واختار جمع من المتأخرين مذهب الجمهور قالوا: فيطلق ما سمع على الوجه الذي سمع ولا يتجاوز ذلك إلا في التعريف والتنكير سواء أوهم كالصبور والشكور والجبار والرحيم أو لم يوهم كالقادر والعالم، والمراد بالسمعي ما ورد به كتاب أو سنة صحيحة أو إجماع لأنه غير خارج عنهما في التحقيق بخلاف الضعيفة والقياس أيضا إن قلنا: إن المسألة من العمليات أما إن قلنا: إنها من العمليات فالسنة الضعيفة كالحسنة الواهية جدا، والقياس كالإجماع، وأطلق بعضهم المنع في القياس وهو الظاهر لاحتمال إيهام أحد المترادفين دون الآخر.
Müteahhirînden bir topluluk ise cumhurun mezhebini tercih etmiş ve şöyle demişlerdir: 'İşitilen [isim ve sıfatlar], ister es-Sabûr, eş-Şekûr, el-Cebbâr ve er-Rahîm gibi [noksanlık] vehmettiren cinsten olsun, isterse el-Kâdir ve el-Alîm gibi vehmettirmeyen cinsten olsun, harf-i tarifli veya tenvinli kılınması müstesna, işitildiği şeklin dışına çıkılmaksızın işitildiği veçhe üzere ıtlak edilir.' Sem'îden kasıt; Kitap'ta, sahih sünnette veya icmâda vârid olan şeydir; zira icmâ hakikatte bu ikisinin haricinde değildir. Şayet bu meselenin amelî konulardan olmadığını söylersek, zayıf sünnet ve kıyas böyle değildir. Şayet bu meselenin amelî konulardan olduğunu söylersek; zayıf sünnet son derece zayıf olan hasen gibi, kıyas ise icmâ gibidir. Bazıları ise iki eşanlamlıdan birinin vehmettirdiğini diğerinin vehmettirmeme ihtimali sebebiyle kıyasta men hükmünü mutlak kılmışlardır ki zahir olan da budur.
وجعل بعضهم من الثابت بالقياس المترادفات من لغة أو لغات، وليس بذاك، ومن الثابت بالإجماع الصانع والموجود والواجب القديم، قيل: والعلة، وقيل: الصانع والقديم مسموعان كالحنان والمنان، ونص بعض المحققين على أنه يمنع إطلاق غير المضاف إذا كان مرادفا للمضاف المسموع قياسا كما يمنع إطلاق ما ورد على وجه المشاكلة والمجاز، وأنه لا يكفي ورود الفعل والمصدر ونحوهما في صحة إطلاق الوصف فلا يطلق الحارث والزارع والرامي والمستهزئ والمنزل والماكر عليه ﷾ وإن جاءت آيات تشعر بذلك.
Bazıları tek bir dilden veya farklı dillerden olan müteradif (eşanlamlı) lafızları kıyasla sabit olanlardan saymıştır, fakat bu isabetli değildir. İcmâ ile sabit olanlar arasında es-Sâni' (Sanatkâr/Yaratıcı), el-Mevcûd (Var olan) ve el-Vâcibü'l-Kadîm (Varlığı zorunlu ve ezeli olan) yer alır. el-İlle'nin (İlk Sebep) de bunlardan olduğu söylenmiştir. es-Sâni' ve el-Kadîm'in, el-Hannân ve el-Mennân gibi sem'î (naklen işitilmiş) olduğu da söylenmiştir. Bazı muhakkikler, müşâkele (söz sanatı gereği karşılık verme) ve mecaz yoluyla vârid olanların ıtlakı menedildiği gibi, sem'an işitilmiş olan izafetli ismin müradifi olan izafetsiz lafzın kıyasen ıtlakının da menedileceğini açıkça ifade etmişlerdir. Sıfatın ıtlakının sahih olması için fiil, masdar ve benzerlerinin [naslarda] vârid olması tek başına yeterli değildir; binaenaleyh O Azze ve Celle'ye, buna işaret eden ayetler gelmiş olsa bile el-Hâris (çiftçi), ez-Zâri' (ekici), er-Râmî (atıcı), el-Müstehzi' (alay eden), el-Münzil (indiren) ve el-Mâkir (tuzak kuran) sıfatları ıtlak edilmez.
هذا ومن الناس من قال: إن الألفاظ على الصفات ثلاثة أقسام: الأول ما يدل على صفات واجبة وهو أصناف:
Bununla birlikte, insanlardan bazıları sıfatlara delalet eden lafızların üç kısım olduğunu söylemiştir: Birincisi, vacip sıfatlara delalet edenlerdir ki bunlar da kısımlara ayrılır:
منها ما يصح إطلاقه مفردا لا مضافا نحو الموجود والأزلي والقديم وغيرها، ومنها ما يصح إطلاقه مفردا ومضافا إلى ما لا هجنة فيه نحو الملك والمولى والرب والخالق. ومنها ما يصح مضافا غير مفرد نحو يا منشىء الرفات ومقيل العثرات، والثاني ما يدل على صفات ممتنعة نحو اليد والوجه والنزول والمجيء فلا يصح إطلاقه البتة، وإن ورد به السمع كان التأويل من اللوازم. والثالث ما لا يدل على صفات واجبة ولا ممتنعة بل يدل على معان ثابتة نحو المكر والخداع وأمثالهما فلا يصح إطلاقه إلا إذا ورد التوقيف، ولا يقال: يا مكار يا خداع البتة وإن كان مذكورا ما يدل عليه كقوله تعالى: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ [آل عمران: ٥٤] انتهى، ولا يخفى ما فيه. وذكر الطيبي أن الحق الاعتماد في الإطلاق على الإطلاق على التوقيف، وأن كل ما أذن الشارع أن يدعى به الله ﷿ سواء كان مشتقا أو غير مشتق فهو اسم، وكل ما نسب إليه ﷾ من غير ذلك الوجه سواء كان مؤولا أو غير مؤول فهو وصف وجعل الحي وصفا والكريم اسما وادعى أنه يقال يا كريم ولا يقال يا حي مع ورود اللفظين فيه ﷾ فيما
Bunlardan bir kısmı; el-Mevcûd, el-Ezelî, el-Kadîm ve benzerleri gibi izafetsiz olarak tek başına ıtlakı sahih olup izafetli olarak sahih olmayanlardır. Bir kısmı; el-Melik, el-Mevlâ, er-Rabb ve el-Hâlik gibi hem tek başına hem de çirkinlik taşımayan şeylere izafetle ıtlakı sahih olanlardır. Bir kısmı da 'Ey çürümüş kemikleri yeniden inşa eden!' ve 'Ey tökezlemeleri bağışlayan!' gibi tek başına değil, sadece izafetle ıtlakı sahih olanlardır. İkincisi, el (yed), yüz (vech), inme (nüzûl) ve gelme (meczî) gibi [Allah hakkında] imkânsız olan sıfatlara delalet edenlerdir ki bunların ıtlakı asla sahih değildir; şayet sem'an vârid olmuşsa tevil edilmesi zorunludur. Üçüncüsü ise ne vacip ne de mümteni sıfatlara delalet etmeyip, hile (mekr) ve aldatma (hud'a) gibi sabit manalara delalet edenlerdir. Bunların ıtlakı ancak tevkîf (şer'î bir bildirim) vârid olduğunda sahih olur; Allah Teâlâ'nın { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” [Âl-i İmrân: 54] buyruğunda olduğu gibi buna delalet eden ifadeler zikredilmiş olsa bile asla 'Ey tuzak kuran!', 'Ey aldatan!' denilemez. İktibas burada bitti; bu görüşteki zayıflık ise gizli değildir. Tîbî, ıtlakta hak olanın tevkîfe dayanmak olduğunu, Şâri'in Allah Azze ve Celle'ye kendisiyle dua edilmesine izin verdiği her şeyin —ister türemiş olsun ister türememiş olsun— bir isim olduğunu; bunun dışında O Azze ve Celle'ye nispet edilen her şeyin ise —ister tevil edilsin ister edilmesin— bir vasıf olduğunu belirtmiştir. O, el-Hayy'ı vasıf, el-Kerîm'i ise isim kabul etmiş ve her iki lafız da O Azze ve Celle hakkında vârid olduğu halde 'Yâ Kerîm' denilebileceğini fakat 'Yâ Hayy' denilemeyeceğini iddia etmiştir. Halbuki bu iki lafız,
أخرجه أبو داود والترمذي من حديث سلمان رضي الله تعالى عنه عن رسول الله ﷺ أنه قال: «الله تعالى حيي كريم يستحيي إذا رفع العبد يده أن يردها صفرا حتى يضع فيها خيرا» ،
Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Selmân radıyallâhu Teâlâ anh'tan rivayet ettikleri hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yerde geçmektedir: «Şüphesiz Allah Teâlâ hayâ sahibidir (hayiyy), kerîmdir; kul [dua için] ellerini kaldırdığında, içine bir hayır koymadan onları boş çevirmekten hayâ eder.»
وذكر أن التعريف في الأسماء للعهد وأنه لا بد من المعهود لأنه ﷾ أمر بالدعاء بها ونهى عن الدعاء بغيرها وأوعد على ذلك.
[Tîbî], 'el-Esmâ' (isimler) kelimesindeki harf-i tarifin ahd için olduğunu ve malum/bilinen isimlerin bulunmasının zorunlu olduğunu, zira O Azze ve Celle'nin bu isimlerle dua edilmesini emredip bunların dışındakilerle dua edilmesini yasakladığını ve buna karşı azap tehdidinde bulunduğunu zikretmiştir.
وروى الشيخان وغيرهما من حديث أبي هريرة أنه ﷺ قال: «إن لله تعالى تسعة وتسعين اسما من حفظها دخل الجنة» وفي رواية أحصاها، وفي أخرى «إن لله تعالى تسعة وتسعين اسما مائة إلا واحدا» »
Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz Allah Teâlâ'nın doksan dokuz ismi vardır; kim onları ezberlerse (hıfzederse) cennete girer.» Bir rivayette 'onları sayarsa (ihsâ ederse)' şeklinde, diğer bir rivayette ise «Şüphesiz Allah Teâlâ'nın doksan dokuz, yani birden eksik yüz ismi vardır» şeklinde geçmektedir.
وأوتي فيه بالفذلكة والتأكيد لئلا يزاد على ما ورد. وجاءت معدودة في بعض الروايات
Vârid olanın üzerine ziyade yapılmasın diye burada fezleke (özetleme) ve tekit getirilmiştir. Bazı rivayetlerde bu isimler sayılmış olarak vârid olmuştur:
بقوله ﵊ «هو الله لا إله إلا هو الرحمن الرحيم الملك القدوس السلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار المتكبر الخالق البارئ المصور الغفار القهار الوهاب الرزاق الفتاح العليم القابض الباسط الخافض الرافع المعز المذل السميع البصير الحكم العدل اللطيف الخبير الحليم العظيم الغفور الشكور العلي الكبير الحفيظ المقيت
O aleyhisselâm'ın şu buyruğuyla: «O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır; er-Rahmân, er-Rahîm, el-Melik, el-Kuddûs, es-Selâm, el-Mü'min, el-Müheymin, el-Azîz, el-Cebbâr, el-Mütekebbir, el-Hâlik, el-Bâri', el-Musavvir, el-Gaffâr, el-Kahhâr, el-Vehhâb, er-Rezzâk, el-Fettâh, el-Alîm, el-Kâbıd, el-Bâsıt, el-Hâfıd, er-Râfi', el-Muizz, el-Müzill, es-Semî', el-Basîr, el-Hakem, el-Adl, el-Latîf, el-Habîr, el-Halîm, el-Azîm, el-Gafûr, eş-Şekûr, el-Aliyy, el-Kebîr, el-Hafîz, el-Mukît,
الحسيب الجليل الكريم الرقيب المجيب الواسع الحكيم الودود المجيد الباعث الشهيد الحق الوكيل القوي المتين الولي الحميد المحصي المبدئ المعيد المحيي المميت الحي القيوم الواجد الماجد الواحد الصمد القادر المقتدر المقدم المؤخر الأول الآخر الظاهر الباطن الوالي المتعال البر التواب المنتقم العفو الرؤوف مالك الملك ذو الجلال والإكرام المقسط الجامع الغني المغني المانع الضار النافع النور الهادي البديع الباقي الوارث الرشيد الصبور» .
el-Hasîb, el-Celîl, el-Kerîm, er-Rakîb, el-Mücîb, el-Vâsi', el-Hakîm, el-Vedûd, el-Mecîd, el-Bâis, eş-Şehîd, el-Hakk, el-Vekîl, el-Kaviyy, el-Metîn, el-Veliyy, el-Hamîd, el-Muhsî, el-Mübdi', el-Muîd, el-Muhyî, el-Mümît, el-Hayy, el-Kayyûm, el-Vâcid, el-Mâcid, el-Vâhid, es-Samed, el-Kâdir, el-Muktedir, el-Mukaddim, el-Muahhir, el-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir, el-Bâtın, el-Vâlî, el-Müteâlî, el-Berr, et-Tevvâb, el-Müntekim, el-Afüvv, er-Reûf, Mâlikü'l-Mülk, Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm, el-Muksit, el-Câmi', el-Ganiyy, el-Mugnî, el-Mâni', ed-Dârr, en-Nâfi', en-Nûr, el-Hâdî, el-Bedî', el-Bâkî, el-Vâris, er-Reşîd, es-Sabûr'dur.»
ونقل عن أهل البيت رضي الله تعالى عنهم غير ذلك وأخذوها من القرآن وجاء أيضا عندنا ما يخالف هذه الرواية في بعض الأسماء.
Ehl-i Beyt'ten —radıyallâhu Teâlâ anhüm— bundan farklı isimler de nakledilmiş ve onları Kur'an'dan çıkarmışlardır. Bizim katımızda da bazı isimlerde bu rivayete muhalif rivayetler gelmiştir.
وذكر غير واحد من العلماء أن هذه الأسماء منها ما يرجع إلى صفة فعلية ومنها ما يرجع إلى صفة نفسية ومنها ما يرجع إلى صفة سلبية. ومنها ما اختلف في رجوعه إلى شيء مما ذكر وعدم رجوعه وهو الله والحق أنه اسم للذات وهو الذي إليه يرجع الأمر كله، ومن هنا ذهب الجل إلى أنه الاسم الأعظم، وتنقسم قسمة أخرى إلى ما لا يجوز إطلاقه على غيره ﷾ كالله والرحمن وما يجوز كالرحيم والكريم وإلى ما يباح ذكره وحده كأكثرها وإلى ما لا يباح ذكره كذلك كالمميت والضار فإنه لا يقال: يا مميت يا ضار بل يقال: يا محيي يا مميت ويا نافع يا ضار، والذي أراه أنه لا حصر لأسمائه عزت أسماؤه في التسعة والتسعين، ويدل على ذلك ما
Pek çok âlim bu isimlerin bir kısmının fiilî sıfata, bir kısmının nefsî/zâtî sıfata, bir kısmının da selbî sıfata raci olduğunu zikretmiştir. Bunlardan birinin zikredilen şeylerden birine raci olup olmadığı hususunda ihtilaf edilen isim ise 'Allah' lafzıdır; hak olan şudur ki o zatın ismidir ve bütün işler kendisine raci olan da O'dur. Bundan dolayı âlimlerin ekseriyeti onun İsm-i Âzam olduğu görüşüne varmıştır. Bu isimler başka bir taksimle; Allah ve Rahmân gibi O'nun Azze ve Celle dışındakilere ıtlakı caiz olmayanlar ile Rahîm ve Kerîm gibi caiz olanlar şeklinde kısımlara; ayrıca çoğunda olduğu gibi tek başına zikredilmesi mubah olanlar ile el-Mümît ve ed-Dârr gibi tek başına zikredilmesi mubah olmayanlar şeklinde kısımlara ayrılır. Zira 'Yâ Mümît', 'Yâ Dârr' denilmez; bilakis 'Yâ Muhyî yâ Mümît' ve 'Yâ Nâfi' yâ Dârr' denilir. Benim kanaatime göre O'nun —isimleri yüce olan Allah'ın— isimleri doksan dokuz ile sınırlı değildir. Buna şu hadis delalet etmektedir:
أخرجه البيهقي عن ابن مسعود قال: رسول الله ﷺ: «من أصابه هم أو حزن فليقل: اللهم إني عبدك وابن عبدك وابن أمتك ناصيتي في يدك ماض في حكمك عدل في قضاؤك أسألك بكل اسم هو لك سميت له نفسك أو أنزلته في كتابك أو علمته أحدا من خلقك أو استأثرت به في علم الغيب عندك أن تجعل القرآن ربيع قلبي ونور صدري وذهاب همي وجلاء حزني» الحديث،
Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kime bir tasa veya hüzün isabet ederse şöyle desin: Allahım! Ben senin kulunum, kulunun oğluyum, cariyenin oğluyum. Alnım senin elindedir, hakkımdaki hükmün geçerlidir, bana takdir ettiğin kazân adaletlidir. Kendini isimlendirdiğin, yahut Kitabında indirdiğin, yahut yaratıklarından herhangi birine öğrettiğin veya katındaki gayb ilminde kendine sakladığın her bir isminle senden dilerim ki Kur'an'ı kalbimin baharı, göğsümün nuru, tasamın gitme ve hüznümün dağılma vesilesi kılasın...» hadisi.
وهو صريح في عدم الحصر لمكان أو وأو.
Bu [hadis], 'yahut... yahut...' (ev... ev...) ifadelerinden ötürü isimlerin [doksan dokuzla] sınırlı olmadığı hususunda açıktır.
وحكى محيي الدين النووي اتفاق العلماء على ذلك وأن المقصود من الحديث الإخبار بأن هذه التسعة والتسعين من أحصاها دخل الجنة وهو لا ينافي أن له تعالى أسماء غيرها غير موصوفة بذلك. ونقل أبو بكر بن العربي عن بعضهم أن له ﷾ ألف اسم ثم قال: وهذا قليل وهو كما قال. وعن بعضهم أنها أربعة آلاف، وعن بعض الصوفية أنها لا تكاد تحصى، والمختار عندي عدم توقف إطلاق الأسماء المشتقة الراجعة إلى نوع من الصفات النفسية والفعلية وكذا الصفات السلبية عليه تعالى على التوقيف الخاص بل يصح الإطلاق بدونه لكن بعد التحري التام وبذلك الوسع فيما هو نص في التعظيم والتحفظ إلى الغاية عما يوهم أدنى أدنى نقص معاذ الله تعالى في حقه سبحانه لأنا مأذونون بتعظيم الله ﵎ بالأقوال والأفعال ولم يحد لنا حد فيه، فمتى كان في الإطلاق تعظيم له ﷿ كان مأذونا به، والتكليف منوط بالوسع لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها فبعد بذل الوسع في التعظيم يرتفع الحرج.
Muhyiddin en-Nevevî bu hususta âlimlerin ittifakı bulunduğunu ve hadisten maksadın bu doksan dokuz ismi sayanın cennete gireceğini bildirmek olduğunu, bunun ise O Teâlâ'nın bu vasıfla nitelenmeyen başka isimlerinin bulunmasına mani olmadığını nakletmiştir. Ebû Bekir b. el-Arabî bazılarından O'nun Azze ve Celle bin isminin bulunduğunu nakletmiş ve sonra: 'Bu azdır' demiştir ki dediği gibidir. Bazılarından isimlerinin dört bin olduğu, bazı sûfîlerden ise neredeyse sayılamayacak kadar çok olduğu nakledilmiştir. Benim katımda muhtar olan görüş; O Teâlâ'ya, nefsî ve fiilî sıfatların bir türüne ve aynı şekilde selbî sıfatlara raci olan türemiş isimlerin ıtlakının özel bir tevkîfe (nasla bildirilmeye) bağlı olmadığı, bilakis bu olmaksızın da ıtlakının sahih olduğudur. Ancak bu, tam bir titizlik gösterildikten, tazimi açıkça ifade eden lafızlar hususunda bütün güç sarf edildikten ve O Sübhânehu'nun hakkı için —hâşâ Allah Teâlâ'ya sığınırız— en ufak bir noksanlığı bile vehmettiren şeylerden son derece sakınıldıktan sonra mümkündür. Zira bizler Allah Celle Celâlühû'yu söz ve fiillerle tazim etmekle emrolunduk ve bu hususta bize bir sınır çizilmemiştir. Dolayısıyla ıtlakta O'na Azze ve Celle bir tazim bulunduğu sürece buna izin verilmiş demektir. Mükellefiyet ise güce bağlıdır; { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez”. Binaenaleyh tazimde güç sarf edildikten sonra zorluk/günah kalkar.
وحديث الخطر الذي يذكرونه يستدعي أن لا يصح إلا إطلاق ما ثبت تواترا إطلاقه عليه جل وعلا أو اجتمعت الأمة على إطلاقه لأن الثبوت فيما عدا ذلك ظني والخطر فيه يقيني، والأسماء المتقدمة آنفا لم يوجد في كثير من الروايات ذكرها وهي مشهورة من حديث الترمذي، وقد قال: إنه حدثنا به غير واحد عن صفوان بن صالح ولا نعرفه إلا من حديثه وهو ثقة عند أهل الحديث، وأنت تعلم أن هذا القدر لا يثبت به اليقين بل ولا بمثله ومثله، على أن عد بعض أهل البيت كما في الدر المنثور للتسعة والتسعين وكذا غيرهم كما لا يخفى على المتتبع يخالف هذا العد، وسند ذلك الخبر وإن لم يكن في المتانة كسند هذا إلا أنه لا أقل يورث الشبهة اللهم إلا أن يقال: حصل الإجماع على ما في حديث الترمذي دون ما في حديث غيره المخالف له لكن لم أقف على من حكى ذلك.
Zikrettikleri tehlike hadisi ise O Celle ve Alâ'ya ıtlakı mütevatiren sabit olan veya ümmetin ıtlakında icmâ ettiği isimlerin dışındakilerin ıtlakının sahih olmamasını gerektirir; zira bunun dışındakilerde sübut zannîdir, tehlike ise yakînîdir. Az önce geçen isimlerin zikri pek çok rivayette bulunmamaktadır ve bunlar Tirmizî'nin hadisinden meşhurdur. Tirmizî: 'Bunu bize birden fazla kişi Safvân b. Sâlih'ten rivayet etti; biz onu ancak onun hadisinden bilmekteyiz ve o hadis ehli nezdinde sikadır' demiştir. Sen de bilirsin ki bu kadarıyla yakîn sabit olmaz, hatta misli ve misliyle dahi sabit olmaz. Üstelik ed-Dürrü'l-Mensûr'da geçtiği üzere Ehl-i Beyt'ten bazılarının ve araştırmacıların da gözünden kaçmayacağı gibi başkalarının doksan dokuz ismi sayımı, bu sayıma muhaliftir. O haberin senedi her ne kadar sağlamlıkta bu sened gibi olmasa da en azından şüphe uyandırır. Ancak şu denebilir: Tirmizî'nin hadisindeki isimler üzerinde icmâ hâsıl olmuştur, ona muhalif olan başkasının hadisindekiler üzerinde değil; fakat bunu nakleden bir kimseye rastlamadım.
