أَنْ تَقُولُوا ليس مفعولا لا لقوله تعالى: وَأَشْهَدَهُمْ وما يتفرع عليه من قولهم بَلى شَهِدْنا حتى يجب كون ذلك الإشهاد والشهادة محفوظا لهم في إلزامهم بل لفعل مضمر ينسحب عليه الكلام، والمعنى فعلنا ما فعلنا من الأمر الميثاق وبيانه كراهة أن تقولوا أو لئلا تقولوا أيها الكفرة يوم القيامة إنا كنا غافلين عن ذلك الميثاق لم ننبه عليه في دار التكليف وإلا لعملنا بموجبه، هذا على قراءة الجمهور، أما على القراءة الأخرى فهو مفعول له لنفس الأمر المضمر العامل في إِذْ أَخَذَ والمعنى اذكر لهم الميثاق المأخوذ منهم فيما مضى لئلا يعتذروا يوم القيامة بالغفلة عنه أو بتقليد الآباء، ثم قال: هذا على تقدير كون شهدنا من كلام الذرية وهو الظاهر فأما على تقدير كونه من كلام الله تعالى فهو العامل في أَنْ تَقُولُوا ولا محذور أصلا والمعنى شهدنا قولكم هذا لئلا تقولوا يوم القيامة إلخ لأنا نردكم ونكذبكم حينئذ انتهى.
{ أَنْ تَقُولُوا } “...demeyesiniz diye” [ifadesi], Allah Teâlâ'nın { وَأَشْهَدَهُمْ } “ve onları şahit tuttu” kavlinin de, bundan türeyen { بَلى شَهِدْنا } “Evet, şahit olduk!” sözlerinin de mef'ûlü değildir; zira öyle olsaydı, onları ilzam etme hususunda bu şahit tutmanın ve şahitliğin hatırlarında kalması gerekirdi. Bilakis kelâmın akışının delalet ettiği gizli bir fiilin mef'ûlüdür. Manası da şudur: Mîsak emrinden ve onun açıklanmasından yana yaptığımızı, kıyamet günü 'Ey kâfirler! Bizim bu mîsaktan haberimiz yoktu; teklif yurdunda bu hususta uyarılmadık, aksi halde gereğiyle amel ederdik' demenizden hoşlanmadığımız için yahut [böyle] demeyesiniz diye yaptık. Bu, cumhurun kıraatine göredir. Diğer kıraate göre ise { إِذْ أَخَذَ } “Hani almıştı...” [ifadesinde] amel eden gizli emir fiilinin mef'ûlün lehidır. Manası da şöyledir: Geçmişte onlardan alınan mîsakı kendilerine hatırlat ki kıyamet günü ondan habersiz olduklarını veya atalarını taklit ettiklerini mazeret göstermesinler. Ardından şöyle demiştir: Bu, { شَهِدْنا } “şahit olduk” sözünün zürriyetin sözü olması takdirine göredir ki zahir olan da budur. Ancak Allah Teâlâ'nın sözü olması takdirine göre ise { أَنْ تَقُولُوا } [ifadesinde] amel eden bizzat odur ve hiçbir sakınca yoktur. Manası da şöyledir: Kıyamet günü [şöyle] demeyesiniz diye bu sözünüze şahit olduk; zira o zaman sizi reddeder ve yalanlarız, [sözü bitti].
ولا يخفى أن ما ذكره أولا من تعلق أَنْ وما بعدها بفعل مضمر ينسحب عليه الكلام أو بنفس الفعل المضمر العامل في إِذْ واضح في دفع السؤال الذي أشرنا إليه، وإنه لعمري في غاية الحسن إلا أن الظاهر تعلقه بالإشهاد وما يتفرع عليه، وأرى الجواب مع عدم العدول عنه لا يخلو عن العدول عنه، ويؤيد ما ذكره ثانيا من كون شَهِدْنا من كلام الله تعالى وكونه العامل ما
İlk olarak zikrettiği, { أَنْ } ve sonrasının kelâmın akışının delalet ettiği gizli bir fiile yahut { إِذْ } [ifadesinde] amel eden gizli fiilin bizzat kendisine taalluk etmesi görüşünün, işaret ettiğimiz soruyu bertaraf etmede açık olduğu gizli değildir. Ömrüme yemin olsun ki bu son derece güzeldir; ancak zahir olan, onun şahit tutmaya ve ondan türeyen şeye taalluk etmesidir. Bana göre bu cevap, ondan sapmamakla birlikte yine de bir sapmadan uzak değildir. İkinci olarak zikrettiği, { شَهِدْنا } [sözünün] Allah Teâlâ'nın kelamı olması ve amel edenin o olması görüşünü ise şu rivayet desteklemektedir:
أخرجه ابن عبد البر في التمهيد من طريق السدي عن أبي مالك. وعن أبي طالب عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وعن مرة الهمداني عن ابن مسعود وناس من الصحابة أنهم قالوا في الآية: لما أخرج الله تعالى آدم من الجنة قبل تهبيطه من السماء مسح صفحة ظهره اليمنى فأخرج منه ذرية بيضاء مثل اللؤلؤ كهيئة الذر فقال لهم: ادخلوا الجنة برحمتي ومسح صفحة ظهره اليسرى فأخرج منه ذرية سوداء كهيئة الذر فقال: ادخلوا النار ولا أبالي فذلك قوله تعالى: أَصْحابُ الْيَمِينِ [الواقعة: ٢٧] وَأَصْحابُ الشِّمالِ [الواقعة:
İbn Abdilberr'in et-Temhîd'de es-Süddî yoluyla Ebû Mâlik'ten; Ebû Tâlib'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan; Mürre el-Hemedânî'den, o da İbn Mes'ûd ve sahabeden birtakım kimselerden ayet hakkında rivayet ettiklerine göre onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ Âdem'i cennetten çıkarıp henüz semadan indirmeden önce onun sırtının sağ tarafını sıvazladı ve ondan inci gibi beyaz, zerre biçiminde bir zürriyet çıkardı da onlara: 'Rahmetimle cennete girin' buyurdu. Sırtının sol tarafını da sıvazladı ve ondan zerre biçiminde siyah bir zürriyet çıkardı da: 'Cehenneme girin, aldırmam' buyurdu. İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { أَصْحابُ الْيَمِينِ } “Ashâb-ı yemîn (sağın adamları)” [el-Vâkıa: 27], { وَأَصْحابُ الشِّمالِ } “ve ashâb-ı şimâl (solun adamları)” [el-Vâkıa:
٤١] ثم أخذ منهم الميثاق فقال: ألست بربكم؟ قالوا: بلى. فأعطاه طائفة طائعين وطائفة كارهين على وجه التقية فقال: هو والملائكة شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ الحديث،
41]. Sonra onlardan mîsak aldı ve: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurdu. Onlar: 'Evet' dediler. Bir topluluk bunu gönüllü olarak, diğer bir topluluk ise takıyye yoluyla kerhen verdi. Bunun üzerine O ve melekler: 'Kıyamet günü demeyesiniz diye şahit olduk...' dediler, [hadisin sonuna kadar].
وفيه مخالفة لما روي عن الحبر أولا من أن الأخذ كان بنعمان إذ هو ظاهر في كون ذلك بعد الهبوط وهذا ظاهر في كونه كان قبل، وفي بعض الأخبار ما يقتضي أنه كان إذ كان عرشه سبحانه على الماء،
Bunda, İbn Abbâs'tan ilk olarak rivayet edilen mîsakın Na'mân'da alındığına dair rivayete bir aykırılık vardır; zira o rivayet bunun inişten sonra olduğunu, bu rivayet ise inişten önce olduğunu göstermektedir. Bazı haberlerde ise bunun Sübhânehu'nun arşı su üzerindeyken gerçekleştiğini iktiza eden ifadeler vardır.
فقد أخرج عبد بن حميد. والحكيم الترمذي في نوادر الأصول والطبراني وأبو الشيخ في العظمة. وابن مردويه عن أبي أمامة أن رسول الله ﷺ قال: «خلق الله تعالى الخلق وقضى القضية وأخذ ميثاق النبيين وعرشه على الماء فأخذ أهل اليمين بيمينه وأخذ أهل الشمال بيده الأخرى وكلتا يدي الرحمن يمين فقال:
Nitekim Abd b. Humeyd, Nevâdiru'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî, Taberânî, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Ümâme'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ mahlûkatı yarattı, hükmü takdir buyurdu ve Arş'ı su üzerindeyken peygamberlerin mîsakını aldı. Sağ ehlini sağ eliyle, sol ehlini de diğer eliyle aldı —ki Rahmân'ın her iki eli de sağdır— ve şöyle buyurdu:
يا أصحاب اليمين فاستجابوا له فقالوا له: لبيك ربنا وسعديك قال: ألست بربكم؟ قالوا: بلى. قال: يا أصحاب الشمال فاستجابوا له فقالوا له: لبيك ربنا وسعديك قال: ألست بربكم؟ قالوا: بلى»
'Ey sağın yaranları!' Onlar O'na icabet edip: 'Lebbeyk Rabbimiz ve sa'deyk!' dediler. 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurdu. 'Evet' dediler. 'Ey solun yaranları!' buyurdu. Onlar da O'na icabet edip: 'Lebbeyk Rabbimiz ve sa'deyk!' dediler. 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurdu. 'Evet' dediler.»
فخلط بعضهم ببعض الخبر، وذكر بعضهم أنه كان بالهند حيث هبط آدم ﵇، وآخرون أنه كان في موضع الكعبة وأن الذرية المخرجة من ظهر آدم ﵇ كالذر أحاطت به، وجعل المحل الذي شغلته إذ ذاك حرما، وليس لهذا سند يعول عليه، والتوفيق بين هذه الروايات مشكل إلا أن يقال بتعدد أخذ الميثاق، وإليه ذهب السادة الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم، لكن يشعر كلامهم باختلاف النوع، فقد قال بعضهم: رأيت من يستحضر قبل ميثاق أَلَسْتُ ستة مواطن أخرى ميثاقية
Böylece bazısı rivayetin bir kısmını diğerine karıştırdı. Bazıları bunun Âdem [aleyhisselâm]'ın indiği yer olan Hindistan'da olduğunu; diğerleri ise Kâbe'nin bulunduğu yerde olduğunu, Âdem [aleyhisselâm]'ın sırtından çıkarılan zürriyetin karınca gibi onu kuşattığını ve o vakit kapladıkları yerin harem kılındığını zikretmişlerdir. Fakat bunun güvenilecek bir senedi yoktur. Bu rivayetlerin arasını telif etmek, mîsak almanın birden fazla tekerrür ettiği söylenmedikçe zordur. Tasavvuf büyükleri —Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın— bu görüşe meyletmişlerdir. Ancak onların sözleri bir tür farklılığını hissettirmektedir. Zira onlardan bazısı şöyle demiştir: '{ ألَسْتُ } mîsakından önce mîsaka dair altı farklı mertebeyi daha hatırlayan kimse gördüm.'
