بأن يناصبهم المحاجة ويكرر عليهم التبكيت بعد أن بين شركاءهم لا يقدرون على شيء أصلا، أي ادعوا شركاءكم واستعينوا بهم علي ثُمَّ كِيدُونِ جميعا أنتم وشركاؤكم وبالغوا في ترتيب ما تقدرون عليه من المكر والكيد فَلا تُنْظِرُونِ فلا تمهلوني ساعة بعد ترتيب مقدمات الكيد فإني لا أبالي بكم أصلا، وياء المتكلم في الفعلين مما لم يثبتوها خطا، وقرأ أبو عمرو وبإثبات ياء كيدون وصلا وحذفها وقفا، وهشام بإثباتها

Ebû Ca‘fer, tî harfinin zammesiyle 'yebtüşûne' (يَبْطُشُونَ) şeklinde okumuştur ki bu bir lügattir. Mana: 'Yoksa onların diledikleri şeyi tutacakları veya sizden bir zararı defedecekleri elleri mi var?' demektir. Şeyhülislam'ın dediği gibi bunun öncekinden sonraya bırakılması, yürümenin kendi zatlarındaki halleri, tutmanın ise başkasına nispetle halleri olmasındandır. Bunun Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها } “Yoksa onların görecekleri gözleri mi var, yahut işitecekleri kulakları mı var?” kavlinden öne alınması ise -hepsi başkasına nispetle hallerinden olmada eşit olmasına rağmen- el ve ayaklar arasındaki mukabeleye riayet etmek içindir; ayrıca yürüme ve tutmanın yokluğu daha açık, onunla susturmak ise daha güçlüdür. Gözlerin kulaklardan öne alınması ise gözlerin kulaklardan daha meşhur, bizzat kendisi ve eseri itibariyle daha belirgin olmasındandır. Görmenin gözle, işitmenin kulakla olması ise zahir ve örfe göredir. Allah Teâlâ'nın bazı şeylere, izin verdiğinde onunla tesir edecekleri bir güç tevdi ettiğini söyleyenler bu ayetle istidlal etmişlerdir; tesirin eşya ile değil onun yanında olduğunu söyleyenlerin aksine... Ve bu sözün küfre yakın olduğunu iddia etmiştir; halbuki durum zannettiği gibi değil, kabule layık olan hakikatin ta kendisidir. { قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } “De ki: 'Ortaklarınızı çağırın'”; ortaklarının hiçbir şeye asla güç yetiremeyeceğini beyan ettikten sonra Peygamber'e ﷺ onlarla tartışmaya girmesini ve azarlamayı üzerlerine tekrarlamasını emretmektedir; yani: 'Ortaklarınızı çağırın ve bana karşı onlardan yardım isteyin; { ثُمَّ كِيدُونِ } “sonra bana tuzak kurun” siz ve ortaklarınız hepiniz birden toplanıp güç yetirdiğiniz hile ve tuzağı eksiksiz kurun; { فَلا تُنْظِرُونِ } “bana mühlet de vermeyin” tuzağın mukaddimelerini hazırladıktan sonra bana bir an bile mühlet vermeyin; çünkü ben size asla aldırış etmem.' İki fiildeki mütekellim ya'sı (ي) hatta/yazıda sabit kılınmayanlardandır. Ebû Amr, vasl halinde 'kîdûnî'deki ya'yı ispat edip vakıf halinde hazfederek; Hişâm ise

في الحالين والباقون بحذفها فيهما. وفي [هود: ٥٥] فَكِيدُونِي جَمِيعاً بإثبات الياء مطلقا عند الجميع، وأما ياء فَلا تُنْظِرُونِ فقد قال الأجهوري: إنهم حذفوها لا غير إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ تعليل لعدم المبالاة المنفهم من السوق انفهاما جليا، وأل في الكتاب للعهد والمراد منه القرآن، ووصفه سبحانه بتنزيل الكتاب للإشعار بدليل الولاية، وكأنه وضع نزل الكتاب موضع أرسلني رسولا ولا شك أن الإرسال يقتضي الولاية والنصرة، وقيل: إن في ذلك إشارة إلى علة أخرى لعدم المبالاة كأنه قيل: لا أبالي بكم وبشركائكم لأن وليي هو الله تعالى الذي نزل الكتاب الناطق بأنه وليي وناصري وبأن شركاءكم لا يستطيعون نصر أنفسهم فضلا عن نصركم، وقوله ﷾:

her iki durumda da ispat ederek; diğerleri ise her iki durumda da hazfederek okumuşlardır. Hûd Suresi'ndeki { فَكِيدُونِي جَمِيعاً } [Hûd: 55] ayetinde ise herkesin ittifakıyla mutlak olarak ya sabittir. { فَلا تُنْظِرُونِ } ayetindeki ya'ya gelince; Üchûrî, onların bunu sadece hazfettiklerini belirtmiştir. { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ } “Şüphesiz benim velim/koruyucum, Kitab'ı indiren Allah'tır”; sözün akışından gayet açık şekilde anlaşılan aldırış etmeyişin illetidir. 'el-Kitâb'daki elif lâm ahd içindir ve ondan maksat Kur'an'dır. Sübhânehu'nun Kitab'ı indirmekle vasfedilmesi velayet delilini hissettirmek içindir; sanki Kitab'ı indirmeyi beni elçi olarak gönderdi ifadesinin yerine koymuştur; şüphe yok ki peygamber göndermek velayeti ve yardımı gerektirir. Bir görüşe göre bunda aldırış etmeyişin diğer bir illetine işaret vardır; sanki şöyle denilmiştir: 'Ben size ve ortaklarınıza aldırış etmem; çünkü benim velim, kendisinin benim velim ve yardımcım olduğunu ve ortaklarınızın size yardım etmek şöyle dursun kendilerine bile yardım edemeyeceklerini bildiren Kitab'ı indiren Allah Teâlâ'dır.' Allah Azze ve Celle'nin şu kavli:

وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ تذييل مقرر لمضمون ما قبله، أي ومن عادته جل شأنه أن ينصر الصالحين من عباده ولا يخذلهم وقال الطيبي: إنما خص اسم الذات بتنزيل الكتاب وجعلت الآية تعليلا للدلالة على تفخيم أمر المنزل وأنه الفارق بين الحق والباطل وأنه المجلي لظلمات الشرك والمفحم لألسن أرباب البيان والمعجز الباقي في كل أوان وهو النور المبين والحبل المتين وبه أصلح الله تعالى شؤون رسوله ﷺ حيث كمل به خلقه وأقام به أوده وأفسد به الأباطيل المعطلة، ومن ثم جيء بقوله ﷾: وَهُوَ إلخ كالتذييل والتقرير لما سبق والتعريض بمن فقد الصلاح بالخذلان والمحق. والمعنى إن وليي الذي نزل الكتاب المشهور الذي تعرفون حقيقته ومثله يتولى الصالحين ويخذل غيرهم، ولا يخفى أن ما ذكر أولا في أمر الوصفية أنسب بالمقام وأمر التذييل مما لامرية فيه، وهذه الآية مما جربت المداومة عليها للحفظ من الأعداء وكانت ورد الوالد عليه الرحمة في الاسحار وقد أمره بذلك بعض الأكابر في المنام، والجمهور على تشديد الياء الأولى من وَلِيِّيَ وفتح الثانية ويقرأ بحذفها في اللفظ لسكونها وسكون ما بعدها، وبفتح الأولى ولا ياء بعدها وحذف الثانية من اللفظ تخفيفا.

{ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “Ve O, salihleri dost edinir [korur]”; öncesinin muhtevasını pekiştiren bir fezlekedir/zeyldir; yani şânı yüce olan Allah'ın adeti, kullarından salih olanlara yardım etmek ve onları yardımsız bırakmamaktır. Tîbî şöyle demiştir: 'Zat isminin Kitab'ı indirmeye tahsis edilmesi ve ayetin illet kılınması; indirilen şeyin şanının büyüklüğünü, onun hak ile batılı ayıran olduğunu, şirk karanlıklarını aydınlatan, belagat erbabının dillerini susturan ve her zamanda baki kalan mucize olduğunu göstermek içindir. O, apaçık nurdur, sağlam iptir; Allah Teâlâ onunla Resûlü'nün ﷺ ahlakını kemale erdirip eğriliğini düzelterek ve batılları iptal ederek onun işlerini ıslah etmiştir. Bu yüzden Allah Azze ve Celle'nin: 'Ve O...' kavli bir fezleke ve öncekini teyit olarak, salah halini kaybedenleri ise yüzüstü bırakılma ve helak ile ta‘rîz etmek üzere getirilmiştir.' Mana şudur: Şüphesiz benim velim, hakikatini bildiğiniz o meşhur Kitab'ı indirendir; O'nun gibisi salihleri korur, başkalarını ise yardımsız bırakır. Vasıf olma hususunda ilk zikredilen şeyin makama daha uygun olduğu ve fezleke olma durumunda hiçbir şüphe bulunmadığı gizli değildir. Bu ayet, düşmanlardan korunmak için devam edilmesi tecrübe edilmiş ayetlerdendir; rahmetullahi aleyh babamın seher vakitlerindeki virdi idi ve bazı büyük zatlar rüyada ona bunu emretmişti. Cumhur, { وَلِيِّيَ } kelimesindeki birinci ya'nın şeddesi ve ikincisinin fethası üzerindedir. Birinci ya'nın sakinliği ve sonrasının sakinliğinden dolayı lafızda hazfiyle de okunur; birinci ya'nın fethası ve peşinden ya olmaksızın hafifletmek için ikincisinin lafızdan hazfiyle de okunur.

وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ أي تعبدونهم أو تدعونهم من دونه ﷾ للاستعانة بهم على حسبما أمرتكم به لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ في أمر من الأمور ويدخل في ذلك الأمر المذكور دخولا أوليا، وجوز الاقتصار عليه وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ إذا أصيبوا بحادثة وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى أي إلى أن يهدوكم إلى ما تحصلون به مقاصدكم مطلقا أو في خصوص الكيد المعهود لا يَسْمَعُوا أي دعاءكم فضلا عن المساعدة والإمداد، وهذا أبلغ من نفي الإتباع، وحمل السماع على القبول كما في سمع الله لمن حمده كما زعمه بعضهم ليس بشيء، وقوله ﷾: وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ بيان لعجزهم عن الإبصار بعد بيان عجزهم عن السمع، وبهذا على ما قيل تم التعليل لعدم المبالاة فلا تكرار أصلا، وقال الواحدي: إن ما مر للفرق بين من تجوز عبادته وغيره، وهذا جواب ورد لتخويفهم له ﷺ بآلهتهم، والرؤية بصرية، وجملة ينظرون في موضع الحال من المفعول الراجع للأصنام، والجملة الاسمية حال من فاعل ينظرون، والخطاب لكل واحد من المشركين، والمعنى وترى الأصنام رأي العين يشبهون الناظر إليك لك أنهم يبصرون لما أنهم صنع لهم أعين مركبة بالجواهر المتلألئة وصورت بصورة من قلب حدقته إلى الشيء ينظر إليه والحال أنهم غير قادرين على الإبصار، وتوجيه الخطاب إلى كل واحد من المشركين دون الكل من حيث هو كل كالخطابات السابقة للإيذان بأن رؤية الأصنام على الهيئة المذكورة لا يتسنى للكل معا بل لكل من يواجهها.

{ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka yalvardıklarınız ise”; yani size emrettiğim şekilde kendilerinden yardım istemek üzere O'ndan Azze ve Celle başka taptığınız veya çağırdığınız varlıklar, { لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ } “size yardım edemezler”; hiçbir işte yardım edemezler ve zikredilen husus da buna öncelikle dahildir; sadece bununla yetinmek de caiz görülmüştür. { وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ } “kendilerine de yardım edemezler”; başlarına bir musibet geldiğinde. { وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى } “Onları doğru yola çağırırsanız”; yani ister mutlak olarak isterse malum tuzak hususunda maksatlarınıza ulaşacağınız yola sizi iletmeleri için çağırsanız, { لا يَسْمَعُوا } “işitmezler”; yardım ve destek vermek şöyle dursun duanızı bile işitmezler. Bu, tabi olmayı nefyetmekten daha beliğdir. Bazılarının iddia ettiği gibi 'Semiallâhu limen hamideh' ifadesinde olduğu gibi işitmeyi kabul etmeye hamletmek ise kayda değer bir şey değildir. Allah Azze ve Celle'nin: { وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ } “Onların sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler” kavli, işitmekten acziyetlerini beyan ettikten sonra görmekten acziyetlerinin beyanıdır. Söylendiğine göre bununla aldırış etmeyişin illeti tamamlanmış olur, dolayısıyla asla bir tekrar yoktur. Vâhidî şöyle demiştir: 'Önce geçenler ibadet edilmesi caiz olanla olmayanı ayırt etmek içindir; bu ise onların Peygamber'i ﷺ ilahlarıyla korkutmalarına bir cevap ve reddiyedir.' Görme fiili gözle görmedir; 'yenzurûne' cümlesi putlara dönen mefulden hâl konumundadır; isim cümlesi ise 'yenzurûne'nin failinden hâldir. Hitap, müşriklerin her birinedir. Mana şudur: Gözbebeği parıldayan mücevherlerle yerleştirilip gözbebeğini bir şeye çevirip ona bakan kimse suretinde yapıldığı için putları sana bakan kimselere benzer şekilde gözünle görürsün, sanki görürler gibidir; halbuki onlar görmeye güç yetiremezler. Hitabın önceki hitaplar gibi bir bütün olarak topluluğa değil de müşriklerin her birine tek tek yöneltilmesi, putların zikredilen heyet üzere görülmesinin hepsine birden değil, onlarla yüz yüze gelen her fert için hasıl olacağını hissettirmek içindir.