ثم إن هذه الأسماء المأخوذة مما ذكرنا لا مانع من الدعاء بها ومن إجرائها اخبارا عنه ﷾ أو أوصافا له جل وعز وكلها حسنى، وتسميتها بذلك من جهة أنها بالمعنى المراد منها بالنسبة إليه تعالى مختصة به جل وعلا اختصاص الاسم ولا تطلق على غيره بالمعنى المراد منها حال إطلاقها على الله تعالى وإنما تطلق على الغير بمعنى آخر ليس بينه وبين ذلك المعنى إلا كما بين السواد والبياض فإن بينهما غاية البعد الذي لا يتصور أن يكون بعد فوقه لكنهما متشاركان في العرضية واللونية والمدركية بالبصر وأمور أخر سوى ذلك، وبهذا لا يعد البياض مماثلا للسواد أو بالعكس لأن المماثلة عبارة عن المشاركة في النوع والماهية وهي مفقودة هنا وكذا هي مفقودة بين العلم مثلا الذي يوصف الله تعالى به والعلم الذي يوصف غيره ﷾ به ولا يعلم حقيقة ذلك وماهيته إلا الله تعالى كما لا يعرف حقيقة الله تعالى إلا الله تعالى في الدنيا والآخرة. نعم لو قال قائل: لا أعرف إلا الله تعالى صدق ولكن من جهة أخرى، ونهاية معرفة العارفين العجز عن المعرفة ومعرفتهم بالحقيقة أنهم لا يعرفونه فإذا انكشف لهم ذلك فقد عرفوا وبلغوا المنتهى الذي يمكن في حق الخلق من معرفته ﷾.
Ayrıca zikrettiğimiz şeylerden çıkarılan bu isimlerle dua edilmesine, O'ndan Azze ve Celle haber verilmesine veya O Celle ve İzz'e vasıf kılınmasına hiçbir mani yoktur ve bunların hepsi 'hüsnâ'dır (en güzeldir). Bunların böyle isimlendirilmesi; O Teâlâ'ya nispetle kendilerinden kastedilen mana bakımından O Celle ve Alâ'ya tıpkı özel ismin اختصاصı gibi has olmalarından ve Allah Teâlâ'ya ıtlak edildikleri esnadaki murat olunan mana ile başkasına ıtlak edilmemelerindendir. Başkasına ancak, o mana ile arasında siyah ile beyaz arasındaki fark kadar fark bulunan başka bir mana ile ıtlak olunurlar. Zira siyah ile beyaz arasında, fevkinde bir uzaklık tasavvur edilemeyecek nihai bir uzaklık vardır; ancak her ikisi de araz olmakta, renk olmakta, gözle idrak edilmekte ve bunların dışındaki başka hususlarda ortaktırlar. Bu sebeple beyaz siyaha benzer yahut aksi sayılmaz; çünkü benzerlik türde ve mahiyette ortaklıktan ibarettir ki bu burada yoktur. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın kendisiyle nitelendiği ilim ile O'nun Azze ve Celle dışındakilerin nitelendiği ilim arasında da bu ortaklık yoktur. Bunun hakikatini ve mahiyetini, dünyada ve ahirette Allah Teâlâ'nın zatının hakikatini ancak Allah Teâlâ'nın bilebileceği gibi yalnızca Allah Teâlâ bilir. Evet, bir kimse: 'Ben Allah Teâlâ'dan başkasını tanımıyorum' derse doğru söylemiş olur, fakat başka bir açıdan. Ariflerin marifetinin nihayeti marifetten aciz kalmaktır; onların hakiki marifeti ise O'nu bilemeyeceklerini bilmeleridir. Onlara bu keşfolunduğunda bilmiş olurlar ve O'nu Azze ve Celle tanıma hususunda mahlukat hakkında mümkün olan nihai mertebeye ulaşmış olurlar.
وهذا الذي أشار إليه الصديق الأكبر رضي الله تعالى عنه حيث قال: العجز عن درك الإدراك إدراك بل هو الذي عناه سيد البشر ﷺ
Sıddîk-ı Ekber radıyallâhu Teâlâ anh'ın: 'İdraki idrakten aciz olmak bizzat idraktir' sözüyle işaret ettiği ve hatta beşerin efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğuyla kastettiği de budur:
بقوله: «لا أحصي ثناء عليك أنت كما أثنيت على نفسك»
«Sana övgüyü sayıp bitiremem; sen kendini övdüğün gibisin.»
فإنه ﵊ أراد إني لا أحيط بمحامدك وصفات إلهيتك وإنما أنت المحيط به وحدك لا أني أعرف منك ما لا أستطيع التعبير عنه بلساني، وتفاوت درجات الأنبياء عليهم الصلاة والسلام والملائكة والأولياء في المعرفة إنما هو بالوقوف على عجائب آياته في ملكوت السموات والأرض وخلق الأرواح والأجساد وحينئذ يتفاوتون في معرفة الأسماء والصفات، ومعرفة أن زيدا عالم مثلا ليس كمعرفة تفاصيل علومه كما لا يخفى، ولا يرد على ما ذكرنا من الاختصار أنه يأباه تقسيمهم أسماءه تعالى إلى مختص كالرحمن وغير مختص كالرحيم لأن مرادهم بالمختص ما اعتبر في مفهومه المطابقي ما يمنع من الإطلاق على الغير، وقد نص البيضاوي على أن معنى الرحمن المنعم الحقيقي البالغ في الرحمة غايتها وذلك لا يصدق على غيره تعالى فلذا لا يوصف به، وبغير المختص ما لم يعتبر في مفهومه ذلك بل اعتبر فيه معنى عام فيطلق لذلك على الله تعالى وعلى غيره، لكن حال إطلاقه عليه تعالى يراد الفرد الكامل من ذلك المفهوم الذي لا يليق ولا يمكن أن يثبت إلا لله ﷿، وقد يقال: لا فرق بين الأسماء المشتقة التي يوجد في الغير مبدأ اشتقاقها في الجملة من حيث إن اعتبار ذلك الوجود يقتضي عدم الاختصاص، واعتبار الوجود على أتم وجه وأكمله يقتضي الاختصاص من غير تفرقة بين اسم واسم إلا انا حكمنا بالاختصاص في بعض وبعدمه في آخر لأمر آخر كالاستعمال وعدم الاستعمال وإذن الشارع وعدم إذنه فلا يأبى ما قلناه أيضا نعم اعتبار الاختصاص بالله تعالى في الأسماء المذكورة في الآية لا يتأتى فيها بناء على أن تقديم الخبر يفيد الاختصاص أيضا فيكون المعنى لله لا لغيره الأسماء التي تختص به تعالى ولا تطلق على غيره، ويؤول ذلك إلى أن الأسماء المختصة به ﷾ مختصة به جل وعلا وهو مما لا فائدة فيه، وحينئذ لا بد اما من حمل الأسماء على الصفات كما قال البعض، ومعنى الحسنى الكاملة من كل وجه أي لله تعالى لا لغيره الصفات الكاملة لأن صفات غيره ﷾ كيفما كانت ناقصة لا أقل من أن العدم محيط بطرفيها، ومعنى فادعوه بها إلخ سموه بما يشتق منها أو نادوه بذلك وذروا الذين يميلون عن الحق في صفاته فيسمون بها غيره أو يدعون معتقدين الشركة ودعوهم وإلحادهم، واما من ارتكاب ضرب من التجوز، وما ذكره الطيبي من أن التعريف في الأسماء للعهد إلى آخر ما قاله مما لا أظنك في مرية من ركاكته فتأمل.
Zira o aleyhisselâm: 'Ben senin övgülerini ve ilahlık sıfatlarını kuşatamam, onu ancak tek başına sen kuşatırsın' demek istemiştir; yoksa 'Senin hakkında dilimle ifade edemeyeceğim şeyler biliyorum' demek istememiştir. Peygamberlerin —aleyhimüssalâtü vesselâm— meleklerin ve evliyanın marifetteki derecelerinin farklılığı ise ancak göklerin ve yerin melekûtundaki, ruhların ve bedenlerin yaratılışındaki harikulade ayetlerine vâkıf olmakladır; işte o vakit isim ve sıfatları bilmede farklı derecelerde olurlar. Nitekim Zeyd'in âlim olduğunu bilmenin onun ilimlerinin ayrıntılarını bilmek gibi olmadığı gizli değildir. Bizim zikrettiğimiz bu ihtisasa/özgülüğe, âlimlerin O Teâlâ'nın isimlerini Rahmân gibi has olanlar ve Rahîm gibi has olmayanlar şeklinde kısımlara ayırmasının ters düştüğü itirazı getirilemez; zira onların has olandan muratları, mutabakat bildiren kavramında başkasına ıtlakı engelleyen şeyin muteber kılındığı isimdir. Beydâvî, Rahmân'ın manasının 'rahmette nihai noktaya ulaşmış olan hakiki nimet verici' olduğunu ve bunun O Teâlâ'dan başkasına sadık gelmeyeceğini, dolayısıyla başkasının bununla nitelenemeyeceğini açıkça belirtmiştir. Has olmayandan muratları ise kavramında bu [nihai noktanın] muteber kılınmayıp genel bir mananın muteber kılındığı ve bu sebeple hem Allah Teâlâ'ya hem de başkasına ıtlak edilen isimdir. Ancak O Teâlâ'ya ıtlakı halinde, o mefhumun ancak Allah Azze ve Celle'ye layık olan ve sadece O'nun için sübutu mümkün bulunan kâmil ferdi murat edilir. Şöyle de denilebilir: Başkalarında iştikak prensibi genel olarak bulunan müştak isimler arasında bir fark yoktur; zira bu varlığın dikkate alınması tahsisin/özgülüğün bulunmamasını, en tam ve en mükemmel şekildeki varlığın dikkate alınması ise isimler arasında ayrım yapmaksızın tahsisi gerektirir. Ancak biz bazılarında tahsise, bazılarında ise tahsisin yokluğuna kullanım-kullanılmama, Şâri'in izin vermesi-vermemesi gibi başka bir sebepten dolayı hükmettik. Dolayısıyla bu durum da bizim söylediğimize aykırı değildir. Evet, ayette zikredilen isimlerde Allah Teâlâ'ya tahsisin dikkate alınması, haberin öne geçirilmesinin de hasr/tahsis ifade ettiği esasına göre şu şekilde ortaya çıkmaz: Anlam, 'O Teâlâ'ya has olan ve başkasına ıtlak edilmeyen isimler başkasına değil yalnız Allah'a aittir' şeklinde olur ki bu da O'na Azze ve Celle has olan isimlerin O Celle ve Alâ'ya has olduğu manasına çıkar; bu ise faydasız bir sözdür. Bu durumda ya bazılarının dediği gibi isimleri sıfatlara hamletmek gerekir —ki 'el-Hüsnâ'nın manası her yönden kâmil olan demektir; yani her yönden kâmil sıfatlar başkasına değil sadece Allah Teâlâ'ya aittir; zira O'nun Azze ve Celle dışındakilerin sıfatları her nasıl olursa olsun eksiktir, en azından iki tarafı [öncesi ve sonrası] yoklukla kuşatılmıştır. 'O halde O'na bunlarla dua edin...' ifadesinin anlamı ise: O'nu bunlardan türetilen isimlerle isimlendirin veya bu şekilde O'na nida edin ve O'nun sıfatları hususunda haktan sapanları, yani başkasını bu sıfatlarla isimlendirenleri veya şirk koşarak dua edenleri bırakın, onları sapıklıklarıyla baş başa bırakın demektir— ya da bir tür mecaza başvurmak gerekir. Tîbî'nin 'isimler'deki harf-i tarifin ahd için olduğuna dair zikrettiği ve sonuna kadar getirdiği şeylerin tutarsızlığı konusunda senin bir şüphe içinde olmadığını sanırım, iyi düşün!
وجوز أن يراد بالإلحاد العدول عن تسميته تعالى ببعض أسمائه الكريمة كما قالوا: وما الرحمن؟ انا لا نعرف إلا
İlhâddan (sapıklıktan) muradın, onların: 'Rahmân da nedir? Biz ancak Yemâme'nin Rahmân'ını
رحمن اليمامة، وعليه فالمراد بالترك الاجتناب كما أريد أولا بالأسماء أسماؤه تعالى حقيقة، فالمعنى سموه تعالى بجميع أسمائه واجتنبوا إخراج بعضها من البين، وأن يراد به إطلاقها على الأصنام واشتقاق أسمائها منها كاللات من الله تعالى والعزى من العزيز، فالمراد من الأسماء أسماؤه تعالى حقيقة، والإظهار في موضع الإضمار مع التجريد عن الوصف في الكل للإيذان بأن إلحادهم في نفس الأسماء من غير اعتبار الوصف. والمراد بالترك الاعراض وعدم المبالاة بما فعلوا ترقبا لنزول العقوبة فيهم عن قريب كما يشير إليه قوله تعالى: سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ فإنه استئناف وقع جوابا عن سؤال مقدر كأنه قيل: لم لا نبالي؟ فقيل: لأنه سينزل بهم عقوبة وتشتفون عن قريب، والمعنى على الأمر بالاجتناب اجتنبوا إلحادهم كيلا يصيبكم ما يصيبهم فإنه سينزل بهم عقوبة ذلك وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ قيل بيان إجمالي لحال من عدا المذكورين من الثقلين الموصوفين بما ذكر من الضلال على أتم وجه، وهو عند جمع من المحققين على ما ظهر للعلامة الطيبي عطف على جملة وَلَقَدْ ذَرَأْنا وقوله ﷾:
tanırız' dedikleri gibi, O Teâlâ'yı bazı kerîm isimleriyle isimlendirmekten yüz çevirmeleri olması da caiz görülmüştür. Buna göre terk etmekten murat kaçınmaktır; nitekim ilk başta isimlerden hakiki manada O Teâlâ'nın isimleri kastedilmişti. Bu durumda mana: 'O Teâlâ'yı bütün isimleriyle isimlendirin ve bazısını aradan çıkarmaktan kaçının' şeklinde olur. Veyahut bundan murat; Allah Teâlâ'dan Lât'ın, Azîz'den Uzzâ'nın türetilmesi gibi, bu isimlerin putlara ıtlak edilmesi ve putların isimlerinin bunlardan türetilmesidir. Bu takdirde isimlerden murat hakiki manada O Teâlâ'nın isimleridir. Zamir makamında açık ismin getirilmesi ve hepsinde vasıftan tecrit edilmesi, onların ilhâdının vasıf dikkate alınmaksızın bizzat isimlerin kendisinde olduğunu bildirmek içindir. Terk etmekten murat ise, Allah Teâlâ'nın: { سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yapmakta olduklarının cezasını yakında çekeceklerdir” buyruğunun işaret ettiği üzere, haklarında yakın zamanda cezanın inmesini bekleyerek yaptıklarından yüz çevirmek ve aldırış etmemektir. Zira bu cümle, sanki 'Niçin aldırış etmeyelim?' denilmiş de 'Çünkü yakında başlarına bir azap inecek ve içiniz rahatlayacaktır' denilmiş gibi mukadder bir soruya cevap olarak gelen bir istinaftır. Kaçınma emrine göre mana ise: 'Onların başına gelecek olanın sizin de başınıza gelmemesi için onların sapıklıklarından sakının; çünkü bunun cezası pek yakında onların üzerine inecektir' demektir. { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يهدون بالحق وبه يعدلون } “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adaleti sağlarlar” ayetinin, zikredilen tam sapıklıkla nitelenenlerin dışındaki mükelleflerin (insan ve cinlerin) durumunun icmali bir beyanı olduğu söylenmiştir. Muhakkiklerden bir topluluğa göre bu, Allâme Tîbî'ye zahir olduğu üzere, { وَلَقَدْ ذَرَأْنا } “Andolsun ki biz yarattık” cümlesine matuftur. O'nun Azze ve Celle:
يَهْدُونَ إلخ إذا أخذ بجملته وزبدته كان كالمقابل لقوله تعالى: لَهُمْ قُلُوبٌ إلى هُمُ الْغافِلُونَ وكلتا الآيتين كالنشر لقوله عزّ شأنه: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وهو كالتذييل لحديث الذي أوتي آيات الله تعالى والأسماء العظام فانسلخ منها وقوله تعالى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى اعتراض لمناسبة حديث الأسماء حديث أسماء الله تعالى العظام التي أوتيها ذلك المنسلخ كما في بعض الروايات وقد تعلق بقوله عز شأنه: أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ باعتبار أنه كالتنبيه على أن الموجب لدخول جهنم هو الغفلة عن ذكر الله تعالى وعن أسمائه الحسنى، وأرباب الذوق والمشاهدة يجدون ذلك من أرواحهم لأن القلب إذا غفل عن ذكر الله ﵎ واقبل على الدنيا وشهواتها وقع في نار الحرص ولا يزال يهوي من ظلمة إلى ظلمة حتى ينتهي إلى دركات الحرمان، وبخلاف ذلك إذا انفتح على القلب باب الذكر فإنه يقع في جنة القناعة ولا يزال يترقى من نور إلى نور حتى ينتهي إلى أعلى درجات الإحسان، ومن إما نكرة موصوفة أو بمعنى الذي، والمراد بعض من خلقنا أو بعض ممن خلقنا طائفة جليلة كثيرة يهدون الناس ملتبسين بالحق أو يهدونهم بكلمة الحق ويدلونهم على الاستقامة وبالحق يحكمون في الحكومات الجارية فيما بينهم ولا يجورون فيها.
{ يَهْدُونَ } “Doğru yolu gösterirler...” buyruğu, bütünü ve özü itibarıyla ele alındığında, Allah Teâlâ'nın { لَهُمْ قُلُوبٌ } “onların kalpleri vardır...” ifadesinden { هُمُ الْغافِلُونَ } “onlar gafillerin ta kendileridir” ifadesine kadar olan kısmın mukabili gibidir. Her iki ayet de şanı yüce olan Allah'ın: { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyruğunun bir açılımı (neşri) gibidir. Bu da kendisine Allah Teâlâ'nın ayetleri ve büyük isimleri verilip de onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin kıssasına bir fezleke/tezyil gibidir. Allah Teâlâ'nın { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır” buyruğu ise, isimler konusunun bazı rivayetlerde geçtiği üzere o sıyrılıp çıkan kimseye verilen Allah Teâlâ'nın büyük isimleri kıssasına münasebetinden dolayı bir itiraziyedir (ara cümledir). Şanı yüce olan Allah'ın { أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar gafillerin ta kendileridir” buyruğuna, cehenneme girmeyi gerektiren şeyin Allah Teâlâ'yı zikretmekten ve O'nun güzel isimlerinden gafil olmak olduğuna bir tenbih kabilinden olması hasebiyle taalluk etmiştir. Zevk ve müşahede ehli bunu ruhlarında hissederler; çünkü kalp Allah Celle Celâlühû'nun zikrinden gafil olup dünyaya ve şehvetlerine yöneldiğinde hırs ateşine düşer ve mahrumiyet derekelerine varıncaya kadar karanlıktan karanlığa yuvarlanmaya devam eder. Bunun aksine, kalbe zikir kapısı açıldığında kanaat cennetine girer ve ihsanın en yüce derecelerine ulaşıncaya kadar nurdan nura yükselmeye devam eder. { وَمِمَّنْ } ifadesindeki 'min' ya sıfatlanmış bir nekredir ya da 'ellezî' manasındadır. Muradı 'yarattıklarımızdan bir kısmı' veya 'yarattıklarımızdan bir taife' olup, insanlara hakka sımsıkı sarılarak hidayet eden veya hak kelimesiyle hidayet edip onları dosdoğru yola ileten, aralarında cereyan eden hükümlerde hak ile hükmedip asla haksızlık etmeyen yüce ve kalabalık bir topluluktur.
أخرج ابن جرير وغيره عن ابن جريج أنه قال: ذكر لنا «أن النبي ﷺ قال: هذه أمتي» .
İbn Cerîr ve başkaları İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize zikredildiğine göre «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu [topluluk] benim ümmetimdir' buyurmuştur.»
وأخرج عن قتادة أنه قال: بلغنا أن النبي ﷺ كان يقول إذا قرأ هذه الآية: «هذه لكم وقد أعطي القوم بين أيديكم مثلها ومن قوم موسى أمة يهدون بالحق وبه يعدلون» .
Katâde'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda şöyle buyururdu: «Bu sizin içindir; sizden önceki kavme de bunun bir benzeri verilmişti: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır”.»
وأخرج ابن أبي حاتم عن الربيع قال: قال رسول الله ﷺ: «إن من أمتي قوما على الحق حتى ينزل عيسى ابن مريم ﵇» .
İbn Ebî Hâtim er-Rebî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz ümmetimden Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm ininceye kadar hak üzere olan bir topluluk eksik olmayacaktır.»
وروى الشيخان عن معاوية والمغيرة بن شعبة قالا: قال رسول الله ﷺ: «لا تزال من أمتي أمة قائمة بأمر الله تعالى لا يضرهم من خذلهم حتى يأتي أمر الله تعالى وهم على ذلك» .
Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Muâviye ve Mugîre b. Şu'be'den şöyle dediklerini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ümmetimden Allah Teâlâ'nın emrini ayakta tutan bir topluluk daima var olacaktır; onları yalnız bırakanlar, onlar bu hal üzereyken Allah Teâlâ'nın emri (kıyamet) gelinceye kadar kendilerine zarar veremeyecektir.»