فذكرت ذلك لشيخنا رضي الله تعالى عنه فقال: إن قصد القائل بالحضرات الستة التي عرفها قبل ميثاق أَلَسْتُ الكليات فمسلم، وأما إن أراد جملة الحضرات الميثاقية التي قبل أَلَسْتُ فهي أكثر من ذلك، ويعلم من هذا ما في قولهم: لا أحد يذكر ذلك الميثاق على وجه السلب الكلي من المنع، وقد روي عن ذي النون أيضا وقد سئل عن ذلك هل تذكره أنه قال: كأنه الآن في أذني. وقال بعضهم مستقربا له: إن هذا الميثاق بالأمس كان وأشار فيه أيضا إلى مواثيق أخر كانت قبل، ويمكن أن يقال مرادهم من تلك السالبة لا أحد من المشركين يذكر ذلك الميثاق لا لا أحد مطلقا.
Bunu şeyhimiz radıyallâhu anh'e zikrettim, o da şöyle dedi: 'Şayet söyleyen kimse, { ألَسْتُ } mîsakından önce bildiği altı hazırât ile küllî mertebeleri kastetmişse bu kabul edilir. Yok eğer { ألَسْتُ } öncesindeki mîsak hazırâtının tamamını kastetmişse, bunlar bundan çok daha fazladır.' Buradan anlaşılmaktadır ki 'Hiç kimse o mîsakı hatırlamaz' şeklindeki mutlak olumsuzlama sözü itiraza açıktır. Zünnûn'dan da bu husus kendisine sorulup 'Onu hatırlıyor musun?' denildiğinde: 'Sanki şu an kulağımdaymış gibi' dediği rivayet edilmiştir. Bazıları da bunu yakın bularak: 'Bu mîsak daha dün gibiydi' demiş ve onda daha önceki başka mîsaklara da işaret etmiştir. Şöyle denilmesi de mümkündür: Onların bu olumsuzlamadan muratları, müşriklerden hiç kimsenin o mîsakı hatırlamadığıdır; mutlak anlamda hiç kimsenin hatırlamadığı demek değildir.
وذكر قطب الحق والدين العلامة الشيرازي في التوفيق بين الآية والخبر العمري كلاما ارتضاه الفحول وتلقوه بالقبول وحاصله: أن جواب النبي ﷺ إذ سئل عن الآية من قبيل أسلوب الحكيم وذلك أنه ﵊ سئل عن بيان الميثاق الحالي فأجاب ببيان الميثاق المقالي على ألطف وجه.
Kutbü'l-Hak ve'd-Dîn Allâme eş-Şîrâzî, ayet ile ömür hadisi arasını telif hususunda yetkin âlimlerin benimsediği ve hüsnükabulle karşıladığı bir söz zikretmiştir. Hâsılı şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ayet sorulduğunda verdiği cevap üslûb-ı hakîm kabilindendir. Şöyle ki; kendisi [aleyhisselâm] hâlî mîsakın beyanından sorulmuş, O da en latîf şekilde kâlî (sözlü) mîsakı beyan ederek cevap vermiştir.
وبيانه أن سبحانه كان له ميثاقان مع بني آدم. أحدهما تهتدي إليه العقول من نصب الأدلة الباعثة على الاعتراف الحالي. وثانيهما المقالي الذي لا يهتدي إليه العقل بل يتوقف على توقيف واقف على أحوال العباد من الأزل إلى الأبد كالأنبياء ﵈ فأراد النبي ﷺ أن يعلم الأمة ويخبرهم عن أن وراء الميثاق الذي يهتدون إليه بعقولهم ميثاقا آخر أزليا فقال ما قال من مسح ظهر آدم ﵇ في الأزل وإخراج الذرية ليعرف منه أن هذا النسل الذي يخرج في لا يزال من أصلاب بني آدم هو الذر الذي أخرج في الأزل من صلب آدم وأخذ منه الميثاق المقالي الأزلي كما أخذ منهم في لا يزال بالتدريج حين أخرجوا الميثاق الحالي اللايزالي اهـ وهو حسن كما قالوا، لكن ينبغي أن يحمل الأزل فيه ولا يزال على المجاز لأن خروج النسل محدود بيوم القيامة وعلى القول بعدم انقطاعه بعده هو خاص بالسعداء على وجه خاص كما علم في محله والأمر حادث لا أزلي وإلا لزم خرق إجماع المسلمين والتدافع بين الآية وكان الله تعالى ولم يكن معه شيء، ونقل عن الخلخالي أنه شمر عن ساقه في دفع ذلك فقال: المخاطبون هم الصور العلمية القديمة التي هي ماهيات الأشياء وحقائقها ويسمونها الأعيان الثابتة وليست تلك الصور موجودة في الخارج فلا يتعلق بها بحسب ذلك الثبوت جعل بل هي في ذواتها غير محتاجة إلى ما يجعلها تلك الصور وهي صادرة عنه تعالى بالفيض الأقدس وقد صرحوا بأنها شؤونات واعتبارات للذات الاحدي وجوابهم بقولهم: بل إنما هو بألسنة استعدادتهم الأزلية لا بالألسنة التي هي بعد تحققها في الخارج انتهى. وهو مبني على الفرق بين الثبوت والوجود وفيه نزاع طويل لكنا ممن يقول به والله لا يستحي من الحق، ومن هنا انقدح لبعض الأفاضل وجه آخر في التوفيق بين الآية والحديث وهو أن المراد بالذرية المستخرجة من صلب آدم ﵇ وبنيه هو الصور العلمية والأعيان الثابتة وأن المراد باستخراجها هو تجلي الذات الاحدي وظهوره فيها وأن نسبة الإخراج إلى ظهورهم باعتبار أن تلك الصور إذا وجدت في الأعيان كانت عينهم وأن تلك المقاولة حالية استعدادية أزلية لا قالية لا يزالية حادثة وهذا هو المراد بما نقل الشيخ العارف أبو عبد الرحمن السلمي في الحقائق عن بنان حيث قال: أوجدهم لديه في كون الأزل ثم دعاهم فأجابهم سراعا وعرفهم نفسه حين لم يكونوا في الصورة الانسية ثم أخرجهم بمشيئته خلقا وأودعهم في صلب آدم فقال سبحانه:
Açıklaması şudur: Sübhânehu'nun Âdemoğulları ile iki mîsakı vardı: Birincisi, hâlî ikrara sevk eden delillerin dikilmesi suretiyle akılların ulaştığı mîsaktır. İkincisi ise aklın eremediği, aksine peygamberler [aleyhimüsselâm] gibi kulların ezelden ebede hallerine vâkıf olan birinin bildirmesine bağlı olan kâlî mîsaktır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ümmete akıllarıyla ulaştıkları mîsakın ardında ezelî başka bir mîsakın daha bulunduğunu öğretmek ve haber vermek istedi; bu sebeple ezelde Âdem [aleyhisselâm]'ın sırtının sıvazlanması ve zürriyetin çıkarılmasına dair söylediklerini söyledi ki, bundan, Âdemoğullarının sulblerinden lâ-yezâlde çıkan bu neslin, ezelde Âdem'in sulbünden çıkarılan ve tıpkı lâ-yezâlde çıkarıldıklarında kendilerinden lâ-yezâlî hâlî mîsak peyderpey alındığı gibi kendisinden ezelî kâlî mîsak alınan zerreler olduğu bilinsin, [sözü bitti]. Bu, dedikleri gibi güzeldir; ancak buradaki 'ezel' ve 'lâ-yezâl' ifadelerinin mecaza hamledilmesi gerekir. Çünkü neslin çıkışı kıyamet günüyle sınırlıdır; kıyametten sonra da kesilmeyeceği görüşüne göre ise kendi yerinde bilindiği üzere özel bir surette yalnız bahtiyarlara mahsustur. Bu durum ezelî değil hâdistir; aksi takdirde Müslümanların icmaının çiğnenmesi ve ayet ile 'Allah vardı ve O'nunla birlikte hiçbir şey yoktu' hakikati arasında tenakuz doğması gerekir. el-Halhâlî'den bunu defetmek için gayret sarf ettiği nakledilmiş ve şöyle demiştir: Muhatap olanlar, eşyanın mahiyetleri ve hakikatleri olan kadîm ilmî sûretlerdir; bunlara a'yân-ı sâbite derler. Bu sûretler hâriçte mevcut değildir; dolayısıyla bu sübût bakımından onlara bir ca'l (yaratma/kılma) taalluk etmez. Bilakis onlar zatları gereği kendilerini bu sûretler kılacak bir etkene muhtaç değildir ve O Teâlâ'dan feyz-i akdes ile sâdır olmuşlardır. Nitekim bunların Ahadiyyet zatının şe'nleri ve itibarları olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Onların { بَلى } “Evet” demeleri ise, hâriçte tahakkuklarından sonraki dilleriyle değil, ezelî istidatlarının dilleriyle olmuştur, [sözü bitti]. Bu görüş, sübût ile vücûd arasındaki farka dayanır ve bu hususta uzun ihtilaflar vardır; fakat biz buna kail olanlardanız, Allah ise haktan hayâ etmez. Buradan hareketle bazı fazilet sahiplerinin aklına ayet ile hadisi telif hususunda başka bir vecih gelmiştir ki o da şudur: Âdem [aleyhisselâm] ve oğullarının sulbünden çıkarılan zürriyetten murat ilmî sûretler ve a'yân-ı sâbitedir; bunların çıkarılmasından murat ise Ahadiyyet zatının onlarda tecelli edip zuhura gelmesidir. Çıkarmanın onların zuhuruna nispet edilmesi ise, bu sûretler a'yânda vücut bulduğunda onların bizzat kendisi olacağı cihetiyledir. Bu konuşma da lâ-yezâlî hâdis kâlî bir konuşma değil, ezelî istidâdî hâlî bir konuşmadır. Ârif Şeyh Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'nin Hakâik'te Bennân'dan naklettiği şu sözünden murat da budur: 'Onları ezel kevniyetinde katında var kıldı, sonra onları çağırdı; onlar da süratle icabet ettiler. İnsanî sûrette olmadıkları o vakitte onlara kendini tanıttı. Sonra onları meşîetiyle bir yaratılış olarak çıkardı ve Âdem'in sulbüne tevdi etti.' Sübhânehu şöyle buyurdu:
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ إلخ ... فاخبر أنه خاطبهم وهم غير موجودين إلا بوجوده لهم إذ كانوا واجدين للحق في غير وجودهم لأنفسهم وكان الحق بالحق في ذلك موجودا ثم أنشد السلمي لبعضهم:
{ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin çıkarmıştı...” ilh. [Bennân], Allah Teâlâ'nın, onlar kendileri için mevcut olmadıkları, yalnızca O'nun kendilerini var kılmasıyla mevcut oldukları bir haldeyken onlara hitap ettiğini haber vermiştir. Zira onlar kendileri için var olmadıkları bir halde Hakk'ı bulmuşlardı ve bu durumda Hak, Hak ile mevcuttu. Sonra es-Sülemî bazılarının şu beytini inşad etti:
لو يسمعون كما سمعت كلامها ... خروا لعزة ركعا وسجودا
Benim onun kelâmını işittiğim gibi işitseydiler, / İzzeti karşısında rükû ve sücûda kapanırlardı.