وذهب غير واحد إلى أن الخطاب في تَراهُمْ لكل واقف عليه، وقيل للنبي ﷺ، وضمير الغيبة على حاله أو للمشركين على أن التعليل قد تم عند قوله تعالى: لا يَسْمَعُوا أي وترى المشركين ناظرين إليك والحال أنهم لا يبصرونك كما أنت عليه أو لا يبصرون الحجة كما قال السدي، ومجاهد. ونقل عن الحسن أن الخطاب في وَإِنْ

Birden fazla alim { تَراهُمْ } kavlindeki hitabın buna vakıf olan herkese ait olduğu görüşüne gitmiştir; Peygamber'e ﷺ ait olduğu da söylenmiştir; gayb zamiri ise kendi hali üzeredir yahut illetin { لا يَسْمَعُوا } kavlinde tamamlandığı kabul edilerek müşriklere aittir; yani: 'Sen müşriklerin sana baktıklarını görürsün, oysa onlar senin bulunduğun hakikat üzere seni görmezler yahut hücceti görmezler' demektir; nitekim Süddî ve Mücâhid böyle demiştir. Hasen'den ise { وَإِنْ }

تَدْعُوهُمْ

{ تَدْعُوهُمْ } “onları çağırırsanız”

للمؤمنين على أن التعليل قد تم عند قوله ﷾: يَنْصُرُونَ أي وإن تدعوا أيها المؤمنون المشركين إلى الإسلام لا يلتفتوا إليكم ولا يقبلوا منكم، وعلى هذا يحسن تفسير السماع بالقبول، وجعل وَتَراهُمْ خطابا لسيد المخاطبين بطريق التجريد، وفي الكلام تنبيه على أن ما فيه ﵊ من شواهد النبوة ودلائل الرسالة من الجلاء بحيث لا يكاد يخفى على الناظرين.

ayetindeki hitabın, illetin Allah Azze ve Celle'nin: { يَنْصُرُونَ } kavlinde tamamlandığı kabul edilerek müminlere ait olduğu nakledilmiştir; yani: 'Ey müminler! Siz müşrikleri İslam'a çağırırsanız size iltifat etmezler ve sizden kabul etmezler' demektir; buna göre işitmeyi kabul ile tefsir etmek uygun olur. { وَتَراهُمْ } kavli ise tecrit yoluyla muhatapların efendisine bir hitap kılınır. Sözde, o zatta aleyhisselâm bulunan nübüvvet şahitlerinin ve risalet delillerinin bakanlara neredeyse hiç gizli kalmayacak derecede açık olduğuna bir dikkat çekme vardır.

وجوز بعضهم أن تكون الرؤية علمية وما كان في موضع الحال يكون في موضع المفعول الثاني والأول أولى.

Bazıları rü'yetin (görmenin) kalbî/ilmî olmasını ve hâl konumunda olanın ikinci meful konumunda bulunmasını caiz görmüşlerdir; ancak birincisi daha evlâdır.

خُذِ الْعَفْوَ أي

{ خُذِ الْعَفْوَ } “Kolaylık [yolunu] tut”; yani

ما عفا وسهل وتيسر من أخلاق الناس، وإلى هذا ذهب ابن عمر وابن الزبير وعائشة ومجاهد رضي الله تعالى عنهم وغيرهم، وأخرجه ابن أبي الدنيا عن إبراهيم بن آدم مرفوعا إلى رسول الله ﷺ،

insanların ahlakından kolay, rahat ve zahmetsiz olanı al demektir. İbn Ömer, İbnü'z-Zübeyr, Âişe, Mücâhid radıyallâhu teâlâ anhüm ve başkaları bu görüşe gitmişlerdir; İbn Ebî'd-Dünyâ da İbrâhim b. Edhem'den bunu Resûlullah'a ﷺ merfu olarak rivayet etmiştir.

والأخذ مجاز عن القبول والرضا، أي ارض من الناس بما تيسر من أعمالهم وما أتى منهم وتسهل من غير كلفة ولا تطلب منهم الجهد وما يشق عليهم حتى لا ينفروا، ومن ذلك قوله:

Ahz (tutmak/almak), kabul ve rızadan mecazdır; yani insanların amellerinden kolaylarına gelene, külfetsizce kendilerinden sadır olup kolaylaşana razı ol; nefret edip kaçmasınlar diye onlardan güçlerini aşanı ve kendilerine ağır geleni isteme demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

خذي العفو مني تستديمي مودتي ... ولا تنطقي في سورتي حين أغضب

Benden kolay olanı al ki sevgim sende devam etsin; öfkelendiğim anda hiddetime karşı konuşma.

وجوز أن يراد بالعفو ظاهره أي خذ العفو عن المذنبين والمراد اعف عنهم، وفيه استعارة مكنية إذ شبه العفو بأمر محسوس يطلب فيؤخذ، وإلى هذا جمع من السلف، ويشهد له ما

Afv (العفو) kelimesiyle zahirinin kastedilmesi de caiz görülmüştür; yani günahkarların affını al, bundan maksat da onları bağışla demektir. Bunda istiâre-i mekniyye vardır; zira af, talep edilip alınan somut bir şeye benzetilmiştir. Selefden bir topluluk bu görüşe gitmiştir; nitekim şu rivayet de buna şahitlik eder:

أخرجه ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن الشعبي قال: لما أنزل الله تعالى خُذِ الْعَفْوَ إلى آخره قال رسول الله ﷺ: ما هذا يا جبريل؟ قال: لا أدري حتى أسأل العالم فذهب ثم رجع فقال: إن الله تعالى أمرك أن تعفو عمن ظلمك وتعطي من حرمك وتصل من قطعك.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları Şa‘bî'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { خُذِ الْعَفْوَ } ayetini sonuna kadar indirince, Resûlullah ﷺ: «Bu nedir ey Cibrîl?» buyurdu. O da: «Bilmiyorum, her şeyi bilene (Allah'a) sorayım» dedi; gitti ve geri dönüp şöyle dedi: «Şüphesiz Allah Teâlâ sana zulmedeni affetmeni, seni mahrum bırakana vermeni ve seninle bağını koparanla irtibat kurmanı emretti.»

وأخرج ابن مردويه عن جابر نحو ذلك، ولعل زبدة الحديث مفسرة لزبدة الآية وإلا فالتطبيق مشكل كما لا يخفى. وتكلف القطب لتطبيق ألفاظه على ألفاظها وفيه خفاء. وعن ابن عباس المراد بالعفو ما عفي من أموال الناس، أي خذ أي شيء أتوك به وكان هذا قبل فرض الزكاة، وقيل: العفو ما فضل عن النفقة من المال وبذلك فسره الجوهري وإليه ذهب السدي. فقد أخرج أبو الشيخ عنه أنه قال: نزلت هذه الآية فكان الرجل يمسك من ماله ما يكفيه ويتصدق بالفضل فنسخها الله تعالى بالزكاة وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ أي بالمعروف المستحسن من الأفعال فإن ذلك أقرب إلى قبول الناس من غير نكير، وفي لباب التأويل أن المراد وأمر بكل ما أمرك الله تعالى به وعرفته بالوحي. وقال عطاء:

İbn Merdûye de Câbir'den benzerini rivayet etmiştir. Muhtemelen hadisin özü ayetin özünü tefsir etmektedir; aksi takdirde gizli olmadığı üzere lafızları birebir uygulamak müşkildir. Kutub, hadisin lafızlarını ayetin lafızlarına tatbik etmek için tekellüfe girmiştir ve bunda kapalılık vardır. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre afvdan murat, insanların mallarından fazla gelendir; yani sana getirdikleri her şeyi al demektir ki bu zekat farz kılınmadan önce idi. Bir görüşe göre afv, maldan nafakadan arta kalan fazlalıktır; Cevherî bunu böyle tefsir etmiş, Süddî de bu görüşe gitmiştir. Nitekim Ebû'ş-Şeyh ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu ayet indiğinde kişi malından kendisine yetecek kadarını tutar, fazlasını sadaka verirdi; sonra Allah Teâlâ bunu zekatla neshetti.' { وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “ve iyiliği emret”; yani fiillerden güzel görünen ma‘ruf olanı emret; zira bu, insanların hiçbir tepki göstermeksizin kabule daha yakındır. Lübâbü't-Te'vîl'de, maksadın 'Allah Teâlâ'nın sana emrettiği ve vahiy ile bildiğin her şeyi emret' olduğu belirtilmiştir. Atâ ise şöyle demiştir:

المراد بالعرف كلمة لا إله إلا الله وهو تخصيص من غير داع وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ أي ولا تكافئ السفهاء بمثل سفههم ولا تمارهم واحلم عليهم وأغض بما يسوءك منهم. وعن السدي أن هذا أمر بالكف عن القتال ثم نسخ بآيته، ولا ضرورة إلى دعوى النسخ في الآية كما لا يخفى على المتدبر، وقد ذكر غير واحد أنه ليس في القرآن آية أجمع لمكارم الأخلاق من هذه الآية.

Urf (العرف) kelimesinden maksat 'Lâ ilâhe illallâh' kelimesidir; bu ise gereksiz bir tahsistir. { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden yüz çevir”; yani beyinsizlere beyinsizlikleriyle karşılık verme, onlarla münakaşa etme, onlara yumuşak davran ve onların seni üzen hareketlerine göz yum. Süddî'den nakledildiğine göre bu, savaştan el çekme emridir, sonra savaş ayetiyle neshedilmiştir. Düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere ayette nesh iddiasında bulunmaya hiçbir zaruret yoktur. Birden fazla alim, Kur'an'da güzel ahlakı bu ayetten daha fazla toplayan başka bir ayet bulunmadığını belirtmiştir.

وزبدتها كما قالوا تحري حسن المعاشرة مع الناس وتوخي بذل المجهود في الإحسان إليهم والمداراة منهم والإغضاء عن مساويهم وجعلوا نحو ذلك زبدة الخبر إلا أن القرآن مادته عامة ومادته خاصة وقد علم كل أناس مشربهم، ولا يخفى حسن موقع هذا الأمر بعد ما عد من أباطيل المشركين وقبائحهم ما لا يطاق حمله، وإذا قيل: بأن الجاهلين موضوع موضع ضمير أولئك المشركين حيث إن الكلام فيهم تسجيلا عليهم بعدم الارعواء وإقناطا كليا منهم التأمت أطراف الكلام غاية الالتئام، هذا

Dedikleri gibi bunun özü; insanlarla güzel geçinmeyi gözetmek, onlara ihsanda bulunmak için gayret sarf etmek, kendilerine müdârâ göstermek ve kötülüklerine göz yummaktır. Hadisin özünü de buna benzer kılmışlardır; şu kadar var ki Kur'an'ın maddesi umumî, onun maddesi ise hususîdir ve her topluluk kendi içeceği kaynağı bilmiştir. Müşriklerin taşınamayacak kadar çok olan batılları ve çirkinlikleri sayıldıktan sonra bu emrin konumunun güzelliği gizli değildir. 'Cahiller' lafzı, haklarında konuşulan o müşriklerin zamiri yerine, vazgeçmeyeceklerini tescillemek ve onlardan tamamen ümit kesmek üzere konulmuştur denilirse, kelamın tarafları son derece uyumlu hale gelir. Bununla birlikte,

وعن ابن زيد أنه لما نزل قوله تعالى: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ قال رسول الله ﷺ: كيف يا رب والغضب؟ فنزل قوله ﷾: وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ

İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } kavli indiğinde, Resûlullah ﷺ: «Yâ Rabbi! Öfke gelince nasıl olacak?» buyurdu. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle'nin şu kavli indi: { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ }

النزغ والنسغ والنخس بمعنى وهو إدخال الإبرة أو طرف العصا أو ما يشبه ذلك في الجلد، وعن ابن زيد أنه يقال: نزغت ما بين القوم إذا أفسدت ما بينهم، وقال الزجاج، هو أدنى حركة تكون، ومن الشيطان وسوسته، والمعنى الأول هو المشهور،

Nezğ (النزغ), nesğ (النسغ) ve nahs (النخس) aynı manadadır; o da iğneyi, değneğin ucunu veya benzeri bir şeyi deriye batırmaktır. İbn Zeyd'den nakledildiğine göre: 'İnsanların arasını bozduğunda nezğtü mâ beyne'l-kavm (نزغت ما بين القوم) denir.' Zeccâc ise şöyle demiştir: 'O, meydana gelen en küçük harekettir; şeytandan olanı ise onun vesvesesidir.' Birinci mana meşhur olandır;

وإطلاقه على وسوسة الشيطان مجاز حيث شبه وسوسته إغراء للناس على المعاصي وإزعاجا بغرز السائق ما يسوقه، وإسناد الفعل إلى المصدر مجازي كما في جد جده، وقيل: النزغ بمعنى النازغ فالتجوز في الطرف، والأول أبلغ وأولى، أي إما يحملنك من جهة الشيطان وسوسة ما على خلاف ما أمرت به من اعتراء غضب أو نحوه فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ فاستجربه والتجئ إليه ﷾ في دفعه عنك إِنَّهُ سَمِيعٌ يسمع على أكمل وجه استعاذتك قولا عَلِيمٌ يعلم كذلك تضرعك إليه قلبا في ضمن القول أو بدونه فيعصمك من شره، أو سميع أي مجيب دعاءك بالاستعاذة عليم بما فيه صلاح أمرك فيحملك عليه، أو سميع بأقوال من آذاك عليم بأفعاله فيجازيه عليها. والآية على ما نص عليه بعض المحققين من باب لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] فلا حجة فيها لمن زعم عدم عصمة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام من وسوسة الشيطان وارتكاب المعاصي.

bunun şeytanın vesvesesi için kullanılması mecazdır; zira onun insanları günahlara kışkırtan ve rahatsız eden vesvesesi, sürücünün sürdüğü hayvana üvendire batırmasına benzetilmiştir. Fiilin masdara isnadı ise 'cedde cidduhû' (gayreti ciddileşti) ifadesinde olduğu gibi mecazîdir. Bir görüşe göre nezğ, nâziğ (dürtükleyen) manasındadır, dolayısıyla mecaz taraftadır; birincisi ise daha beliğ ve daha evlâdır; yani: 'Şeytan tarafından sana, öfkeye kapılmak veya benzeri bir şekilde emrolunduğun şeyin aksine herhangi bir vesvese gelirse', { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “hemen Allah'a sığın”; onu senden defetmesi için O'na sığın ve O'na Azze ve Celle iltica et. { إِنَّهُ سَمِيعٌ } “Şüphesiz O işitendir”; sözlü olarak sığınmanı en mükemmel şekilde işitendir; { عَلِيمٌ } “bilendir”; sözün zımnında veya söz olmaksızın kalben O'na yalvarışını da aynı şekilde bilendir, böylece seni onun şerrinden korur. Yahut sığınma duana icabet eden bir 'Semî‘', işinin salahının nerede olduğunu bilen ve seni ona sevk eden bir 'Alîm'dir. Yahut sana eziyet edenin sözlerini işiten, fiillerini bilen ve bunlardan ötürü ona cezasını verendir. Bazı muhakkiklerin açıkça belirttiğine göre bu ayet: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer: 65] “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” kabilindendir; dolayısıyla peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm şeytanın vesvesesinden ve günah işlemekten masum olmadıklarını iddia eden kimse için bu ayette hiçbir delil yoktur.