واستدل الجبائي بالآية على صحة الإجماع في كل عصر سواء في ذلك عصر النبي ﷺ والصحابة رضي الله تعالى عنهم وغيره إذ لو اختص لم يكن لذكره فائدة لأنه معلوم، وعلى أنه لا يخلو عصر عن مجتهد إلى قيام الساعة لأن المجتهدين هم أرباب الإجماع، قيل: وهو مخالف لما روي من أنه لا تقوم الساعة إلا على أشرار الخلق ولا تقوم الساعة حتى لا يقال في الأرض الله، وأجيب بأن ذلك الزمان ملحق بيوم القيامة لمعانقته له، والمراد عدم خلو العصر عن مجتهد فيما عداه، وقيل: المراد من الخبرين الإشارة إلى غلبة الشر فلا ينافي وجود النزر من أهل ذلك العنوان، والواحد منهم كاف وهو حينئذ الأمة، والاقتصار على نعتهم بهداية الناس للايذان بأن اهتداءهم في أنفسهم أمر محقق غني عن التصريح وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا ولم تنفعهم هداية الهادين كأهل مكة وغيرهم، واقتصر بعضهم على
Cübbâî bu ayeti, gerek Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının —radıyallâhu Teâlâ anhüm— asrında olsun gerekse başka bir asırda olsun, her asırda icmâın sıhhatine delil getirmiştir; zira belirli bir zamana tahsis edilmiş olsaydı, zaten bilinen bir husus olduğu için zikredilmesinin bir faydası olmazdı. Ayrıca kıyamete kadar hiçbir asrın müçtehitten hali kalmayacağına da delil getirmiştir; çünkü müçtehitler icmâ ehlidir. Denildi ki: Bu, kıyametin ancak insanların en şerlileri üzerine kopacağı ve yeryüzünde 'Allah' denilmeyinceye kadar kıyametin kopmayacağı yönündeki rivayetlere muhaliftir. Buna şöyle cevap verilmiştir: O zaman dilimi, kıyamet gününe bitişik olmasından ötürü ona mülhaktır; maksat ise onun dışındaki asırların müçtehitten hali kalmamasıdır. Şöyle de denilmiştir: İki haberden murat şerrin galebe çalacağına işarettir; dolayısıyla bu vasfı taşıyan kimselerin az da olsa bulunmasına mani değildir. Onlardan tek bir kişi bile kâfidir ve o kişi o zaman tek başına bir ümmettir. Onların vasfının sadece insanlara hidayet etmekle sınırlandırılması, bizzat kendilerinin hidayet üzere oluşlarının açıkça belirtilmeye ihtiyaç duymayacak kadar kesin bir husus olduğunu bildirmek içindir. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar” ve hidayet edicilerin rehberliği kendilerine fayda vermeyen Mekke ehli ve başkaları... Bazıları bu ifadeyi
الأولين والعموم أولى، وإضافة الآيات إلى ضمير العظمة لتشريفها واستعظام الاقدام على تكذيبها، والموصول في محل الرفع على أنه مبتدأ خبره جملة سَنَسْتَدْرِجُهُمْ أي سنستدنيهم البتة إلى الهلاك شيئا فشيئا، وجوز أن يكون في محل النصب بفعل محذوف يفسره المذكور، والاستدراج استفعال من الدرجة بمعنى النقل درجة بعد درجة من سفل إلى علو فيكون استصعادا أو بالعكس فيكون استنزالا وقد استعمله الأعشى في قوله:
öncekilerle (Mekkelilerle) sınırlandırmışsa da umumi olması daha evladır. Ayetlerin azamet zamirine izafe edilmesi, onları şereflendirmek ve onları yalanlamaya cüret etmenin vehametini büyütmek içindir. İsmi mevsul, mübteda olarak merfû mahaldedir; haberi ise { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } “onları derece derece yaklaştıracağız”, yani onları helake peyderpey kesinlikle yaklaştıracağız cümlesidir. Zikredilen fiilin tefsir ettiği mahzuf bir fiil ile mansub mahalde olması da caiz görülmüştür. 'İstidrâc', dereceden türeyen istif'âl babında olup alttan üste doğru derece derece intikal ettirmek manasındadır ki bu yükseltmek (istis'âd) olur, yahut aksi manasındadır ki bu da alçaltmak (istinzâl) olur. A'şâ bunu şu beytinde:
فلو كنت في جب ثمانين قامة ... ورقيت أسباب السماء بسلم
Seksen kulaç derinliğinde bir kuyuda olsan da... / Ve bir merdivenle göğün yollarına yükselsen de,
ليستدرجنك القول حتى تهره ... وتعلم أني عنكم غير مفحم
Söz seni mutlaka derece derece çekip götürecek, ta ki nefretle homurdanasın... / Ve benim size karşı aciz kalmadığımı bilesin.
في مطلق معناه، وقال بعضهم: هو استفعال من درج إما بمعنى صعد ثم اتسع فيه فاستعمل في كل نقل تدريجي سواء كان بطريق الصعود أو الهبوط أو الاستقامة، وإما بمعنى مشى مشيا ضعيفا ومنه درج الصبي وإما بمعنى طوى ومنه أدرج الكتاب ثم استعير لطلب كل نقل تدريجي من حال إلى حال من الأحوال الملائمة للمنتقل الموافقة لهواه، واستدراجه تعالى إياهم بادرار النعم عليهم مع انهماكهم في الغي، ولذا قيل: إذا رأيت الله تعالى أنعم على عبد وهو مقيم على معصيته فاعلم أنه مستدرج، وهذا يمكن حمله على الاستصعاد باعتبار نظرهم وزعمهم أن متواترة النعم اثرة من الله تعالى وهو الظاهر، وعلى الاستنزال باعتبار الحقيقة فإن الجبلة الإنسانية في أصل الفطرة سليمة متهيئة لقبول الحق لقضية كل مولود يولد على الفطرة فهو في بقاع التمكن على الهدى والدين فإذا أخلد إلى الأرض واتبع الشهوات وارتكب المعاصي والسيئات ينزل درجة درجة إلى أن يصير أسفل السافلين، وأيّا ما كان فليس المطلوب إلا تدرجهم في مدراج المعاصي إلى أن يحق عليهم كلمة العذاب الأخروي أو الدنيوي على ما قيل على أفظع حال وأشنعها وإدرار النعم وسيلة إلى ذلك مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ أنه كذلك بل يحسبون أنه أثرة من الله تعالى، وقيل: لا يعلمون ما يراد بهم، والجار والمجرور متعلق بمضمر وقع صفة لمصدر الفعل المذكور أي سنستدرجهم كائنا من حيث لا يعلمون وَأُمْلِي لَهُمْ أي أمهلهم والواو للعطف وما بعده معطوف على سنستدرجهم غير داخل في حكم السين لما أن الامهال ليس من الأمور التدريجية كالاستدراك الحاصل في نفسه شيئا فشيئا بل هو مما يحصل دفعة والحاصل بطريق التدريج آثاره وأحكامه ليس إلا، ويلوح بذلك تغيير التعبير بتوحيد الضمير مع ما فيه من الافتنان المنبئ عن مزيد الاعتناء بمضمون الكلام لابتنائه على تجديد القصة والعزيمة، وجعله غير واحد داخلا في حكمها، ولا يخفى التوحيد حينئذ، وقيل: إنه كلام مستأنف أي وأنا أملي لهم، والخروج من ذلك الضمير إلى ضمير المتكلم المفرد شبيه الالتفات واستظهر أنه من التلوين.
mutlak manasında kullanmıştır. Bazıları şöyle demiştir: O, 'derece' kökünden istif'âl babıdır; ya yükseldi manasındadır ve sonra genişletilerek ister yükselme, ister alçalma, isterse düz gitme yoluyla olsun her türlü tedricî nakilde kullanılmıştır; ya zayıf bir şekilde yürüdü manasındadır —çocuğun yavaşça yürümesine 'derece's-sabiyy' denilmesi bundandır—; ya da dürdü manasındadır —kitabı dürmeye 'edrece'l-kitâb' denilmesi bundandır—. Daha sonra, intikal eden kimseye uygun ve hevasına muvafık hallerden bir halden diğerine her türlü tedricî nakli talep etmek için istiare yoluyla kullanılmıştır. Allah Teâlâ'nın onları istidracı ise, azgınlığa dalıp gitmişlerken üzerlerine nimetleri sağanak sağanak yağdırması iledir. Bundan dolayı: 'Allah Teâlâ'nın bir kula günahı üzere devam ederken nimet verdiğini görürsen, bil ki o istidraca uğratılmaktadır' denilmiştir. Bu durum, onların bakış açısı ve ardı arkası kesilmeyen nimetlerin Allah Teâlâ'dan bir üstün tutulma olduğu yönündeki zanları itibarıyla yükseltme (istis'âd) manasına hamledilebilir ki zahir olan budur. Hakikat itibarıyla ise alçaltma (istinzâl) manasına hamledilebilir; zira insan tabiatı fıtratın aslında selimdir ve 'Her doğan fıtrat üzere doğar' hükmünce hakkı kabule hazırdır; dolayısıyla o, hidayet ve din üzere yerleşme mevkiindedir. Fakat dünyaya meyledip şehvetlere uyar, günah ve kötülükleri irtikâp ederse, aşağıların aşağısı (esfele sâfilîn) oluncaya kadar derece derece iner. Her halükarda murat edilen şey, üzerlerine —en feci ve en çirkin bir halde vuku bulacağı söylenen— uhrevî veya dünyevî azap kelimesi hak oluncaya kadar günah basamaklarında tedricen ilerlemeleridir; nimetlerin yağdırılması ise buna bir vesiledir. { مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ } “hiç bilmedikleri bir yerden”, yani durumun böyle olduğunu bilmezler, bilakis bunun Allah Teâlâ'dan bir lütuf olduğunu sanırlar. Kendilerine ne yapılmak istendiğini bilmezler de denilmiştir. Car-mecrur, zikredilen fiilin masdarına sıfat olan gizli bir kelimeye mütealliktir; yani 'onları bilmedikleri bir yerden vaki olacak şekilde derece derece helake çekeceğiz' demektir. { وَأُمْلِي لَهُمْ } “Ve onlara mühlet veririm”; vav atıf içindir ve sonrasındaki fiil { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } fiiline matuftur, ancak 'sin'in (gelecek zaman edatının) hükmüne dahil değildir. Çünkü mühlet vermek, bizzat kendisinde azar azar meydana gelen istidrac gibi tedricî işlerden değildir; bilakis bir anda vaki olan şeylerdendir, tedricî olarak hâsıl olan ise sadece onun eserleri ve hükümleridir. Bu duruma, kıssanın ve azmin yenilenmesi esasına dayandığı için sözün muhtevasına yönelik ilave bir itinayı bildiren iftinnân sanatı ile birlikte zamirin tekil kılınarak ifadenin değiştirilmesi de işaret etmektedir. Pek çok âlim onu 'sin'in hükmüne dahil kılmıştır; bu takdirde tekil kılınmasındaki incelik de gizli değildir. Bunun müstakil bir cümle olduğu, yani 've ben onlara mühlet veririm' demek olduğu da söylenmiştir. O [çoğul] zamirden tekil mütekellim zamirine geçiş iltifata benzer ve bunun telvîn sanatından olduğu kuvvetle muhtemel görülmüştür.
وما قيل: إن هذا للإشعار بأن الامهال بمحض التقدير الإلهي وذاك للإشارة إلى أن الاستدراج بتوسط المدبرات ليس بشيء لمكان لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ [آل عمران: ١٧٨] إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ تقرير للوعيد وتأكيد له، والمتين من المتانة بمعنى الشدة والقوة، ومنه المتن للظهر أو اللحم الغليظ في جانبي الصلب، وفسر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الكيد بالمكر. وفسره بعضهم بالاستدراج والاملاء مع نتيجتهما، وتسميته كيدا لما أن ظاهره لطف وباطنه قهر، وبعضهم بنفس الأخذ فقط فتسميته حينئذ بذلك قيل: لكون مقدماته كذلك، وقيل:
'Bunun, mühlet vermenin sırf ilahî takdirle olduğuna; diğerinin ise istidracın müdebbirât vasıtasıyla gerçekleştiğine işaret etmek için olduğu' yönündeki söz ise, { لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar” [Âl-i İmrân: 178] ayetinden ötürü kayda değer bir şey değildir. { إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Şüphesiz benim tuzağım çetindir” buyruğu, tehdidin pekiştirilmesi ve teyit edilmesidir. 'el-Metîn', şiddet ve kuvvet manasındaki metânetten gelir; sırt veya omurganın iki yanındaki kalın et için kullanılan 'metn' kelimesi de bundandır. İbn Abbâs radıyallâhu Teâlâ anhümâ keydi (tuzağı) mekir (düzen kurma) ile tefsir etmiştir. Bazıları onu istidrac, mühlet verme ve bunların neticesi ile tefsir etmiştir; buna keyd (tuzak) denilmesi, zahirinin lütuf, batınının ise kahır olmasındandır. Bazıları ise sadece yakalayıp helak etmenin kendisiyle tefsir etmiştir; bu takdirde böyle isimlendirilmesinin sebebinin mukaddimelerinin öyle olmasından kaynaklandığı söylenmiş, bir diğer görüşe göre ise
لنزوله بهم من حيث لا يشعرون، وأيا ما كان فالمعنى أن كيدي قوي لا يدافع بقوة ولا بحيلة، والآية حجة لأهل السنة في مسألة القضاء والقدر. وادعى بعض المفسرين أنها نزلت في المستهزئين من قريش أمهلهم الله تعالى ثم أخذهم في يوم بدر، ثم إنه ﷾ لما بالغ في تهديد الملحدين المعرضين الغافلين عن آياته والإيمان برسوله ﵊ عقب ذلك على ما قيل بالجواب عن شبهتهم وإنكار عدم تفكرهم فقال عز من قائل: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ما
onlara farkında olmadıkları yerden inmesinden kaynaklandığı söylenmiştir. Her ne olursa olsun mana şudur: Şüphesiz benim tuzağım kuvvetlidir; ne bir güçle ne de bir hileyle savuşturulamaz. Bu ayet kaza ve kader meselesinde Ehl-i Sünnet için bir delildir. Bazı müfessirler bu ayetin Kureyş'in alaycıları hakkında indiğini, Allah Teâlâ'nın onlara mühlet verip sonra Bedir günü onları yakaladığını iddia etmiştir. Daha sonra O Azze ve Celle, ayetlerinden ve Resûlüne aleyhisselâm imandan yüz çeviren gafil mülhidleri tehdit etmede mübalağa yapınca, denildiğine göre bunun peşinden onların şüphelerine cevap vermiş ve düşünmemelerini kınayarak şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا } “Hiç düşünmediler mi ki”
بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ
{ ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ } “arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur”.
فالهمزة للإنكار والتوبيخ، والواو للعطف على مقدر يستدعيه السياق والسباق، والخلاف في مثل هذا التركيب مشهور وقد تقدمت الإشارة إليه.
Hemze inkâr ve kınama içindir. Vav ise sözün akışının ve öncesinin gerektirdiği mukadder bir ifadeye atıf içindir. Bu tür terkiplerdeki ihtilaf meşhurdur ve daha önce buna işaret edilmişti.
وما قال أبو البقاء: تحتمل أن تكون استفهامية إنكارية في محل الرفع بالابتداء والخبر بِصاحِبِهِمْ وأن تكون نافية اسمها جِنَّةٍ وخبرها بِصاحِبِهِمْ. وجوز أن تكون موصولة، وفيه بعد. والجنة مصدر كالجلسة بمعنى الجنون، وليس المراد به الجن كما في قوله تعالى: مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ [الناس: ٦] لأنه يحتاج إلى تقدير مضاف أي مس جنة أو تخبطها، والتنكير للتقليل والتحقير، والتفكر التأمل وإعمال الخاطر في الأمر، وهو من أفعال القلوب فحكمه حكمها في أمر التعليق، ومحل الجملة على الوجهين النصب على نزع الخافض، ومحل الموصول نصب على ذلك في الوجه الأخير، أي أكذبوا ولم يتفكروا في أي شيء من جنون ما كائن بصاحبهم الذي هو أعظم الهادين الحق وعليه أنزلت الآيات، أو في أنه ليس بصاحبهم شيء من جنة حتى يؤديهم التفكر في ذلك إلى الوقوف على صدقه وصحة نبوته فيؤمنوا به وبما أنزل عليه من الآيات أو في الذي بصاحبهم من جنة بزعمهم ليعلموا أن ذلك ليس من الجنة في شيء فيؤمنوا، واختار الطبرسي أن الكلام قد تم عند قوله تعالى: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا أي أكذبوا ولم يتفكروا في أقواله وأفعاله أو أو لم يفعلوا التفكر، ثم ابتدئ فقيل: أي شيء بصاحبهم من جنة ما على طريقة الإنكار والتعجيب والتبكيت، أو قيل: ليس بصاحبهم شيء منها. والمراد بصاحبهم رسول الله ﷺ والتعبير عنه ﵊ بذلك لتأكيد النكير وتشديده لأن الصحبة مما يطلعهم على نزاهته ﷺ عن شائبة مما ذكر، والتعرض لنفي الجنون عنه ﵊ مع وضوح استحالة ثبوته له لما أن التكلم بما هو خارق لا يصدر إلا عمن به مس من الجنة كيفما اتفق من غير أن يكون له أصل أو عمن له تأييد إلهي يخبر به عن الغيوب، وإذ ليس به ﵊ شيء من الأول تعين الثاني.
Ebû'l-Bekâ'nın dediği üzere 'mâ' edatının; ibtida yoluyla merfû mahaldeki inkârî istifhamiyye olup haberinin { بِصاحِبِهِمْ } olması, yahut nâfiye (olumsuzluk edatı) olup isminin { جِنَّةٍ } ve haberinin { بِصاحِبِهِمْ } olması muhtemeldir. Mevsûle olması da caiz görülmüştür ancak bunda uzaklık vardır. 'Cinne', tıpkı 'cilse' gibi cinnet (delilik) manasında bir masdardır; Allah Teâlâ'nın { مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ } “Gerek cinlerden, gerek insanlardan” [Nâs: 6] buyruğunda olduğu gibi cinler kastedilmemiştir; zira o takdirde 'cin çarpması veya cinlerin hırpalaması' şeklinde bir muzâfın takdiri gerekir. Tenvin azlık ve tahkir içindir. 'Tefekkür', mesele üzerinde derinlemesine düşünmek ve zihni yormaktır; o kalbî fiillerdendir, dolayısıyla ta'lik konusunda hükmü onların hükmü gibidir. Cümlenin mahalli her iki veche göre de harf-i cerrin hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansubdur; son veche göre mevsûlün mahalli de bu yolla mansubdur. Yani: 'Yalanladılar da en büyük hak hidayet rehberi olan ve kendisine ayetler indirilen arkadaşlarına isabet eden herhangi bir delilik olup olmadığını hiç düşünmediler mi? Yahut arkadaşlarında hiçbir delilik bulunmadığını düşünmediler mi ki bu husustaki tefekkür onları onun doğruluğuna ve nübüvvetinin sıhhatine vâkıf olmaya sevk etsin de ona ve kendisine indirilen ayetlere iman etsinler? Veyahut kendi zanlarınca arkadaşlarında bulunan o deliliği hiç düşünmediler mi ki bunun delilikle hiçbir alakasının olmadığını bilip iman etsinler?' Tabersî ise kelamın Allah Teâlâ'nın { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا } “Hiç düşünmediler mi?” buyruğunda tamam olduğu görüşünü tercih etmiştir; yani 'Yalanladılar da onun sözlerini ve fiillerini hiç düşünmediler mi, yahut hiç tefekkür etmediler mi?' demektir. Sonra yeni bir söze başlanarak inkâr, taaccüp ve susturma tarikiyle: 'Arkadaşlarında herhangi bir delilikten ne var ki?!' denilmiş yahut 'Arkadaşlarından bundan hiçbir şey yoktur' denilmiştir. 'Arkadaşları'ndan murat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; O aleyhisselâm'dan bu şekilde bahsedilmesi kınamayı pekiştirmek ve şiddetlendirmek içindir; zira arkadaşlık, onun sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilen şeylerin şaibesinden uzak olduğuna muttali olmalarını sağlayan bir durumdur. O aleyhisselâm için bunun sübutunun imkânsızlığının apaçık olmasına rağmen deliliğin nefyedilmesine girişilmesi şundandır: Zira harikulade sözler söylemek; ya hiçbir aslı olmaksızın gelişigüzel bir şekilde cin çarpmasına uğramış kimseden sadır olur, ya da gayblardan haber veren ilahî bir teyide mazhar olmuş kimseden sadır olur. O aleyhisselâm'da birincisinden hiçbir şey bulunmadığına göre ikincisi tayin etmiş olur.
وأخرج ابن جرير وغيره عن قتادة قال: ذكر لنا أن نبي الله ﷺ قام على الصفا فدعا قريشا فخذا فخذا يا بني فلان يحذرهم بأس الله تعالى ووقائعه إلى الصباح حتى قال قائلهم: إن صاحبكم هذا المجنون بات يهوت حتى أصبح فأنزل الله تعالى الآية،
İbn Cerîr ve başkaları Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesine çıkıp Kureyş'i kabile kabile: 'Ey falan oğulları!' diye çağırarak sabaha kadar onları Allah Teâlâ'nın azabından ve helak edici baskınlarından sakındırdı. Nihayet içlerinden biri: 'Şu mecnun arkadaşınız sabaha kadar feryat edip durdu' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وعليه فالتصريح بنفي الجنون للرد على عظيمتهم الشنعاء عند من له أدنى عقل، والعبير بصاحبهم وارد على مشاكلة كلامهم مع ما فيه من النكتة السالفة. وذكر بعضهم في سبب النزول أنهم كانوا إذا رأوا ما يعرض له ﷺ من برحاء الوحي قالوا: جن فنزلت إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ تقرير لما قبله وتكذيب لهم فيما يزعمونه حيث تبين فيه حقيقة حاله ﷺ أي ما هو ﵊ إلا مبالغ في الانذار مظهر له غاية الإظهار، ثم لما كان أمر النبوة مفرعا على التوحيد ذكر سبحانه ما يدل عليه فقال جل شأنه: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فهو مسوق للإنكار والتوبيخ بإخلالهم بالتأمل بالآيات التكوينية إثر ما نعي عليهم ما نعي، والهمزة هنا كالهمزة فيما قبل، والواو للعطف على مقدر كما تقدم أو على الجملة المنفية بلم، والملكوت الملك العظيم، أي أكذبوا أو لم يتفكروا فيما ذكر ولم ينظروا نظر تأمل واستدلال فيما يدل على كما قدرة الصانع ووحدة المبدع وعظيم شأن المالك ليظهر لهم صحة ما يدعوهم إليه ذاك الرسول الكريم ﷺ، وكأن التعبير بالنظر هنا دون التفكر الذي عبر به فيما قبل للإشارة إلى أن الدليل هنا أوضح منه فيما تقدم. وقوله ﷾: وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يحتمل أن يكون عطفا على ملكوت وتخصيصه بالسماوات والأرض لكمال ظهور عظم الملك فيهما، وأن يكون عطفا على المضاف هو إليه فيكون منسحبا على الجميع، والتعميم لاشتراك الكل في عظم الملك في الحقيقة، ومِنْ شَيْءٍ بيان «لما» ، وفي ذلك تنبيه على أن الدلالة على التوحيد غير مقصورة على السموات والأرض بل كان ذرة من ذرات العالم دليل على توحيده:
Buna göre deliliğin açıkça nefyedilmesi, azıcık aklı olan kimse nezdinde bile onların bu çirkin ve korkunç iftiralarına bir reddir. 'Arkadaşları' ifadesiyle bahsedilmesi ise, önceki nüktesiyle birlikte onların sözlerine bir müşâkele olarak vârid olmuştur. Bazıları nüzul sebebi hakkında şunu zikretmiştir: Onlar vahyin ağırlığından dolayı ona sallallâhu aleyhi ve sellem arız olan hali gördüklerinde: 'Delirdi' derlerdi; bunun üzerine bu ayet indi. { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “O, apaçık bir uyarıcıdan başka bir şey değildir” buyruğu, öncesinin pekiştirilmesi ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakiki halinin açıklandığı bu yerde iddia ettikleri şeyde onları yalanlamadır; yani o aleyhisselâm ancak uyarmayı son derece yerine getiren ve bunu apaçık ortaya koyan bir kimsedir. Sonra nübüvvet meselesi tevhitten dallanıp budaklandığı için, Sübhânehu buna delalet eden şeyi zikrederek şanı yüce olan Allah şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin melekûtuna hiç bakmadılar mı?”. Bu ayet, kendilerinde ayıplanan hususların kınanmasının hemen ardından kevni ayetler üzerinde düşünmeyi terk etmelerinden ötürü inkâr ve azarlama amacıyla sevk edilmiştir. Buradaki hemze de önceki hemze gibidir. Vav ise daha önce geçtiği üzere mukadder bir ifadeye veya 'lem' ile menfi kılınan cümleye atıf içindir. Melekût, büyük mülk demektir; yani 'Yalanladılar da zikredilen hususları hiç düşünmediler mi ve o kerîm Resûlün sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini davet ettiği şeyin doğruluğu kendilerine zahir olsun diye Sâni'in kemâl-i kudretine, Yaratıcının birliğine ve Mâlik'in şanının yüceliğine delalet eden şeylere tefekkür ve istidlal nazarıyla hiç bakmadılar mı?' demektir. Sanki önceki yerde tefekkür ile ifade edilmişken burada nazar (bakmak) ile ifade edilmesi, buradaki delilin öncekine göre daha açık olduğuna işaret etmek içindir. O'nun Azze ve Celle: { وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “ve Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye [bakmadılar mı?]” buyruğunun 'melekût' kelimesine matuf olması —ki mülkün azametinin bunlarda tam olarak tezahür etmesi sebebiyle gökler ve yer tahsis edilmiştir— yahut muzafun ileyhe matuf olması muhtemeldir; bu takdirde hepsine şamil olur. Genelleme ise hakikatte hepsinin mülkün azametine ortak olmasından ötürüdür. { مِنْ شَيْءٍ } ifadesi 'mâ'yı beyan etmektedir. Bunda tevhidin delilinin sadece gökler ve yerle sınırlı olmadığına, bilakis âlemin zerrelerinden her bir zerrenin O'nun birliğine delil olduğuna bir tenbih vardır:
وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد
Her şeyde O'nun için bir ayet vardır... / O'nun bir olduğuna delalet eden.