ولا يخفى أن هذا التوفيق بعيد بمراحل عن ذوق أرباب الظاهر لمخالفته لظواهر الأخبار والمتبادر من الآثار، وما نقل عن بنان فيه وهو أول كلامه انتخبهم للولاية واستخلصهم للكرامة، وجعل لهم فسوحا في غوامض غيب الملكوت وبعده ما ذكره، وشموله لسائر الخلق سعيدهم وشقيهم لا يخلو عن بعد، وذكر الشيخ الأكبر قدس سره أن الله تعالى أبدع المبدعات وتجلى بلسان الأحدية في الربوبية فقال: ألست بربكم؟ والمخاطب في غاية الصغاء فقالوا:
Bu telifin, haberlerin zahirine ve rivayetlerden ilk anlaşılan manaya aykırılığı sebebiyle zahir ehlinin zevkinden fersah fersah uzak olduğu gizli değildir. Bennân'dan nakledilen sözün başında ise şöyle denilmektedir: 'Onları velâyet için seçti, keramet için arındırdı ve melekût gaybının derinliklerinde onlar için genişlikler kıldı.' Bundan sonra ise zikredilen hususlar yer alır. Bunun mutlusu ve bedbahtıyla bütün mahlûkatı kapsaması ise uzaklıktan uzak değildir. Şeyh-i Ekber —kuddise sirruh— Allah Teâlâ'nın varlıkları icat ettiğini, rubûbiyette ehadiyet lisanıyla tecelli edip: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurduğunu, muhatabın ise son derece kulak vermiş vaziyette olduğunu ve:
بلى. فكان كمثل الصدى فإنهم أجابوه به فإن الوجود المحدث خيال منصوب وهذا الاشهاد كان إشهاد رحمة لأنه سبحانه ما قال لهم وحدي إبقاء عليهم لما علم أنهم يشركون به تعالى عن ذلك علوا كبيرا بما فيهم من الحظ الطبيعي وبما فيهم من قبول الاقتدار الإلهي وما يعلمه إلا قليل وأنت تعلم أن محققي المفسرين اعتبروا الوحدانية في الإشهاد وكذا في الشهادة كما مرت الإشارة إليه ونطقت الآثار به، ومن ذلك ما أخرجه عبد الله بن أحمد بن حنبل في زوائد المسند والبيهقي وابن عساكر وجماعة عن أبي بن كعب أنه قال في الآية: جمعهم جميعا فجعلهم أرواحا في صورهم ثم استنطقهم فتكلموا ثم أخذ عليهم العهد والميثاق وأشهدهم على أنفسهم ألست بربكم؟ قالوا: بلى. قال: فإني أشهد عليكم السموات السبع وأشهد عليكم إياكم آدم أن تقولوا يوم القيامة إنا لم نعلم بهذا اعلموا أنه لا إله غيري ولا رب غيري ولا تشركوا بي شيئا إني سأرسل إليكم رسلي يذكرونكم عهدي وميثاقي وأنزل عليكم كتبي قالوا: شهدنا بأنك ربنا وإلهنا لا رب لنا غيرك ولا إله لنا غيرك فأقروا ورفع عليهم آدم ينظر إليهم فرأى الغني والفقير وحسن الصورة ودون ذلك فقال: يا رب لولا سويت بين عبادك قال: إني أحببت أن أشكر. وبهذا يندفع ما يقال: إن إقرار الذراري بربوبيته سبحانه لا ينافي الشرك لأن المشركين قائلون بربوبيته سبحانه كما يدل عليه قوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [الزخرف: ٨٧] والمعتزلة ينكرون أخذ الميثاق القالي المشار إليه في الأخبار ويقولون: إنها من جملة الآحاد فلا يلزمنا أن نترك لها ظاهر الكتاب وطعنوا في صحتها بمقدمات عقلية مبنية على قواعد فلسفية على ما هو دأبهم في أمثال هذه المطالب، قالوا أولا: إن أخذ الميثاق لا يمكن إلا من العاقل فوجب أن يتذكر الإنسان في هذا العالم ذلك الميثاق إذ لا يجوز للعاقل أن ينسى مثل هذه الواقعة العظيمة نسيا كليا فحيث نسي كذلك دل على عدم وقوعها، وبنحو هذا الدليل بطل التناسخ. وأجيب بأن العلم إنما هو بخلق الله تعالى فجاز أن لا يخلقه لحكمة علمها، ودليل بطلان التناسخ ليس منحصرا بما ذكر، فقد استدلوا أيضا على بطلانه بلزوم أن يكون للبدن نفسان كما بينه الإمام في المباحث الشرقية وأن يكون عدد الهالكين مساويا لعدد الكائنين والطوفات العامة تأبى هذا التساوي، على أنه يمكن أن يجاب بالفرق بين التناسخ وبين ما نحن فيه، وذلك أنا إذا كنا في أبدان أخرى وبقينا فيها سنين امتنع في مجرى العادة نسيان أحوالها، وأما أخذ الميثاق فإنما حصل في أسرع زمان فلم يبعد حصول النسيان فيه. وبعضهم أجاب بأن النسيان وعدم التذكر هنا لبعد الزمان. واعترض بأن أهل الآخرة يعرفون كثيرا من أحوال الدنيا كما نطقت بذلك الآيات والأخبار اللهم إلا أن يقال: إن ذلك خصوصية الدار، وقالوا ثانيا: إن تلك الذرية المأخوذة من ظهر آدم ﵇ لا بد أن يكون لكل واحد منها قدر من البنية حتى يحصل فيه العلم والفهم فمجموعها لا تحويه عرصة الدنيا فيمتنع حصوله في ظهر آدم ليؤخذ ثم يرد، وأجيب بأنه مبني على كون الحياة مشروطة بالبنية المخصوصة كما هو مذهب الخصوم، والبرهان قائم على بطلانه كما تقرر في الكلام، فيجوز أن يخلق الله تعالى الحياة في جوهر فرد، وتلك الذرية المخرجة كانت كالذر وهو قريب من الجوهر، وكون المجموع لا تحويه عرصة الدنيا غير مسلم، وإن كان الأخذ في السماء قبل هبوط آدم ﵇ فالدائرة واسعة، وإن كان إذ كان العرش على الماء فالدائرة أوسع، ولا مانع إذا كان في الأرض أن يكون اجتماع الذر متراكما بينها وبين السماء وإنه لفضاء عظيم وإن صغرت قاعدته، وإن اعتبر
'Evet' dediklerini zikretmiştir. Bu bir yankı gibiydi; çünkü O'na onunla cevap vermişlerdi, zira ihdas edilen varlık dikilmiş bir hayaldir. Bu şahit tutma bir rahmet şahit tutmasıydı; çünkü Sübhânehu, içlerindeki fıtrî pay ve ilahî iktidarı kabullenişleri sebebiyle O'na ortak koşacaklarını bildiği halde —ki O, bundan yüceler yücesidir— onları esirgemek için 'Yalnızca Ben' dememiştir; bunu ise pek az kimseden başkası bilmez. Bilirsin ki muhakkik müfessirler, daha önce işaret edildiği ve rivayetlerin açıkça ifade ettiği üzere hem şahit tutmada hem de şahitlikte vahdaniyeti muteber saymışlardır. Nitekim Abdullah b. Ahmed b. Hanbel'in Zevâidü'l-Müsned'de, Beyhakî'nin, İbn Asâkir'in ve bir cemaatin Übeyy b. Ka'b'dan rivayet ettiklerine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: 'Onları hep birlikte topladı ve sûretlerinde ruhlar kıldı. Sonra onları konuşturdu, onlar da konuştular. Sonra onlardan ahit ve mîsak aldı ve onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurdu. Onlar: 'Evet' dediler. O da: 'Kıyamet günü bizim bundan haberimiz yoktu demeyesiniz diye yedi kat semayı ve babanız Âdem'i üzerinize şahit tutuyorum. Biliniz ki Benden başka ilah yoktur, Benden başka Rab yoktur; Bana hiçbir şeyi ortak koşmayın. Muhakkak ki Ben size ahdimi ve mîsakımı hatırlatacak elçilerimi gönderecek ve üzerinize kitaplarımı indireceğim' buyurdu. Onlar: 'Senin Rabbimiz ve İlahımız olduğuna, Senden başka Rabbimiz ve Senden başka İlahımız olmadığına şahitlik ettik' dediler ve ikrar ettiler. Âdem onların üzerine yükseltildi; onlara baktı, zengini, fakiri, güzel sûretliyi ve bundan daha aşağısını gördü de: 'Ey Rabbim! Kullarının arasını eşit kılsaydın ya!' dedi. [Allah Teâlâ]: 'Ben şükredilmeyi sevdim' buyurdu.' Bununla, zürriyetin O'nun rubûbiyetini ikrar etmesinin şirk koşmaya mani olmayacağı zira müşriklerin de Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan mutlaka 'Allah' derler” [ez-Zuhruf: 87] kavlinin delalet ettiği üzere O'nun rubûbiyetini kabul ettikleri yönündeki iddia bertaraf edilmiş olur. Mûtezile ise rivayetlerde işaret edilen kâlî mîsak almayı inkâr etmekte ve: 'Bunlar âhâd haberler cümlesindendir; dolayısıyla onlar için Kitab'ın zahirini terk etmemiz gerekmez' demektedirler. Bu tür meselelerdeki âdetleri olduğu üzere, felsefî kurallara dayalı aklî öncüllerle bu haberlerin sıhhatine ta'n etmişlerdir. İlk olarak şöyle demişlerdir: 'Mîsak almak ancak akıl sahibinden mümkündür. Dolayısıyla insanın bu dünyada o mîsakı hatırlaması vacip olurdu; zira akıl sahibinin böylesine azametli bir olayı küllî bir nisyan ile unutması caiz değildir. Böylece unutulduğuna göre, vuku bulmadığına delalet eder.' Buna benzer bir delille tenasüh de bâtıl kılınmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: İlim ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır; binaenaleyh bildiği bir hikmetten ötürü onu yaratmamış olması caizdir. Tenasühün bâtıl olduğuna dair delil de zikredilenden ibaret değildir; nitekim İmam'ın el-Mebâhisü'l-Meşrikiyye'de açıkladığı üzere tek bedenin iki nefse sahip olması lâzım geleceği, helak olanların sayısının var olanların sayısına eşit olması gerekeceği —ki umumi tufanlar bu eşitliği reddeder— gibi delillerle de bâtıl olduğunu ispat etmişlerdir. Kaldı ki tenasüh ile üzerinde bulunduğumuz mesele arasındaki fark gösterilerek cevap verilmesi mümkündür: Zira biz başka bedenlerde bulunmuş ve oralarda senelerce kalmış olsaydık, âdetin cereyanına göre onların hallerini unutmak