وفي صحيح مسلم عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: «ما منكم من أحد إلا وقد وكل به قرينه من الجن وقرينه من الملائكة قالوا: وإياك يا رسول الله قال: وإياي إلا أن الله تعالى أعانني عليه فأسلم فلا يأمرني إلا بخير» ،

Sahih-i Müslim'de İbn Mes‘ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «Sizden hiç kimse yoktur ki ona cinlerden bir yoldaşı ve meleklerden bir yoldaşı vekil kılınmış olmasın.» Dediler ki: «Sana da mı yâ Resûlallah?» Buyurdu ki: «Bana da; ancak Allah Teâlâ ona karşı bana yardım etti de o müslüman oldu, artık bana hayırdan başka bir şey emretmez.»

وقال آخرون: إن نزغ الشيطان بالنسبة إليه ﷺ مجاز عن اعتراء الغضب المقلق للنفس، وفي الآية حينئذ زيادة تنفير عن الغضب وفرط تحذير عن العمل بموجبه، ولذا كرر ﷺ النهي عنه كما جاء في الحديث، وفي الأمر بالاستعاذة بالله تعالى تهويل لذلك وتنبيه على أنه من الغوائل التي لا يتخلص من مضرتها إلا بالالتجاء إلى حرم عصمته ﷿ إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا استئناف مقرر لما قبله من الأمر ببيان أن الاستعاذة سنة مسلوكة للمتقين والإخلال بها شنشنة الغاوين، أي إن الذين اتصفوا بتقوى الله تعالى إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ أي لمة منه كما روي عن ابن عباس، وتنوينه للتحقير، والمراد وسوسة ما، وهو اسم فاعل من طاف بالشيء إذا دار حوله، وجعل الوسوسة طائفا للايذان بأنها وإن مست لا تؤثر فيهم فكأنها طافت حولهم ولم تصل إليهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Şeytanın dürtmesi onun ﷺ hakkında nefsi tedirgin eden öfkeye kapılmaktan mecazdır; bu durumda ayette öfkeden daha fazla sakındırma ve onun gereğiyle amel etmekten son derece nehyetme vardır; bu yüzden Peygamber ﷺ hadiste geldiği üzere öfkeyi yasaklamayı tekrarlamıştır. Allah Teâlâ'ya sığınma emrinde ise bunu büyütme ve onun zararından ancak O'nun Azze ve Celle ismet haremine sığınmakla kurtulunabilecek felaketlerden olduğuna dikkat çekme vardır. { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Şüphesiz takva sahipleri”; sığınmanın takva sahipleri için takip edilen bir sünnet/yol olduğunu, onu terk etmenin ise azgınların adeti olduğunu beyan etmek suretiyle önceki emri pekiştiren bir istînâftır; yani Allah Teâlâ'ya karşı takva ile vasıflanan kimseler, { إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ } “şeytandan kendilerine bir vesvese dokunduğu zaman”; yani İbn Abbas'tan rivayet edildiği üzere ondan bir dokunuş [geldiğinde]; tenvini tahkir (küçümseme) içindir; murat da herhangi bir vesvesedir. Tâif (طائف), bir şeyin etrafında döndüğünde kullanılan 'tâfe bi'ş-şey' fiilinin ism-i failidir. Vesvesenin 'tâif' kılınması, onun her ne kadar dokunsa da onlara tesir etmediğini, sanki etraflarında dönüp kendilerine ulaşamadığını hissettirmek içindir.

وجوز أن يكون من طاف طيف الخيال إذا ألم في المنام فالمراد به الخاطر. وذهب غير واحد إلى أن المراد بالطائف الغضب. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والمراد بالشيطان الجنس لا إبليس فقط ولذا جمع ضميره فيما سيأتي تَذَكَّرُوا أي ما أمر الله تعالى به ونهى عنه، أو الاستعاذة به تعالى والالتجاء إليه ﷾، أو عداوة الشيطان وكيده فَإِذا هُمْ بسبب ذلك التذكر مُبْصِرُونَ مواقع الخطأ ومناهج الرشد فيحترزون عما يخالف أمر الله تعالى وينجون عما لا يرضيه ﷾، الظاهر أن المراد من الموصول من اتصف بعنوان الصلة مطلقا، وقال بعض المحققين: إن الخطاب في قوله ﷾: وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ إلخ إما أن يكون مختصا برسول الله ﷺ كما هو الظاهر فالمناسب أن يراد بالمتقين المرسلون من أولي العزم، أو يكون عاما على طريقة «بشر المشائين إلى المساجد بالنور التام يوم القيامة» ، أو خاصا يراد به العام نحو يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطلاق: ١] فالمتقون حينئذ الصالحون من عباد الله تعالى انتهى. ولا يخفى أن الملازمة في الشرطية الأولى في حيز المنع والعموم هو المتبادر على كل حال، وزعم بعضهم أن المراد بالمتقين المنسوب إليهم المس غير الأنبياء ﵈، وجعل الخطاب فيما سبق خاصا بالسيد الأعظم ﷺ وادعى أن النزغ أول الوسوسة والمس لا يكون إلا بعد التمكن، ثم قال: ولذا فصل الله ﷾ بين النبي ﵊ وغيره من سائر المتقين فعبر في حقه ﵊ بالنزغ وفي حقهم بالمس، وقد يقال: إن اهتمام الشيطان في الوسوسة للكامل أكمل من اهتمامه في الوسوسة لمن دونه فلذا عبر أولا بالنزغ وثانيا بالمس وَإِخْوانُهُمْ أي إخوان الشياطين الذين لم يتقوا وذلك معنى الأخوة بينهم، وهو مبتدأ وقوله ﷾: يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ خبره، والضمير المرفوع للشياطين والمنصوب للمبتدأ، أي تعاونهم

Bunun, rüyada beliren hayal görüntüsünün dolaşması anlamındaki 'tâfe tayfü'l-hayâl'den gelmiş olması da caiz görülmüştür ki bu durumda murat kalbe doğan vesvesedir (hâtır). Pek çok âlim ise 'tâif'ten muradın öfke olduğu görüşüne gitmiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr... Şeytandan murat sadece İblis değil, cins isimdir; bu sebeple ileride zamiri çoğul olarak getirilmiştir. { تَذَكَّرُوا } “hemen [Allah'ı] hatırlarlar”; yani Allah Teâlâ'nın emrettiği ve yasakladığı şeyleri veya O Teâlâ'ya sığınmayı ve O'na Azze ve Celle iltica etmeyi yahut şeytanın düşmanlığını ve hilesini [hatırlarlar]. { فَإِذا هُمْ } “bir de bakarsın ki onlar” bu hatırlama sebebiyle, { مُبْصِرُونَ } “basiret sahibi olmuşlardır”, hatanın nerelerde olduğunu ve doğru yolu görürler; böylece Allah Teâlâ'nın emrine aykırı olan şeylerden sakınırlar ve O'nu Azze ve Celle razı etmeyecek şeylerden kurtulurlar. Zahir olan, ism-i mevsûlden muradın mutlak olarak sıla vasfıyla nitelenen kimseler olduğudur. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: O'nun Azze ve Celle: { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ } “Eğer seni dürterse...” kavlindeki hitap, zahir olduğu üzere ya Resûlullah'a ﷺ mahsustur; bu durumda müttakilerden muradın ülü'l-azm peygamberler olması uygun düşer; ya da «Karanlıklarda mescitlere yürüyenleri kıyamet gününde tam bir nur ile müjdele» üslubu üzere umumidir; yahut { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [Talâk: 1] “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” kabilinden lafzı özel olup kendisiyle umumi anlam kastedilendir; bu durumda müttakiler Allah Teâlâ'nın salih kullarıdır (sözün sonu). Açıkça bellidir ki ilk şartlı önermedeki gereklilik menedilmiştir (kabul edilemez) ve her hâlükârda akla ilk gelen umumiliktir. Bazıları ise dokunma (mes) isnat edilen müttakilerden muradın peygamberler aleyhimüsselâm dışındakiler olduğunu iddia etmiş, önceki hitabı da Seyyidü'l-A'zam'a ﷺ has kılmış ve 'nezğ'in vesvesenin başlangıcı olduğunu, 'mes'in ise ancak yerleştikten sonra gerçekleştiğini ileri sürmüştür. Ardından şöyle demiştir: İşte bundan dolayı Allah Azze ve Celle Peygamber aleyhisselâm ile diğer müttakilerin arasını ayırmış; onun aleyhisselâm hakkında nezğ, onlar hakkında ise mes lafzıyla ifade buyurmuştur. Şöyle de denilebilir: Şeytanın kâmil insana vesvese verme gayreti, ondan aşağı derecedekilere vesvese verme gayretinden daha fazladır; bu sebeple ilki nezğ ile, ikincisi mes ile ifade edilmiştir. { وَإِخْوانُهُمْ } “[Şeytanların] kardeşleri ise”; yani sakınmayan şeytanların kardeşleri [ki] aralarındaki kardeşliğin anlamı budur. Bu mübtedadır, O'nun Azze ve Celle: { يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “onları azgınlığa çekerler” kavli ise onun haberidir. Merfû zamir şeytanlara, mensûb zamir ise mübtedaya aittir; yani şeytanlar onlara yardım eder

الشياطين في الضلال وذلك بأن يزينوه لهم ويحملوهم عليه، والخبر على هذا جار على غير من هو له وفي أنه هل يجب إبراز الضمير أولا يجب في مثل ذلك خلاف بين أهل القريتين كالصفة المختلف فيها بينهم، وقيل: إن الضمير الأول للإخوان والثاني للشياطين، والمعنى وأخوان الشياطين يمدون الشياطين بالاتباع والامتثال، وعلى هذا يكون الخبر جاريا على من هو له، والجار والمجرور متعلق بما عنده، وجوز أن يكون في موضع الحال من الفاعل أو من المفعول.

sapıklık konusunda şeytanlar onlara yardım eder; bu da onu kendilerine süslü göstermeleri ve onları buna sevk etmeleriyle olur. Haber bu duruma göre ait olduğu kimseden başkası üzerine caridir; bu gibi yerlerde zamirin açıkça zikredilmesinin vacip olup olmadığı hususunda iki şehrin dilcileri (Basralılar ve Kûfeliler) arasında, aralarında ihtilaflı olan sıfat meselesindeki gibi ihtilaf vardır. Şöyle de denilmiştir: Birinci zamir kardeşlere, ikincisi şeytanlara aittir. Mana ise şöyledir: Şeytanların kardeşleri tabi olmak ve boyun eğmek suretiyle şeytanlara destek verirler. Buna göre haber ait olduğu kimse üzerine cari olur. Câr-mecrûr ise yanındaki fiile müteallıktır; failden yahut mef'ûlden hâl makamında olması da caiz görülmüştür.

وقرأ نافع «يمدّونهم» بضم الياء وكسر الميم من الامداد والجمهور على فتح الياء وضم الميم.

Nâfi‘, 'imdâd' babından yâ harfinin zammesi ve mîm'in kesresi ile «yumiddûnehüm» şeklinde okumuştur; cumhur ise yâ'nın fethası ve mîm'in zammesi ile okumuştur.

قال أبو علي في الحجة بعد نقل ذكر ذلك: وعامة ما جاء في التنزيل مما يحمد ويستحب أمددت على أفعلت كقوله تعالى: أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ [المؤمنون: ٥٥] وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ [الطور: ٢٢] وأَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ [النمل: ٣٦] وما كان بخلافه على مددت قال تعالى: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ [البقرة: ١٥] وهكذا يتكلمون بما يدل على أن الوجه فتح الياء كما ذهب إليه الأكثر، ووجه قراءة نافع أنه مثل فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الانشقاق: ٢٤] وفَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى [الليل: ١٠] وقرأ الجحدري «يمادونهم» من باب المفاعلة وهي هنا مجازية كأنهم كان الشياطين يعينونهم بالإغراء وتهوين المعاصي عليهم وهؤلاء يعينون الشياطين بالاتباع والامتثال ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ أي لا يمسكون ولا يكفون عن إغوائهم حتى يردوهم بالكلية فهو من أقصر إذا أقلع وأمسك كما في قوله:

Ebû Ali el-Hücce'de bunu naklettikten sonra şöyle demiştir: Tenzil'de övülen ve müstahap olan şeylerde gelen kelimeler genelde Allah Teâlâ'nın: { أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } [Mü'minûn: 55] “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullarla...”, { وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ } [Tûr: 22] “Onlara meyve verdik” ve { أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ } [Neml: 36] “Bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz?” kavillerinde olduğu gibi 'ef‘altü' kalıbından 'emdedtü' şeklindedir. Bunun aksi olanlar ise 'mededtü' kalıbından gelir; nitekim Allah Teâlâ: { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } [Bakara: 15] “Onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururken uzatır (mühlet verir)” buyurmuştur. İşte çoğunluğun gittiği üzere doğru olanın yâ harfinin fethası olduğuna delalet eden şekilde konuşurlar. Nâfi‘ kıraatinin izahı ise bunun: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [İnşikâk: 24] “Onları acı bir azap ile müjdele” ve { فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى } [Leyl: 10] “Biz onu en zor olana kolaylaştıracağız” gibi olmasıdır. Cahderî ise müfâale babından «yumâddûnehüm» şeklinde okumuştur; buradaki müfâale mecazidir, sanki şeytanlar kışkırtmak ve günahları onlara hafif göstermek suretiyle kendilerine yardım etmekte, onlar da tabi olmak ve boyun eğmek suretiyle şeytanlara destek vermektedirler. { ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ } “Sonra da yakalarını bırakmazlar”; yani onları tamamen helak edene kadar azdırmaktan vazgeçmez ve geri durmazlar; bu da el çekip vazgeçtiğinde kullanılan 'aksara' fiilindendir, nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

سما لك شوق بعد ما كان أقصرا وجوز أن يكون الضمير للإخوان وروي ذلك عن ابن عباس والسدي وإليه ذهب الجبائي، أي ثم لا يكف هؤلاء عن الغي ولا يقصرون كالمتقين، وجوز أيضا أن يراد بالإخوان الشياطين وضمير الجمع المضاف إليه أولا والمفعول ثانيا والفاعل ثالثا يعود إلى الجاهلين في قوله ﷾: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ أي وإخوان الجاهلين وهم الشياطين يمدون الجاهلين في الغي ثم لا يقصر الجاهلون عن ذلك، والخبر على هذا أيضا جار على ما هو له كما في بعض الأوجه السابقة والأول أولى رعاية للمقابلة. وقرأ عيسى بن عمر «يقصرون» بفتح الياء وضم الصاد من قصر وهو مجاز عن الإمساك أيضا وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ من القرآن عند تراخي الوحي كما روي عن مجاهد وقتادة والزجاج، أو بآية مقترحة كما روي عن ابن عباس والجبائي وأبي مسلم قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها أي هلا جمعتها ولفقتها من عند نفسك افتراء، أو هلا أخذتها من الله تعالى بطلب منه، وهو تهكم منهم لعنهم الله تعالى، ومما ذكرنا يعلم أن لا جتبى معنيين جمع وأخذ ويختلف المراد حسب الاختلاف في تفسير الآية، وعن علي بن عيسى أن الاجتباء في الأصل الاستخراج ومنه جباية الخراج، وقيل: أصله الجمع من جبيت الماء في الحوض جمعته، ومنه قيل للحوض جابية لجمعه الماء، وإلى هذا ذهب الراغب، وفي الدار المصون جبي الشيء جمعه مختارا ولذا غلب اجتبيته بمعنى اخترته.