وهذا أمر متفق عليه عند العقلاء. نعم منهم من جعل وجه الدلالة الحدوث وهو الذي عليه معظم المتكلمين، ومنهم من جعل وجهها الإمكان وهو الذي عليه الفلاسفة واختاره بعض المتكلمين، ورجح الأول قطب عصره الشيخ خالد المجددي قدس سره في تعليقاته على حواشي عبد الحكيم على الخيالي فارجع إليها، وقوله تعالى: وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ عطف على ملكوت فهو معمول لينظروا لكن لا يعتبر فيه بالنظر إليه أنه للاستدلال بناء على ما قالوا: إن قيد المعطوف عليه لا يلزم ملاحظته في المعطوف، وقد تقدم الكلام في ذلك، وأن مخففة من الثقيلة واسمها ضمير الشأن وخبرها عسى مع فاعلها الذي هو أَنْ يَكُونَ، وخبر ضمير الشأن لا يشترط فيه الخبرية ولا يحتاج إلى التأويل كما نص عليه المحققون فلا معنى معنى للمناقشة في ذلك، واسم يكون أيضا ضمير الشأن والخبر قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ، ولم يجعلوا هذا من باب التنازع لأن تنازع كان وخبرها مما لم يعهد لا لأن ذلك خلاف الأصل لما فيه من الإضمار قبل الذكر لأن ذلك لازم على جعل الاسم ضمير الشأن ولا ضير في كل، وأمر التكرار فيما ذكرنا سهل فلا يرتكب له خلاف المعهود خلافا للقطب الرازي، وجوز أبو البقاء أن تكون مصدرية، وتعقب بأنها لا توصل إلا بالفعل المتصرف وعسى ليست كذلك، والمعنى أولم ينظروا في اقتراب آجالهم وتوقع حلولها فيسارعوا إلى طلب الحق والتوجه إلى ما ينجيهم قبل مغافصة الموت ومفاجأته ونزول العذاب، فالمراد بأجلهم أجل موتهم، وجوز أن يكون عبارة عن الساعة، والإضافة إلى ضميرهم لملابستهم لها من جهة انكارهم إياها وبحثهم عنها، وقوله جل وعلا: فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ قطع لاحتمال إيمانهم رأسا ونفي له بالكلية بعد الزام الحجة والإرشاد إلى النظر، والباء متعلقة بيؤمنون، وضمير بعده للقرآن على ما ذهب إليه غالب المفسرين وهو معلوم من السياق، والحديث بمعنى الكلام فلا دليل في الآية لمن يزعم حدوث القرآن، وقيل: ولئن سلمنا كونه دليلا يراد من القرآن الألفاظ وهي محدثة على المشهور، والمعنى إذا لم يؤمنوا بالقرآن وهو النهاية في البيان فبأي كلام يؤمنون بعده، وقيل: الضمير للآيات على حذف المضاف المفهوم من كذبوا، والتذكير باعتبار كونها قرآنا أو بتأويلها بالمذكور أو إجراء الضمير مجرى اسم الإشارة.
Bu, akıl sahipleri nezdinde müttefekun aleyh (üzerinde ittifak edilmiş) bir husustur. Evet, onlardan delalet yönünü hudûs (sonradan yaratılma) kılanlar vardır ki kelamcıların çoğunluğu bu görüştedir; onlardan delalet yönünü imkân kılanlar da vardır ki felsefecilerin benimsediği ve bazı kelamcıların tercih ettiği görüş budur. Asrının kutbu Şeyh Hâlid el-Müceddidî —kuddise sirruh— el-Hayâlî üzerine Abdülhakîm haşiyesine yazdığı ta'likatında birinci görüşü tercih etmiştir, oraya müracaat edilsin. Allah Teâlâ'nın { وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } “ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine [hiç bakmadılar mı?]” buyruğu 'melekût' kelimesine matuftur; dolayısıyla 'yenzurû' fiilinin mamulüdür. Ancak ona nispetle bakıldığında —âlimlerin: 'Matufun aleyhin kaydının matufta gözetilmesi gerekmez' şeklindeki sözlerine binaen— bunun istidlal için olduğu kabul edilmez; bu husustaki açıklama daha önce geçmişti. 'En' muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiş 'enne'dir), ismi şan zamiridir, haberi ise faili olan { أَنْ يَكُونَ } ile birlikte 'asâ'dır. Muhakkiklerin de açıkça belirttiği üzere şan zamirinin haberinde haber olma şartı aranmaz ve tevile de ihtiyaç duyulmaz; binaenaleyh bu konuda münakaşa etmenin hiçbir anlamı yoktur. 'Yekûne'nin ismi de şan zamiridir, haberi ise { قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } cümlesidir. Bunu tenâzû' babından saymamışlardır; çünkü 'kâne' ile haberinin tenâzûu bilinen bir şey olmadığındandır, yoksa zikirden önce zamir getirmeyi içerdiği için asıla muhalif olduğundan ötürü değildir; zira bu durum ismin şan zamiri kılınmasında da zorunludur ve her ikisinde de bir sakınca yoktur. Zikrettiğimiz şeydeki tekrar meselesi ise kolaydır, bu sebeple Kutbuddîn er-Râzî'nin aksine bilinen usulün dışına çıkılmaz. Ebû'l-Bekâ bunun masdariyye olmasını caiz görmüştür; ancak masdariyyenin sadece mutasarrıf (çekimli) fiile sıla olabileceği, 'asâ'nın ise böyle olmadığı belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Mana ise şöyledir: 'Ecellerinin yaklaşmış olmasına ve başlarına gelmesinin beklenmesine hiç bakıp düşünmediler mi ki ölüm ansızın ve apansız gelmeden ve azap inmeden önce hakka yönelmekte ve kendilerini kurtaracak şeylere sarılmakta acele etsinler?' Ecellerinden murat ölümlerinin vaktidir. Bunun kıyametten ibaret olduğu da caiz görülmüştür; ecellerinin onların zamirine izafe edilmesi ise, onu inkâr etmeleri ve hakkında tartışmaları yönüyle onunla olan irtibatlarından ötürüdür. O Celle ve Alâ'nın: { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” buyruğu, hüccetin ikame edilmesinden ve bakıp düşünmeye irşad edilmelerinden sonra onların iman etme ihtimalini tamamen kesip atmakta ve büsbütün nefyetmektedir. Bâ harf-i cerri 'yü'minûn' fiiline mütealliktir. 'Ba'dehû'daki zamir müfessirlerin çoğunluğunun benimsediği üzere Kur'an'a racidir ve bu durum sözün gelişinden bilinmektedir. 'Hadîs' ise kelam/söz manasındadır; binaenaleyh ayette Kur'an'ın hâdis olduğunu iddia eden kimse için hiçbir delil yoktur. Denildi ki: Onun delil olduğunu kabul etsek bile, Kur'an'dan murat lafızlardır ve lafızlar da meşhur görüşe göre hâdistir. Mana şudur: Kur'an beyanda son nokta olduğu halde ona inanmadılarsa, artık ondan sonra hangi söze inanacaklar? Zamirin, 'kezzebû' (yalanladılar) fiilinden anlaşılan mahzuf bir muzaf takdiriyle ayetlere raci olduğu da söylenmiştir. Müzekker kılınması ise ayetlerin Kur'an olması hasebiyle yahut 'zikredilen şey' (el-mezkûr) olarak tevil edilmesiyle veya zamirin işaret ismi makamına kaim kılınmasıyladır.
والمعنى أكذبوا بالآيات ولم يتفكروا فيما يوجب تصديقها من أحواله ﵊ وأحوال المصنوعات فبأي حديث بعد تكذيبها يؤمنون، وفيه بعد، وقيل: إنه يعود على الرسول ﷺ بتقدير مضاف أيضا أي بعد حديثه يؤمنون وهو أصدق الناس، وقيل: المراد بعد هذا الحديث، وقيل: بعد الأجل أي كيف يؤمنون بعد انقضاء أجلهم؟، وجعل الزمخشري ذلك مرتبطا بقوله تعالى: وَأَنْ عَسى إلخ ارتباط التسبب عنه، والضمير للقرآن كأنه قيل: لعل أجلهم قد اقترب فما بالهم لا يبادرون الايمان بالقرآن قبل الموت وماذا ينظرون بعد وضوح الحق وبأي حديث أحق منه يريدون أن يؤمنوا، وتقدير ما قدر عند صاحب الكشف ليس لأنه لا بد من تقديره ليستقيم الكلام بل للتنبيه على معنى الاستبطاء الذي في ضمن أي، وأنه ليس بعد هذا البيان الواضح أمر منتظر، وقوله عز شأنه: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ استئناف مقرر لما قبله مبني على الطبع على قلوبهم، والمراد استمرار النفي لا نفي الاستمرار، وقوله ﷾: وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ بالياء والرفع على الاستئناف أي وهو يذرهم، وقرأ غير واحد بنون العظمة على طريقة الالتفات أي ونحن نذرهم، وقرأ حمزة. والكسائي بالياء والجزم عطفا على محل الجملة الاسمية الواقعة جواب الشرط كأنه قيل: من يضلل الله لا يهده أحد ويذرهم، ويحتمل أن يكون ذلك تسكينا للتخفيف كما قرىء يشعركم وينصركم، وقد روي الجزم مع النون عن نافع وأبي عمرو في الشواذ، وتخريجه على أحد الاحتمالين، وقوله تبارك
Mana şöyledir: 'Ayetleri yalanladılar da o peygamberin aleyhisselâm hallerinden ve yaratılmışların durumlarından onları tasdik etmeyi gerektiren hususlar üzerinde hiç düşünmediler mi? Artık o ayetleri yalanladıktan sonra hangi söze inanacaklar?' Bunda bir uzaklık vardır. Yine mahzuf bir muzaf takdiriyle zamirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci olduğu, yani 'insanların en doğrusu olan o peygamberin sözünden sonra hangi söze inanacaklar?' demek olduğu da söylenmiştir. 'Bu sözden sonra' manasına geldiği de söylenmiştir. 'Ecelden sonra', yani 'Ecelleri sona erdikten sonra nasıl inanacaklar?' manasında olduğu da söylenmiştir. Zemahşerî bunu, bir sebebiyet irtibatı olarak Allah Teâlâ'nın { وَأَنْ عَسى } “ecellerinin yaklaşmış olabileceğine...” buyruğuna bağlamış ve zamiri Kur'an'a hamletmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Belki de ecelleri yaklaşmıştır; o halde ölüm gelmeden önce Kur'an'a imana koşmalarına ne engel oluyor ve hak apaçık ortaya çıktıktan sonra daha neyi bekliyorlar, ondan daha hak hangi söze inanmak istiyorlar?' Keşşâf sahibinin takdir ettiği şey, kelamın düzelmesi için mutlaka takdir edilmesi gerektiğinden ötürü değil, bilakis 'eyyü' (hangi) lafzının zımnında bulunan geciktirmeyi kınama (istibtâ) manasına ve bu apaçık beyandan sonra beklenecek hiçbir şeyin kalmadığına tenbih içindir. Şânı yüce olan Allah'ın: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek hiçbir kimse yoktur” buyruğu, kalplerinin mühürlenmesi esasına dayanan ve öncesini teyit eden bir istinaftır. Buradaki maksat sürekliliğin nefyi değil, nefiydeki sürekliliktir. O'nun Azze ve Celle: { وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } “ve onları azgınlıkları içinde bırakır” buyruğu, 'yâ' harfiyle ve merfû olarak istinaf üzere okunmuştur; yani 've O onları bırakır' demektir. Pek çok kıraat imamı ise iltifat tarikiyle azamet nûnu ile okumuştur; yani 've biz onları bırakırız' demektir. Hamza ve Kisâî ise şartın cevabı olan isim cümlesinin mahalline atıfla 'yâ' harfi ve meczûm olarak okumuşlardır; sanki 'Allah kimi saptırırsa hiç kimse ona hidayet edemez ve onları bırakır' denilmiştir. Bunun, 'yeş'uruküm' ve 'yensuruküm' şeklinde okunduğu gibi hafifletmek için harekesiz kılınmış (teskîn) olması da muhtemeldir. Şâzz kıraatlerde Nâfi' ve Ebû Amr'dan nûn ile birlikte cezm de rivayet edilmiştir; bunun tahrîci de bu iki ihtimalden birine göredir. Tebâreke
وتعالى: يَعْمَهُونَ حال من مفعول يذرهم، والعمه التردد في الضلال والتحير أو أن لا يعرف حجة، وإفراد الضمير في حيز النفي رعاية للفظ مَنْ وجمعه في حيز الإثبات رعاية لمعناها للتنصيص على شمول النفي والإثبات للكل كما قيل هذا.
ve Teâlâ'nın: { يَعْمَهُونَ } “bocalayıp dururlar” buyruğu, 'yezeruhüm' fiilinin mef'ûlünden hâldir. 'Ameh', sapıklık içinde bocalayıp şaşkına dönmek veya hüccet bulamamaktır. Nefiy makamında zamirin tekil kılınması 'men' lafzının lafzına riayetendir; ispat makamında çoğul kılınması ise nefiy ve ispatın hepsini kapsadığını açıkça belirtmek için onun manasına riayetendir; nitekim böyle denilmiştir.
«ومن باب الإشارة في الآيات» وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها إشارة إلى من ابتلي بالحور بعد الكور بأن سلك حتى ظهر له ما ظهر ثم رجع من الطريق لسوء استعداده وغلبة الشقاوة والعياذ بالله تعالى عليه، وفي التعبير بانسلخ ما لا يخفى وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها إلى حظيرة القدس وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ أي مال إلى أرض الطبيعة السفلية وَاتَّبَعَ هَواهُ في إيثار السوي فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ في أخس أحواله إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ بالزجر يَلْهَثْ يدلع لسانه مع التنفس الشديد أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ أيضا. والمراد أنه يلهث دائما وكأنه إشارة إلى أن هذا المنسلخ لا يزال يطلق لسانه في أهل الكمال سواء زجر عن ذلك أو لم يزجر وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وهم مظاهر القهر لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها الأسرار وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها الحجج الكونية وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها الآيات التنزيلية فهم صم بكم عمي أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ ليس لهم هم إلا الأكل والشرب بَلْ هُمْ أَضَلُّ منها لأنهم لا ينزجرون إذا زجروا ولا يهتدون إذا أرشدوا.
«Ayetlerdeki İşârî Yönden:» { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin haberini oku” ayeti; seyrü sülûk edip kendisine tecelli eden şeyler zahir olduktan sonra, kabiliyetinin kötülüğü ve —Allah Teâlâ'ya sığınırız— şekavetin galebe çalması sebebiyle yoldan geri dönen, yani kemale erdikten sonra noksanlığa düşme imtihanına uğrayan kimseye bir işarettir. 'Sıyrılıp çıktı' (inselaha) tabirindeki incelik ise gizli değildir. { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } “Dileseydik onu o ayetlerle yüceltirdik”, yani kudsiyet âlemine yükseltirdik; { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } “fakat o dünyaya meyletti”, yani süflî tabiatın toprağına meyletti; { وَاتَّبَعَ هَواهُ } “ve hevasına uydu”, yani mâsivâyı tercih etti. { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ } “Onun durumu tıpkı köpeğin durumu gibidir”, hem de en aşağılık hallerinde; { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ } “üstüne varsan”, yani onu azarlasan da { يَلْهَثْ } “dilini sarkıtıp solur”, yani şiddetli soluk alarak dilini çıkarır, { أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “yahut kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur”. Bundan maksat onun daima solumasıdır; bu sanki o sıyrılandan kimsenin, kendisi azarlansın veya azarlanmasın kemal ehli hakkında dilini uzatmaktan asla geri durmadığına bir işarettir. { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun ki biz cehennem için cinlerden ve insanlardan birçoğunu yarattık”; bunlar kahır tecelligâhlarıdır. { لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır, onlarla [hakikatlerin sırlarını] anlamazlar”; { وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها } “gözleri vardır, onlarla [kâinattaki hüccetleri] görmezler”; { وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها } “kulakları vardır, onlarla [indirilen ayetleri] işitmezler”; binaenaleyh onlar sağır, dilsiz ve kördürler. { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ } “İşte onlar hayvanlar gibidir”; zira onların yiyip içmekten başka bir dertleri yoktur; { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “hatta onlar daha da sapıktırlar”; çünkü hayvanlar azarlanırsa vazgeçerler, bunlar ise azarlansalar da vazgeçmezler, irşad edilseler de hidayete ermezler.
ومما يستبعد من طريق العقل ما نقله الإمام الشعراني عن شيخه علي الخواص قدس سره أن البهائم مكلفون محتجا بقوله تعالى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ [الأنعام: ٣٨] مع قوله تعالى: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ وبما
Akıl yoluyla uzak görülen hususlardan biri de İmam Şa'rânî'nin şeyhi Ali el-Havvâs'tan —kuddise sirruh— naklettiği, hayvanların da mükellef olduğu görüşüdür. O, Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar” [En'âm: 38] ayeti ile Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “Hiçbir ümmet yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” buyruğunu ve
ورد عنه ﷺ «إنه ليؤخذ للشاة الجماء من الشاة القرناء»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den vârid olan: «Boynuzsuz koyunun hakkı boynuzlu koyundan mutlaka alınacaktır»
وهذا وإن كان في الشاة لكن لا قائل بالفرق، ونقل عنه القول بأن كل ما في الوجود من حيوان ونبات وجماد حي دراك، ثم قال:
hadisini delil getirmiştir. Bu her ne kadar koyun hakkında olsa da bir fark olduğunu söyleyen yoktur. Ondan, varlıktaki her hayvanın, bitkinin ve cansız varlığın diri ve idrak sahibi olduğu görüşü de nakledilmiştir. Sonra şöyle demiştir:
فقلت له فهل تشبيه الحق تعالى من ضل من عباده بالأنعام بيان لنقص الأنعام عن الإنسان أم لكمالها في العلم بالله تعالى؟ فقال رضي الله تعالى عنه: لا أعلم، ولكني سمعت بعضهم يقول: ليس تشبيههم بالأنعام نقصا وإنما هو لبيان كمال مرتبتها في العلم بالله ﷿ حتى حارت فيه فالتشبيه في الحقيقة واقع في الحيرة لا في المحار فيه فلا أشد حيرة من العلماء بالله تعالى، فأعلى ما يصل إليه العلماء في العلم بربهم ﷾ مبتدأ البهائم الذي لم تنتقل عن أصله وإن كانت منتقلة في شؤونه بتنقل الشؤون الإلهية لأنها لا تثبت على حال، ولذلك كان من وصفهم ﷾ من هؤلاء القوم أضل سبيلا من الأنعام لأنهم يريدون الخروج من الحيرة من طريق فكرهم ونظرهم ولا يمكن لهم ذلك، والبهائم علمت ذلك ووقفت عنده ولم تطلب الخروج عنه لشدة علمها بالله تعالى، وذكر أنها ما سميت بهائم إلا لأن أمرها قد أبهم على غالب الخلق فلم يعرفوه كما عرفه أهل الكشف انتهى.
Ona: 'Hakk Teâlâ'nın kullarından sapanları hayvanlara benzetmesi, hayvanların insandan noksan olduğunu beyan etmek için midir, yoksa Allah Teâlâ'yı bilmedeki kemallerinden ötürü müdür?' diye sordum. O radıyallâhu Teâlâ anh şöyle dedi: 'Bilmiyorum; fakat bazılarının şöyle dediğini işittim: Onların hayvanlara benzetilmesi bir noksanlık değildir; bilakis hayvanların Allah Azze ve Celle'yi bilme konusundaki mertebelerinin kemalini beyan içindir, öyle ki O'nun zatında hayrete düşmüşlerdir. Dolayısıyla teşbih hakikatte hayret edilen şeyde değil, hayretin kendisinde vaki olmuştur; nitekim Allah Teâlâ'yı bilen âlimlerden daha şiddetli hayret içinde olan kimse yoktur. Âlimlerin Rableri Azze ve Celle hakkındaki ilimde ulaşabilecekleri en yüksek nokta, ilahî tecellilerin değişmesiyle hayvanların durumları değişse de —çünkü onlar hiçbir hal üzere sabit kalmazlar— hayvanların asla temelinden ayrılmadıkları başlangıç noktasıdır. Bundan dolayı O'nun Azze ve Celle bu kavimden nitelediği kimseler hayvanlardan daha sapıktırlar; zira onlar kendi fikir ve nazarları yoluyla hayretten çıkmak isterler, oysa bu onlar için mümkün değildir. Hayvanlar ise bunu bilmiş, orada durmuş ve Allah Teâlâ'yı çok iyi bildikleri için bu hayretten çıkmayı talep etmemişlerdir.' Yine o, hayvanlara 'behîme' denilmesinin sırf durumlarının insanların çoğuna kapalı kalmasından (mübhem olmasından) ve keşif ehlinin bildiği gibi onları bilememelerinden kaynaklandığını zikretmiştir. İktibas burada bitti.