imkânsız olurdu. Mîsak alma ise ancak son derece kısa bir zamanda gerçekleşmiştir; binaenaleyh onda unutmanın meydana gelmesi uzak değildir. Bazıları da buradaki unutmanın ve hatırlamamanın zamanın uzaklığından kaynaklandığı cevabını vermiştir. Buna da ayetlerin ve haberlerin açıkça bildirdiği üzere ahiret ehlinin dünyanın birçok halini bildiği itirazı yapılmıştır; meğerki bunun ahiret yurduna mahsus bir özellik olduğu söylensin. İkinci olarak şöyle demişlerdir: Âdem [aleyhisselâm]'ın sırtından alınan o zürriyetten her birinin, kendisinde ilim ve fehim hâsıl olabilmesi için belirli bir cüsseye sahip olması gerekir. Bunların toplamını dünya meydanı almaz; dolayısıyla alınıp sonra geri iade edilmek üzere Âdem'in sırtında bulunması imkânsızdır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, hasımların mezhebi olduğu üzere hayatın belirli bir cüsse ile şartlı olduğu esasına dayanır. Bunun bâtıl olduğuna dair bürhan ise kelâm ilminde sabit kılındığı üzere kâimdir; zira Allah Teâlâ'nın hayatı bölünemez bir cüzde (cevher-i ferdde) yaratması caizdir. Çıkarılan o zürriyet ise karınca gibiydi ki bu da cevhere yakındır. Toplamının dünya meydanına sığmayacağı ise kabul edilmez. Şayet mîsak alma Âdem [aleyhisselâm]'ın inişinden önce semada olduysa alan geniştir; şayet Arş su üzerindeyken olduysa alan daha da geniştir. Şayet yeryüzünde olduysa, zerrelerin yer ile gök arasında üst üste yığılmış olarak toplanmasına hiçbir engel yoktur; zira tabanı dar olsa bile orası muazzam bir fezadır. Şayet insanın
أن الإنسان عبارة عن النفس الناطقة وأنها جوهر غير متحيز ولا حال فيه لم يحتج إلى الفضاء إلا أن فيه ما فيه، وقالوا ثالثا: إنه لا فائدة في أخذ الميثاق لأنهم لا يصيرون بسببه مستحقين للثواب والعقاب على أنهم أدون حالا من الأطفال والطفل لا يتوجه عليه التكليف فكيف يتوجه على الذر. وأجيب بأن فائدة الأخذ غير منحصرة في الاستحقاق المذكور بل يجوز أن تكون إظهار كمال القدرة لمن حضر من الملائكة وإقامة الحجة يوم القيامة كما يقتضيه قول البعض في الآية، وكونهم
nâtık nefisten ibaret olduğu, onun da mütehayyiz (yer kaplayan) ve bir mekânda hulûl eden olmayan bir cevher olduğu kabul edilirse fezaya bile ihtiyaç duyulmaz; ancak bu görüşte de eleştirilecek yönler vardır. Üçüncü olarak şöyle demişlerdir: 'Mîsak almada hiçbir fayda yoktur; zira onlar bu sebeple sevap ve cezayı hak eder hale gelmezler. Kaldı ki onlar çocuklardan daha aşağı bir durumdadırlar; çocuğa teklif yöneltilmezken zerrelere nasıl yöneltilsin?' Buna şöyle cevap verilmiştir: Mîsak almanın faydası zikredilen hak edişe münhasır değildir; aksine hazır bulunan meleklere kemâl-i kudreti izhar etmek ve ayette bazılarının görüşünün iktiza ettiği gibi kıyamet günü hücceti ikâme etmek de olabilir. Onların
إذ ذاك أدون حالا من الأطفال في حيز البطلان كما لا يخفى على من هو أدون حالا من الأطفال، وقالوا رابعا: إنه ﷾ قال: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [المؤمنون: ١٢] : وقال جل وعلا: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ [الطارق: ٥، ٦] وكون أولئك الذر أناسي ينافي كون الإنسان مخلوقا مما ذكر.
o vakit çocuklardan daha aşağı bir durumda oldukları iddiası ise, çocuklardan daha aşağı durumda olan birine bile gizli kalmayacak derecede bâtıldır. Dördüncü olarak şöyle demişlerdir: O Teâlâ ve Azze: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir hülâsadan yarattık” [el-Mü'minûn: 12] buyurmuş; Celle ve Alâ da: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ } “İnsan neden yaratıldığına bir baksın! Atılan bir sudan yaratıldı” [et-Târık: 5-6] buyurmuştur. O zerrelerin insan olması, insanın zikredilen şeylerden yaratılmış olmasına aykırıdır.
وأجيب بأن الإنسان في هذه النشأة مخلوق من ذلك ولا يلزم منه أن يكون في تلك النشأة كذلك على أن الله تعالى لا يعجزه شيء، وبالجملة ينبغي للمؤمن أن يصدق بذلك الأخذ فقد نطقت به الأخبار الصادرة من منبع الرسالة، ولا يلتفت إلى قول من قال: إنها متروكة العمل لكونها من الآحاد فإن ذلك يؤدي إلى سد باب كبير من الفتوحات الغيبية ويحرم قائله من عظيم المنح الإلهية. وقد روى البيهقي في المدخل عن الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه قال:
Buna şöyle cevap verilmiştir: İnsan bu neşette bundan yaratılmıştır; o neşette de böyle olmasını gerektirmez. Kaldı ki hiçbir şey Allah Teâlâ'yı âciz bırakamaz. Hâsılı, bir müminin bu mîsak almayı tasdik etmesi gerekir; zira risalet kaynağından sâdır olan haberler bunu açıkça beyan etmiştir. 'Âhâd haberlerden olduğu için bunlarla amel terk edilir' diyen kimsenin sözüne itibar edilmez; zira bu durum gaybî fetihlerden büyük bir kapının kapanmasına yol açar ve bunu söyleyeni yüce ilahî bağışlardan mahrum bırakır. Nitekim Beyhakî el-Medhal'de Şâfiî radıyallâhu anh'ten onun şöyle dediğini rivayet etmiştir:
الذين لقيناهم كلهم يثبتون خبر واحد عن واحد عن واحد عن النبي ﷺ ويجعلونه سنة حمد من تبعها وعيب من خالفها، وقال:
'Karşılaştığımız âlimlerin hepsi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den râvinin râviden rivayet ettiği âhâd haberi sabit kabul eder ve onu, tabi olanın övüldüğü, muhalefet edenin ise kınandığı bir sünnet kılarlardı.' Şöyle de demiştir:
من خالف هذا المذهب كان عندنا مفارقا لسبيل أصحاب رسول الله ﷺ وأهل العلم بعدهم وكان من أهل الجهالة،
'Bu mezhebe muhalefet eden kimse, bize göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının ve onlardan sonraki ilim ehlinin yolundan ayrılmış ve cehalet ehlinden olmuştur.'
وفي جامع الأصول عن رزين عن أبي رافع أن رسول الله ﷺ قال: «لأعرفن الرجل منكم يأتيه الأمر من أمري أنا أمرت به أو نهيت عنه وهو متكىء في أريكته فيقول: ما ندري ما هذا عندنا كتاب الله تعالى وليس هذا فيه» الحديث،
Câmiu'l-Usûl'de Rezîn'den, o da Ebû Râfi'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizden birini, koltuğuna yaslanmışken kendisine benim emrettiğim veya yasakladığım bir emir geldiğinde: 'Biz bunu bilmeyiz; elimizde Allah Teâlâ'nın Kitabı var, bu ise onda yok' derken sakın bulmayayım!» [hadisin sonuna kadar].
ولا ينبغي البحث عن كيفية ذلك فإنه من العلوم المسكوت عنها المحتاجة إلى كشف الغطاء وفيض العطاء.
Bunun keyfiyetini araştırmak uygun değildir; zira bu, perdenin kaldırılmasına ve ilahî feyzin ihsanına muhtaç olan, hakkında sükût edilmiş ilimlerdendir.
ومن ذلك ما
Bu kabilden olan rivayetlerden biri de şudur:
أخرجه الجندي في فضائل مكة وأبو الحسن القطان والحاكم والبيهقي في شعب الإيمان وضعفه عن أبي سعيد الخدري قال: حججنا مع عمر رضي الله تعالى عنه فلما دخل الطواف استقبل الحجر فقال: إني أعلم أنك حجر لا تضر ولا تنفع ولولا أني رأيت رسول الله ﷺ قبلك ما قبلتك ثم قبله فقال له علي كرم الله تعالى وجهه:
el-Cündî Fedâil-i Mekke'de, Ebü'l-Hasen el-Kattân, Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da zayıf olduğunu belirterek Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir. O şöyle dedi: Ömer radıyallâhu anh ile hac yaptık. Tavafa girince Hacer-i Esved'e yöneldi ve: 'Biliyorum ki sen bir taşsın; ne zarar verirsin ne de fayda. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seni öptüğünü görmeseydim seni asla öpmezdim' dedi ve onu öptü. Bunun üzerine Ali kerremallâhu vecheh ona şöyle dedi:
يا أمير المؤمنين إنه يضر وينفع قال: بم؟ قال: بكتاب الله ﷿ قال: وأين ذلك من كتاب الله تعالى قال: قال الله تعالى وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ الآية إلى قوله سبحانه: بَلى وذلك أن الله عزّ شأنه خلق آدم ﵇ ومسح على ظهره فأخرج ذريته فقررهم بأنه الرب وأنهم العبيد وأخذ عهودهم ومواثيقهم وكتب ذلك في رق وكان لهذا الحجر عينان ولسان فقال له: افتح فاك ففتح فاه فألقمه ذلك الرق فقال: اشهد لمن وأفاك بالموافاة يوم القيامة وإني أشهد لسمعت رسول الله ﷺ يقول: «يؤتى يوم القيامة بالحجر الأسود وله لسان ذلق ليشهد لمن يستلمه بالتوحيد» فهو يا أمير المؤمنين يضر وينفع. فقال عمر رضي الله تعالى عنه أعوذ بالله تعالى أن أعيش في قوم لست فيهم يا أبا الحسن.