«Vazgeçtikten sonra bir şevk sana tekrar belirdi.» Zamirin kardeşlere ait olması da caiz görülmüştür; bu İbn Abbas ve es-Süddî'den rivayet edilmiş, Cübbâî de bu görüşe gitmiştir; yani sonra bunlar azgınlıktan geri durmazlar ve müttakiler gibi vazgeçmezler. İhvan'dan muradın şeytanlar olması; önce tamlanan olan çoğul zamirinin, ikinci olarak mef'ûlün ve üçüncü olarak failin O'nun Azze ve Celle: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “cahillerden yüz çevir” kavlindeki cahillere dönmesi de caiz görülmüştür; yani cahillerin kardeşleri olan şeytanlar azgınlık hususunda cahilleri desteklerler, sonra da cahiller bundan geri durmazlar. Haber bu ihtimale göre de önceki bazı vecihlerde olduğu gibi ait olduğu kimse üzerine caridir; mukabeleyi gözetmek bakımından birinci [vecih] daha evladır. Îsâ b. Ömer, yâ'nın fethası ve sâd'ın zammesi ile 'kasara' fiilinden «yaksurûne» şeklinde okumuştur; bu da yine el çekmekten mecazdır. { وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ } “Onlara bir ayet getirmediğin zaman”; Mücâhid, Katâde ve ez-Zeccâc'dan rivayet edildiği üzere vahiy geciktiğinde Kur'an'dan bir ayet [getirmediğinde] yahut İbn Abbas, el-Cübbâî ve Ebû Müslim'den rivayet edildiği üzere teklif ettikleri bir mucizeyi [getirmediğinde], { قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها } “'Onu derleyip toplasaydın ya!' derler”; yani 'Onu kendiliğinden uydurarak toplasaydın ve düzseydin ya!' yahut 'Ondan talep ederek Allah Teâlâ'dan alsaydın ya!' derler. Bu onların alay etmesidir, Allah Teâlâ onlara lanet etsin. Zikrettiğimiz şeylerden anlaşılmaktadır ki 'ictibâ' kelimesinin 'toplamak' ve 'almak' şeklinde iki manası vardır ve kastedilen mana ayetin tefsirindeki ihtilafa göre değişir. Ali b. Îsâ'dan, ictibânın aslında 'çıkarmak/toplamak' olduğu, haraç toplama anlamına gelen 'cibâyetü'l-harâc'ın da bundan geldiği nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Aslı toplamaktır; nitekim 'ceveytü'l-mâe fi'l-havzi' (suyu havuzda topladım) denir, havuz suyu topladığı için ona 'câbiye' denilmesi de bundandır. Râgıb bu görüşe meyletmiştir. ed-Dürrü'l-Masûn'da ise şöyle denir: Bir şeyi 'cebâ' etmek onu seçerek toplamaktır, bu sebeple 'ictebeytühû' kelimesi 'onu seçtim' anlamında galip gelmiştir.

وقال الفراء يقال اجتبيت الكلام واختلقته وارتجلته إذا افتعلته من قبل نفسك وكذا اخترعته عند أبي عبيدة، وقال ابن زيد: هذه الأحرف تقولها العرب للكلام يبتديه الرجل لم يكن أعده قبل ذلك في نفسه، ومن جعل الأصل شيئا لا ينكر الاستعمال في الآخر مجارا لا يخفى قُلْ ردا عليهم إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي من غير أن يكون لي دخل ما في ذلك أصلا على معنى تخصيص حاله ﵊ باتباع ما يوحى إليه بتوجيه القصر إلى نفس الفعل بالنسبة إلى مقابله الذي كلفوه إياه ﵊ لا على معنى تخصيص اتباعه ﷺ بما يوحى إليه بتوجيه القصر بالقياس إلى مفعول آخر كما هو الشائع في موارد الاستعمال كأنه قيل: ما أفعل إلا اتباع ما يوحى إلي منه تعالى دون الاختلاف والاقتراح، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ ما لا

Ferrâ şöyle demiştir: Bir sözü kendiliğinden uydurup ortaya attığın zaman 'ictebeytü'l-kelâme ve'htelaktühû ve'rtecteltühû' denir. Ebû Ubeyde'ye göre de onu icat ettiğin zaman böyledir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bu ifadeleri Araplar, bir kimsenin daha önce zihninde hazırlamadığı halde ilk defa ortaya koyduğu söz için kullanırlar. Aslı bir şey kılan kimse, mecaz yoluyla diğerinde kullanılmasını da inkâr etmez; bu açıktır. Onlara bir reddiye olarak: { قُلْ } “De ki:” { إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } “Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım”; benim bu işte hiçbir müdahalem olmaksızın, onun aleyhisselâm durumunu, kasrı kendisinden talep ettikleri karşılığına kıyasla fiilin bizzat kendisine yönelterek vahiy olunana tabi olmaya has kılmak manası üzeredir. Yoksa kullanım yerlerinde yaygın olduğu üzere kasrı başka bir mef'ûle kıyasla yönlendirerek onun ﷺ tabi oluşunu vahiy olunana tahsis etmek manasında değildir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Ben kendi kafamdan uydurmak ve teklifte bulunmak yerine ancak O Teâlâ'dan bana vahyolunana uymaktayım.' Onun aleyhisselâm zamirine tamlama yapılmakla birlikte Rubûbiyyet unvanına yer verilmesindeki [hikmet] ise

يخفى هذا إشارة إلى القرآن الجليل المدلول عليه بما يوحى إليّ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ أي بمنزلة البصائر للقلوب بها تبصر الحق وتدرك الصواب، أو حجج بينة وبراهين نيرة تغني عن غيرها فالكلام خارج مخرج التشبيه البليغ، وقد حققت ما فيه على الوجه الأتم في الطراز المذهب، أو فيه مجاز مرسل حيث أطلق المسبب على السبب، وجوز أن تكون البصائر مستعارة لإرشاد القرآن الخلق إلى إدراك الحقائق، وهذا مبتدأ وبصائر خبره، وجمع خبر المفرد لاشتماله على آيات وسور جعل كل منها بصيرة، ومِنْ متعلقة بمحذوف وقع صفة لبصائر مفيدة لفخامتها أي بصائر كائنة منه تعالى، والتعرض لوصف الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم لتأكيد وجوب الإيمان بها، وقوله ﷾:

gizli değildir. { هذا } “Bu”; 'bana vahyolunana' ifadesiyle delalet edilen yüce Kur'an'a bir işarettir. { بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden gelen basiretlerdir”; yani kalpler için basiretler (gözler/nurlar) mesabesindedir; onunla hakkı görür ve doğruyu idrak ederler. Yahut başkasına ihtiyaç bırakmayan apaçık hüccetler ve aydınlık delillerdir; dolayısıyla bu söz beliğ bir teşbih üslubuyla gelmiştir. Bundaki incelikleri et-Tırâzü'l-Müzheb'de en mükemmel şekilde tahkik ettim. Yahut onda müsebbebin sebep yerine zikredildiği bir mecâz-ı mürsel vardır. 'Besâir' kelimesinin, Kur'an'ın yaratılmışları hakikatleri idrak etmeye irşat etmesi için müstear kılınmış olması da caiz görülmüştür. 'Hâzâ' mübteda, 'besâir' onun haberidir. Müfredin haberinin cemi kılınması, her biri bir basiret kılınan ayet ve sureleri ihtiva etmesinden dolayıdır. 'Min' cer edatı, besâir'in sıfatı konumunda olan ve onun yüceliğini ifade eden mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani Allah Teâlâ katından var olan basiretlerdir. Zamirlerine tamlama yapılarak Rubûbiyyet vasfına yer verilmesi, ona imanın vücubunu tekit etmek içindir. O'nun Azze ve Celle kavli:

وَهُدىً وَرَحْمَةٌ عطف على بصائر، وتنوينهما للتفخيم، وتقديم الظرف عليهما وتعقيبهما بقوله تعالى: لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ كما قال شيخ الإسلام للإيذان بأن كون القرآن بصائر متحقق بالنسبة إلى الكل وبه تقوم الحجة على الجميع، وأما كونه هدى ورحمة فمختص بالمؤمنين إذ هم المقتبسون من أنواره والمقتطفون من نواره، وهذا مخالف لما يفهمه كلام البعض من أن الثلاثة للمؤمنين، فقد قال النيسابوري في التفسير: إن البصائر لأصحاب عين اليقين والهدى لأرباب علم اليقين والرحمة لغيرهم من الصالحين المقلدين على أتم وجه والجميع لقوم يؤمنون، وذكر نحو ذلك الخازن وادعى أنه من اللطائف وهو خلاف الظاهر بل لا يكاد يسلم، وهذه الجملة على ما يظهر من تمام القول المأمور به.

{ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ } “ve bir hidayet ve bir rahmettir”; 'besâir' üzerine matuftur; her ikisinin tenvini de tazim (yüceltme) içindir. Zarfın bunlardan önce getirilmesi ve ardından Allah Teâlâ'nın: { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için” kavlinin gelmesi, Şeyhülislam'ın dediği gibi, Kur'an'ın basiretler oluşunun herkes hakkında gerçekleştiğini ve hüccetin herkes aleyhine bununla kaim olduğunu; hidayet ve rahmet oluşunun ise sadece müminlere mahsus olduğunu bildirmek içindir; zira onun nurlarından iktibas eden ve çiçeklerinden toplayanlar yalnız onlardır. Bu durum, bazılarının sözünden anlaşılan 'bu üç vasfın da müminlere ait olduğu' anlayışına aykırıdır. Nitekim en-Nîsâbûrî tefsirinde şöyle demiştir: 'Basiretler ayne'l-yakîn sahipleri için, hidayet ilme'l-yakîn erbabı için, rahmet ise bunların dışındaki taklit ehli salihler içindir; bunların hepsi en mükemmel şekilde inanan bir kavim içindir.' el-Hâzin de buna benzer bir şey zikretmiş ve bunun letaiften olduğunu iddia etmiştir; oysa bu zahire aykırıdır, hatta neredeyse isabetsizdir. Görünen o ki bu cümle, emredilen sözün tamamındandır.

واحتج بالآية من لم يجوز الاجتهاد للنبي ﷺ وفيه نظر وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا إرشاد إلى طريق الفوز بما أشير إليه من المنافع الجليلة التي ينطوي عليها القرآن، والاستماع معروف، واللام جوز أن تكون أجلية وأن تكون بمعنى إلى وأن تكون صلة، أي فاستمعوه، والإنصات السكوت يقال: نصت ينصت وأنصت وانتصت إذا سكت والاسم النصتة بالضم، ويقال كما قال الأزهري: أنصته وأنصت له إذا سكت له واستمع لحديثه، وجاء أنصته إذا أسكته، والعطف للاهتمام بأمر القرآن، وعلل الأمر بقوله ﷾: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أي لكي تفوزوا بالرحمة التي هي أقصى ثمراته، والآية دليل لأبي حنيفة رضي الله تعالى عنه في أن المأموم لا يقرأ في سرية ولا جهرية لأنها تقتضي وجوب الاستماع عند قراءة القرآن في الصلاة وغيرها، وقد قام الدليل في غيرها على جواز الاستماع وتركه فبقي فيها على حاله في الإنصات للجهر وكذا في الإخفاء لعلمنا بأنه يقرأ، ويؤيد ذلك أخبار جمة، فقد أخرج عبد بن حميد وابن أبي حاتم والبيهقي في سننه عن مجاهد قال: قرأ رجل من الأنصار خلف رسول الله ﷺ في الصلاة فنزلت وإذا قرىء القرآن إلخ.

Peygamber'e ﷺ ictihadı caiz görmeyenler bu ayeti delil getirmişlerdir; fakat bunda eleştiriye açık yönler vardır. { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve sessiz durun”; Kur'an'ın ihtiva ettiği işaret edilen o yüce menfaatlerle kurtuluşa ermenin yoluna bir irşattır. İstima‘ (dinlemek) malumdur. Lâm harfinin ta'lîl (için), 'ilâ' manasında veya sıla (harf-i cer ziyadesi) olması caiz görülmüştür; yani 'onu dinleyin'. İnsât ise susmaktır; kişi sustuğunda 'nasata yensıtü', 'ensata' ve 'intasata' denir, ismi ise zamme ile 'en-nuste'dir. el-Ezherî'nin dediği gibi: Bir kimse biri için susup onun sözünü dinlediğinde 'ensatehû' ve 'ensate lehû' denir; onu susturduğunda ise 'ensatehû' ifadesi kullanılır. Atıf, Kur'an'ın şanına ehemmiyet vermek içindir. Bu emir O'nun Azze ve Celle: { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ta ki merhamet olunasınız” kavliyle gerekçelendirilmiştir; yani onun en yüce meyvesi olan rahmete nail olasınız diye. Bu ayet, ister gizli okunsun ister aşikâr okunsun imama uyan kimsenin (cemaatin) kıraat etmeyeceğine dair Ebû Hanîfe radıyallâhu Teâlâ anh için bir delildir; zira ayet, namazda ve namaz dışında Kur'an okunduğunda dinlemenin vücubunu gerektirmektedir. Namaz dışındaki durumlarda dinlemenin ve dinlemeyi terk etmenin caiz olduğuna dair delil kaim olmuştur; dolayısıyla namazda, aşikâr okuyuşta susma hali aynen kalmıştır; aynı şekilde gizli okuyuşta da [susulur], çünkü onun okuduğunu bilmekteyiz. Bunu pek çok rivayet de desteklemektedir; nitekim Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: Ensardan bir adam namazda Resûlullah'ın ﷺ arkasında [Kur'an] okudu; bunun üzerine: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ } “Kur'an okunduğu zaman...” ayeti indi.