وهو كلام يورث المؤمن به حسدا للبهائم نفعنا الله تعالى بها وأعاذنا من الحسد وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى التي يدبر كل أمر باسم منها فَادْعُوهُ بِها حسب المراتب وأعلاها الدعاء بلسان الفعل وهو التحلي بمعانيها بقدر ما يتصور في حق العبد وذلك حظ المقربين منها، وذكر حجة الإسلام الغزالي قدس سره أن حظوظهم من معاني أسمائه تعالى ثلاثة. الأول معرفتها على سبيل المكاشفة والمشاهدة حتى يتضح لهم حقائقها بالبرهان الذي لا يجوز فيه الخطأ وينكشف لهم اتصاف الله تعالى بها انكشافا يجري الوضوح والبيان مجرى اليقين الحاصل للإنسان بصفاته الباطنة التي يدركها بمشاهدة باطنة لا بإحساس ظاهره، وكم بين هذا وبين الاعتقاد المأخوذ من الآباء والمعلمين تقليدا، والتصميم عليه وإن كان مقرونا بأدلة جدلية كلامية.
Bu öyle bir sözdür ki buna inanan kimsede hayvanlara karşı bir gıpta uyandırır. Allah Teâlâ bizi onlarla faydalandırsın ve hasetten korusun! { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır” ki her iş bu isimlerden biriyle sevk ve idare edilir; { فَادْعُوهُ بِها } “o halde O'na bunlarla dua edin” mertebelere göre... Bunların en yücesi fiil diliyle yapılan duadır ki o da kul hakkında tasavvur edilebildiği ölçüde bu isimlerin manalarıyla ahlaklanmaktır; mukarreblerin (Allah'a yakın olanların) bu isimlerden nasibi işte budur. Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî —kuddise sirruh— onların O Teâlâ'nın isimlerinin manalarından nasiplerinin üç olduğunu zikretmiştir: Birincisi, hata ihtimali bulunmayan kesin delille hakikatleri kendilerine apaçık belirsin ve Allah Teâlâ'nın bunlarla muttasıf olduğu, insanın zahirî hisleriyle değil de bâtınî bir müşahede ile idrak ettiği bâtınî sıfatlarına dair hâsıl olan yakîn derecesinde bir vuzuh ve beyanla kendilerine keşfolunsun diye bu isimleri mükâşefe ve müşahede yoluyla bilmeleridir. Nerede kaldı bu marifet, nerede kaldı cedelî kelâmî delillerle desteklenmiş olsa bile babalardan ve muallimlerden taklit yoluyla alınıp üzerinde ısrar edilen inanç!
الثاني استعظامهم ما يكشف لهم من صفات الجلال والكمال على وجه ينبعث منه شوقهم إلى الاتصاف بما
İkincisi, kendilerine keşfolunan celâl ve kemâl sıfatlarını, içlerinden bu sıfatlarla nitelenmeye dair bir şevk doğuracak şekilde büyük görmeleridir; öyle ki...
يمكنهم من تلك الصفات ليقربوا بها من الحق قربا بالصفة لا بالمكان فيأخذوا من الاتصاف بها شبها بالملائكة المقربين عند الله تعالى، والخلو من هذا الشوق لا يكون إلا لأحد أمرين إما لضعف المعرفة، وإما لكون القلب ممتلئا بشوق آخر مستغرقا به. والثالث السعي في اكتساب الممكن من تلك الصفات والتخلق بها والتحلي بمحاسنها، وبذلك يصير العبد ربانيا رفيقا للملأ الأعلى من الملائكة شبيها بهم، وحينئذ لا يؤثر القرب والبعد في إدراكه بل لا يقتصر إدراكه على ما يتصور فيه ذلك ويكون مقدسا عن الشهوة والغضب فلا تكون أفعاله بمقتضاها بل الداعي إليها حينئذ طلب التقرب إلى الله تعالى ولا يلزم من هذا إثبات المماثلة بين الله ﷾ وبين العبد، وقد قال جل وعلا: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] لأن المماثلة هي المشاركة في النوع والماهية لا مطلق المشاركة فالفرس الكيس وإن كان بالغا في الكياسة ما بلغ لا يكون مماثلا للإنسان لمخالفته له بالنوع وإن شابهه بالكياسة التي هي عارضة خارجة عن المقومات الإنسانية وأنت تعلم بأدنى التفات أنه لا يتصور الشركة بين الله تعالى الحي العليم المريد القادر المتكلم السميع البصير وبين العبد المتصف بالحياة والعلم والإرادة والقدرة والسمع والبصر إلا في إطلاق الاسم لا غير، والكلام
...o sıfatlardan kendilerine mümkün olanlarla Hak Teâlâ'ya mekânla değil, sıfatla yakınlık kurup böylece o sıfatlarla nitelenmek suretiyle Allah Teâlâ katındaki mukarreb meleklere bir benzerlik elde etsinler. Bu şevkten yoksunluk ise ancak iki sebepten birinden kaynaklanır: Ya marifetin zayıflığından ya da kalbin başka bir şevkle dolu ve onunla meşgul olmasından. Üçüncüsü, bu sıfatlardan mümkün olanı kazanmaya, onlarla ahlaklanmaya ve onların güzellikleriyle bezenmeye çalışmaktır. Böylece kul rabbânîleşir, meleklerden oluşan Mele-i A‘lâ'nın bir yoldaşı ve onlara benzer hale gelir. İşte o zaman yakınlık ve uzaklık onun idrakine tesir etmez; bilakis onun idraki, yakınlık ve uzaklığın tasavvur edilebildiği şeylerle sınırlı kalmaz, şehvet ve gazaptan münezzeh olur. Artık fiilleri bu duyguların gereği olarak ortaya çıkmaz, bilakis o vakit fiillerin saiki yalnızca Allah Teâlâ'ya yakınlık arayışı olur. Bundan Allah Azze ve Celle ile kul arasında bir benzerlik (mümâselet) ispat etmek de gerekmez. Nitekim O Celle ve Alâ şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur.” [Şûrâ: 11]. Zira benzerlik (mümâselet), mutlak ortaklık değil, tür ve mahiyetteki ortaklıktır. Akıllı bir at, akıllılıkta ne kadar ileri giderse gitsin, insana tür bakımından muhalif olduğu için ona benzer olamaz; her ne kadar insanî unsurların dışında arızî bir durum olan akıllılıkta ona benzese bile. En ufak bir dikkatle bilirsin ki; Hayy, Alîm, Mürîd, Kâdir, Mütekellim, Semî‘ ve Basîr olan Allah Teâlâ ile hayat, ilim, irade, kudret, işitme ve görme ile nitelenen kul arasında isim benzerliği dışında bir ortaklık asla tasavvur edilemez. Şu hadis-i şerifteki kelâm ise:
في خبر «لا زال عبدي يتقرب إليّ بالنوافل» إلخ
«Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder...» ilh.
يستدعي الخوض في بحر لا ساحل له فخذ ما آتيناك وذر الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ يطلبون معانيها من غيره ﷾ ويضيفونها إليه وهؤلاء مما ذرأهم ﷾ لجهنم سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ من الإلحاد وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ وهم المرشدون الكاملون وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا كالمنكرين على هؤلاء الأمة سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ انا سنستدرجهم وَأُمْلِي لَهُمْ أمهلهم إِنَّ كَيْدِي أخذي مَتِينٌ شديد، وقد جرت عادة الله تعالى في المنكرين على أوليائه أن يأخذهم أشد أخذ وقد شاهدنا ذلك كثيرا نعوذ بالله تعالى من مكره، أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وهي الآيات التكوينية، وقد تقدم معنى الملكوت وهو في مصطلح الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم عبارة عن عالم الغيب المختص بالأرواح والنفوس وفسروا الملك بعالم الشهادة من المحسوسات الطبيعية كالعرش والكرسي وغيرهما وكل جسم يتركب من الاستقصاءات مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ إذ لا هادي سواه سبحانه:
sahilsiz bir denize dalmayı gerektirir; sen sana verdiğimizi al ve { الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “O'nun isimlerinde sapıklık edenleri” yani O'nun isimlerinin manalarını O'ndan Azze ve Celle başkasından arayan ve bunları başkasına nispet edenleri [bırak]. İşte bunlar O'nun Azze ve Celle cehennem için yarattıklarındandır; { سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yaptıkları ilhadın cezasını göreceklerdir”. { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Yarattıklarımızdan bir topluluk da vardır ki hakka iletirler ve onunla adalet yaparlar”; bunlar kâmil mürşitlerdir. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Âyetlerimizi yalanlayanlara gelince” ki bunlar o topluluğu inkâr edenler gibidir, { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ } “onları bilmedikleri yönden derece derece helake sürükleyeceğiz” yani kendilerini derece derece helake yaklaştıracağız. { وَأُمْلِي لَهُمْ } “Onlara mühlet veririm”; onlara süre tanırım, { إِنَّ كَيْدِي } “şüphesiz benim tuzağım / yakalayışım” { مَتِينٌ } “pek çetindir”, pek şiddetlidir. Allah Teâlâ'nın velilerini inkâr edenler hakkındaki âdeti, onları en şiddetli bir şekilde yakalamaktır. Biz buna çok şahit olduk; Allah Teâlâ'nın mekrine sığınırız! { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Göklerin ve yerin melekûtuna ve Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı?” ki bunlar tekvînî âyetlerdir. Melekûtun anlamı daha önce geçmişti; o, sûfilerin —Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın— ıstılahında ruhlara ve nefislere tahsis edilmiş gayb âleminden ibarettir. Mülkü ise Arş, Kürsî ve benzerleri gibi tabiî duyulur varlıklardan ve unsurlardan (istiksât) mürekkep her cisimden oluşan şehâdet âlemi olarak tefsir etmişlerdir. { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ } “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur”; zira O Sübhânehu'dan başka hidayet edici yoktur:
إلى الماء يسعى من يغص بلقمة ... إلى أين يسعى من يغص بماء
Lokma boğazında kalan suya koşar ... Boğazında su kalan nereye koşar?
وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ يترددون لأن استعدادهم يقتضي ذلك، والله تعالى الموفق، ثم لما تقدم ذكر اقتراب أجلهم عقبه سبحانه بذكر سؤالهم عن الساعة فقال تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ وقيل هو استئناف مسوق لبيان بعض طغيانهم وضلالهم، والساعة في الأصل اسم لمقدار قليل من الزمان غير معين، وهي عند المنجمين جزء من أربعة وعشرين جزءا من الليل والنهار، وتنقسم إلى معوجة ومستوية، وتطلق في عرف الشرع على يوم موت الخلق وعلى يوم قيام الناس لرب العالمين، وفسروها بيوم القيامة، ولعل المراد منه أحد ذينك اليومين وإن كان المشهور فيه اليوم الآخر، والظاهر أن المسئول عنه اليوم الأول، وإليه ذهب الزجاج، والساعة في ذلك من الأسماء الغالبة، ووجه إطلاقها عليه وكذا على وقت القيام ظاهر إن أريد زمان الموت أو زمان القيام بدون ملاحظة الامتداد لظهور أنه قدر يسير في نفسه، وإن أريد الزمان الممتد فإطلاقها عليه إما لمجيئه بغتة كما قيل، أو لأنه يدهش من يأتيهم فيقل عندهم أو يقلل ما قبله، أو لأنه على طوله قدر يسير عند الله تعالى، أو لسرعة حسابه، وجوز أن يكون تسميته بذلك من باب التسمية بالضد تمليحا كما يسمى الأسود كافورا، والسائل عن ذلك أناس من اليهود،
{ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp durur bir halde bırakır” yani tereddüt içinde bırakır; zira onların kabiliyetleri bunu gerektirmektedir. Muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. Ecellerinin yaklaşmış olduğu zikredildikten sonra, O Sübhânehu bunun peşinden onların kıyameti sormalarını zikrederek şöyle buyurdu: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ } “Sana kıyameti soruyorlar”. Bunun, onların taşkınlık ve sapıklıklarının bir kısmını beyan etmek üzere getirilmiş yeni bir söz (isti'nâf) olduğu da söylenmiştir. Saat (es-Sâat) kelimesi aslen belirsiz, az bir zaman diliminin adıdır. Müneccimlere göre ise gece ve gündüzün yirmi dört parçasından biridir ve muvevvece (eğri) ile müsteviye (düz) kısımlarına ayrılır. Şer‘î örfte ise mahlûkatın ölüm gününe ve insanların Âlemlerin Rabbi için kıyama kalkacağı güne ıtlak edilir; bunu da kıyamet günü olarak tefsir etmişlerdir. Meşhur olanı âhiret günü olsa da burada kastedilenin bu iki günden biri olması muhtemeldir. Zahir olan ise sorulanın birinci gün (ölüm günü) olduğudur; Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir. Bu hususta saat, baskın gelen isimlerdendir (esmâ-i gâlibe). Ona ve keza kıyam vaktine saat denilmesinin gerekçesi, eğer uzama dikkate alınmaksızın ölüm zamanı veya kıyam zamanı kastedilmişse açıktır; çünkü bunun bizzat kendisinde kısa bir zaman olduğu ortadadır. Şayet uzun bir zaman kastedilmişse, ona saat denilmesi; ya denildiği gibi ansızın geleceğinden, ya kendilerine gelen kimseleri dehşete düşürüp onların nezdinde kısalacağından veya öncesini kısaltacağından, yahut uzunluğuna rağmen Allah Teâlâ katında pek az bir süre olduğundan veya hesabının çabukluğundan dolayıdır. Bunun, siyah adama kâfur adının verilmesinde olduğu gibi lâtife yollu zıttıyla isimlendirme kabilinden olması da caiz görülmüştür. Bunu soranlar ise Yahudilerden birtakım kimselerdir.
فقد أخرج ابن إسحاق وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال قال: حمل بن أبي قشير وسمول بن زيد لرسول الله ﷺ: أخبرنا متى الساعة إن
Nitekim İbn İshâk ve başkaları İbn Abbâs'tan —radıyallâhu teâlâ anhümâ— rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Hamele b. Ebî Kuşeyr ve Semev'el b. Zeyd, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem dediler ki: 'Bize kıyametin ne zaman kopacağını haber ver; eğer
كنت نبيا كما تقول فإنا نعلم متى هي؟ وكان ذلك امتحانا منهم مع علمهم أنه تعالى قد استأثر بعلمها فأنزل الله تعالى الآية.
iddia ettiğin gibi bir peygambersen [söyle], çünkü biz onun ne zaman olduğunu biliyoruz.' Bu, onun ilmini Allah Teâlâ'nın zatına tahsis ettiğini bilmelerine rağmen kendilerince bir imtihandı; bunun üzerine Allah Teâlâ bu âyeti indirdi.
وذهب بعض إلى أن السائل قريش،
Bazıları ise soranın Kureyş olduğu görüşüne varmıştır.
فقد أخرج عبد بن حميد. وابن جرير عن قتادة أن قريشا قالوا: يا محمد أسر إلينا متى الساعة لما بيننا وبينك من القرابة؟ فنزلت.
Nitekim Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etmişlerdir ki Kureyşliler şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Bizimle senin arandaki akrabalık hakkı için kıyametin ne zaman kopacağını bize gizlice söyle!' Bunun üzerine bu âyet indi.
وقوله سبحانه: أَيَّانَ مُرْساها بفتح همزة أيان. وقرأ السلمي بكسرها وهو لغة فيها، وهي ظرف زمان متضمن لمعنى الاستفهام ويليها المبتدأ أو الفعل المضارع دون الماضي بخلاف متى حيث يليها كلاهما، والتحقيق أنها بسيطة مرتجلة، وقيل: اشتقاقها من أي وهي فعلان منه لأن معناه أي وقت، وأي فعل، وأي من أويت بمعنى رجعت لأن باب طويت وشويت أضعاف باب حييت ووعيت ولقربه منه معنى لأن البعض آو إلى الكل ومستند إليه. وأصله على هذا أوي فقلبت الواو ياء وأدغمت في الياء فصار أيا وإنما لم تجعل أيان فعلا لا من أين لأنها ظرف زمان وأين ظرف مكان، ومن الناس من زعم أن أصلها أي أوان أو أي آن وليس بشيء.
Cenâb-ı Hakk'ın: { أَيَّانَ مُرْساها } “Onun ne zaman demir atacağını / gerçekleşeceğini [soruyorlar]” âyetindeki eyyâne (أَيَّانَ) kelimesinin hemzesi fetha iledir. Sülemî ise onu kesra ile (iyyâne) okumuştur ki bu bir lehçedir. O, soru anlamı içeren bir zaman zarfıdır ve ardından mazi değil, mübteda veya muzari fiil gelir; her ikisinin de ardından gelebildiği 'metâ' (ne zaman) kelimesi ise böyle değildir. Tahkike göre o, yalın (basit) ve irticâlîdir (türetilmemiştir). Bir görüşe göre ise 'eyyü' (أَيّ) kelimesinden türemiştir ve ondan fa'lân (فَعْلان) veznindedir; çünkü anlamı 'hangi vakit'tir; eyyü fı'l (hangi iş) gibidir. Eyyü de 'döndüm' anlamındaki eveytü (أَوَيْتُ) kelimesindendir; çünkü taveytü ve şeveytü bâbı, hayîtü ve va‘aytü bâbının kat kat fazlasıdır ve anlam bakımından ona yakınlığı sebebiyledir; zira parça bütüne sığınır ve ona dayanır. Buna göre aslı eveye (أَوَيَ) idi, vav harfi yâ'ya dönüştürüldü ve yâ'ya idgam edilerek eyyen (أَيًّا) oldu. Eyyânenin 'eyne' (أَيْنَ) kelimesinden değil de fiil yapılmamasının sebebi, onun zaman zarfı, eyne'nin ise mekân zarfı olmasıdır. İnsanlardan bazıları onun aslının eyyü evânin (أَيُّ أَوَانٍ) veya eyyü ânin (أَيُّ آنٍ) olduğunu iddia etmişlerse de bu kayda değer bir şey değildir.
وتعقب في الكشف حديث الاشتقاق من أي بأنه مخالف لما ذكره الزمخشري في سورة النمل ولو سمي به لكان فعالا من آن يئين ولا تصرف، ثم قال: والوجه ما ذكره هناك لأن الاشتقاق في غير المتصرفة لا وجه له. ثم إنه ليس اشتقاقه من أي أولى من اشتقاقه من الأين بمعنى الحينونة لأن أيان زمان وكأنه غيره الاستفهام وليس بشيء لأنه بالتضمين كما في متى ونحوه وكذلك اشتقاق أي من أويت لا وجه له إلا أن الأظهر أنه يجوز الصرف وعدمه كما في حمار قبان اهـ.
el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf'te), 'eyyü' kelimesinden türetilme meselesi, Zemahşerî'nin Neml sûresinde zikrettiğine aykırı bulunarak eleştirilmiştir; şayet ondan türetilmiş olsaydı, âne yeînü fiilinden fa‘âl vezninde olurdu ve tenvin almazdı (gayrimunsarif olurdu). Ardından şöyle dedi: Doğru olan, orada zikrettiğidir; çünkü munsarif olmayan isimlerde iştikakın (türetmenin) bir yeri yoktur. Kaldı ki onun 'eyyü'den türetilmesi, 'hînûnet' (vaktin gelmesi) anlamındaki 'eyn'den türetilmesinden daha evlâ değildir; zira eyyân zamandır, sanki soru edatı onu değiştirmiştir; lâkin bu bir şey değildir, çünkü soru anlamı 'metâ' ve benzerlerinde olduğu gibi tazammun yoluyladır. Keza 'eyyü' kelimesinin 'eveytü'den türetilmesinin de bir dayanağı yoktur; ancak en belirgin olanı, hımâru kabbân lafzında olduğu gibi sarfının caiz olup olmamasıdır, iktibas bitti.
وأجيب بأن ما ذكر أمر قدروه للامتحان وليعلم حكمها إذا سمي بها فلا ينافي ما ذكره الزمخشري وكذا لا ينافي لتحقيق فتأمل، وأيا ما كان فهي في محل الرفع على أنها خبر مقدم ومرساها مبتدأ مؤخر وهو مصدر ميمي من أرساه إذا أثبته وأقره أي متى إثباتها وتقريرها، ولا يكاد يستعمل الإرساء إلا في الشيء الثقيل كما في قوله تعالى:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Zikredilen husus, bir varsayım ve imtihan sadedinde takdir ettikleri ve onunla özel isim yapıldığında hükmünün ne olacağının bilinmesi içindir; dolayısıyla Zemahşerî'nin zikrettiğiyle çelişmez ve aynı şekilde tahkike de aykırı düşmez, iyi düşün! Her ne olursa olsun, eyyâne mukaddem haber olarak ref mahallindedir; mürsâhâ ise muahhar mübtedadır. O, bir şeyi sabit kılıp yerleştirdiğinde kullanılan 'ersâhu' fiilinden mîmli masdardır; yani 'onun yerleşmesi ve tahakkuk etmesi ne zamandır?' demektir. İrsâ kelimesi, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi ancak ağır bir şey için kullanılır:
وَالْجِبالَ أَرْساها [النازعات: ٣٢] ومنه مرساة السفن، ونسبته هنا إلى الساعة باعتبار تشبيه المعاني بالأجسام.
{ وَالْجِبالَ أَرْساها } “Ve dağları sağlam bir şekilde yerleştirdi” [Nâziât: 32]. Gemilerin demir atması (mirsât) da bu köktendir. Burada kıyamete nispet edilmesi ise manaların cisimlere benzetilmesi itibarıyladır.
وجوز بعضهم أن يكون اسم زمان، ولا يرد عليه أنه يلزم أن يكون للزمان زمان، وفي جوازه خلاف الفلاسفة لأنه يؤول بمتى وقوع ذلك، والجملة قيل في محل النصب على المفعولية به لقول محذوف وقع حالا من ضمير يسألونك أي يسألونك قائلين أيان مرساها، وقيل في محل الجر على البدلية عن الساعة.
Bazıları onun zaman ismi olmasını caiz görmüştür. Buna 'zaman için bir zaman gerekmesi lâzım gelir, bunun caiz oluşu ise felsefecilerin ihtilaf konusudur' şeklinde bir itiraz yöneltilemez; zira bu, 'onun meydana gelmesi ne zamandır?' anlamına tevil edilir. Bu cümlenin, 'yes'elûneke'deki zamirden hâl olan mahzuf bir kavil fiiline mef'ûlün bih olarak nasb mahallinde olduğu söylenmiştir; yani 'eyyâne mürsâhâ diyerek sana soruyorlar' demektir. Bir görüşe göre de 'es-Sâat' kelimesinden bedel olarak cer mahallindedir.