'Ey Müminlerin Emîri! Şüphesiz o zarar da verir, fayda da verir.' Ömer: 'Ne ile?' dedi. Ali: 'Allah Azze ve Celle'nin Kitabı ile' dedi. Ömer: 'Bu, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın neresindedir?' diye sordu. Ali şöyle dedi: 'Allah Teâlâ { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin almıştı...” ayetinden Sübhânehu'nun { بَلى } “Evet!” kavline kadar buyurmuştur. Şöyle ki, Allah şânı yüce olan Âdem [aleyhisselâm]'ı yarattı, sırtını sıvazlayıp zürriyetini çıkardı; Kendisinin Rab, onların da kul olduğunu onlara ikrar ettirdi, onların ahitlerini ve mîsaklarını aldı ve bunu bir sahifeye yazdı. Bu taşın iki gözü ve bir dili vardı. Ona: 'Ağzını aç' buyurdu; o da ağzını açtı ve o sahifeyi ona yutturdu. Sonra: 'Kıyamet günü sana ahde vefa ile gelen kimseye şahitlik et' buyurdu. Ben de şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kıyamet günü Hacer-i Esved, kendisini tevhid ile istilâm eden kimseye şahitlik etmek üzere fasih bir dille getirilir.» Dolayısıyla ey Müminlerin Emîri, o hem zarar verir hem de fayda verir.' Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: 'İçinde senin bulunmadığın bir toplulukta yaşamaktan Allah Teâlâ'ya sığınırım ey Ebü'l-Hasen!' dedi.
قيل: ومن هنا يعلم
Denildi ki: Buradan,
قوله ﷺ: «الحجر يمين الله تعالى في أرضه»
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hacer-i Esved, Allah Teâlâ'nın yeryüzündeki sağ elidir» sözü [de] anlaşılır.
والكلام في ذلك شهير، هذا ومن الناس من ذكر أن الناس بعد أن قالوا: بلى منهم من سجد سجدتين ومنهم من لم يسجد أصلا ومنهم من سجد مع الأولين السجدة الأولى ولم يسجد الثانية ومنهم من عكس، فالصنف الأول هم الذين يعيشون مؤمنين ويموتون كذلك، والثاني هم الذين يعيشون كفارا أو يموتون كذلك. والثالث هم الذين يعيشون مؤمنين ويموتون كفارا والرابع هم الذين يعيشون كفارا أو يموتون مؤمنين انتهى. وهو كلام لم يشهد له كتاب ولا سنة فلا يعول عليه، ومثله القول بأن بعضا من القائلين بلى قد مكر منهم إذ ذاك حيث أظهر لهم إبليس في ذلك الجمع وظنوا أنه القائل: ألست بربكم؟ فعنوه بالجواب
Bu husustaki kelâm meşhurdur. Bununla birlikte insanlardan bazısı şunu zikretmiştir: İnsanlar 'Belâ (Evet)' dedikten sonra içlerinden kimi iki secde yaptı, kimi hiç secde yapmadı, kimi ilkler ile birlikte birinci secdeyi yaptı fakat ikinciyi yapmadı, kimi de bunun aksini yaptı. Birinci sınıf mümin olarak yaşayıp öyle ölenlerdir; ikincisi kâfir olarak yaşayıp yahut öyle ölenlerdir; üçüncüsü mümin olarak yaşayıp kâfir olarak ölenlerdir; dördüncüsü ise kâfir olarak yaşayıp yahut mümin olarak ölenlerdir, [sözü bitti]. Bu, ne Kitab'ın ne de Sünnet'in şahitlik etmediği bir sözdür; binaenaleyh buna güvenilmez. Bunun gibi, 'Belâ' diyenlerden bazısının o vakit tuzağa düşürüldüğü, zira İblis'in o toplulukta kendilerine göründüğü ve onların: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' diyenin o olduğunu zannederek cevabı ona yönelttikleri
وأولئك هم الأشقياء، وبعضا تجلى لهم الرب سبحانه فعرفوه وأجابوه وأولئك هم السعداء، وهذا عندي من البطلان بمكان، والذي ينبغي اعتقاده أنهم كلهم وجهلوا الجواب لرب الأرباب. نعم ذهب البعض إلى أن البعض أجاب كرها واستدلوا له ببعض الآثار السالفة، وذهب أهل هذا القول إلى أن أطفال المشركين في النار، ومن قال: إنهم في الجنة ذهب إلى أنهم أقروا عند أخذ الميثاق اختيارا فيدخلون الجنة بذلك الإقرار والله سبحانه أرحم الراحمين وإسناد القول في الآية على بعض الأقوال إلى ضمير الجمع إنما هو باعتبار وقوعه من البعض فإن وقوعه من الكل باطل بداهة، ومثل هذا واقع في الآيات كثيرا وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ أي ذلك التفصيل البليغ المستتبع للمنافع الجليلة نفصلها لا غير ذلك.
ve bunların şakîler olduğu; bazısına ise Rab Sübhânehu'nun tecelli ettiği, O'nu tanıyıp O'na cevap verdikleri ve bunların da saîdler olduğu yönündeki söz de böyledir. Bu da bana göre son derece bâtıldır. İtikad edilmesi gereken şudur: Onların hepsi cevabı Rabbu'l-Erbâb'a yöneltmişlerdir. Evet, bazılarının kerhen cevap verdiği görüşüne gidenler olmuş ve buna geçen bazı rivayetleri delil getirmişlerdir. Bu görüş sahipleri müşriklerin çocuklarının cehennemde olduğuna hükmetmişlerdir; onların cennette olduğunu söyleyenler ise mîsak alma esnasında ihtiyarlarıyla ikrar ettiklerine, dolayısıyla bu ikrar sebebiyle cennete gireceklerine kail olmuşlardır. Allah Sübhânehu merhametlilerin en merhametlisidir. Ayetteki sözün çoğul zamirine isnat edilmesi, bazı görüşlere göre bunun bazılarından vuku bulması itibarıyladır; zira hepsinden vuku bulması bedaheten bâtıldır. Ayetlerde bu tür kullanımlar çoktur. { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle açıklarız”, yani yüce menfaatleri netice veren o beliğ açıklama ile açıklarız, başkasıyla değil.
وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ عما هم عليه من الإصرار على الباطل نفعل التفصيل المذكور، وقيل: المعنى ولعلهم يرجعون إلى الميثاق الأول فيذكرونه ويعملون بمقتضاه نفعل ذلك، وأيّا ما كان فالواو ابتدائية كالتي قبلها، وجوز أن تكون عاطفة على مقدر أي ليقفوا على ما فيها من المرغبات والزواجر، أو ليظهر الحق ولعلهم يرجعون، وقيل: إنها سيف خطيب.
{ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Umulur ki dönerler”, yani üzerinde bulundukları bâtılda ısrardan dönsünler diye zikredilen açıklamayı yaparız. Denildi ki mana: Umulur ki ilk mîsaka dönerler de onu hatırlar ve gereğince amel ederler diye bunu yaparız. Her ne olursa olsun vav harfi, kendisinden önceki gibi istînâfiyedir. Takdirî bir ifadeye mâtufe olması da caiz görülmüştür; yani 'içindeki rağbet ettirici ve sakındırıcı hususlara vâkıf olsunlar diye yahut hak zahir olsun ve umulur ki dönerler diye' demektir. Onun hatibin kılıcı (sebt-i hatîb) olduğu da söylenmiştir.
هذا ومن باب الإشارة قالوا: وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ أي عن أهل قرية الجسد وهم الروح والقلب والنفس الأمارة وتوابعها الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ أي مشرفة على شاطىء بحر البشرية إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ يتجاوزون حدود الله تعالى يوم يحرم عليهم تناول بعض الملاذ النفسانية والعادي من أولئك الأهل إنما هو النفس الأمارة فإنها في مواسم الطاعات والكف عن الشهوات كشهر رمضان مثلا حريصة على تناول ما نهيت عنه والمرء. حريص على ما منع إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ وهي الأمور التي نهوا عن تناولها يَوْمَ سَبْتِهِمْ الذي أمروا بتعظيمه شرعا قريبة المأخذ وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ بأن لا يتهيأ لهم ما يريدونه كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ نعاملهم معاملة من يختبرهم بِما كانُوا يَفْسُقُونَ أي بسبب فسقهم المستمر طبعا.
İşârî tefsir babından dediler ki: { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ } “Onlara o şehri sor”, yani beden şehrinin ehlini sor ki onlar da ruh, kalp, nefs-i emmâre ve bunların tâbileridir. { الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “deniz kıyısında bulunan”, yani beşeriyet denizinin sahiline bakan. { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } “hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı”, kendilerine bazı nefsânî lezzetleri tatmanın haram kılındığı günde Allah Teâlâ'nın sınırlarını aşıyorlardı. Bu ehl içinde haddi aşan ise ancak nefs-i emmâredir; zira o, Ramazan ayı gibi taat ve şehvetlerden el çekme mevsimlerinde yasaklandığı şeyleri işlemeye pek hırslıdır; insan ise menedildiği şeye hırslıdır. { إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ } “hani balıkları onlara geliyordu”, yani kendilerine tatması yasaklanan şeyler, { يَوْمَ سَبْتِهِمْ } “cumartesi günlerinde”, yani şer'an tazim etmeleri emrolunan günde kolayca elde edilebilir halde geliyordu. { وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ } “cumartesi yapmadıkları gün ise gelmiyordu”, yani arzuladıkları şey kendileri için hazır olmuyordu. { كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } “İşte onları böyle sınıyorduk”, onları sınayan birinin muamelesiyle muamele ediyorduk, { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkmakta oldukları için”, yani fıtraten süreklilik arz eden fıskları sebebiyle.