وأخرج ابن جرير وغيره عن ابن مسعود أنه صلى بأصحابه فسمع أناسا يقرؤون خلفه فلما انصرف قال: أما آن لكم أن تفهموا أما آن لكم أن تعقلوا وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا كما أمركم الله تعالى وأخرج ابن أبي شيبة عن زيد بن ثابت قال: لا قراءة خلف الإمام.

İbn Cerîr ve başkaları İbn Mes‘ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: O, ashabına namaz kıldırdı ve arkasında birtakım insanların kıraat ettiğini işitti. Selam verince şöyle dedi: «Anlama vaktiniz gelmedi mi, akletme vaktiniz gelmedi mi? Allah Teâlâ'nın size emrettiği gibi: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve sessiz durun!”» İbn Ebî Şeybe, Zeyd b. Sâbit'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İmamın arkasında kıraat yoktur.»

وأخرج أيضا عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ إنما جعل الإمام ليؤتم به فإذا كبر فكبروا وإذا قرأ فأنصتوا»

Yine Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: İmam ancak kendisine uyulmak için kılınmıştır. O tekbir getirdiği zaman siz de tekbir getirin; okuduğu zaman ise sessiz durun (dinleyin).»

وأخرج أيضا عن جابر «أن النبي ﷺ قال: من كان له إمام فقراءته له قراءة»

Yine Câbir'den: «Peygamber ﷺ buyurdu ki: Kimin bir imamı varsa, imamın kıraati onun için de bir kıraattir.»

وهذا الحديث إذا صح وجب أن يخص عموم قوله تعالى: فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ [المزمل: ٢٠]

Bu hadis sahih olduğu takdirde, Allah Teâlâ'nın: { فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ } [Müzzemmil: 20] “Artık [Kur'an'dan] kolay geleni okuyun” kavlinin umumiliğini tahsis etmesi vacip olur,

وقوله ﷺ: «لا صلاة إلا بقراءة»

Ve Peygamber'in ﷺ: «Kıraatsiz namaz olmaz» kavlini de [tahsis eder],

على طريقة الخصم مطلقا فيخرج المقتدي وعلى طريقتنا أيضا لأن ذلك العموم قد خص منه البعض وهو المدرك في الركوع إجماعا فجاز التخصيص بعده بالمقتدي بالحديث المذكور، وكذا يحمل

hasmın yöntemi üzere mutlak olarak [tahsis eder], böylece imama uyan kimse dışarıda kalır; bizim yöntemimiz üzere de böyledir, zira bu umumi ifadeden icma ile rükûa yetişen kimse tahsis edilerek çıkarılmıştır; bundan sonra zikredilen hadis ile imama uyanın da tahsis edilmesi caiz olmuştur. Aynı şekilde

قوله ﵊ للمسيء صلاته: «فكبر ثم اقرأ ما تيسر معك من القرآن»

Peygamber'in aleyhisselâm namazını kötü kılana söylediği: «Sonra tekbir getir, ardından Kur'an'dan sana kolay geleni oku» sözü de,

على غير حالة الاقتداء جمعا بين الأدلة، بل قد يقال: إن القراءة ثابتة من المقتدي شرعا فإن قراءة الإمام له فلو قرأ لكان له قراءتان في صلاة واحدة وهو غير مشروع.

delilleri cem etmek maksadıyla imama uyma durumu dışındaki hallere hamledilir. Hatta şöyle de denilebilir: Şer'an kıraat imama uyan kimseden sabit olmaktadır; zira imamın kıraati onun içindir. Eğer kendisi de okusaydı tek bir namazda onun iki kıraati olurdu ki bu meşru değildir.

بقي الكلام في تصحيح الخبر، وقد روي من طرق عديدة مرفوعا عن جابر رضي الله تعالى عنه عليه الصلاة والسلام

Geriye hadisin sıhhati meselesi kalmaktadır; o, Câbir'den radıyallâhu Teâlâ anh merfû olarak pek çok tarik ile rivayet edilmiştir,

وقد ضعف. واعترف المضعفون لرفعه كالدارقطني والبيهقي وابن عدي بأن الصحيح أنه مرسل لأن الحفّاظ كالسفيانين وأبي الأحوص وشعبة وإسرائيل وشريك وجرير وأبي الزبير وعبد بن حميد وخلق آخرين رووه عن موسى بن أبي عائشة عن عبد الله بن شداد عن النبي ﷺ فأرسلوه، وقد أرسله مرة أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه، وحينئذ لنا أن نقول المرسل حجة عند أكثر أهل العلم فيكفينا فيما يرجع إلى العمل على رأينا وعلى طريق الإلزام أيضا بإقامة الدليل على حجية المرسل أيضا، وعلى تقدير التنزل عن حجيته فقد رفعه الإمام بسند صحيح.

ancak zayıf bulunmuştur. Hadisin merfû oluşunu zayıf sayan Dârekutnî, Beyhakî ve İbn Adiy gibi âlimler, sahih olanın onun mürsel olduğu hususunda itirafta bulunmuşlardır; zira iki Süfyân (Sevrî ve İbn Uyeyne), Ebü'l-Ahvas, Şu‘be, İsrâîl, Şerîk, Cerîr, Ebü'z-Zübeyr, Abd b. Humeyd ve daha pek çok hafız, bunu Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Abdullah b. Şeddâd'dan, o da Peygamber'den ﷺ olmak üzere rivayet edip mürsel kılmışlardır. Ebû Hanîfe radıyallâhu Teâlâ anh de bunu bir defasında mürsel olarak rivayet etmiştir. Bu durumda bizim şöyle deme hakkımız vardır: Mürsel hadis ilim ehlinin çoğuna göre hüccettir; dolayısıyla mürselin hüccet olduğuna dair delil getirmek suretiyle hem kendi görüşümüze göre amele raci olan hususlarda hem de ilzam yoluyla bu bize yeterlidir. Onun hüccet oluşundan vazgeçildiği takdirde bile İmam [Ebû Hanîfe] bunu sahih bir senetle merfû kılmıştır.

وروى محمد بن الحسن في موطئه قال: أنبأنا أبو حنيفة أبو الحسن موسى بن أبي عائشة عن عبد الله بن شداد عن جابر بن عبد الله عن النبي ﷺ قال: «من صلى خلف إمام فإن قراءة الإمام له قراءة»

Muhammed b. el-Hasan el-Muvatta'ında rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ebû Hanîfe haber verdi; [o da] Ebü'l-Hasen Mûsâ b. Ebî Âişe'den, [o] Abdullah b. Şeddâd'dan, [o] Câbir b. Abdillâh'tan, [o da] Peygamber'den ﷺ nakletti ki şöyle buyurmuştur: «Kimin bir imamın arkasında kıldığı namazı varsa, şüphesiz imamın kıraati onun için de bir kıraattir.»

وقولهم: إن الحفاظ الذين عدوهم لم يرفعوه غير صحيح.

Onların: 'Saydıkları hafızlar bunu merfû olarak rivayet etmemiştir' şeklindeki sözleri doğru değildir.

فقد قال أحمد بن منيع في مسنده: أخبرنا إسحاق الأزرق حدثنا سفيان. وشريك عن موسى بن أبي عائشة عن عبد الله بن شداد عن جابر عن رسول الله ﷺ «من كان له إمام فقراءة الإمام له قراءة» .

Nitekim Ahmed b. Menî‘ Müsned'inde şöyle demiştir: Bize İshak el-Ezrak bildirdi, bize Süfyân ve Şerîk, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Abdullah b. Şeddâd'dan, o Câbir'den, o da Resûlullah'tan ﷺ bildirdi: «Kimin bir imamı varsa, imamın kıraati onun için bir kıraattir.»

ثم قال وحدثنا جرير عن موسى عن عبد الله عن النبي ﷺ فذكره ولم يذكر جابرا- ورواه عبد بن حميد قال: حدثنا أبو نعيم حدثنا الحسن بن صالح عن أبي الزبير عن جابر عن النبي ﷺ فذكره، وإسناد حديث جابر الأول على شرط الشيخين والثاني على شرط مسلم، فهؤلاء سفيان وشريك وجرير وأبو الزبير رفعوه بالطرق الصحيحة فبطل عدهم فيمن لم يرفعه، ولو تفرد الثقة وجب قبوله لأن الرفع زيادة وزيادة الثقة مقبولة فكيف ولم ينفرد، والثقة قد يسند الحديث تارة ويرسله أخرى. وأخرجه ابن عدي عن الإمام رضي الله تعالى عنه في ترجمته وذكر فيها قصة وبها

Sonra şöyle dedi: Bize Cerîr, Mûsâ'dan, o Abdullah'tan, o da Peygamber'den ﷺ rivayet etti; sonra hadisi zikretti ve Câbir'i anmadı. Bunu Abd b. Humeyd de rivayet edip şöyle dedi: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize el-Hasen b. Sâlih, Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den, o da Peygamber'den ﷺ rivayet etti ve hadisi zikretti. Câbir'in birinci hadisinin isnadı Şeyheyn'in (Buhârî ve Müslim) şartına, ikincisi ise Müslim'in şartına göredir. İşte bu Süfyân, Şerîk, Cerîr ve Ebü'z-Zübeyr sahih yollarla hadisi merfû kılmışlardır; böylece onların merfû kılmayanlar arasında sayılması bâtıl olmuştur. Şayet sika râvi tek kalsaydı bile kabulü vacip olurdu; çünkü ref ziyadeliktir ve sikanın ziyadesi makbuldür; kaldı ki tek de kalmamıştır. Sika râvi hadisi bazen müsned, bazen de mürsel kılabilir. İbn Adiy de bunu tercüme-i hâlinde İmam'dan radıyallâhu Teâlâ anh rivayet etmiş ve içinde bir kıssa zikretmiştir ki bununla

أخرجه أبو عبد الله الحاكم قال: حدثنا أبو محمد بن بكر بن محمد بن حمدان الصيرفي حدثنا عبد الصمد بن الفضل البلخي حدثنا مكي بن إبراهيم عن أبي حنيفة عن موسى بن أبي عائشة عن عبد الله بن شداد بن الهاد عن جابر بن عبد الله «إن النبي ﷺ صلى ورجل خلفه يقرأ فجعل رجل من أصحاب النبي ﷺ ينهاه عن القراءة في الصلاة فلما انصرف أقبل عليه الرجل قال: أتنهاني عن القراءة خلف رسول الله ﷺ فتنازعا حتى ذكرا ذلك للنبي ﷺ ﷺ فقال ﷺ: «من صلى خلف إمام فإن قراءة الإمام له قراءة» .

Ebû Abdillâh el-Hâkim de rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Bize Ebû Muhammed b. Bekr b. Muhammed b. Hamdân es-Sayrafî anlattı, bize Abdüssamed b. el-Fadl el-Belhî anlattı, bize Mekkî b. İbrâhîm, Ebû Hanîfe'den, o Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan, o da Câbir b. Abdillâh'tan anlattı: «Peygamber ﷺ namaz kıldırdı, arkasındaki bir adam da okuyordu; Peygamber'in ﷺ ashabından bir zat onu namazda okumaktan nehyetmeye başladı. Namaz bitince adam ona dönüp: 'Beni Resûlullah'ın ﷺ arkasında okumaktan men mi ediyorsun?' dedi ve aralarında münakaşa ettiler; nihayet bunu Peygamber'e ﷺ zikrettiler. Bunun üzerine Peygamber ﷺ: 'Kimin bir imamın arkasında kıldığı namazı varsa, şüphesiz imamın kıraati onun için bir kıraattir' buyurdu.»

وفي رواية لأبي حنيفة «إن ذلك كان في الظهر أو العصر» وهي أن رجلا قرأ خلف رسول الله ﷺ في الظهر أو العصر فأومأ إليه فنهاه فلما انصرف قال: أتنهاني الحديث. نعم إن جابرا روى منه محل الحكم فقط تارة والمجموع تارة ويتضمن رد القراءة خلف الإمام لأنه خرج تأييدا لنهي ذلك الصحابي عنها مطلقا في السرية والجهرية خصوصا في رواية أبي حنيفة أن القصة كانت في السرية لا إباحة فعلها وتركها فيعارض ما روي في بعض روايات

Ebû Hanîfe'ye ait bir rivayette: «Bunun öğle veya ikindi namazında olduğu» belirtilmiştir; o da bir adamın öğle veya ikindi namazında Resûlullah'ın ﷺ arkasında okuduğu, onun da adama işaret ederek nehyettiği, namaz bitince adamın: 'Beni men mi ediyorsun?' dediği şeklindeki hadistir. Evet, Câbir bundan bazen sadece hüküm yerini, bazen de tamamını rivayet etmiştir. Hadis, imamın arkasında kıraat etmeyi reddetmeyi içermektedir; çünkü o sahabi için gizli ve aşikâr okunan namazlarda kıraati mutlak olarak yasaklamasını teyit sadedinde varid olmuştur; bilhassa Ebû Hanîfe rivayetinde kıssanın gizli namazda geçtiği sabittir, yoksa yapılmasının ve terk edilmesinin mubahlığı kabilinden değildir. Dolayısıyla bu, bazı rivayetlerde gelen şu hadisle çelişir:

حديث «ما لي أنازع في القرآن»

«Bana ne oluyor da Kur'an hususunda benimle çekişiliyor?» hadisi,

أنه قال: إنه لا بد ففي الفاتحة، وكذا ما

orada: «Mutlaka okunacaksa Fâtiha okunsun» buyurduğu şeklindedir; aynı şekilde şu hadisle de çelişir:

رواه أبو داود والترمذي عن عبادة بن الصامت قال: كنا خلف رسول الله ﷺ في صلاة الفجر فقرأ رسول الله ﷺ فثقلت عليه القراءة، فلما فرغ قال: لعلكم تقرءون خلف إمامكم، قلنا: نعم هذا، قال: لا تفعلوا إلا بفاتحة الكتاب فإنه لا صلاة لمن لا يقرأ بها

Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet ettiği hadis: «Sabah namazında Resûlullah'ın ﷺ arkasındaydık. Resûlullah ﷺ okudu ve kıraat kendisine ağır geldi. Namazı bitirince: 'Herhalde siz imamınızın arkasında okuyorsunuz?' buyurdu. Biz: 'Evet, öyle' dedik. Buyurdu ki: 'Fâtihâtü'l-Kitâb müstesna, öyle yapmayın; çünkü onu okumayanın namazı yoktur.'»