والتحقيق عند بعض جلة المحققين أن محلها النصب بنزع الخافض لأنها بدل من الجار والمجرور لا من المجرور فقط، وفي تعليق السؤال بنفس الساعة أولا وبوقت وقوعها ثانيا تنبيه على أن المقصد الأصلي من السؤال نفسها باعتبار حلولها في وقتها المعين باعتبار كونه محلا لها، وما في الجواب أعني قوله سبحانه: قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي مخرج على ذلك أيضا أي إن علمها بالاعتبار المذكور عنده سبحانه لا غير فلا حاجة إلى أن يقال: إنما علم وقت إرسائها عنده ﷿، وبعضهم حيث غفل عن النكتة المشار إليها حمل النظم الجليل على حذف المضاف، وإليه يشير كلام أبي البقاء، ومعنى كون ذلك عنده ﷿ خاصة أنه استأثر به حيث لم يخبرا أحدا به من ملك مقرب أو نبي مرسل، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﷺ قيل للإيذان بأن توفيقه ﵊ للجواب على الوجه المذكور من باب التربية والإرشاد وهو أولى مما سنشير إليه إن شاء الله تعالى، وقوله سبحانه: لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ بيان لاستمرار خفائها إلى حين قيامها واقناط كلي عن إظهار أمرها بطريق الإخبار، والتجلية الكشف والإظهار، واللام لام التوقيت واختلف فيها فقيل هي بمعنى في، وقال ابن جني: بمعنى عند، وقال الرضي: هي اللام المفيدة للاختصاص، وهو على ثلاثة أضرب اما أن يختص الفعل بالزمان لوقوعه فيه ككتبت
Büyük muhakkiklerden bazılarının tahkikine göre ise onun mahalli, hazf-i hâfız ile (harf-i cerin düşürülmesiyle) nasbtır; zira o sadece mecrurdan değil, câr-mecrûrun tamamından bedeldir. Sorunun ilk olarak bizzat kıyametin kendisine, ikinci olarak da onun meydana gelme vaktine bağlanmasında; sorudaki asıl maksadın, belirli vaktinin ona bir zarf olması hasebiyle bizzat o vakitte vuku bulması bakımından kıyametin kendisi olduğuna bir tenbih vardır. Cevaptaki, yani Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } “De ki: Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır” kavlindeki ifade de buna göre çıkarsanır; yani zikredilen itibar ile onun ilmi başkasının değil, yalnızca O Sübhânehu'nun katındadır. Dolayısıyla 'onun gerçekleşme vaktinin ilmi ancak O'nun Azze ve Celle katındadır' denilmesine ihtiyaç yoktur. Bazıları işaret edilen bu nükteyi fark edemeyince yüce nazmı muzafın hazfine hamletmişlerdir ki Ebü'l-Bekâ'nın sözü de buna işaret etmektedir. Bunun özellikle O'nun Azze ve Celle katında olmasının manası; mukarreb bir melek veya mürsel bir peygamber olsun, yaratılmışlardan hiçbir kimseye bunu bildirmeyerek onu zatına tahsis etmiş olmasıdır. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izafe edilerek rubûbiyyet unvanına yer verilmesinin, kendisinin aleyhisselâm zikredilen şekilde cevaba muvaffak kılınmasının terbiye ve irşad kabilinden olduğunu bildirmek için olduğu söylenmiştir; bu, inşâallahu teâlâ işaret edeceğimiz husustan daha evlâdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ } “Onun vaktini ancak O açığa çıkarır” buyruğu, kopacağı ana kadar onun gizliliğinin devam edeceğinin beyanı ve haber verme yoluyla onun durumunun açıklanmasından tamamen ümit kesmeyi ifade eder. Tecliye (تجلية), açığa çıkarmak ve izhar etmektir. Buradaki lâm ise tevkît (vakit bildirme) lâmıdır ve hakkında ihtilaf edilmiştir: 'fî' (içinde) manasında olduğu söylenmiştir. İbn Cinnî, 'ınde' (katında/yanında) manasında olduğunu; er-Radî ise ihtisas bildiren lâm olduğunu ve bunun üç kısma ayrıldığını söylemiştir: Fiil ya içinde vuku bulduğu için zamana mahsus kılınır, 'falan ayın hilalinde yazdım (لِغُرَّةِ كَذَا)' sözünde olduğu gibi; ya sonrasında vuku bulduğu için, 'beş gün geçtikten sonra (لِخَمْسٍ خَلَوْنَ)' gibi; ya da öncesinde vuku bulduğu için, 'bir gece kalınca (لِلَيْلَةٍ بَقِيَتْ)' gibi. Mutlak bırakıldığında ihtisas, içinde vuku bulması sebebiyle olur, aksi takdirde karîneye göredir. Burada ise birden fazla âlim onu 'fî' ile tefsir etmiştir.
لغرة كذا أو لوقوعه بعده نحو لخمس خلون أو قبله نحو لليلة بقيت، ومع الإطلاق يكون الاختصاص لوقوعه فيه وإلا فحسب القرينة، وفسرها هنا غير واحد بفي.
şeklinde kullanılır. Mutlak bırakıldığında ise ihtisas, fiilin o zamanda vuku bulması sebebiyle olur, aksi takdirde karîneye göre tayin edilir. Burada ise birden fazla âlim bu lâmı 'fî' (içinde) manasıyla tefsir etmiştir.
والمعنى لا يكشف عنها ولا يظهر للناس أمرها الذي تسألون عنه إلا الرب سبحانه بالذات من غير أن يشعر به أحد من المخلوقين فيتوسط في إظهاره لهم لكن لا بأن لا يخبرهم بوقتها كما هو المسئول بل بأن يقيمها فيعلموها على أتم وجه، والجار والمجرور متعلق بالتجلية وهو قيد لها بعد ورود الاستثناء كأنه قيل: لا يجليها إلا هو في وقتها إلا أنه قدم للتنبيه من أول الأمر على أن تجليها ليس بطريق الاخبار بوقتها بل بإظهار عينها في وقتها الذي يسألون عنه، وقوله تعالى: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ استئناف كما قبله مقرر لما سبق، والمراد كبرت وعظمت على أهلهما حيث لم يعلموا وقت وقوعها. وعن السدي أن من خفي عليه علم شيء كان ثقيلا عليه، وعن قتادة أن المعنى عظمت على أهل السموات والأرض حيث يشفقون منها ويخافون شدائدها، وفي رواية أخرى عنه أن المراد ثقل علمها عليهم فلا يعلمونها، ويرجع إلى ما ذكر أولا، وقيل: المعنى ثقلت عند الوقوع على نفس السموات حتى انشقت وانتثرت نجومها وكورت شمسها وعلى نفس الأرض حتى سيرت جبالها وسجرت بحارها وكان ما كان فيها، وإلى ذلك يشير ما روي عن ابن جريج وعليه فلا يحتاج إلى تقدير مضاف، وكلمة في على سائر إلا وجه استعارة منبهة على تمكن الفعل كما لا يخفى لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً أي إلا فجأة على حين غفلة،
Manası şudur: Yaratılmışlardan hiç kimse farkına varmaksızın ve onu insanlara bildirmede aracı olmaksızın, hakkında soru sorduğunuz o kıyametin durumunu bizzat Rab Sübhânehu'dan başkası açıp gösteremez; ancak bu, sorulduğu gibi vaktini insanlara haber vermemesiyle değil, bilakis kıyameti koparıp onu eksiksiz bir şekilde bilmelerini sağlamasıyla olur. Câr-mecrûr ise tecliye fiiline taalluk etmektedir ve istisnanın gelmesinden sonra onun kaydıdır; sanki 'onu vaktinde ancak O açığa çıkarır' denilmiş gibidir; ancak tecellisinin vaktini haber verme yoluyla değil, sorup durdukları vakti geldiğinde bizzat kendisini izhar etmek suretiyle olacağına en başından dikkat çekmek için öne alınmıştır. Allah Teâlâ'nın: { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ağır bastı” buyruğu, öncesi gibi önceki manayı pekiştiren yeni bir cümledir (isti'nâf). Kastedilen; ne zaman vuku bulacağını bilmedikleri için gök ve yer ehline pek büyük ve ağır gelmesidir. Süddî'den; 'bir şeyin ilmi kime gizli kalırsa, o şey ona ağır gelir' dediği rivayet edilmiştir. Katâde'den ise mananın; dehşetinden ürperip şiddetinden korktukları için gök ve yer ehline ağır geldiği şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. Ondan gelen bir başka rivayette kastedilenin, onun ilminin kendilerine ağır gelmesi ve onu bilememeleri olduğu zikredilmiştir ki bu da ilk zikredilene döner. Bir görüşe göre de manası; vuku bulduğu sırada göklerin bizzat kendisine ağır gelip yarılması, yıldızlarının dökülmesi, güneşinin dürülmesi; yerin de bizzat kendisine ağır gelip dağlarının yürütülmesi, denizlerinin kaynatılması ve onda olup bitenlerin meydana gelmesidir. İbn Cüreyc'den rivayet edilen görüş de buna işaret etmektedir; buna göre muzaf takdirine gerek kalmaz. Diğer vecihlere göre 'fî' kelimesi, gizli kalmayacağı üzere fiilin tam yerleştiğini gösteren bir istiaredir. { لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } “O size ancak ansızın gelecektir”; yani gaflet anında apansız gelecektir.
أخرج الشيخان عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ لتقومن الساعة وقد نشر رجلان ثوبهما فلا يتبايعانه ولا يطويانه ولتقومن الساعة وقد انصرف الرجل بلبن لقحته فلا يطعمه ولتقومن الساعة وهو يليط حوضه فلا يسقى فيه ولتقومن الساعة وقد رفع أكلته إلى فيه فلا يطعمها»
İki Sahih imamı (Buhârî ve Müslim) Ebû Hüreyre'den —radıyallâhu teâlâ anh— rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Kıyamet mutlaka öyle bir anda kopacaktır ki iki adam kumaşlarını aralarında açmış olacaklar; ne alışverişi bitirebilecekler ne de kumaşı dürebilecekler. Kıyamet mutlaka öyle bir anda kopacaktır ki adam sağımlı devesinin sütünü alıp gitmiş olacak da onu içemeyecektir. Kıyamet mutlaka öyle bir anda kopacaktır ki adam havuzunu sıvamakta olacak da içinde hayvanlarını sulayamayacaktır. Ve kıyamet mutlaka öyle bir anda kopacaktır ki adam lokmasını ağzına kaldırmış olacak da onu yiyemeyecektir.»
يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها أي عالم بها كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فيما أخرجه عنه ابن المنذر وغيره «فحفي» فعيل من حفى عن الشيء إذا بحث عن تعرف حاله، وذكر بعضهم أن الحفاوة في الأصل الاستقصاء في الأمر للاعتناء به قال الأعشى:
{ يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar”; yani İbn Münzir ve başkalarının kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbâs'ın —radıyallâhu teâlâ anhümâ— dediği gibi 'onu biliyormuşsun gibi' demektir. 'Hafî' (حَفِيٌّ), bir kimse bir şeyin durumunu öğrenmek için iyice araştırdığında kullanılan 'hafâ ani'ş-şey'' fiilinden fe'îl veznindedir. Bazıları 'hafâve'nin (حفاوة) aslen bir işe gösterilen özenden dolayı onu en ince ayrıntısına kadar araştırmak olduğunu zikretmiştir. A‘şâ şöyle demiştir:
فإن تسألوا عني فيا رب سائل ... حفيّ عن الأعشى به حيث أصعدا
Beni soracak olursanız, nice soranlar vardır ki ... A‘şâ'yı nereye yönelse inceden inceye araştırıp durur.
ومنه إحفاء الشارب، وتطلق أيضا على البر واللطف كما قال تعالى: إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا [مريم: ٤٧] ، والمعنى المراد هنا متفرع على المعنى الأول لأن من بحث عن شيء وسأل منه استحكم علمه به فأريد به لازم معناه مجازا أو كناية وعدي الوصف بعن اعتبار الأصل معناه وهو السؤال والبحث، وقيل: لأنه ضمن معنى الكشف ولولا ذلك لعدي بالباء، وجوز أن البقاء أن تكونن بمعنى الباء، وروي عن الحبر. وابن مسعود أنهما قرآ بها.
Bıyığı kökünden kesmek (ihfâü'ş-şârib) ifadesi de bu köktendir. Bu kelime, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır” [Meryem: 47] âyetinde olduğu gibi iyilik ve lütuf anlamında da kullanılır. Burada kastedilen mana ise birinci manadan türemiştir; çünkü bir şeyi araştıran ve soran kimsenin o şeye dair ilmi sağlamlaşır; dolayısıyla mecaz veya kinaye yoluyla o kelimenin lazımı (bilmek manası) murat edilmiştir. Bu vasfın 'an' (عَنْ) harf-i ceriyle geçişli kılınması, onun asıl manası olan 'sorma ve araştırma' dikkate alınarak yapılmıştır. Bir görüşe göre de keşif manasını tazammun ettiği içindir; şayet öyle olmasaydı 'bâ' harfiyle geçişli kılınırdı. Ebü'l-Bekâ ise 'an'ın 'bâ' manasında olmasını caiz görmüştür. İbn Abbâs (el-Habr) ve İbn Mes‘ûd'dan da onların bu âyeti 'bihâ' (بها) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir.
والجملة التشبيهية في محل نصب على أنها حال من مفعول يسألونك أي مشبها حالك عندهم بحال من هو حفي، وقيل: إن عنها متعلق بيسألونك، والجملة التشبيهية معترضة وصلة حفي محذوفة أي بها أو بهم بناء على ما قيل إن حفي من الحفاوة بمعنى الشفقة فإن قريشا قالوا له ﵊: إن بيننا وبينك قرابة فقل لنا متى الساعة؟ وروي ذلك عن قتادة وترجمان القرآن أيضا، والمعنى عليه أنهم يظنون أن عندك علمها لكن تكتمه فلشفقتك عليهم طلبوا منك أن تخصهم به وتعلق عَنِ على هذا الوجه بمحذوف كتخبرهم وتكشف لهم عنها بعيد، وقيل:
Teşbih cümlesi, 'yes'elûneke'deki mef'ûlden hâl olarak nasb mahallindedir; yani 'onların nazarında senin durumun, onu inceden inceye bilen bir kimsenin durumuna benzetilerek [soruyorlar]' demektir. Bir görüşe göre 'anhâ', 'yes'elûneke' fiiline taalluk etmektedir; teşbih cümlesi ise ara cümledir (mu'tarıza) ve 'hafî'nin sılası hazfedilmiştir, yani 'bihâ' veya 'bihim' takdirindedir. Bu, 'hafî' kelimesinin şefkat anlamındaki 'hafâve'den geldiğini söyleyenlerin görüşüne dayanır; zira Kureyşliler ona aleyhisselâm: 'Bizimle senin aranda akrabalık bağı var, kıyametin ne zaman kopacağını bize söyle!' demişlerdi. Bu husus Katâde'den ve Tercümânü'l-Kur'ân'dan (İbn Abbâs) da rivayet edilmiştir. Bu görüşe göre mana şöyledir: Onlar senin yanında kıyametin ilminin bulunduğunu fakat gizlediğini sanıyorlar ve onlara olan şefkatinden dolayı bu bilgiyi kendilerine tahsis etmeni istiyorlar. Bu takdirde 'an' harf-i cerinin 'onlara haber verirsin, onlara açarsın' gibi mahzuf bir fiile taalluk ettirilmesi ise uzaktır. Bir görüşe göre de:
هو من حفي بالشيء إذا فرح به، وروي ذلك عن مجاهد والضحاك وغيرهما، والمعنى كأنك فرح بالسؤال عنها تحبه، وعَنِ على هذا متعلقة- بحفي- كما قيل: لتضمنه معنى السؤال، والكلام على ما قال شيخ الإسلام استئناف مسوق لبيان خطئهم في توجيه السؤال إلى رسول الله ﷺ بناء على زعمهم أنه ﵊ عالم بالمسئول عنه أو أن العلم بذلك من مقتضيات الرسالة أثر بيان خطئهم في أصل السؤال بإعلام بيان المسئول عنه، وفي
bu kelime, bir şeye sevindiğinde kullanılan 'hafıye bi'ş-şey'' kökünden gelmektedir. Bu mana Mücâhid, Dahhâk ve başkalarından rivayet edilmiştir. Buna göre mana; 'sanki sen onun sorulmasından sevinç duyuyor ve bunu seviyormuşsun gibi' demektir. Bu takdirde 'an', denildiği gibi soru manasını içerdiği için 'hafî' kelimesine müteallıktır. Şeyhülislâm'ın belirttiğine göre bu kelâm; sorulan şeyin beyan edilmesiyle onların asıl sorudaki hatalarının bildirilmesinin hemen ardından, Peygamber'in aleyhisselâm sorulan şeyi bildiği ya da bunu bilmenin peygamberliğin gereklerinden olduğu zannına dayanarak soruyu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltmekteki hatalarını beyan etmek üzere getirilmiş yeni bir sözdür (isti'nâf). Ve
الانتصاف في توجيه تكرير يسألونك أن المعهود في أمثال ذلك أن الكلام إذا بني على مقصد وعرض في أثنائه عارض فأريد الرجوع لتتمة المقصد الأول وقد بعد عهده وطوي ذكره لتتصل النهاية بالبداية، وهنا لما ابتدأ الكلام بقوله سبحانه: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها ثم اعترض ذكر الجواب بقل إلى بغتة أريد تتمة سؤالهم عنها بوجه من الإنكار عليهم وهو المضمن في قوله سبحانه: كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها وهو شديد التعلق بالسؤال وقد بعد عهده فطري ذكره ليليه تمامه، ولا تراه أبدا يطري إلا بنوع من الإجمال، ومن ثم لم يذكر المسئول عنه وهو الساعة اكتفاء بما تقدم، ثم لما كرر جل وعلا السؤال لهذه الفائدة كرر الجواب أيضا مجملا فقال عزّ من قائل: قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ ومنه يعلم وجه ذكر الاسم الجليل هنا، وذكر المحقق الأول أنه ﵊ أمر بإعادة الجواب الأول تأكيدا للحكم وتقريرا له وإشعارا بعلته على الطريقة البرهانية بإيراد اسم الذات المنبئ عن استتباعها لصفات الكمال التي من جملتها العلم وتمهيدا للتعريض بجهلهم بقوله تعالى: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ وزعم الجبائي أن السؤال الأول كان عن وقت قيام الساعة وهذا السؤال كان عن كيفيتها وتفصيل ما فيها من الشدائد والأحوال قيل:
el-İntisâf adlı eserde 'yes'elûneke' fiilinin tekrar edilmesinin gerekçesi şöyle açıklanmıştır: Bu gibi durumlarda bilinen kural şudur ki söz bir maksat üzerine bina edilip araya bir engel girdiğinde ve ilk maksadın üzerinden zaman geçip zikri kapatıldığında, sonun başa bağlanması için ilk maksadın tamamlanmasına dönülmek istenir. Burada da söz Cenâb-ı Hakk'ın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını soruyorlar” kavliyle başlamış, ardından { قُلْ } [De ki] ifadesinden { بَغْتَةً } [ansızın] kelimesine kadar olan cevap araya girmiştir; bunun üzerine onların kıyameti sormalarının tamamlayıcısı, O Sübhânehu'nun: { كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi” kavlinde içerilen bir tür inkâr üslubuyla getirilmek istenmiştir. Bu ise soruya son derece bağlıdır; üzerinden zaman geçtiği için tamamlanması peşinden gelsin diye zikri tazelenmiştir. Zikrin tazelenmesini de her zaman bir tür icmâl (özetleme) ile görürsün. Bu sebeple önceki zikre iktifa edilerek sorulan şey, yani 'kıyamet' açıkça zikredilmemiştir. Sonra O Celle ve Alâ bu faydadan ötürü soruyu tekrar edince, cevabı da mücmel olarak tekrar etmiş ve sözlerin en yücesinin sahibi şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: Onun ilmi ancak Allah'ın katındadır”. Buradan celâl isminin (Allah) burada zikredilmesinin gerekçesi de anlaşılmış olur. Muhakkık-ı Evvel (el-Beyzâvî) zikretmiştir ki: Peygamber'e aleyhisselâm hükmü tekit ve takrir etmek, biri ilim olan bütün kemal sıfatlarını gerektiren zât ismini zikretmek suretiyle bürhanî yöntemle illetini hissettirmek ve Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” kavliyle onların cehaletine tarizde bulunmaya bir zemin hazırlamak üzere ilk cevabı iade etmesi emredilmiştir. Cübbâî ise ilk sorunun kıyametin kopma vaktine dair olduğunu, bu ikinci sorunun ise kıyametin keyfiyetine ve onda bulunan şiddet ve hallerin tafsilatına dair olduğunu iddia etmiştir; denildi ki:
ولذلك خص جوابه باسم الذات إذ هو أعظم الأسماء مهابة، وإلى ذلك ذهب النيسابوري ونقل عن الإمام وغيره، ولا أرى لهم مسندا في ذلك، ومفعول العلم على ما يشير إليه كلام بعضهم محذوف أي لا يعلمون ما ذكر من اختصاص علمها به تعالى فبعضهم ينكرها رأسا فلا يسأل عنها إلا متلاعبا، وبعضهم يعلم أنها واقعة البتة ويزعم أنك واقف على وقت وقوعها فيسأل جهلا، وبعضهم يزعم أن العلم بذلك من مقتضيات الرسالة فيتخذ السؤال ذريعة إلى القدح فيها، والواقف على جلية الحال ويسأل امتحانا ملحق بالجاهلين لعدم عمله بعمله هذا، وإنما أخفى سبحانه أمر الساعة لاقتصاء الحكمة التشريعية ذلك فإنه ادعى إلى الطاعة وأزجر عن المعصية كما أن إخفاء الأجل الخاص للإنسان كذلك، ولو قيل بأن الحكمة التكوينية تقتضي ذلك أيضا لم يبعد، وظاهر الآيات أنه ﵊ لم يعلم وقت قيامها. نعم علم ﵊ قربها على الإجمال وأخبر ﷺ به.
Bu yüzden cevabı zât ismiyle tahsis edilmiştir; çünkü o, heybet bakımından isimlerin en büyüğüdür. Nîsâbûrî de bu görüşe meyletmiş, İmam [Râzî] ve başkalarından da bu görüş nakledilmiştir; fakat bu konuda onların tutunacakları bir dayanak görmüyorum. İlim fiilinin mef'ûlü, bazılarının sözünün işaret ettiğine göre mahzuftur; yani onun ilminin Allah Teâlâ'ya tahsis edilmiş olduğu hususunu bilmezler. Nitekim onlardan kimi kıyameti büsbütün inkâr eder ve onu sırf alay yollu sorar; kimi kesin olarak vuku bulacağını bilir ama senin onun vaktine vâkıf olduğunu zannederek cehaletle sorar; kimi de bunu bilmenin peygamberliğin gereklerinden olduğunu zannederek soruyu nübüvvete dil uzatmak için vesile kılar. Meselenin hakikatine vâkıf olup da sırf imtihan kastıyla soran kimse ise, bu ilmiyle amel etmediğinden ötürü cahiller zümresine dâhil edilir. Allah Teâlâ'nın kıyamet vaktini gizlemesi, teşrîî hikmetin bunu gerektirmesindendir; zira bu durum itaate daha çok sevk edici, günahtan da daha çok sakındırıcıdır; nitekim insana has ecelin gizlenmesi de böyledir. Tekvînî hikmetin de bunu gerektirdiği söylenirse bu da uzak bir ihtimal olmaz. Âyetlerin zahirinden anlaşılan odur ki o aleyhisselâm kıyametin kopma vaktini bilmemiştir. Evet, o aleyhisselâm onun yakınlığını genel olarak (icmâlen) bilmiş ve bunu sallallâhu aleyhi ve sellem haber vermiştir.