قال بعضهم: ما كان ما قص الله تعالى إلا كحال الإسلاميين من أهل زماننا في اجتماع أنواع الحظوظ النفسانية من المطاعم والمشارب والملاهي والمناكح ظاهرة في الأسواق والمحافل في الأيام المعظمة كالأعياد والأوقات المباركة كأوقات زيارة مشاهد الصالحين المعلومة المشهورة بين الناس وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ وهي القلب وأتباعه للأمة الواعظة وهي الروح وأتباعها لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً وهم النفس الأمارة وقواها اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً على فعلهم قالُوا مَعْذِرَةً إلى ربكم أي نعظهم معذرة إليه تعالى وذلك أنا خلقنا آمرين بالمعروف ناهين عن المنكر فنريد أن نقضي ما علينا ليظهر أنا ما تغيرنا عن أوصافنا ولعلهم يتقون لأنهم قابلون لذلك بحسب الفطرة فلا نيأس من تقواهم فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ لغلبة الشقوة عليهم أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وهم الروح والقلب وأتباعهما فإنهم كلهم نهوا عن ذلك إلا أن بعضهم مل وبعضهم لم يمل وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ أي شديد وهو عذاب حرمان قبول الفيض بِما كانُوا يَفْسُقُونَ أي بسبب تماديهم على الخروج عن الطاعة فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ أي أبوا أن يتركوا ذلك قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ أي جعلنا طباعهم كطباعهم وذلك فوق حرمان قبول الفيض وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ أي اقسم لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ أي قيامتهم مَنْ يَسُومُهُمْ وهو التجلي الجلالي سُوءَ الْعَذابِ وهو عذاب القهر وذل اتباع الشهوات وَقَطَّعْناهُمْ أي فرقنا بني إسرائيل الروح فِي الْأَرْضِ أي أرض البدن أُمَماً جماعات مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ أي الكاملون في الصلاح كالعقل وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ فيه كالقلب ومن جعل القلب أكمل من العقل عكس الأمر وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ
Bazıları dedi ki: Allah Teâlâ'nın anlattığı bu kıssa, tıpkı zamanımız Müslümanlarının bayramlar gibi yüceltilen günlerde ve insanlar arasında meşhur ve bilinen salihlerin türbelerini ziyaret vakitleri gibi mübarek vakitlerde çarşılarda ve meydanlarda açıkça yeme, içme, eğlence ve nikâh gibi nefsânî haz türlerinin bir araya gelmesi haline benzer. { وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ } “Hani onlardan bir topluluk demişti ki” —ki bu topluluk kalp ve ona tâbi olanlardır; vaaz eden topluluk olan ruh ve tâbilerine şöyle dediler:— { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً } “Niçin bir kavme öğüt veriyorsunuz?” —onlar da nefs-i emmâre ve onun kuvvetleridir— { اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً } “Allah onları helak edecek veya şiddetli bir azapla cezalandıracaktır”, yaptıkları iş yüzünden. { قالُوا مَعْذِرَةً إلى ربكم } “Dediler ki: Rabbinize bir mazeret olsun diye”, yani O Teâlâ'ya karşı bir mazeret sunmak için onlara öğüt veriyoruz; zira biz iyiliği emreden, kötülükten nehyeden olarak yaratıldık, dolayısıyla üzerimize düşeni eda etmek istiyoruz ki vasıflarımızdan değişmediğimiz zahir olsun. { وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “ve umulur ki sakınırlar”, çünkü onlar fıtrat bakımından bunu kabule elverişlidirler; bu sebeple onların takvasından ümit kesmeyiz. { فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında”, şekavetin kendilerine galebe çalması yüzünden [unuttuklarında], { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ } “kötülükten sakındıranları kurtardık” —ki onlar ruh, kalp ve tâbileridir; zira hepsi kötülükten nehyetmişti, ancak kimi usanmış, kimi usanmamıştı—, { وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “zulmedenleri ise şiddetli bir azapla yakaladık”, yani feyzi kabule mahrumiyet azabıyla, { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkıp durdukları sebebiyle”, yani taatten çıkmakta ısrar etmeleri yüzünden. { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ } “Yasaklandıkları şeyden vazgeçmeyip büyüklük tasladıklarında”, yani onu terk etmekten imtina ettiklerinde, { قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “onlara: Aşağılık maymunlar olun! dedik”, yani tabiatlarını onların tabiatı gibi kıldık ki bu feyzi kabulden mahrumiyetin de ötesindedir. { وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin bildirmişti/yemin etmişti ki”, { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar onların üzerine mutlaka gönderecektir”, yani kendi kıyametlerine kadar, { مَنْ يَسُومُهُمْ } “onlara tattıracak kimseleri” —bu celâlî tecellidir—, { سُوءَ الْعَذابِ } “azabın en kötüsünü”, yani kahır azabını ve şehvetlere tâbi olmanın zilletini. { وَقَطَّعْناهُمْ } “Onları parçalara ayırdık”, yani ruhani İsrailoğullarını dağıttık, { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”, yani beden toprağında, { أُمَماً } “birtakım topluluklar halinde”, cemaatler olarak. { مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ } “Onlardan salih olanlar vardır”, akıl gibi salah hususunda kâmil olanlar, { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } “ve onlardan bundan daha aşağıda olanlar da vardır”, kalp gibi bunda daha aşağı olanlar; kalbi akıldan daha kâmil kılan kimse ise durumu tersine çevirir. { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } “Onları iyilikler ve kötülüklerle sınadık”,
تجليات الجمال والجلال لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ بالفناء إلينا فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وهي النفس وقواها وَرِثُوا الْكِتابَ وهو ما ألهم الله تعالى العقل والقلب يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وهي الشهوات الدنية واللذات الفانية ويجعلون ما ورثوه ذريعة إلى أخذ ذلك وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا ولا بد لأنا واصلون كاملون وهذا حال كثير من متصوفة زماننا فانهم يتهافتون على الشهوات تهافت الفراش على النار ويقولون: إن ذلك لا يضرنا لأنا واصلون.
cemâl ve celâl tecellileriyle [sınadık], { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “umulur ki dönerler”, fenâ ile Bize dönerler diye. { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki” —ki bu nefis ve onun kuvvetleridir—, { وَرِثُوا الْكِتابَ } “Kitab'a vâris oldular”, yani Allah Teâlâ'nın akıl ve kalbe ilham ettiği şeylere vâris oldular, { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } “şu alçak [dünyanın] geçici metaını alıyorlar”, yani süflî şehvetleri ve fâni lezzetleri alıyorlar ve vâris oldukları şeyi bunu elde etmeye vasıta kılıyorlar, { وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا } “ve: Nasıl olsa bağışlanacağız diyorlar”, yani 'biz vuslata ermiş, kâmil kimseleriz' diyerek mutlak surette bağışlanacaklarını iddia ediyorlar. Bu, zamanımızdaki mutasavvıfların birçoğunun halidir; zira onlar pervanenin ateşe atılması gibi şehvetlerin üzerine atılmakta ve: 'Biz vasıl olmuş kimseleriz, bu bize zarar vermez' demektedirler.
وحكي عن بعضهم أنه يأكل الحرام الصرف ويقول: إن النفي والإثبات يدفع ضرره وهو خطأ فاحش وضلال بيّن أعاذنا الله تعالى وإياكم من ذلك. وأعظم منه اعتقاد حل أكل مثل الميتة من غير عذر شرعي لأحدهم ويقول: كل منا بحر والبحر لا ينجس ولا يدري هذا الضال أن من يعتقد ذلك أنجس من الكلب والخنزير. ومنهم يحكي عن بعض الكاملين المكملين من أهل الله تعالى ما يؤيد به دعواه وهو كذا لا أصل له وحاشا ذلك الكامل مما نسب إليه حاشا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أي إنهم مصرون على هذا الفعل القبيح أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ الوارد فيما ألهمه الله تعالى العقل والقلب أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ فكيف عدلوا عنه وَدَرَسُوا ما فِيهِ مما فيه رشادهم وَالدَّارُ الْآخِرَةُ المشتملة على اللذات الروحانية خير للذين يتقون عرض هذا الأدنى وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ أي يتمسكون بما ألهمه الله تعالى العقل والقلب من الحكم والمعارف وَأَقامُوا الصَّلاةَ ولم يألوا جهدا في الطاعة إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ منهم وأجرهم متفاوت حسب تفاوت الصلاح حتى إنه ليصل إلى ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ وهو جبل الأمر الرباني والقهر الإلهي كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ غمامة عظيمة وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ إن لم يقبلوا أحكام الله سبحانه خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ بجد وعزيمة وَاذْكُرُوا ما فِيهِ من الأسرار لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ تنتظمون في سلك المتقين على اختلاف مراتب تقواهم.
Onlardan bazısının sırf haramı yediği ve: 'Nefiy ve ispat (kelime-i tevhid) onun zararını giderir' dediği nakledilmiştir ki bu fahiş bir hata ve apaçık bir sapıklıktır; Allah Teâlâ bizi ve sizi bundan muhafaza buyursun. Bundan daha ağırı ise, onlardan birinin şer'î bir mazeret olmaksızın leş gibi şeyleri yemenin helal olduğuna inanması ve: 'Her birimiz bir deniziz, deniz ise necis olmaz' demesidir. Bu sapkın bilmez ki buna inanan kimse köpekten ve domuzdan daha necistir. Onlardan kimi de Allah ehlinin kâmil ve mükemmil olanlarından davasını destekleyecek şeyler nakleder ki bunlar böyledir [asılsızdır]; o kâmil zat kendisine isnat edilen şeyden tenzih olunur, hâşâ! { وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ } “Onlara ona benzer bir meta gelse onu da alırlar”, yani bu çirkin fiilde ısrarcıdırlar. { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ } “Onlardan Kitap mîsakı alınmamış mıydı?”, Allah Teâlâ'nın akla ve kalbe ilham ettiği şeylerde varid olan [mîsak], { أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah'a karşı haktan başkasını söylemesinler diye”; peki ondan nasıl saptılar? { وَدَرَسُوا ما فِيهِ } “ve onun içindekini okuyup öğrenmişlerdi”, yani içinde kendileri için rüşt ve hidâyet olan şeyi. { وَالدَّارُ الْآخِرَةُ } “Ahiret yurdu ise”, ruhanî lezzetleri ihtiva eden yurt, { خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar için daha hayırlıdır”, bu alçak dünyanın metaından sakınanlar için. { وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar”, yani Allah Teâlâ'nın akla ve kalbe ilham ettiği hikmet ve marifetlere sarılanlar { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “ve namazı dosdoğru kılanlar”, taatte hiçbir çabayı esirgemeyenler [var ya]; { إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ } “şüphesiz biz iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz”, onlardan salah ehli olanların ecrini. Onların ecirleri salah derecelerinin farklılığına göre farklılık arz eder; hatta hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşer kalbinin hatırına gelmeyen nimetlere kadar ulaşır. { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ } “Hani dağı onların üzerine kaldırmıştık” —bu, Rabbânî emir ve ilahî kahır dağıdır—, { كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “sanki bir gölgelik gibiydi”, büyük bir bulut gibi, { وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ } “ve onlar onun üzerlerine düşeceğini sanmışlardı”, şayet Allah Sübhânehu'nun hükümlerini kabul etmezlerse. { خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimize sımsıkı sarılın”, ciddiyet ve azimle, { وَاذْكُرُوا ما فِيهِ } “ve içindekini aklınızda tutun”, içindeki sırları, { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırsınız”, takvalarının mertebeleri farklı olmakla birlikte takva sahiplerinin zümresine dâhil olursunuz.