ويقدم لتقدم المنع على الإطلاق عند التعارض ولقوة السند فإن حديث المنع أصح فبطل رد المتعصبين، وتضعيف بعضهم لمثل الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه مع تضييقه في الرواية إلى الغاية حتى إنه شرط التذكر لجوازها بعد علم الراوي أن ذلك المروي خطه، ولم يشترط الحفاظ هذا ولم يوافقه صاحباه على أن الخبر قد عضد بروايات كثيرة عن جابر غير هذه وإن ضعفت وبمذاهب الصحابة أيضا كابن عباس وابن عمر وزيد بن ثابت وابن مسعود.

Taarruz (çelişki) anında yasaklayıcı hükmün mutlak cevaza takdim edilmesi ve senedin kuvvetli olması sebebiyle bu [rivayet] öne geçirilir; zira yasaklayan hadis daha sahihtir. Dolayısıyla mutaassıpların itirazı ve bazılarının İmam-ı Âzam radıyallâhu Teâlâ anh gibi bir zatı zayıf sayması bâtıl olmuştur. Oysa o, rivayet hususunda son derece titiz davranmış, hatta râvinin o rivayetin kendi el yazısı olduğunu bilmesinden sonra bile [hadisi rivayetinin] câiz olması için [bizzat] hatırlamasını şart koşmuştur. [Hadis] hâfızları bunu şart koşmamış, iki talebesi (İmâmeyn) de bu hususta ona katılmamıştır. Bununla birlikte haber; zayıf da olsalar Câbir'den gelen bundan başka pek çok rivayetle ve İbn Abbâs, İbn Ömer, Zeyd b. Sâbit ve İbn Mes‘ûd gibi sahâbîlerin mezhepleriyle (görüşleriyle) de desteklenmiştir.

وأخرج محمد عن داود بن قيس بن عجلان أن عمر رضي الله تعالى عنه قال: ليت في فم الذي يقرأ خلف الإمام حجرا، وروي مثل ذلك عن سعد بن أبي وقاص،

Muhammed, Dâvûd b. Kays b. Aclân'dan Ömer'in radıyallâhu Teâlâ anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İmamın arkasında okuyanın ağzında keşke bir taş olsaydı!» Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.

وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه إلا أن فيه مقالا أنه قال: من قرأ خلف الإمام فقد أخطأ الفطرة،

Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh -hakkında söz söylenmiş olmakla birlikte- şöyle dediği rivayet edilmiştir: «İmamın arkasında okuyan kimse fıtrata aykırı hareket etmiştir.»

وقال الشعبي: أدركت سبعين بدريا كلهم يمنعون المقتدي عن القراءة خلف الإمام، وقد ادعى بعض أصحابنا اجماع الصحابة ﵃ على ذلك، ولعل مراده بذلك إجماع كثير من كبارهم، وإلا ففيه نظر، وكون مراده الإجماع السكوتي ليس بشيء أيضا، وذهب قوم إلى أن المأموم يقرأ إذا أسر الإمام القراءة ولا يقرأ إذا جهر وهو قول عروة بن الزبير والقاسم بن محمد والزهري ومالك وابن المبارك وأحمد وإسحاق، وروي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنه وحجتهم فيما قيل: إن الآية تدل على الأمر بالاستماع لقراءة القرآن والسنة تدل على وجوب القراءة خلف الإمام فحملنا مدلول الآية على صلاة الجهر ومدلول السنة على صلاة السر جمعا بين الدلائل، وقال آخرون: إنما يقرأ في السرية لأنه لا يقال له مستمع، واعترض بأنه وإن سلمنا أنه لا يقال له ذلك لكن لا نسلم أنه لا يقال له منصت مع علمه بالقراءة وبأنا لا نسلم دلالة السنة على وجوب القراءة خلف الإمام ودون إثبات ذلك خرط القتاد، على أن الجزم العمل بأقوى الدليلين، وليس مقتضى أقواهما إلا المنع، ومن هنا ضعف ما يروى عن محمد بن الحسن رحمه الله تعالى أنه يستحسن قراءة الفاتحة على سبيل الاحتياط مخالفا لما ذهب إليه الإمام وأبو يوسف من كراهة القراءة لما في ذلك من الوعيد، والحق أن قوله كقولهما، فقد قال في كتاب الآثار بعد ما أسند إلى علقمة بن قيس: إنه ما قرأ قط فيما يجهر به ولا فيما لا يجهر به، وبه نأخذ فلا نرى القراءة خلف الإمام في شيء من الصلاة يجهر فيه أو لا يجهر فيه، ولا ينبغي أن يقرأ خلفه في شيء منها، وذكر في موطئه نحو ذلك، وقال السرخسي تفسد صلاة القارئ خلف الإمام في قول عدة من الصحابة رضي الله تعالى عنهم ومنهم فيما قيل سعد بن أبي وقاص، وفي رواية المزني عن الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه يقرأ في الجهرية والسرية، وفي رواية البويطي أنه يقرأ في السرية أم القرآن ويضم السورة في الأوليين ويقرأ في الجهرية أم القرآن فقط. والمشهور عند الشافعية أنه لا سورة للمأموم الذي يسمع الإمام في جهرية بل يستمع فإن بعد بأن لم يسمع أو سمع صوتا لا يميز حروفه أو كانت سرية قرأ في الأصح، وسبب النزول لم يكن القراءة في الصلاة بل أمر آخر. فقد روى أبو هريرة رضي الله تعالى عنه أنهم كانوا يتكلمون في الصلاة فنزلت، وحاصلها النهي عن التكلم لا عن القراءة، ومن الناس من فسر القرآن بالخطبة، والأمر بالاستماع إما للوجوب أو الندب، وعندنا الإنصات في الخطبة فرض على تفصيل في المسألة، وأخرج غير واحد عن مجاهد رضي الله تعالى عنه أن الآية في الصلاة والخطبة يوم الجمعة، وفي كلام أصحابنا ما يدل على وجوب الاستماع في الجهر بالقرآن مطلقا.

Şa‘bî şöyle demiştir: «Yetmiş Bedir ehline yetiştim; hepsi de imama uyan kimseyi imamın arkasında okumaktan menediyorlardı.» Bizim ashabımızdan bazıları bu hususta sahabenin rıdvânullâhi aleyhim icma ettiğini iddia etmiştir; muhtemelen bununla onların ileri gelenlerinden pek çoğunun icmaını kastetmiştir; aksi takdirde bu iddia eleştiriye açıktır. Muradının sükûtî icma olması da bir şey ifade etmez. Bir topluluk ise imam gizli okuduğunda cemaatin okuyacağı, aşikâr okuduğunda ise okumayacağı görüşüne gitmiştir; bu Urve b. ez-Zübeyr, el-Kâsım b. Muhammed, ez-Zührî, Mâlik, İbnü'l-Mübârek, Ahmed ve İshak'ın görüşüdür; İbn Ömer'den radıyallâhu Teâlâ anh de rivayet edilmiştir. Denildiğine göre onların delili şudur: Ayet, Kur'an kıraatini dinleme emrine delalet etmekte, sünnet ise imamın arkasında kıraatin vücubuna delalet etmektedir; biz de delilleri cem etmek adına ayetin medlulünü cehrî (aşikâr) namaza, sünnetin medlulünü ise sırrî (gizli) namaza hamlettik. Başkaları ise şöyle demiştir: Gizli namazda okur; çünkü ona 'dinleyen' denilmez. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ona dinleyen denilmediğini kabul etsek bile, kıraati bildiği halde ona 'susan' denilmediğini kabul etmeyiz. Ayrıca sünnetin imamın arkasında kıraatin vücubuna delalet ettiğini de kabul etmiyoruz; bunu ispat etmek ise son derece zordur. Kaldı ki kesin olan, iki delilden daha kuvvetli olanıyla amel etmektir; en kuvvetlisinin gerektirdiği ise ancak yasaktır. Buradan hareketle, İmam ve Ebû Yûsuf'un bunda bulunan tehdit sebebiyle kıraatin mekruh olduğu görüşüne muhalefet ederek Muhammed b. el-Hasen'den rahmetullâhi Teâlâ aleyh ihtiyat kabilinden Fâtiha okumayı müstahsen gördüğüne dair rivayet edilen görüş zayıf düşmektedir. Hak olan, onun sözünün de o ikisinin sözü gibi olduğudur; zira o Kitâbü'l-Âsâr'da Alkame b. Kays'a dayandırdıktan sonra şöyle demiştir: 'O, aşikâr okunan namazda da gizli okunan namazda da asla okumazdı. Biz de bunu benimseriz; imamın arkasında aşikâr veya gizli okunan hiçbir namazda kıraat görmeyiz ve hiçbirinde arkasında okunması uygun olmaz.' Muvatta'ında da buna benzer bir ifade zikretmiştir. Serahsî, sahabeden radıyallâhu Teâlâ anhüm bir topluluğun sözüne göre -ki denildiğine göre Sa‘d b. Ebî Vakkâs da bunlardandır- imamın arkasında okuyanın namazının bozulacağını söylemiştir. Müzenî'nin Şâfiî'den radıyallâhu Teâlâ anh rivayetinde ise cehrî ve sırrî namazda okuyacağı belirtilmiştir. Büveytî'nin rivayetinde ise gizli namazda Fâtiha okur ve ilk iki rekatta bir sure ekler; aşikâr namazda ise sadece Fâtiha okur. Şâfiîler nezdinde meşhur olan, cehrî namazda imamı işiten cemaatin sure okumayacağı, bilakis dinleyeceğidir; şayet işitemeyecek kadar uzak olursa veya harflerini ayırt edemediği bir ses işitirse yahut namaz gizli olursa en sahih görüşe göre okur. Nüzul sebebi namazda kıraat değil, başka bir meseleydi; nitekim Ebû Hüreyre radıyallâhu Teâlâ anh onların namazda konuştuklarını, bunun üzerine ayetin indiğini rivayet etmiştir; hülasası kıraatten değil, konuşmaktan nehiydir. İnsanlardan bazıları Kur'an'ı hutbe olarak tefsir etmiştir; dinleme emri ise ya vücup ya da nedb içindir. Bizde meseledeki tafsilata göre hutbede susmak farzdır. Birden çok kişi Mücâhid'den radıyallâhu Teâlâ anh ayetin namaz ve cuma günü hutbe hakkında olduğunu rivayet etmiştir. Ashabımızın kelamında Kur'an aşikâr okunduğunda dinlemenin mutlak olarak vacip olduğuna delalet eden ifadeler vardır.

قال في الخلاصة: رجل يكتب الفقه وبجنبه رجل يقرأ القرآن فلا يمكنه استماع القرآن فالاثم على القارئ، وعلى هذا لو قرأ على السطح في الليل جهرا والناس نيام يأثم، وهذا صريح في إطلاق الوجوب، وعلل ذلك بأن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب، وإِذا هنا للكلية وغالب الشرطيات القرآنية المؤداة بها كلية، وهذا والمراد من الاستماع في الآية المعنى المتبادر منه، وقال الزجاج: المراد منه القبول والإجابة، وهو بهذا المعنى مجاز كما نص عليه في الأساس، ومنه سمع الله تعالى لمن حمده وسمع الأمير كلام فلان، ورجح ذلك العلامة الطيبي قال: وهذا أوفق لتأليف النظم الكريم سابقا ولا حقا وأجمع للمعاني والأقوال فإنه تعالى لما ذكر تعريضا أن المشركين إنما استهزؤوا بالقرآن ونبذوه وراءهم ظهريا لأنهم فقدوا البصائر وعدموا الهداية والرحمة وأن حالهم على خلاف المؤمنين أمر المؤمنين بما هو أزيد من مجرد الاستماع وهو قبوله والعمل بما فيه والتمسك به وأن لا يجاوزوه مرتبا للحكم على تلك

el-Hulâsa'da şöyle demiştir: 'Bir adam fıkıh yazarken yanında bir adam Kur'an okusa ve o Kur'an'ı dinleyemese günah okuyanadır.' Buna göre geceleyin insanlar uyurken damda aşikâr okusa günahkâr olur. Bu vücubun mutlak olduğuna dair açıktır ve hükmün sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine itibar edilmesinden kaynaklandığı şeklinde gerekçelendirilmiştir. Buradaki 'izâ' küllilik (genellik) içindir ve Kur'an'daki onunla ifade edilen şart cümlelerinin çoğu küllidir. Ayetteki 'istimâ'dan murat ise akla ilk gelen manadır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Ondan murat kabul ve icabettir'; bu manasıyla Esâs'ta belirtildiği üzere mecazdır; 'Semi‘allâhu limen hamideh' (Allah kendisine hamdedeni işitti/kabul etti) ve 'Semi‘a'l-emîru kelâme fülan' (Emir falanın sözünü kabul etti) ifadeleri de bundandır. Allâme et-Tîbî bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Bu, yüce nazmın öncesi ve sonrasıyla tertibine daha uygundur ve mana ve görüşleri daha iyi cem edicidir; zira Allah Teâlâ, müşriklerin Kur'an'la alay edip onu arkalarına atmalarının ancak basiretleri kaybetmeleri, hidayet ve rahmetten mahrum kalmaları sebebiyle olduğunu ve durumlarının müminlerin aksine olduğunu tariz yoluyla belirttikten sonra; hükmü bu

الأوصاف، ولذلك قيل: إذا قرىء القرآن وضعا للمظهر موضع المضمر لمزيد الدلالة على العلية، يعني إذا ظهر أيها المؤمنون أنكم لستم مثل هؤلاء المعاندين فعليكم بهذا الكتاب الجامع لصفات الكمال الهادي إلى الصراط المستقيم الموصل إلى مقام الرحمة والزلفى فاستمعوه وبالغوا في الأخذ منه والعمل بما فيه ليحصل المطلوب ولعلكم ترحمون، ويدخل في هذا وجوب الإنصات في الصلاة بطريق الأولى لأنها مقام المناجاة والاستماع من المتكلم، وعلى هذا الإنصات عند تلاوة الرسول ﷺ اهـ، ويعلم منه أن الخطاب في الآية للمؤمنين بل هو نص في ذلك.

vasıflara bağlayarak müminlere sırf dinlemekten daha öte bir şey olan onu kabul etmeyi, içindekilerle amel etmeyi, ona sarılmayı ve onun sınırlarını aşmamayı emretmiştir. İşte bu sebeple illet oluşuna daha fazla delalet etmesi için zamir yerine açık isim konularak 'Kur'an okunduğu zaman' denilmiştir; yani 'Ey müminler! Sizin bu inatçılar gibi olmadığınız ortaya çıktığına göre, kemal sıfatlarını toplayan, dosdoğru yola ileten, rahmet ve yakınlık makamına ulaştıran bu kitaba sarılın; onu dinleyin ve matlup hâsıl olsun, merhamet olunasınız diye ondan alıp gereğince amel etmede son derece gayret gösterin.' Namazda susmanın vücubu öncelik yoluyla buna dâhildir; çünkü namaz münacat ve konuşandan dinleme makamıdır. Buna göre Resûlullah'ın ﷺ tilaveti esnasında da susulur.' (et-Tîbî'nin sözünün sonu). Buradan anlaşılmaktadır ki ayetteki hitap müminleredir, hatta bu hususta bir nastır.