فقد أخرج الترمذي وصححه عن أنس مرفوعا «بعثت أنا والساعة كهاتين وأشار بالسبابة والوسطى» ،
Nitekim Tirmizî, Enes'ten —radıyallâhu anh— merfû olarak rivayet etmiş ve hadisi sahihlemiştir: «Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik» buyurmuş ve şehadet parmağı ile orta parmağını işaret etmiştir.
وفي الصحيحين عن ابن عمر مرفوعا أيضا «إنما أجلكم فيمن مضى قبلكم من الأمم من صلاة العصر إلى غروب الشمس»
İki Sahih'te de İbn Ömer'den yine merfû olarak şöyle rivayet edilmiştir: «Sizden önce geçen ümmetlere nispetle sizin eceliniz, ancak ikindi namazından güneşin batışına kadar olan vakit gibidir.»
وجاء في غير ما أثر أن عمر الدنيا سبعة آلاف سنة وأنه ﵊ بعث في أواخر الألف السادسة ومعظم الملة في الألف السابعة.
Birçok rivayette dünyanın ömrünün yedi bin yıl olduğu, Peygamber'in aleyhisselâm altıncı binin sonlarında gönderildiği ve bu ümmetin büyük kısmının yedinci binde olacağı nakledilmiştir.
وأخرج الجلال السيوطي عدة أحاديث في أن عمر الدنيا سبعة آلاف سنة وذكر أن مدة هذه الأمة تزيد على ألف سنة ولا تبلغ الزيادة عليها خمسمائة سنة، واستدل على ذلك بأخبار وآثار ذكرها في رسالته المسماة- بالكشف عن مجاوزة هذه الأمة الألف- وسمى بعضهم لذلك هذه الألف الثانية بالمخضرمة لأن نصفها دنيا ونصفها الآخر أخرى، وإذا لم يظهر المهدي على رأس المائة التي نحن فيها ينهدم جميع ما بناه كما لا يخفى على من راجعه، وكأني بك تراه منهدما، ونقل السفاريني عن الفلاسفة أنهم زعموا أن تدبير العالم الذي نحن فيه للسنبلة فإذا تم دورها وقع الفساد والدثور في العالم فإذا عاد الأمر إلى الميزان تجتمع المواد ويقدر النشور عودا، وقال البكري: إن سلطان الحمل عندهم اثنا عشر ألف سنة وسلطان الثور دونه بألف وهكذا ينقص ألف ألف إلى الحوت فيكون سلطانه ألف سنة ومجموع ذلك ثمانية وسبعون ألف سنة فإذا كملت انقضى عالم الكون والفساد، ونقل ذلك عن هرمس وادعى أنه قال: إنه لم يكن في حكم الحمل والثور والجوزاء على الأرض حيوان فلما كان حكم السرطان تكونت دواب الماء وهو أم الأرض ولما كان حكم الأسد تكونت الدواب ذوات الأربع ولما كان حكم السنبلة تولد الإنسانان الأولان آدم نوس وحوا نوس وزعم بعضهم أن مدة العالم مقدار قطع الكواكب الثابتة لدرج الفلك، والكوكب منها يقطع البرج بزعمه
Celâleddin es-Süyûtî, dünyanın ömrünün yedi bin yıl olduğuna dair pek çok hadis rivayet etmiş ve bu ümmetin müddetinin bin yılı aşacağını, fakat bu fazlalığın beş yüz yıla ulaşmayacağını zikretmiştir; buna da 'el-Keşf an mücâvezeti hâzihi'l-ümmeti'l-elf' adlı risalesinde zikrettiği haber ve rivayetleri delil getirmiştir. Bu sebeple bazıları bu ikinci bin yılı 'muhadram' (iki dönemi birleştiren) olarak adlandırmışlardır; zira yarısı dünya, diğer yarısı âhirettir. Eğer içinde bulunduğumuz yüz yılın başında Mehdî zuhur etmezse, konuyu tetkik eden kimseye gizli kalmayacağı üzere onun kurduğu bütün bu bina yıkılır; nitekim senin de onun yıkıldığını görür gibi bir halin var! Seffârînî felsefecilerden nakletmiştir ki onlar; içinde bulunduğumuz âlemin idaresinin Başak (Sünbüle) burcunda olduğunu, onun devri tamamlandığında âlemde fesat ve yok oluşun meydana geleceğini, mesele Terazi (Mîzan) burcuna döndüğünde maddelerin toplanacağını ve yeniden dirilişin takdir edileceğini iddia etmişlerdir. Bekrî ise şöyle demiştir: Onlara göre Koç (Hamel) burcunun hâkimiyeti on iki bin yıldır; Boğa (Sevr) burcunun hâkimiyeti ondan bin yıl eksiktir ve Balık (Hût) burcuna kadar biner biner azalarak devam eder, böylece onun hâkimiyeti bin yıl olur; bunların toplamı yetmiş sekiz bin yıldır. Bu tamamlandığında oluş ve bozuluş (kevn ve fesat) âlemi son bulur. Bunu Hermes'ten nakletmiş ve onun şöyle dediğini iddia etmiştir: Koç, Boğa ve İkizler burçlarının hâkimiyeti altındayken yeryüzünde hiçbir hayvan yoktu; Yengeç burcunun hâkimiyeti gelince yeryüzünün anası olan su hayvanları meydana geldi; Aslan burcunun hâkimiyeti gelince dört ayaklı hayvanlar oluştu; Başak burcunun hâkimiyeti gelince ise ilk iki insan olan Âdem Nûs ile Havva Nûs vücuda geldi. Bazıları da âlemin süresinin, sabit yıldızların feleğin derecelerini katetme miktarı kadar olduğunu iddia etmişlerdir; onlara göre bu yıldızlardan biri bir burcu
في ثلاثة آلاف سنة فذلك ست وثلاثون ألف سنة انتهى. ولا يخفى على من اطلع على كتب الأرصاد والزيجات أن الأدوار عندهم ثلاثة أكبر وأوسط وأصغر ويسمونها التسييرات، وهي على السوية في جميع البروج فالدور الأكبر ما يكون فيه قطع كل درجة بمائة سنة والأوسط ما يكون فيه قطع كل درجة بعشر سنين والأصغر ما يكون فيه قطع كل درجة بسنة، وعندهم دور أعظم ويسمونه أيضا التسيير الأعظم وهو ما يكون فيه قطع كل درجة بألف سنة والتسيير اليوم في الميزان وقد مضى منه أربع درجات وست وخمسون دقيقة وإحدى وثلاثون ثانية واثنتا عشرة ثالثة، وإذا اعتبرت مدة ذلك من نقطة رأس الحمل إلى هنا بلغت مائة ألف سنة وأربعا وثمانين ألف سنة وتسعمائة وثلاثا وأربعين سنة، وأن مدة حركة الثوابت على ما نقل عن بطليموس في كل برج ألفان ومائة واثنتان وستون سنة وثمانية أشهر وستة عشر يوما وتسع عشرة ساعة، وإذا ضرب ذلك في اثني عشر عدّة البروج خرج مدة قطعها الفلك كله وهو أقل مما ذكره بكثير، ولعل المراد بدور البرج ما أريد بسلطانه من حكم تأثيره والتأثر العادي على ما يفهم من بعض كتب القوم بحكم الأصالة للبرج وهو الذي يفيض على الكواكب النازل فيه، وكل ذلك مما لم ينزل الله تعالى به سلطانا، والحق الذي لا ينبغي المحيص عنه القول بحدوث العالم حدوثا زمانيا ولا يعلم أوله إلا الله تعالى، وكذلك عمر الدنيا وأول النشأة الإنسانية ومدة بقائها في هذا العالم وقدر زمان لبثها في البرزخ كل ذلك لا يعلمه إلا الله تعالى، وجميع ما ورد في هذا الباب أمور ظنية لا سند يعول عليه لأكثرها، ووراء هذا أقوال لأهل الصين وغيرهم هي أدهى وأمر مما تقدم، وبالجملة الباقي من عمر الدنيا عند من يقول بفنائها أقل قليل بالنسبة إلى الماضي من ذلك والله تعالى أعلم بحقيقة ما هناك قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا أي لا أملك لأجل نفسي جلب نفع ما ولا دفع ضرر ما.
üç bin yılda katetmektedir, bu da otuz altı bin yıl eder, iktibas bitti. Rasat ve zîc kitaplarına vâkıf olan kimselere gizli değildir ki onlara göre devirler üçtür: en büyük (ekber), orta (evsat) ve en küçük (asgar); bunlara tisyîrât derler. Bunlar bütün burçlarda eşittir; en büyük devir her derecenin yüz yılda katedildiği devirdir; orta devir her derecenin on yılda katedildiği devirdir; en küçük devir ise her derecenin bir yılda katedildiği devirdir. Onlara göre bir de en ulu devir (devr-i a‘zam) vardır ki buna et-tisyîrü'l-a‘zam da derler; bu da her derecenin bin yılda katedildiği devirdir. Bugün tisyîr Terazi burcundadır ve ondan dört derece, elli altı dakika, otuz bir saniye ve on iki sâliselik kısım geçmiştir. Bunun süresi Koç burcunun başlama noktasından buraya kadar hesaplandığında yüz seksen dört bin dokuz yüz kırk üç yıla ulaşır. Sabit yıldızların hareket süresi ise Batlamyus'tan nakledildiğine göre her burçta iki bin yüz altmış iki yıl, sekiz ay, on altı gün ve on dokuz saattir. Bu, burçların sayısı olan on iki ile çarpıldığında onların bütün feleği katetme süresi çıkar ki bu da onun zikrettiğinden çok daha azdır. Muhtemelen bir burcun devrinden kastedilen, onun hâkimiyetiyle kastedilen şeydir; yani bu taifenin bazı kitaplarından anlaşıldığına göre tesir hükmü ve âdî etkilenme, asalet itibarıyla burca aittir ve o burçta konaklayan gezegenlere feyz veren odur. Bütün bunlar ise Allah Teâlâ'nın hakkında hiçbir delil indirmediği şeylerdir. Kendisinden sapılmaması gereken hakikat şudur: Âlemin zaman bakımından sonradan yaratıldığına (hudûs-i zamânîye) inanmaktır; onun başlangıcını ise Allah Teâlâ'dan başkası bilemez. Aynı şekilde dünyanın ömrü, insan nev'inin başlangıcı, bu âlemde kalış süresi ve berzahta kalacağı zamanın miktarı... Bütün bunları ancak Allah Teâlâ bilir. Bu bâbda nakledilenlerin tamamı zannî meselelerdir; çoğunun güvenilecek bir senedi yoktur. Bunların ötesinde Çin ehlinin ve başkalarının bunlardan daha dehşetli ve acı birtakım sözleri vardır. Hâsılı, dünyanın fâni olacağını söyleyenlere göre onun ömründen geriye kalan kısım, geçmişe nispetle pek azdır; oradaki hakikati ise en iyi Allah Teâlâ bilir. { قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا } “De ki: Ben kendi kendime ne bir fayda sağlamaya ne de bir zararı defetmeye mâlikim”; yani nefsim uğruna herhangi bir menfaati celbetmeye ve herhangi bir zararı savmaya güç yetiremem.
والجار والمجرور كما قال أبو البقاء إما متعلق بأملك أو بمحذوف وقع حالا من نفعا. والمراد لا أملك ذلك في وقت من الأوقات إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ أي إلا وقت مشيئته سبحانه بأن يمكنني من ذلك فإنني حينئذ أملكه بمشيئته، فالاستثناء متصل وفيه دليل كما قال الشيخ إبراهيم الكوراني على أن قدرة العبد مؤثرة بإذن الله تعالى ومشيئته، وقيل:
Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi bu câr-mecrûr ya 'emlikü' fiiline taalluk etmektedir ya da 'nef'an' kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye bağlıdır. Kastedilen; hiçbir vakitte buna mâlik olmadığımdır. { إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna”; yani O Sübhânehu'nun beni buna muktedir kılmayı dilediği vakit müstesnadır; çünkü o vakit ben buna O'nun dilemesiyle mâlik olurum. Dolayısıyla istisna muttasıldır ve Şeyh İbrâhim el-Kûrânî'nin de belirttiği gibi bunda, kulun kudretinin Allah Teâlâ'nın izni ve meşîetiyle tesir ettiğine delil vardır. Şöyle de denilmiştir:
الاستثناء منقطع أي لكن ما شاء الله تعالى من ذلك كائن، وفيه على هذا من إظهار العجز ما لا يخفى، والكلام مسوق لإثبات عجزه عن العلم بالساعة على أتم وجه، وإعادة الأمر لإظهار العناية بشأن الجواب والتنبيه على استقلاله ومغايرته للأول وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ أي الذي من جملته ما بين الأشياء من المناسبات المصححة عادة للسببية والمسببية ومن المباينات المستتبعة للمدافعة والممانعة لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ أي لحصلت كثيرا من الخير الذي نيط بترتيب الأسباب ورفع الموانع وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ أي السوء الذي يمكن التفصي عنه بالتوقي عن موجباته والمدافعة بموانعه وإن كان منه ما لا مدفع له وكأن عدم مس السوء من توابع استكثار الخير في الجملة، ولذا لم يسلك في الجملة الثانية نحو مسلك الجملة الأولى، والاستلزام في الشرطية لا يلزم أن يكون عقليا وكليا بل يكفي أن يكون عاديا في البعض. وقد حكم غير واحد أنه في الآية من العادي، وبذلك دفع الشهاب ما قيل: إن العلم بالشيء لا يلزم منه القدرة عليه ومنشؤه الغفلة عن المراد.
İstisna munkatıdır; yani 'fakat Allah Teâlâ'nın bundan dilediği şey vuku bulur' demektir. Buna göre âyette gizli kalmayacak bir acziyet izharı vardır. Bu söz, kıyametin ilmine dair acziyetini en kâmil şekilde ispat etmek üzere sevk edilmiştir. Emrin tekrarlanması ise cevabın şanına gösterilen ihtimamı belirtmek ve onun müstakil olduğuna ve ilkinden farklılığına dikkat çekmek içindir. { وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Eğer gaybı bilseydim” yani âdeten sebep-müsebbib ilişkisini geçerli kılan eşya arasındaki münasebetler ile birbirini savmayı ve engellemeyi gerektiren aykırılıklar da dahil olmak üzere gaybı bilseydim, { لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ } “elbette hayrı çoğaltırdım” yani sebepleri tertip etmeye ve engelleri kaldırmaya bağlı kılınmış olan pek çok hayrı elde ederdim { وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ } “ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı”; yani sebeplerinden sakınmak ve mânileriyle defetmek suretiyle kurtulması mümkün olan kötülük dokunmazdı; her ne kadar kötülükler içinde hiçbir şekilde defedilemeyecek olanlar bulunsa da... Sanki kötülüğün dokunmaması, genel anlamda hayrın çoğaltılmasının gereklerindendir; bu sebeple ikinci cümlede birinci cümlenin üslubu takip edilmemiştir. Şartlı cümledeki gerektirme (istilzâm) ilişkisinin aklî ve küllî olması şart değildir; bilakis bazısında âdî (âdete dayalı) olması yeterlidir. Nitekim birden fazla âlim bu âyetteki istilzâmın âdî olduğuna hükmetmiştir. Bununla Şihâb, 'bir şeyi bilmek ona güç yetirmeyi gerektirmez' şeklindeki itirazı savuşturmuştur ki bu itirazın kaynağı murat edilen manadan gaflet etmektir.
وحمل الخير والسوء على ما ذكر هو الذي ذهب إليه جلة المحققين. وفسر بعض الأول بالربح في التجارة والفوز بالخصب. والثاني بضد ذلك بناء على ما روي عن الكلبي أن أهل مكة قالوا: يا محمد ألا تخبرنا بالسعر الرخيص قبل أن يغلو فنشتري فنربح، وبالأرض التي تريد أن تجدب فنرتحل منها إلى ما قد أخصب فنزلت.
Hayır ve kötülüğü bu zikredilen manaya hamletmek, büyük muhakkiklerin benimsediği görüştür. Bazıları birinciyi ticarette kâr elde etmek ve bolluğa kavuşmakla; ikinciyi ise bunların zıddıyla tefsir etmişlerdir. Bu tefsir, Kelbî'den rivayet edilen şu habere dayanmaktadır: Mekkeliler, 'Ey Muhammed! Ucuzluk zamanını pahalanmadan önce bize haber versen de satın alıp kâr etsek; kuraklaşacak yeri haber versen de oradan bolluk olan yere göç etsek ya!' dediler; bunun üzerine bu âyet indi.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تفسير الأول بالربح في التجارة والثاني بالفقر، وقيل: الأول الجواب عن
İbn Abbâs'tan —radıyallâhu teâlâ anhümâ— birincisinin ticarette kâr, ikincisinin ise fakirlik olduğu şeklinde tefsir rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre birincisi
السؤال والثاني التكذيب، وقيل: الأول الاشتغال بدعوة من سبقت له السعادة، والثاني النصب الحاصل من دعوة من حقت عليه كلمة العذاب.
soruya cevap vermek, ikincisi ise yalanlanmaktır. Bir görüşe göre de birincisi hakkında saadet takdir edilmiş olanları davetle meşgul olmak, ikincisi ise aleyhine azap kelimesi hak olmuş kimseleri davetten hâsıl olan yorgunluk ve meşakkattir.
وقيل: ونسب إلى مجاهد وابن جريج المراد من الغيب الموت، ومن الخير الإكثار من الأعمال الصالحة، ومن السوء ما لم يكن كذلك، وقيل: غير ذلك، والكل كما ترى ومنها ما لا ينبغي أن يخرج عليه التنزيل، وقدم ذكر الخير على ذكر السوء لمناسبة ما قبل حيث قدم فيه ذكر النفع على ذكر الضر وسلك في ذكرهما هناك كذلك مسلك الترقي على ما قيل: فإن دفع المضار أهم من جلب المنافع، وذكر النيسابوري أن أكثر ما جاء في القرآن إذ يؤتى بالضر والنفع معا تقديم لفظ الضر على النفع وهو الأصل لأن العابد إنما يعبد معبوده خوفا من عقابه أولا ثم يعبده طمعا في ثوابه ثانيا كما يشير إلى ذلك قوله تعالى: يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً [السجدة: ١٦] وحيث تقدم النفع على الضر كان ذلك لسبق لفظ تضمن معنى نفع كما في هذه السورة حيث تقدم آنفا لفظ الهداية على الضلال في قوله تعالى: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ إلخ وفي الرعد تقدم ذكر الطوع في قوله سبحانه: طَوْعاً وَكَرْهاً [آل عمران: ٨٣، الرعد: ١٥] وهو نفع، وفي الفرقان تقدم العذب في قوله جل وعلا: هذا عَذْبٌ فُراتٌ [الفرقان:
Bir görüşe göre —ki Mücâhid ve İbn Cüreyc'e nispet edilmiştir— gaybdan murat ölüm, hayırdan murat salih amelleri çoğaltmak, kötülükten murat ise böyle olmayan şeylerdir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür; fakat gördüğün üzere bunların hepsi böyledir ve içlerinde Kur'ân'ın kendisine hamledilmemesi gerekenler de vardır. Hayrın zikrinin kötülüğün zikrinden öne alınması, önceki âyette faydanın zarardan önce zikredilmesine münasebet içindir; orada bu ikisinin zikredilmesinde denildiği üzere terakkî üslubu takip edilmiştir, zira zararları defetmek menfaatleri celbetmekten daha mühimdir. Nîsâbûrî, Kur'ân'da zarar ve menfaat birlikte getirildiğinde çoğunlukla zarar lafzının menfaatten önce zikredildiğini ve aslolanın bu olduğunu belirtmiştir; çünkü kul mabuduna öncelikle O'nun azabından korktuğu için, ikinci olarak da O'nun sevabını umduğu için ibadet eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً } “Korkarak ve umarak Rablerine dua ederler” [Secde: 16] kavli de buna işaret eder. Menfaatin zarardan önce geldiği yerlerde ise bu, daha önce menfaat anlamını içeren bir lafzın geçmiş olmasındandır; nitekim bu sûrede az önce Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ } [Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa...] kavlinde hidayet lafzı dalâletten önce geçmiştir. Ra'd sûresinde Cenâb-ı Hakk'ın: { طَوْعاً وَكَرْهاً } “İster istemez” [Âl-i İmrân: 83, Ra'd: 15] kavlinde 'tav‘an' (isteyerek) lafzı öne geçmiştir ki bu bir menfaattir. Furkân sûresinde O Celle ve Alâ'nın: { هذا عَذْبٌ فُراتٌ } “Şu tatlı ve susuzluğu gidericidir” [Furkân:
٥٣، فاطر: ١٢] وهو نفع، وفي سبأ تقدم البسط في قوله تبارك اسمه: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ [الرعد:
53, Fâtır: 12] kavlinde tatlı su öne geçmiştir ki bu bir menfaattir. Sebe' sûresinde ise O ismi mübarek olanın: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Allah dilediğine rızkı genişletir de daraltır da” [Ra'd:
٢٦] وليقس على هذا غيره، وابن جريج يفسر النفع هنا بالهدى والضر بالضلال، وبه تقوى نكتة التقديم التي اعتبرها هذا الفاضل فيما نحن فيه كما لا يخفى.
26] kavlinde rızkı genişletmek (bast) öne geçmiştir; diğer yerler de buna kıyas edilmelidir. İbn Cüreyc buradaki menfaati hidayetle, zararı ise sapıklıkla tefsir etmektedir; gizli kalmayacağı üzere bu فاضل âlimin ele aldığımız konuda gözettiği takdim nüktesi de bununla kuvvet bulmaktadır.
واستشكلت هذه الآية مع ما صح أنه ﷺ أخبر بالمغيبات الجمة وكان الأمر كما أخبر، وعد ذلك من أعظم معجزاته ﵊، واختلف في الجواب فقيل: المفهوم من الآية نفي علمه ﵊ إذ ذاك بالغيب المفيد لجلب المنافع ودفع المضار التي لا علاقة بينها وبين الأحكام والشرائع وما يعلمه ﷺ من الغيوب ليس من ذلك النوع وعدم العلم مما لا يطعن في منصبه الجليل ﵊.
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem pek çok gaybî hadiseyi haber verdiği ve hadiselerin haber verdiği gibi gerçekleştiği sahih olarak sabitken ve bu durum kendisinin aleyhisselâm en büyük mucizelerinden sayılmışken, bu âyet müşkil görülmüştür. Cevabında ihtilaf edilmiş ve şöyle denilmiştir: Âyetten anlaşılan; ahkâm ve şeriatlarla hiçbir alakası bulunmayan, faydaları celbetmeye ve zararları defetmeye yarayan gayb bilgisinin o vakit kendisinden aleyhisselâm nefyedilmesidir. Kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem bildiği gayblar ise bu türden değildir; bunu bilmemek ise onun aleyhisselâm o yüce makamına halel getirmez.