والكلام على قوله سبحانه: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ إلخ من هذا الباب يغني عنه ما ذكرناه خلال تفسيره من كلام أهل الله تعالى قدس الله تعالى أسرارهم خلا أنه ذكر بعضهم أن أول ذرة أجابت ببلى ذرة النبي ﷺ وكذا هي أول مجيب من الأرض لما خاطب الله سبحانه السموات والأرض بقوله جل وعلا: ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] وكانت من تربة الكعبة وهي أول ما خلق من الأرض ومنها دحيت كما جاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وكان يقتضي ذلك أن يكون مدفنه ﷺ بمكة حيث كانت تربته الشريفة منها،
Sübhânehu'nun bu bâbdaki { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin almıştı...” kavli üzerine yapılacak kelâm hususunda, tefsiri esnasında Allah ehlinin —Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın— kelâmından zikrettiklerimiz kâfidir. Şu kadar var ki, bazısı 'Belâ' cevabını ilk veren zerrenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zerresi olduğunu; aynı şekilde Allah Sübhânehu göklere ve yere: { ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “İsteyerek veya istemeyerek gelin! İkisi de: İsteyerek geldik, dediler” [Fussilet: 11] buyruğuyla hitap ettiğinde yeryüzünden ilk icabet edenin de o olduğunu zikretmiştir. Bu zerre Kâbe toprağından idi ki orası yeryüzünden ilk yaratılan yerdir ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiği üzere yeryüzü oradan yayılıp döşenmiştir. Bunun gereği, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem mübarek kabrinin de toprağının alındığı yer olan Mekke'de olması idi;
وقد رووا أن المرء يدفن حيث كانت تربته،
nitekim kişinin toprağının alındığı yere defnedileceğini rivayet etmişlerdir.
ولكن قيل: إن الماء لما تموج رمى الزبد إلى النواحي فوقعت ذرة النبي ﷺ إلى ما يحاذي مدفنه الكريم بالمدينة، ويستفاد من هذا الكلام أنه ﵊ هو الأصل في التكوين والكائنات تبع له ﷺ قيل:
Fakat denildi ki: Su dalgalandığında köpükleri etrafa fırlattı; böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zerresi Medine'deki mübarek kabrinin hizasına isabet etti. Bu sözden anlaşılmaktadır ki, yaratılışta asıl olan O'dur [aleyhisselâm]; kâinat ise O'na sallallâhu aleyhi ve sellem tâbidir. Denildi ki:
ولكون ذرته أم الخليقة سمي أميا، وذكر بعضهم أن الباء لكونه أول حرف فتحت الذرة به فمها حين تكلمت لم تزل الأطفال في هذه النشأة ينطقون به في أول أمرهم ولا بدع فكل مولود يولد على الفطرة، قيل: ولعظم ما أودع الله ﷾ في الباء من الأسرار افتتح الله تعالى به كتابه بل افتتح كل سورة به لتقدم البسملة المفتتحة به على كل سورة ما عدا التوبة وافتتاحها ببراءة وأول هذه اللفظة الباء أيضا، ولكون الهمزة وتسمى ألفا أول حرف قرع أسماعهم في ذلك المشهد كان أول الحروف لكنه لم يظهر في البسملة لسر أشرنا إليه أول الكتاب والله تعالى الهادي إلى صوب الصواب وَاتْلُ عَلَيْهِمْ عطف على المضمر العامل في إِذْ أَخَذَ وارد على نمط الإنباء عن الحور بعد الكور، أي واقرأ على اليهود أو على قومك كما في الخازن نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا أي خبره الذي له شأن وخطر، وهو كما روى ابن مردويه وغيره من طرق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بلعم بن باعوراء وفي لفظ بلعام بن باعر وكان من
Zerresinin mahlûkatın aslı (ümmü'l-halîka) olması sebebiyle kendisine ümmî denilmiştir. Bazıları da zerrenin konuştuğu vakit ağzını açtığı ilk harf olması hasebiyle 'bâ' (ب) harfini bu neşette çocukların ilk konuşmaya başladıklarında telaffuz edip durduklarını zikretmişlerdir ki bu şaşılacak bir şey değildir; zira her doğan fıtrat üzere doğar. Denildi ki: Allah Azze ve Celle'nin 'bâ' harfine yerleştirdiği sırların büyüklüğünden ötürü Allah Teâlâ Kitabını onunla açmış, hatta Tevbe hariç her sûrenin başında bulunan ve onunla başlayan Besmele'nin takaddüm etmesi sebebiyle her sûreyi onunla açmıştır; Tevbe sûresi ise 'Berâetün' lafzıyla başlamaktadır ve bu lafzın ilk harfi de 'bâ'dır. 'Hemze' ise —ki elif diye de isimlendirilir— o meşhedde kulaklarına çarpan ilk harf olması sebebiyle harflerin ilki olmuştur; fakat Kitab'ın başında işaret ettiğimiz bir sırdan ötürü Besmele'de zahir olmamıştır. Doğru yola ulaştıran ancak Allah Teâlâ'dır. { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku” [ifadesi], { إِذْ أَخَذَ } [ifadesinde] amel eden gizli fiile mâtuftur ve toparlanmadan sonraki dağınıklıktan (havr ba'de'l-kevr) haber verme üslubu üzere vârid olmuştur. Yani el-Hâzin'de belirtildiği üzere Yahudilere veya kavmine oku: { نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini”, yani şanı ve ehemmiyeti büyük olan haberini. Bu kimse, İbn Merdûye ve başkalarının İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan muhtelif yollarla rivayet ettiklerine göre Bel'am b. Bâûrâ'dır; bir lafızda ise Bel'âm b. Bâır'dır. Kendisi
الكنعانيين، وفي رواية عنه. وعن أبي طلحة أنه من بني إسرائيل، وأخرج ابن عساكر عن ابن شهاب أنه أمية بن أبي الصلت.
Ken'anlılardandı. Ondan gelen bir rivayette ve Ebû Talha'dan gelen rivayette ise İsrâiloğullarından olduğu zikredilmiştir. İbn Asâkir'in İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre ise o, Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır.
وأخرج أبو الشيخ عن الحبر أنه رجل من بني إسرائيل له زوجة تدعى البسوس، وفي رواية أخرى أخرجها ابن حاتم عنه أنه النعمان بن صيفي الراهب، وكونه إسرائيليا أنسب بالمقام كما لا يخفى، والأشهر أنه بلعام أو بلعم وكان قد أوتي علما ببعض كتب الله تعالى، ودون ذلك في الشهرة أنه أمية وكان قد قرأ بعض الكتب فَانْسَلَخَ مِنْها أي من تلك الآيات انسلاخ الجلد من الشاة، والمراد أنه خرج منها بالكلية بأن كفر بها ونبذها وراء ظهره، وحقيقة السلخ كشط الجلد وإزالته بالكلية عن المسلوخ عنه، ويقال لكل شيء فارق شيئا على أتم وجه انسلخ منه، وفي التعبير به ما لا يخفى من المبالغة، واستأنس بعضهم بهذه الآية لأن العلم لا ينزع من الرجال حيث قال ﷾: فَانْسَلَخَ مِنْها ولم يقل عز شأنه فانسلخت منه فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ أي لحقه وأدركه كما قال الراغب بعد أن لم يكن مدركا له لسبقه بالإيمان والطاعة، وقال الجوهري يقال: أتبعت القوم إذا سبقوك فلحقتهم وكأن المعنى جعلتهم تابعين لي بعد ما كنت تابعا لهم، وفيه حينئذ مبالغة في اللحوق إذ جعل كأنه إمام للشيطان والشيطان يتبعه وهو من الذم بمكان، ونظيره في ذلك قوله:
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, İsrâiloğullarından olup Besûs adında bir hanımı olan bir adamdır. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiği diğer bir rivayette ise onun Rahip Nu'mân b. Sayfî olduğu belirtilmiştir. Gizli olmadığı üzere onun İsrâilî olması makama daha uygundur. En meşhur olanı ise Bel'âm veya Bel'am olduğudur ve kendisine Allah Teâlâ'nın bazı kitaplarına dair ilim verilmişti. Şöhrette bundan daha aşağı olanı ise Ümeyye olduğudur ve o da bazı kitapları okumuştu. { فَانْسَلَخَ مِنْها } “fakat o bunlardan sıyrılıp çıktı”, yani koyundan derinin sıyrılması gibi o ayetlerden sıyrıldı. Muradı, onları inkâr edip arkasına atarak tamamen onlardan çıkmasıdır. Asıl anlamıyla selh, derinin yüzülmesi ve yüzülen şeyden tamamen giderilmesidir. Bir şeyden en mükemmel şekilde ayrılan her şey için 'ondan sıyrıldı' denilir. Bu ifadenin kullanılmasında gizli olmayan bir mübalağa vardır. Bazıları Allah Azze ve Celle'nin { فَانْسَلَخَ مِنْها } buyurup şânı yüce olanın 'onlar ondan sıyrıldı' buyurmamış olmasından ötürü, ilmin insanlardan çekilip alınmayacağına bu ayetle istidlal etmişlerdir. { فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ } “Şeytan da onu peşine taktı”, yani Râgıb'ın belirttiği üzere, daha önce iman ve taatte önde olması sebebiyle ona yetişemezken arkasından yetişip ona ulaştı. el-Cevherî ise şöyle der: 'Kavim seni geçtiğinde arkalarından yetişip ulaştığında أَتْبَعْتُ الْقَوْمَ denilir; sanki mana: 'Ben onlara tâbi iken onları kendime tâbi kıldım' demektir.' Bu durumda yetişmede bir mübalağa vardır; zira sanki o şeytana imam olmuş da şeytan onun peşinden gidiyormuş gibi kılınmıştır ki bu son derece büyük bir yerilgidir. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:
وكان فتى من جند إبليس فارتقى ... به الحال حتى صار إبليس من جنده
İblis'in ordusundan bir gençti; derken mertebesi öyle yükseldi ki / Sonunda İblis onun ordusundan biri haline geldi.