وقال بعضهم: إن الخطاب فيها للكفار، وذلك أن كون القرآن بصائر وهدى ورحمة لا يظهر إلا بشرط مخصوص وهو أن النبي ﵊ إذا قرأ عليهم القرآن عند نزوله استمعوا له وأنصتوا ليقفوا على معانيه ومزاياه فيعترفوا بإعجازه ويستغنوا بذلك عن طلب سائر المعجزات، وأيد هذا بقوله ﷾: في آخر الآية لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ بناء على أن ذلك للترجي وهو إنما يناسب حال الكفار لا حال المؤمنين الذين حصل لهم الرحمة جزما في قوله تعالى: وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ. وأجيب بأن هذه الرحمة المرجوة غير تلك الرحمة، ولئن سلم كونها إياها فالاطماع من الكريم واجب فلم يبق فرق، وفي بناء الفعل للمفعول إشارة إلى أن مدار الأمر القراءة من أي قارئ كان. وفي الآية من الدلالة على تعظيم شأن القرآن ما لا يخفى. ومن هنا قال بعض الأصحاب: يستحب لمريد قراءته خارج الصلاة أن يلبس أحسن ثيابه ويتعمم ويستقبل القبلة تعظيما له، ومثله في ذلك العلم، ولو قرأ مضطجعا فلا بأس إذ هو نوع من الذكر. وقد مدح سبحانه ذاكريه قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويضم رجليه عند القراءة ولا يمدها لأنه سوء أدب ولو قرأ ماشيا أو عند النسج ونحوه من الأعمال فإن كان القلب حاضرا غير مشتغل لم يكره وإلا كره، ولا يقرأ وهو مكشوف العورة أو كان بحضرته من هو كذلك. وإن كانت زوجته، وكره بعضهم القراءة في الحمام والطريق. قال النووي: ومذهبنا لا تكره فيهما، وتكره في الحش وبيت الرحى وهي تدور عند الشعبي وهو مقتضى مذهبنا، والكلام في آداب القراءة وما ينبغي للقارىء طويل. وفي الإتقان قدر له قدر من ذلك فإن كان عندك فارجع إليه.

Bazıları ise ayetteki hitabın kâfirlere olduğunu söylemiştir; zira Kur'an'ın basiretler, hidayet ve rahmet oluşu ancak özel bir şartla zahir olur ki o da Peygamber aleyhisselâm Kur'an indiğinde onlara okuduğu zaman manalarını ve meziyetlerini kavrayıp mucizeliğini itiraf etmeleri ve böylece diğer mucizeleri istemekten müstağni olmaları için onu dinlemeleri ve sessiz durmalarıdır. Bu görüş, ayetin sonundaki O'nun Azze ve Celle: { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ta ki merhamet olunasınız” kavliyle desteklenmiştir; bu da teraccî (umut) bildirmesine binaendir ve bu durum Allah Teâlâ'nın: { وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için rahmettir” kavlinde rahmet kendileri için kesinleşmiş olan müminlerin haline değil, kâfirlerin haline uygundur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu umulan rahmet o rahmetten başkadır; o rahmetin aynısı olduğu kabul edilse bile, Kerîm olan Zat'tan umutlandırma [gerçekleşmesi] vaciptir, dolayısıyla bir fark kalmaz. Fiilin meçhul bina edilmesinde, emrin mihverinin hangi okuyucudan olursa olsun bizzat okuma olduğuna bir işaret vardır. Ayette Kur'an'ın şanını tazim etmeye delalet eden hususlar açıktır. Buradan hareketle ashabımızdan bazıları şöyle demiştir: Namaz dışında Kur'an okumak isteyen kimsenin ona tazim amacıyla en güzel elbiselerini giymesi, sarık sarması ve kıbleye yönelmesi müstehaptır; ilim de bu hususta onun gibidir. Yatarak okursa beis yoktur, zira bu da bir nevi zikirdir. Nitekim Sübhânehu ve Teâlâ ayakta, otururken ve yanları üzerine zikredenleri övmüştür. Okurken ayaklarını toplar, uzatmaz; çünkü bu edepsizliktir. Yürürken veya dokuma ve benzeri işler yaparken okursa, şayet kalbi huzurda olup meşgul değilse mekruh olmaz; aksi takdirde mekruh olur. Avreti açıkken veya yanında hanımı bile olsa avreti açık kimse bulunurken okumaz. Bazıları hamamda ve yolda okumayı mekruh görmüştür. Nevevî şöyle demiştir: Bizim mezhebimize göre her ikisinde de mekruh değildir; helada ve Şa‘bî'ye göre dönerken değirmen evinde mekruhtur ki bizim mezhebimizin gereği de budur. Kıraat edepleri ve okuyucuya gereken şeyler hakkındaki kelam uzundur. el-İtkân'da bu konuya dair geniş bir bölüm ayrılmıştır; eğer yanında varsa oraya müracaat et.

والجملة على ما يدل عليه كلامهم يحتمل أن تكون من القول المأمور به ويحتمل أن تكون استئنافا من جهته تعالى، قيل: وعلى الأول فقوله ﷾: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ عطف على قل، وعلى الثاني فيه تجريد الخطاب إلى رسول الله ﷺ وهو عام لكل ذكر فإن الإخفاء أدخل في الإخلاص وأقرب من القبول، وفي بعض الأخبار يقول الله تعالى: من ذكرني في نفسه ذكرته في نفسي ومن ذكرني في ملأ ذكرته في ملأ خير منه وقال الإمام: المراد بالذكر في نفسه أن يكون عارفا بمعاني الأذكار التي يقولها بلسانه مستحضرا لصفات الكمال والعز والعظمة والجلال، وذلك لأن الذكر باللسان عاريا عن الذكر بالقلب كأنه عديم الفائدة، بل ذكر جمع أن الذكر اللساني الساذج لا ثواب فيه أصلا، ومن أتى بالكلمة الطيبة غير ملاحظ معناها أو جاهلا به لا يعد مؤمنا عند الله تعالى، وقيل: الخطاب لمستمع القرآن والذكر القرآن، والمراد أمر المأموم بالقراءة سرا بعد فراغ الإمام عن قراءته وفيه بعد ولو التزم قول الإمام، وقوله ﷾: تَضَرُّعاً وَخِيفَةً في موضع الحال بتأويل اسم الفاعل أي متضرعا وخائفا، أو بتقدير مضاف أي ذا تضرع وخيفة، وكونه مفعولا لأجله غير مناسب.

Âlimlerin kelamının delalet ettiğine göre bu cümlenin emredilen sözden olması da, Allah Teâlâ tarafından bir istînâf olması da muhtemeldir. Şöyle denilmiştir: Birinci ihtimale göre O'nun Azze ve Celle: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } “Rabbini içinden an” kavli 'Kul' (De ki) üzerine matuftur; ikinci ihtimale göre ise hitap Resûlullah'a ﷺ tahsis edilmiştir ve her zikir için umumidir; çünkü gizlemek ihlasa daha dâhil ve kabule daha yakındır. Bazı rivayetlerde Allah Teâlâ şöyle buyurur: «Beni kendi içinde ananı Ben de zâtımda anarım; Beni bir topluluk içinde ananı ise onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım.» İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Kendi içinde zikretmekten murat, diliyle söylediği zikirlerin manalarını bilmesi, kemal, izzet, azamet ve celal sıfatlarını hazır tutmasıdır; çünkü kalp zikrinden yoksun sırf dille yapılan zikir sanki faydasız gibidir; hatta bir topluluk sırf dille yapılan yalın zikirde hiçbir sevap olmadığını zikretmiştir; Kelime-i Tayyibe'yi manasını mülahaza etmeksizin veya onu bilmeyerek getiren kimse Allah Teâlâ katında mümin sayılmaz.' Şöyle de denilmiştir: Hitap Kur'an'ı dinleyenedir, zikirden murat ise Kur'an'dır; kastedilen ise imam kıraatini bitirdikten sonra cemaatin gizlice okumasının emredilmesidir; bunda uzaklık vardır, İmam'ın kavli iltizam edilse bile. O'nun Azze ve Celle: { تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “yalvararak ve korkarak” kavli ism-i fail teviliyle hâl makamındadır; yani 'yalvaran ve korkan biri olarak' yahut muzaf takdiriyle 'tazarru ve korku sahibi olarak' demektir. Mef'ûlün lieclih olması ise uygun değildir.

وجوز بعضهم كون ذلك مصدرا لفعل من غير المذكور وليس بشيء، وأصل خيفة خوفة، ودون في قوله تعالى:

Bazıları bunun zikredilmeyen bir fiilin masdarı olmasını caiz görmüştür ki bu bir şey değildir. 'Hîfe'nin aslı 'havfe'dir. Allah Teâlâ'nın kavlindeki 'dûne':

وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ صفة لمعمول حال محذوفة أي ومتكلما كلاما دون الجهر لأن دون لا تتصرف على المشهور، والعطف على تضرعا، وقيل: لا حاجة إلى ما ذكر والعطف على حاله، والمراد اذكره متضرعا ومقتصدا.

{ وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ } “yüksek olmayan bir sesle”; mahzuf bir hâlin mamulünün sıfatıdır; yani 'yüksek sesin altında bir söz söyleyerek' demektir; çünkü meşhur olan görüşe göre 'dûne' mutasarrıf değildir. Atıf ise 'tadarruan' üzerinedir. Şöyle de denilmiştir: Zikredilen takdire gerek yoktur ve atıf hâli üzerinedir; murat ise 'O'nu yalvararak ve orta bir sesle zikret' demektir.

وقيل: إن العطف على قوله تعالى: فِي نَفْسِكَ لكن على معنى اذكره ذكرا في نفسك وذكرا بلسانك دون الجهر، والمراد بالجهر رفع الصوت المفرط وبمادونه نوع آخر من الجهر. قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: هو أن يسمع نفسه وقال الامام: المراد أن يقع الذكر متوسطا بين الجهر والمخافتة كما قال تعالى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها [الإسراء: ١١] ويشعر كلام ابن زيد أن المراد بالجهر مقابل الذكر في النفس، والآية عنده خطاب للمأموم المأمور بالإنصات أي اذكر ربك أيها المنصت في نفسك ولا تجهر بالذكر بِالْغُدُوِّ جمع غدوة كما في القاموس، وفي الصحاح الغدو نقيض الرواح وقد غدا يغدو غدوا. وقوله تعالى: بِالْغُدُوِّ أي بالغدوات جمع غدوة وهي ما بين صلاة الغداة وطلوع الشمس، فعبر بالفعل عن الوقت كما يقال: أتيتك طلوع الشمس أي وقت طلوعها، وهو نص في أن الغدو مصدر لا جمع، وعليه فقد معه مضاف مجموع أي أوقات الغدو ليطابق قوله ﷾:

Şöyle de denilmiştir: Atıf Allah Teâlâ'nın: { فِي نَفْسِكَ } “kendi içinde” kavli üzerinedir; ancak 'O'nu kendi içinde bir zikirle ve yüksek sesin altında dilinle bir zikirle an' manasındadır. 'Cehr'den murat sesi aşırı derecede yükseltmek, 'mâ dûnehû'dan murat ise aşikârın başka bir türüdür. İbn Abbas radıyallâhu Teâlâ anhümâ şöyle demiştir: 'Bu, kişinin kendi sesini işitmesidir.' İmam [Râzî] ise şöyle demiştir: 'Murat zikrin aşikâr ile gizli arasında orta bir halde bulunmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } [İsrâ: 110] “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” buyurmuştur.' İbn Zeyd'in sözü, cehrden muradın içten zikrin mukabili olduğunu ihsas ettirmektedir; onun nezdinde ayet susması emredilen cemaate bir hitaptır; yani 'Ey susan kimse! Rabbini kendi içinde zikret ve zikri aşikâr kılma.' { بِالْغُدُوِّ } “sabahleyin”; Kāmûs'ta geçtiği üzere 'gadve'nin çoğuludur. es-Sıhâh'ta ise 'el-Gudüvv, revâh'ın zıddıdır; gadâ yağdû gadven denir' diye geçer. Allah Teâlâ'nın: { بِالْغُدُوِّ } kavli yani 'gadvelerde' demektir ki bu sabah namazı ile güneşin doğuşu arasındaki vaktin ismi olan 'gadve'nin çoğuludur. Vakit fiil (masdar) ile ifade edilmiştir; nitekim 'Sana güneşin doğuşunda (yani doğuş vaktinde) geldim' denir; bu da 'el-gudüvv'ün cemi değil masdar olduğuna dair bir nastır. Buna göre O'nun Azze ve Celle kavline mutabık olması için onunla birlikte cemi bir muzaf takdir edilmiştir; yani 'sabah vakitlerinde' demektir:

وَالْآصالِ وهو كما قال الأزهري جمع أصل، وأصل جمع أصيل أعني ما بين العصر إلى غروب الشمس- فهو جمع الجمع وليس للقلة وليس جمعا لأصيل لأن فعيلا لا يجمع على أفعال، وقيل: إنه جمع له لأنه قد يجمع عليه كيمين وإيمان، وقيل: إنه جمع لأصل مفردا كعنق ويجمع على أصلان أيضا، والجار متعلق باذكر، وخص هذان الوقتان بالذكر قيل لأن الغدوة عندها ينقلب الحيوان من النوم الذي هو كالموت إلى اليقظة التي هي كالحياة، والعالم يتحول من الظلمة التي هي طبيعة عدمية إلى النور الذي هو طبيعة وجودية، وفي الأصيل الأمر بالعكس، أو لأنهما وقتا فراغ فيكون الذكر فيهما ألصق بالقلب، وقيل: لأنهما وقتان يتعاقب فيهما الملائكة على ابن آدم، وقيل: ليس المراد التخصيص بل دوام الذكر واتصاله أي اذكر كل وقت.