وقد أخرج مسلم عن أنس وعائشة رضي الله تعالى عنهما أنه ﷺ مر بقوم يلقحون فقال: ﵊ «لو لم تفعلوا لصلح فلم يفعلوا فخرج شيصا فمر بهم ﷺ فقال: ما لقحتم؟ قالوا: قلت كذا وكذا قال: أنتم أعلم بأمر دنياكم»
Nitekim Müslim, Enes ve Âişe'den —radıyallâhu teâlâ anhümâ— rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hurmaları aşılayan bir kavme uğradı ve: «Bunu yapmasaydınız da hurma yine iyi olurdu» buyurdu. Onlar da aşılamayı terk ettiler ve hurmalar kuru, cılız çıktı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tekrar onlara uğrayıp: «Hurmalarınızı ne yaptınız?» diye sordu. 'Şöyle şöyle demiştin' dediler. Bunun üzerine: «Siz dünya işinizi daha iyi bilirsiniz» buyurdu.
وفي رواية أخرى له أنه ﵊ قال حين ذكر له أنه صار شيصا: «إن كان شيء من أمر دنياكم فشأنكم، وإن كان من أمر دينكم فإلي»
Müslim'deki bir başka rivayette hurmaların kuru ve cılız çıktığı kendisine zikredildiğinde o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Eğer dünya işinizden bir şey ise o sizin bileceğiniz iştir; şayet din işinizden ise bana aittir.»
وقد عد عدم علمه ﷺ بأمر الدنيا كمالا في منصبه إذ الدنيا بأسرها لا شيء عند ربه.
Kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem dünya işini bilmemesi onun makamında bir kemâl sayılmıştır; zira bütün dünya Rabbi katında hiçbir şey değerinde değildir.
وقيل: المراد نفي استمرار علمه ﵊ الغيب، ومجيء كان للاستمرار شائع، ويلاحظ الاستمرار أيضا في الاستكثار وعدم المس. وقيل: المراد بالغيب وقت قيام الساعة لأن السؤال عنه وهو ﵊ لم يعلمه ولم يخبر به أصلا، وحينئذ يفسر الخير والسوء بما يلائم ذلك كتعليم السائلين وعدم الطعن في أمر الرسالة من الكافرين، وقيل: أل في الغيب للاستغراق وهو ﷺ لم يعلم كل غيب فإن من الغيب ما تفرد الله تعالى به كمعرفة كنه ذاته ﵎ وكمعرفة وقت قيام الساعة على ما تدل عليه الآية.
Bir görüşe göre murat; kendisinin aleyhisselâm gayb ilmine süreklilikle sahip olmasının nefyedilmesidir; 'kâne' fiilinin süreklilik bildirmek için kullanılması yaygındır; hayrı çoğaltma ve kötülüğün dokunmaması hususunda da süreklilik dikkate alınır. Bir görüşe göre gaybdan murat kıyametin kopma vaktidir; çünkü soru onun hakkındaydı ve o aleyhisselâm bunu asla bilmemiş ve haber vermemiştir. Bu takdirde hayır ve şer; soranları bilgilendirmek ve kâfirlerin peygamberlik işine dil uzatmaması gibi buna uygun manalarla tefsir edilir. Bir görüşe göre ise 'el-gayb'daki elif-lâm istiğrâk (bütün gaybları kapsama) içindir; o sallallâhu aleyhi ve sellem ise her gaybı bilmemiştir; zira gaybın bir kısmı vardır ki Allah Teâlâ onu zatına tahsis etmiştir; nitekim O'nun Celle Celâlühü zatının künhünü bilmek ve âyetin delalet ettiği üzere kıyametin kopma vaktini bilmek gibi.
وفي لباب التأويل للخازن في الجواب عن ذلك أنه يحتمل أن يكون هذا القول منه ﵊ على سبيل التواضع والأدب، والمعنى لا أعلم الغيب إلا أن يطلعني الله تعالى عليه ويقدره لي، ويحتمل أن يكون قال ذلك قبل أن يطلعه الله تعالى على الغيب فلما اطلعه أخبر به، أو يكون خرج هذا الكلام فخرج الجواب عن سؤالهم ثم بعد ذلك أظهره الله تعالى على أشياء من المغيبات ليكون ذلك معجزة له ودلالة على صحة نبوته ﷺ انتهى، وفيه تأمل وكلام بعض المحققين يشير إلى ترجيح الأول.
Hâzin'in Lübâbü't-Te'vîl adlı tefsirinde buna verilen cevapta şöyle denilmiştir: Bu sözün kendisinden aleyhisselâm tevazu ve edep yoluyla sadır olmuş olması muhtemeldir; yani mana, 'Allah Teâlâ beni ona muttali kılmadıkça ve onu benim için takdir etmedikçe ben gaybı bilmem' demektir. Allah Teâlâ kendisini gayba muttali kılmadan önce bu sözü söylemiş olması, muttali kıldığında ise haber vermiş olması da muhtemeldir. Yahut bu söz sadır olup onların sorusunun cevabı olarak çıkmış, ardından Allah Teâlâ kendisine mucize olsun ve peygamberliğinin sıhhatine delalet etsin diye birtakım gaybî şeyleri ona sallallâhu aleyhi ve sellem bildirmiş olabilir, iktibas bitti. Bunda düşünülecek noktalar vardır ve bazı muhakkiklerin kelâmı birinci görüşün tercihine işaret etmektedir.
ومعنى قوله سبحانه: إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ على ذلك ما أنا إلا عبد مرسل للانذار والبشارة وشأني حيازة ما يتعلق بهما من العلوم لا الوقوف على الغيوب التي لا علاقة بينها وبينهما وقد كشفت من أمر الساعة ما يتعلق به الإنذار من مجيئها لا محالة واقترابها وأما تعيين وقتها فليس مما يستدعيه الانذار بل هو مما يقدح فيه لما مر من أن إبهامه ادعى إلى الطاعة وأزجر عن المعصية، وتقديم النذير لأن المقام مقام إنذار لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ أي يصدقون بما جئت به، والجار إما متعلق بالوصفين جميعا والمؤمنون ينتفعون بالإنذار كما ينتفعون بالتبشير واما متعلق بالأخير ومتعلق الأول محذوف أي نذير للكافرين، وحذف ليطهر اللسان منهم.
Buna göre Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ } “Ben ancak bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciyim” kavlinin anlamı şudur: Ben uyarmak ve müjdelemek için gönderilmiş bir elçiden başkası değilim. Benim işim bu ikisiyle ilgili ilimleri elde etmektir; bu ikisiyle hiçbir bağı olmayan gayblara vâkıf olmak değildir. Nitekim kıyametin muhakkak geleceğine ve yaklaştığına dair uyarı ile ilgili kısmını açıklamış bulunuyorum. Vaktinin tayinine gelince, bu uyarının gerektirdiği bir husus olmadığı gibi bilakis ona halel getiren bir durumdur; zira daha önce geçtiği üzere vaktinin belirsiz bırakılması itaate daha çok sevk edici, günahtan da daha çok sakındırıcıdır. Uyarıcının (nezîr) öne alınması, makamın uyarı makamı olmasındandır; { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “iman eden bir kavim için” yani getirdiğim şeyleri tasdik eden kimseler içindir. Bu câr-mecrûr ya her iki vasfa birden taalluk etmektedir —zira müminler müjdelenmekten faydalandıkları gibi uyarılmaktan da faydalanırlar— ya da sonrakine taalluk etmektedir ve birincisinin müteallakı mahzuftur; yani kâfirleri uyarandır demektir ve dil onlardan temiz tutulsun diye hazfedilmiştir.
وأراد بعضهم من الكافرين المستمرين على الكفر ومن مقابلهم الذين يؤمنون في أي وقت كان وحينئذ في الآية ترغيب للكفرة في احداث الإيمان وتحذير عن الإصرار على الكفر والطغيان.
Bazıları kâfirlerden küfürde ısrar edenleri, onların karşısındakilerden ise hangi vakitte olursa olsun iman edenleri kastetmiştir; bu takdirde âyette kâfirleri yeni bir iman ihdas etmeye teşvik ve küfür ile taşkınlıkta ısrar etmekten sakındırma vardır.
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ استئناف لبيان ما يقتضي التوحيد الذي هو المقصد الأعظم، وإيقاع الموصول خبرا لتفخيم شأن المبتدأ أي هو سبحانه ذلك العظيم الشأن الذي خلقكم جميعا وحده من غير أن يكون لغيره مدخل في ذلك أصلا مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وهو آدم ﵇ على ما نص عليه الجمهور وَجَعَلَ مِنْها أي من جنسها كما في قوله سبحانه: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً [النحل: ٧٢، الشورى: ١١] فمن ابتدائية والمشهور أنها تبعيضية أي من جسدها لما يروى أنه سبحانه خلق حواء من ضلع آدم ﵇ اليسرى، والكيفية مجهولة لنا ولا يعجز الله تعالى شيء، والفعل معطوف على صلة الموصول داخل في حكمها ولا ضير في تقدم مضمونه على مضمون الأول وجودا لما أن الواو لا تستدعي الترتيب فيه، وهو إما بمعنى صير فقوله سبحانه: زَوْجَها مفعوله الأول والثاني هو الظرف المقدم واما بمعنى أنشأ والظرف متعلق به قدم على المفعول الصريح لما مر مرارا أو بمحذوف وقع حالا من المفعول لِيَسْكُنَ إِلَيْها علة غائية للجعل أي ليستأنس بها ويطمئن إليها، والضمير المستكن للنفس، وكان الظاهر التأنيث لأن النفس من المؤنثات السماعية ولذا أنثت صفتها إلا أنه ذكر باعتبار أن المراد منها آدم ولو أنث على الظاهر لتوهم نسبة السكون إلى الأنثى والمقصود خلافه، وذكر الزمخشري أن التذكير أحسن طباقا للمعنى وبينه في الكشف بأنه لما كان السكون مفسرا بالميل وهو متناول للميل الشهواني الذي هو مقدمة التغشي لا سيما وقد أكد بالفاء في قوله تعالى: فَلَمَّا تَغَشَّاها والتغشي منسوب إلى الذكر لا محالة كان الطباق في نسبته أيضا إليه وإن كان من الجانبين، وفيه إيماء إلى أن تكثير النوع علة المؤانسة كما أن الوحدة علة الوحشة، وأيضا لما جعل المخلوق أولا الأصل كان المناسب أن يكون جعل الزوج لسكونه بعد الاستيحاش لا العكس فإنه غير ملائم لفظا ومعنى، لكن ذكر ابن الشحنة أن النفس إذا أريد به الإنسان بعينه فمذكر وإن كان لفظه لفظ مؤنث، وجاء ثلاثة أنفس على معنى ثلاثة أشخاص وإذا أريد بها الروح فهي مؤنثة لا غير وتصغيرها نفسية فليفهم. والضمير المنصوب من تغشاها للزوج وهو بمعنى الزوجة مؤنث، والتغشي كناية عن الجماع أي فلما جامعها حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً أي محمولا خفيفا وهو الجنين عند كونه نطفة أو علقة أو مضغة فإنه لا ثقل فيه بالنسبة إلى ما بعد ذلك من الأطوار، فنصب حملا على أنه مفعول به وهو بفتح الحاء ما كان في بطن أو على شجر وبالكسر خلافه. وقد حكى في كل منهما الكسر والفتح وجوز أن يكون هنا مصدرا منصوبا على أنه مفعول مطلق، وأن يراد بالخفة عدم التأذي أي حملت حملا خف عليها ولم تلق منه ما تلقى بعض الحوامل من حملهن من الكرب والأذية فَمَرَّتْ بِهِ أي استمرت به كما قرأ به ابن عباس والضحاك والمراد بقيت به كما كانت قبل حيث قامت وقعدت وأخذت وتركت وهو معنى لا غبار فيه. والقول بأنه من القلب أي فاستمر بها حملها من القلب عند النقاد، وقرأ أبو العالية وغيره «مرت» بالتخفيف فقيل: إنه مخفف مرت كما يقال: ظلت في ظللت، وقيل: هو من المرية أي الشك أي شكت في أمر حملها.
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “O, sizi yaratandır”; en büyük maksat olan tevhidi gerektiren hususları beyan etmek için getirilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf). Mübtedanın şanını yüceltmek için ism-i mevsûl haber kılınmıştır; yani O Sübhânehu, başkasının bunda hiçbir dahli olmaksızın hepinizi tek başına yaratan o şanı yüce olandır; { مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “tek bir nefisten” ki o cumhurun açıkça belirttiğine göre Âdem'dir aleyhisselâm. { وَجَعَلَ مِنْها } “ve ondan var etti” yani O'nun Sübhânehu: { جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً } “Size kendi cinsinizden eşler var etti” [Nahl: 72, Şûrâ: 11] kavlinde olduğu gibi kendi cinsinden [var etti]; buradaki 'min' ibtidâiyyedir; meşhur olana göre ise teb'îziyyedir (parça bildiren), yani onun bedeninden var etti; nitekim O'nun Sübhânehu Havva'yı Âdem'in aleyhisselâm sol kaburga kemiğinden yarattığı rivayet edilir. Keyfiyeti bizim için meçhuldür ve hiçbir şey Allah Teâlâ'yı âciz bırakamaz. Bu fiil ism-i mevsûlün sılasına matuftur ve onun hükmüne dâhildir; varlık bakımından bu cümlenin içeriğinin birincisinden önce olmasında bir beis yoktur, zira vav harfi tertip gerektirmez. Bu fiil ya 'sayyere' (dönüştürdü) anlamındadır ve bu takdirde O'nun Sübhânehu: { زَوْجَها } “eşini” kavli birinci mef'ûlü, öne geçen zarf ise ikinci mef'ûlüdür; ya da 'inşâ etti' manasındadır ve bu takdirde zarf ona taalluk edip defalarca geçtiği üzere sarih mef'ûlün önüne geçmiştir; yahut da mef'ûlden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. { لِيَسْكُنَ إِلَيْها } “ona ısınıp huzur bulsun diye”; yaratmanın gaye bildiren illetidir; yani ona ünsiyet etsin ve onunla sükûn bulsun diyedir. Gizli zamir nefse dönmektedir. Zahir olan müennes olmasıydı; çünkü nefs semâî müenneslerdendir, nitekim sıfatı da müennes getirilmiştir; fakat kastedilenin Âdem olması hasebiyle müzekker kılınmıştır. Zahire göre müennes kılınmış olsaydı sükûnun dişiye nispet edildiği vehmedilirdi, oysa maksat bunun aksidir. Zemahşerî müzekker kılınmanın manaya mutabakat bakımından daha güzel olduğunu belirtmiş, el-Keşf'te de bunu şöyle açıklamıştır: Sükûn meyil ile tefsir edildiğinde ve bu meyil özellikle Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا تَغَشَّاها } “Onu örtüp bürüyünce” kavlindeki 'fâ' ile tekit edilen örtüp bürümenin (cinsî münasebetin) mukaddimesi olan şehvanî meyille birlikte düşünüldüğünde, örtüp bürüme de şüphesiz erkeğe nispet edildiğinden, her iki taraftan olsa bile sükûnun da erkeğe nispet edilmesinde bir mutabakat vardır. Bunda türün çoğalmasının ünsiyet sebebi olduğuna, yalnızlığın ise vahşet (korku ve yabancılık) sebebi olduğuna bir işaret vardır. Ayrıca ilk yaratılan 'asıl' kılındığında, eşin yaratılmasının onun yalnızlıktan sonra huzur bulması için olması uygundur; aksi ise lafız ve mana bakımından münasip değildir. Ancak İbnü'ş-Şıhne, nefis ile bizzat insanın kendisi murat edildiğinde lafzı müennes olsa bile müzekker kabul edileceğini; 'üç şahıs' anlamında 'üç nefis (ثَلاثَةُ أَنْفُسٍ)' denildiğini, şayet onunla ruh murat edilirse yalnızca müennes olacağını ve küçültme isminin (tasgîr) 'nüfeyse' olduğunu zikretmiştir, iyi anlaşılsın. 'Tegaşşâhâ'daki mensub zamir eşe döner ve zevce manasında olup müennestir. Örtüp bürümek (tegassî) cinsî münasebetten kinayedir; yani onunla cinsî münasebette bulununca { حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً } “hafif bir yük yüklendi” yani hafif bir cenin taşıdı; o da nutfe, alaka veya mudga olduğu andaki cenindir, zira sonraki evrelere nispetle onda bir ağırlık yoktur. 'Hamlen' lafzı mef'ûlün bih olarak nasb edilmiştir; hâ harfinin fethasıyla (haml) karında veya ağaçta olan şeydir; kesra ile (hıml) ise bunun zıddıdır (sırtta vb. taşınan yüktür). Her ikisinde de kesra ve fetha okunabileceği nakledilmiştir. Burada onun mef'ûl-i mutlak olarak nasb edilmiş bir masdar olması ve hafiflikten de rahatsızlık vermemesinin murat edilmiş olması caiz görülmüştür; yani ona hafif gelen ve bazı hâmilelerin gebeliklerinde çektikleri keder ve eziyeti çekmediği bir yük yüklendi demektir. { فَمَرَّتْ بِهِ } “onunla [kolayca] gidip geldi”; yani İbn Abbâs ve Dahhâk'ın okuduğu gibi 'onunla devam etti' demektir. Kastedilen; daha önce olduğu gibi kalkıp oturarak, alıp bırakarak hayatına devam ettiğidir ki bu üzerinde şüphe olmayan bir manadır. Bunun kalb (yer değiştirme) kabilinden olduğu, yani 'yükü onunla devam etti' demek olduğu görüşü ise tenkit ehli nezdinde makbul değildir. Ebû Âliye ve başkaları ise şeddesiz olarak 'merat' (مَرَتْ) şeklinde okumuştur; 'zılletü' (ظَلْتُ) denilmesi gibi bunun 'merrat' kelimesinin hafifletilmişi olduğu söylenmiştir; bir görüşe göre de şüphe anlamındaki 'mirye'dendir, yani gebeliğinin durumundan şüphe etti demektir.
وقرأ ابن عمر والجحدري «فمارت» من مار يمور إذا جاء وذهب فهي بمعنى قراءة الجمهور أو هي من المرية كقراءة أبي العالية ووزنه فاعلت وحذفت لامه للساكنين فَلَمَّا أَثْقَلَتْ أي صارت ذات ثقل بكبر الحمل في بطنها فالهمزة فيه للصيرورة كقولهم أتمر وألبن أي صار ذا تمر ولبن، وقيل: إنها للدخول في زمان الفعل أي دخلت في زمان الثقل كأصبح دخل في الصباح والأول أظهر، والمتبادر من الثقل معناه الحقيقي، والتقابل بينه وبين المعنى الأول للخفة ظاهر، وقد يراد به الكرب ليقابل الخفة بالمعنى الثاني لكن المتبادر في الموضعين المعنى الحقيقي، وقرىء
İbn Ömer ve Cahderî ise gelip gitmek manasındaki 'mâre yemûrü' fiilinden 'fe-mârat' (فَمَارَتْ) şeklinde okumuşlardır; bu da cumhurun kıraati manasındadır; yahut Ebû Âliye'nin kıraati gibi 'mirye'dendir; vezni fâ‘alet olup iki sakinin bir araya gelmesinden dolayı lâmü'l-fiili hazfedilmiştir. { فَلَمَّا أَثْقَلَتْ } “Ağırlaşınca”; yani karnındaki yükün büyümesiyle ağırlık sahibi olunca demektir; buradaki hemze, hurma ve süt sahibi oldu anlamındaki 'esmere ve elbene' sözlerinde olduğu gibi sayrûret (bir hale dönüşme) içindir. Bir görüşe göre ise fiilin zamanına girmek içindir; sabah vaktine girdi anlamındaki 'asbaha' gibi ağırlık zamanına girdi demektir; birinci görüş daha açıktır. Ağırlıktan akla ilk gelen onun hakiki manasıdır; onunla hafifliğin birinci manası arasındaki karşıtlık açıktır. Hafifliğin ikinci manasına mukabil olması için ağırlıktan meşakkat ve keder de murat edilmiş olabilir; fakat her iki yerde de akla ilk gelen hakiki manadır. Bu kelime,
«أثقلت» بالبناء للمفعول والهمزة للتعدية أي أثقلها حملها دَعَوَا اللَّهَ أي آدم وحواء ﵉ لما خافا عاقبة الأمر فاهتما به وتضرعا إليه ﷿ رَبَّهُما أي مالك أمرهما الحقيق بأن يخص به الدعاء.
hemzenin ta'diye (geçişlilik) bildirmesiyle meçhul sîgada 'uskılet' (أُثْقِلَتْ) şeklinde de okunmuştur; yani 'yükü onu ağırlaştırdı' demektir. { دَعَوَا اللَّهَ } “Allah'a dua ettiler”; yani Âdem ve Havva aleyhimesselâm işin akıbetinden endişe edip telaşlandıklarında O'na Azze ve Celle yalvarıp yakardılar. { رَبَّهُما } “Rablerine [dua ettiler]”; yani işlerinin mâliki ve duanın kendisine tahsis edilmesine en lâyık olan Rablerine yalvardılar.
وفي هذا إشارة إلى أنهما قد صدرا به دعاءهما وهو المعهود منهما في الدعاء، ومتعلق الدعاء محذوف لإيذان الجملة القسمية به، أي دعواه تعالى أن يؤتيهما صالحا ووعدا بمقابلته الشكر على سبيل التوكيد القسمي وقالا أو قائلين لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً أي نسلا من جنسنا سويا، وقيل: ولدا سليما من فساد الخلقة كنقص بعض الأعضاء ونحو ذلك وعليه جماعة. وعن الحسن غلاما ذكرا وهو خلاف الظاهر لَنَكُونَنَّ نحن أو نحن ونسلنا مِنَ الشَّاكِرِينَ الراسخين في الشكر لك على إيتائك. وقيل: على نعائمك التي من جملتها هذه النعمة.
Bunda, onların dualarına Rab ismiyle başladıklarına bir işaret vardır ki dualarında onlardan alışılagelen budur. Duanın müteallakı, kasem cümlesinin onu hissettirmesinden dolayı hazfedilmiştir; yani Allah Teâlâ'ya kendilerine salih bir evlat vermesi için dua ettiler ve kasem tekitli olarak buna karşılık şükredeceklerini vaad ettiler; ve şöyle dediler veya diyerek: { لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً } “Eğer bize salih [kusursuz] bir çocuk verirsen” yani kendi cinsimizden düzgün, azaları tam bir nesil verirsen; bir görüşe göre de organ noksanlığı ve benzeri yaratılış bozukluklarından salim bir çocuk verirsen dediler ki bir topluluk bu görüştedir. Hasen'den ise 'erkek bir çocuk' manası nakledilmiştir ki bu zahire aykırıdır. { لَنَكُونَنَّ } “elbette biz olacağız” biz yahut biz ve neslimiz, { مِنَ الشَّاكِرِينَ } “şükredenlerden [olacağız]”; bize bu ihsanı yaptığından ötürü Sana şükretmekte sebat edenlerden olacağız. Bir görüşe göre de: Bu nimetin de aralarında bulunduğu bütün nimetlerine şükredenlerden olacağız dediler.