{ وَالْآصالِ } “ve akşamları”; bu, el-Ezherî'nin dediği gibi 'asl'ın çoğuludur; 'asl' ise ikindi ile güneşin batışı arasındaki vakit anlamına gelen 'asîl'in çoğuludur; dolayısıyla bu cem‘u'l-cemdir (çoğulun çoğulu) ve kıllet (azlık) için değildir. 'Asîl'in çoğulu değildir; çünkü 'fe‘îl' vezni 'ef‘âl' şeklinde çoğul yapılmaz. Şöyle de denilmiştir: Onun çoğuludur, çünkü bazen 'yemîn' ve 'eymân' gibi bu vezinde çoğul yapılabilir. Şöyle de denilmiştir: 'Unuk' gibi müfred olan 'asl'ın çoğuludur ve 'aslân' şeklinde de çoğulu gelir. Câr-mecrûr 'üzkür' fiiline müteallıktır. Bu iki vaktin zikre tahsis edilmesinin sebebi olarak şöyle denilmiştir: Çünkü sabah vakti canlılar ölüm gibi olan uykudan hayat gibi olan uyanıklığa geçerler; âlem de ademî (yokluk) bir tabiat olan karanlıktan vücûdî (varlık) bir tabiat olan nura döner. Akşam vaktinde ise durum bunun tam tersidir. Yahut bu iki vakit boşluk vakitleri olduğu için zikir bu vakitlerde kalbe daha yakındır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü bu iki vakit meleklerin âdemoğluna nöbetleşe geldikleri vakitlerdir. Şöyle de denilmiştir: Murat tahsis değil, zikrin devamlılığı ve kesintisizliğidir; yani 'Her vakit zikret.'

وقرأ أبو مجلز لاحق بن حميد السدوسي «والإيصال» ، وهو مصدر آصل إذا أدخل في الأصيل وهو مطابق لغدو بناء على القول بافراده ومصدريته فتذكر وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ عن ذكر الله تعالى إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ وهم ملائكة الملأ الأعلى، فالمراد من العندية القرب من الله تعالى بالزلفى والرضا لا المكانية لتنزه الله تعالى عن ذلك، وقيل: المراد عند عرش ربك لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ بل يؤدونها حسبما أمروا به وَيُسَبِّحُونَهُ أي ينزهونه عما لا يليق بحضرة كبريائه على أبلغ وجه وَلَهُ يَسْجُدُونَ أي ويخصونه بغاية العبودية والتذلل لا يشركون به غيره جل شأنه، وهو تعريض بمن عداهم من المكلفين كما يدل عليه تقديم لَهُ وجاز أن يؤخذ من مجموع الكلام كما آثره العلامة الطيبي لأنه تعليل للسابق على معنى ائتوا بالعبادة على وجه الإخلاص كما أمرتم فإن لم تأتوا بها كذلك فإنّا مغنون عنكم وعن عبادتكم إن لنا عبادا مكرمين من شأنهم كذا وكذا فالتقديم على هذا للفاصلة، ولما في الآية من التعريض شرع السجود عند هذه الآية إرغاما لمن أبى ممن عرض به. قيل: وقد جاء الأمر بالسجدة لآية أمر فيها بالسجود امتثالا للأمر، أو حكى فيها استنكاف الكفرة عنه مخالفة لهم، أو حكى فيها سجود نحو الأنبياء عليهم الصلاة والسلام تأسيا بهم، وهذا من القسم الثاني باعتبار التعريض أو من القسم الأخير باعتبار التصريح،

Ebû Miclez Lâhik b. Humeyd es-Sedûsî «ve'l-îsâl» şeklinde okumuştur; bu, 'asîl vaktine girdi' anlamındaki 'âsale' fiilinin masdarıdır ve müfred ve masdar olduğu görüşüne binaen 'gudüvv' kelimesine mutabıktır, hatırında tut. { وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “ve sakın gafillerden olma”; Allah Teâlâ'yı zikretmekten [gafil olma]. { إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “Şüphesiz Rabbinin katındakiler”; onlar Mele-i A‘lâ melekleridir. Buradaki 'katında' olmaktan murat mekân yakınlığı değil, kurbiyyet ve rıza yakınlığıdır; zira Allah Teâlâ mekândan münezzehtir. Şöyle de denilmiştir: Murat 'Rabbinin Arş'ının yanındakiler'dir. { لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “O'na kulluk etmekten kibirlenmezler”, bilakis emrolundukları şekilde onu yerine getirirler, { وَيُسَبِّحُونَهُ } “ve O'nu tesbih ederler”; yani O'nu kibriyâsına layık olmayan şeylerden en beliğ şekilde tenzih ederler { وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “ve yalnız O'na secde ederler”; yani O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluğun ve tevazunun zirvesini yalnız O'na tahsis ederler, şânı yücedir. { لَهُ } kelimesinin öne alınmasının delalet ettiği üzere bu, onların dışındaki diğer mükelleflere bir tarizdir. Allâme et-Tîbî'nin tercih ettiği üzere bu mananın kelamın tamamından çıkarılması da caizdir; çünkü bu, 'Emrolunduğunuz gibi ibadeti ihlasla yerine getirin; şayet böyle yapmazsanız muhakkak ki Biz sizden de sizin ibadetinizden de müstağniyiz; zira Bizim şanları şöyle şöyle olan ikram edilmiş kullarımız vardır' manasında önceki cümlenin gerekçesidir; dolayısıyla öne alma bu takdire göre fasıla içindir. Ayetteki tarizden ötürü, bu tarize muhatap olup da yüz çevirenlere inat bu ayet okunurken secde etmek meşru kılınmıştır. Şöyle denilmiştir: Tilavet secdesi emri ya secde emredilen bir ayet için emre imtisal olarak; ya kâfirlerin secdeden kaçınmaları zikredildiğinde onlara muhalefet etmek için; ya da peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm gibi zatların secdeleri zikredildiğinde onlara iktida etmek için gelmiştir. Bu ayet ise tariz itibarıyla ikinci kısımdan, açık ifade itibarıyla son kısımdandır.

وكان ﷺ يقول في سجوده لذلك كما روى ابن أبي شيبة عن ابن عمر «اللهم لك سجد سوادي وبك آمن فؤادي اللهم ارزقني علما ينفعني وعملا يرفعني»

İbn Ebî Şeybe'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ bu secdeyi yaparken şöyle derdi: «Allahım! Bedenim Sana secde etti, kalbim Sana iman etti. Allahım! Bana fayda verecek bir ilim ve beni yükseltecek bir amel rızıklandır.»

وأخرج أحمد وأبو داود والترمذي وصححه عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنه ﷺ كان يقول في سجود القرآن بالليل مرارا «سجد وجهي للذي خلقه وشق سمعه وبصره بحوله وقوته فتبارك الله أحسن الخالقين»

Ahmed, Ebû Dâvûd ve sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Âişe'den radıyallâhu Teâlâ anhâ rivayet etmiştir ki Peygamber ﷺ gece Kur'an secdelerinde defalarca şöyle derdi: «Yüzüm, kendisini yaratan, havl ve kuvvetiyle kulağını ve gözünü açan Zât'a secde etti; yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir.»

وجاء عنها أيضا «ما من مسلم سجد لله تعالى سجدة إلا رفعه الله تعالى بها درجة أو حط عنه بها خطيئة أو جمعها له كلتيهما»

Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: «Allah Teâlâ'ya bir secde yapan hiçbir Müslüman yoktur ki Allah Teâlâ o secde sebebiyle onun derecesini yükseltmiş veya bir günahını silmiş yahut her ikisini birden onun için birleştirmiş olmasın.»

وأخرج مسلم. وابن ماجه والبيهقي عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: «إذا قرأ ابن آدم السجدة فسجد اعتزل الشيطان يبكي يقول يا ويله أمر ابن آدم بالسجود فسجد فله الجنة وأمرت بالسجود فأبيت فلي

Müslim, İbn Mâce ve el-Beyhakî Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «Âdemoğlu secde ayetini okuyup secde ettiği zaman şeytan ağlayarak bir kenara çekilir ve şöyle der: Yazıklar olsun bana! Âdemoğluna secde emredildi, o secde etti ve ona cennet verildi; bana ise secde emredildi, ben yüz çevirdim, benim için ise

النار»

cehennem vardır!»»

واستدل بالآية على أن إخفاء الذكر أفضل، ويوافق ذلك ما

Bu ayetten zikri gizlemenin daha faziletli olduğuna delil getirilmiştir; buna

أخرجه أحمد من قوله ﷺ: «خير الذكر الخفي»

Ahmed'in tahriç ettiği Resûlullah'ın ﷺ: «Zikrin en hayırlısı gizli olanıdır» hadisi de muvafıktır.

وهي ناعية على جهلة زماننا من المتصوفة ما يفعلونه مما يستقبح شرعا وعقلا وعرفا فإنا الله وإنا إليه راجعون.

Bu ayet, zamanımızın mutasavvıf cahillerinin şer'an, aklen ve örfen çirkin görülen yaptıklarını kınamaktadır; muhakkak ki biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz.

هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» وهُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وهي الروح وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها وهي القلب لِيَسْكُنَ إِلَيْها أي ليميل إليها ويطمئن فكانت الروح تشم من القلب نسائم نفحات الألطاف فَلَمَّا تَغَشَّاها أي جامعها وهو إشارة إلى النكاح الروحاني والصوفية يقولون: إنه سائر في جميع الموجودات ما ترى في خلق الرحمن من تفاوت حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً في البداية بظهور أدنى أثر من آثار الصفات البشرية في القلب الروحاني فَلَمَّا أَثْقَلَتْ كبرت وكثرت آثار الصفات دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لأنهما خافا من تبدل الصفات الروحانية النورانية بالصفات النفسانية الظلمانية لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً للعبودية لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً بحسب الفطرة من القوى جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما أي جعل أولادهما لله تعالى شركاء فيما آتى أولادهما فمنهم عبد البطن ومنهم عبد الخميصة ومنهم من عبد الدرهم والدينار إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كائنا ما كان عِبادٌ أَمْثالُكُمْ في العجز وعدم التأثير فَادْعُوهُمْ إلى أي أمر كان فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في نسبة التأثير إليهم أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها استفهام على سبيل الإنكار أي ليس لهم أرجل يمشون بها بل بالله ﷿ إذ هو الذي يمشيهم وكذا يقال فيما بعد قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ إن استطعتم إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ حافظي ومتولي أمري الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ أي من قام به في حال الاستقامة وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ الحق ولا حقيقتك لأنهم عمي القلوب في الحقيقة، والضمير للكفار خُذِ الْعَفْوَ أي السهل الذي يتيسر لهم ولا تكلفهم ما يشق عليهم وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ أي بالوجه الجميل، وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ فلا تكافئهم بجهلهم.

İşte bu, «ayetlerdeki işârî tevil kabilindendir»: { وهُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur”; o da ruhtur. { وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } “ve ondan eşini yarattı”; o da kalptir. { لِيَسْكُنَ إِلَيْها } “ona ısınsın diye”; yani ona meyletsin ve huzur bulsun diye; böylece ruh, kalpten lütuf esintilerinin kokularını duymaktaydı. { فَلَمَّا تَغَشَّاها } “onu örtüp bürüyünce”; yani onunla birleşince; bu ruhanî nikâha bir işarettir; sûfîler derler ki: 'O bütün mevcudatta caridir, Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin.' { حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً } “hafif bir yük yüklendi”; başlangıçta ruhanî kalpte beşerî sıfatların en ufak bir eserinin belirmesiyle. { فَلَمَّا أَثْقَلَتْ } “ağırlaşınca”; sıfatların eserleri büyüyüp çoğalınca, { دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما } “Rableri olan Allah'a dua ettiler”; çünkü nuranî ruhanî sıfatların zulmanî nefsanî sıfatlara dönüşmesinden korktular. { لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً } “'Eğer bize salih [bir çocuk] verirsen...'”; kulluğa elverişli [bir evlat verirsen], { لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “'...muhakkak şükredenlerden olacağız'”. { فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً } “Fakat onlara salih [bir çocuk] verince”; fıtrat bakımından kuvvetlerden salih olanı verince, { جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما } “kendilerine verdiği şeyde O'na ortaklar koştular”; yani çocukları, Allah Teâlâ'nın çocuklarına verdiği şeylerde O'na ortaklar koştular; onlardan kimi karın kulu, kimi elbise kulu oldu, kimi de dirhem ve dinara taptı. { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarınız”; her ne olursa olsun, { عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } “sizin gibi kullardır”; acizlik ve tesirsizlik hususunda. { فَادْعُوهُمْ } “Hadi onları çağırın”; herhangi bir iş için, { فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz size cevap versinler!”; tesiri onlara nispet etme hususunda. { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها } “Onların yürüyecek ayakları mı var?”; inkâr yoluyla bir istifhamdır; yani onların kendisiyle yürüyecekleri ayakları yoktur, bilakis Allah Azze ve Celle iledir, zira onları yürüten O'dur; sonrakiler hakkında da böyle denir. { قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ } “De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun'”; eğer gücünüz yetiyorsa. { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ } “Şüphesiz benim velim Allah'tır”; koruyucum ve işimi üstlenen O'dur, { الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “O, Kitab'ı indirendir ve O, salihleri dost edinir”; yani istikamet halinde O'na kaim olanları. { وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ } “Onların sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler”; hakkı da senin hakikatini de görmezler, çünkü onlar hakikatte kalpleri kör olanlardır; zamir kâfirlere aittir. { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen af yolunu tut”; yani onlar için kolay ve zahmetsiz olanı al, kendilerine zor gelecek şeyleri onlara yükleme, { وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “iyiliği emret”; yani güzel olanla [emret], { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “ve cahillerden yüz çevir”; cehaletlerine cehaletle karşılık verme.