وصرح بعضهم بأن معناه استتبعه أي جعله تابعا له، وهو على ما قيل متعد لمفعولين حذف ثانيهما أي أتبعه خطواته. وقرىء «فاتبعه» من الافتعال فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ فصار من زمرة الضالين الراسخين في الغواية بعد أن كان مهتديا، وكيفية ذلك على القول بأنه بلعام أن موسى ﵇ لما قصد حرب الجبارين أتى قوم بلعام إليه وكان عنده اسم الله تعالى الأعظم فقالوا له: إن موسى عليه والسلام رجل حديد وإن معه جنودا كثيرة وإنه قد جاء ليخرجنا من أرضنا فادع الله تعالى أن يرده عنا، فقال: ويلكم نبي الله تعالى ومعه الملائكة والمؤمنون فكيف أدعو عليهم وأنا أعلم من الله تعالى ما أعلم وإني إن فعلت ذهبت دنياي وآخرتي فألحوا عليه، فقال: حتى أؤامر ربي فأتى في المنام وقيل له: لا تفعل فأخبر قومه فأهدوا له هدية فقبلها ولم يزالوا يتضرعون إليه حتى فتنوه فجعل يدعو موسى ﵊ وقومه أن الله تعالى جعل يصرف لسانه إلى الدعاء على قومه نفسه، فقالوا يا بلعام أتدري ما تصنع إنك تدعو علينا، فقال: هذا أمر غلب الله تعالى عليه فاندلع لسانه ووقع على صدره، فقال: يا قوم قد ذهبت مني الدنيا والآخرة ولم يبق إلا المكر والحيلة جملوا النساء وأرسلوهن وأمروهن أن لا يمنعن أنفسهن فإن القوم سفر وإن الله ﷾ يبغض الزنا وإن هم وقعوا فيه هلكوا ففعلوا ذلك فافتتن زمرى بن شلوم رأس سبط شمعون ابن يعقون بامرأة منهن تسمى كستى بنت صور فنهاه موسى ﵇ عن الفاحشة فأبى وأدخلها قبته وزنا بها فوقع فيهم الطاعون حتى هلك منهم سبعون ألفا ولم يرتفع حتى قتلهما فنحاص بن العيزار بن هارون وكان غائبا أول الأمر وعن مقاتل أن ملك البلقاء قال له: ادع الله تعالى على موسى ﵇، فقال: إنه من أهل ديني ولا أدعو عليه فنصب له خشبة ليصلبه عليها فدعا بالاسم الأعظم أن لا يدخل الله تعالى موسى ﵇ المدينة فاستجيب له ووقع بنو إسرائيل في التيه، فقال موسى: يا رب بأي ذنب هذا؟ فقال ﷾: بدعاء بلعام، فقال: رب كما سمعت دعاؤه عليّ فاسمع دعائي عليه فدعا الله جل شأنه أن ينزع عنه الاسم الأعظم والإيمان فنزع الله تعالى عنه المعرفة وسلخه منها فخرجت من صدره كحمامة بيضاء ورد هذا بأن التيه كان روحا وراحة لموسى ﵇ وإنما عذب به بنو إسرائيل وقد كان ذلك بدعائه ﵇، على أن في الدعاء بسلب الإيمان مقالا، وأنا أعجب لم لم يدع هذا الشقي بالاسم
Bazıları bunun manasının 'onu kendine tâbi kıldı' demek olduğunu açıkça belirtmişlerdir; söylendiğine göre bu iki mef'ûl alan bir fiildir ve ikincisi hazfedilmiştir, yani 'şeytan ona adımlarını tâbi kıldı' demektir. İftial bâbından 'fettebe'ahû' şeklinde de okunmuştur. { فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ } “ve böylece azgınlardan oldu”, yani hidâyet üzere iken azgınlıkta kökleşmiş sapkınlar zümresine dâhil oldu. Onun Bel'âm olduğu görüşüne göre olayın keyfiyeti şöyledir: Mûsâ [aleyhisselâm] zorbalarla savaşmak istediğinde Bel'âm'ın kavmi ona geldi. Yanında Allah Teâlâ'nın İsm-i Âzam'ı vardı. Ona dediler ki: 'Mûsâ pek sert bir adamdır, yanında çok sayıda asker vardır ve bizi yurdumuzdan çıkarmak için gelmiştir. Allah Teâlâ'ya dua et de onu bizden defetsin.' Bel'âm: 'Yazıklar olsun size! O Allah Teâlâ'nın peygamberidir, yanında melekler ve müminler vardır; ben Allah Teâlâ hakkında bildiklerimi bilirken onlara nasıl beddua ederim? Şayet bunu yaparsam dünyam da ahiretim de gider' dedi. Kavmi ona ısrar etti. O da: 'Rabbime danışayım' dedi. Rüyasında kendisine 'Sakın yapma!' denildi. Kavmine bunu haber verdi. Bunun üzerine ona bir hediye sundular, o da kabul etti; sonra ona yalvarmaya devam ettiler, nihayet onu fitneye düşürdüler. Mûsâ [aleyhisselâm] ve kavmine beddua etmeye başladı; ancak Allah Teâlâ onun dilini bizzat kendi kavmine beddua etmeye çeviriyordu. Kavmi: 'Ey Bel'âm! Ne yaptığını biliyor musun? Sen bize beddua ediyorsun!' dediler. O da: 'Bu, Allah Teâlâ'nın bana galip geldiği bir iştir' dedi. Bunun üzerine dili sarkıp göğsünün üzerine düştü. Dedi ki: 'Ey kavmim! Dünyam da ahiretim de gitti, geriye sadece hile ve tuzak kaldı. Kadınları süsleyip gönderin ve kendilerini [onlardan] menetmemelerini emredin; zira bu kavim yolcudur. Allah Azze ve Celle zinaya buğzeder; şayet zinaya düşerlerse helak olurlar.' Bunu yaptılar. Şem'ûn b. Ya'kûb sıbtının reisi Zimrî b. Şelûm, onlardan Kozbî binti Sûr adlı bir kadına meyledip fitneye düştü. Mûsâ [aleyhisselâm] onu fuhuştan nehyetti fakat o dinlemeyip kadını çadırına soktu ve onunla zina etti. Bunun üzerine aralarında veba (tâûn) salgını baş gösterdi, öyle ki onlardan yetmiş bin kişi helak oldu. İlk başta orada bulunmayan Fînhâs b. el-Ayzâr b. Hârûn gelip ikisini öldürünceye kadar salgın kalkmadı. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre Belkâ kralı ona: 'Mûsâ [aleyhisselâm]'a beddua et' dedi. O da: 'O benim dinimdendir, ona beddua etmem' dedi. Kral onu asmak için darağacı dikti. Bunun üzerine Bel'âm, Allah Teâlâ'nın Mûsâ [aleyhisselâm]'ı şehre sokmaması için İsm-i Âzam ile dua etti; duası kabul olundu ve İsrâiloğulları Tîh çölüne düştüler. Mûsâ: 'Ey Rabbim! Bu hangi günahtan ötürüdür?' dedi. O Teâlâ ve Azze: 'Bel'âm'ın duası sebebiyledir' buyurdu. Mûsâ: 'Rabbim! Onun benim aleyhimdeki duasını işittiğin gibi, benim de onun aleyhindeki duamı işit!' dedi ve Allah Celle Şânühü'ye ondan İsm-i Âzam'ı ve imanı çekip alması için dua etti. Allah Teâlâ da ondan marifeti çekip aldı ve onu ayetlerden sıyırdı; marifet onun göğsünden beyaz bir güvercin gibi çıktı. Bu rivayet, Tîh sahrasının Mûsâ [aleyhisselâm] için bir ferahlık ve rahatlık olduğu, azabın ancak İsrâiloğullarına çektirildiği ve bunun da O'nun [aleyhisselâm] duasıyla olduğu gerekçesiyle reddedilmiştir. Kaldı ki imanın çekilip alınması için dua etme hususunda da söz vardır. Ben asıl bu şakînin,
الأعظم الذي كان يعلمه على ملك البلقاء ليخلص من شره؟ ودعا على موسى ﵇ ما هي إلا جهالة سوداء، وجاء في كلام أبي المعتمر أنه كان قد أوتي النبوة، ويرده أن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام لا يجوز عليهم الكفر عند أحد من العقلاء وكأن مراده من النبوة ما أوتيه من الآيات، وذلك
şerrinden kurtulmak için Belkâ kralına karşı bildiği İsm-i Âzam ile niçin dua etmediğine şaşıyorum. Mûsâ [aleyhisselâm]'a beddua etmesi ise zifiri bir cehaletten başka bir şey değildir. Ebü'l-Mu'temir'in kelâmında kendisine peygamberlik verilmiş olduğu geçmektedir; ancak bu, akıl sahiplerinden hiçbirine göre peygamberler —aleyhimüssalâtü vesselâm— hakkında küfrün caiz olamayacağı gerçeğiyle reddedilir. Sanki onun peygamberlikten muradı kendisine verilen ayetlerdir.
كقوله ﷺ: «من حفظ القرآن فقد طوى النبوة بين جنبيه» .
Nitekim O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kur'an'ı ezberleyen kimse, peygamberliği iki büklüm arasında toplamış olur» buyurması da böyledir.
وأخرج ابن المنذر عن مالك بن دينار أنه كان من علماء بني إسرائيل وكان موسى ﵇ يقدمه في الشدائد ويكرهه وينعم عليه فبعثه إلى ملك مدين يدعوهم إلى الله تعالى وكان مجاب الدعوة فترك دين موسى ﵇ واتبع دين الملك، وهذه الرواية عندي أولى مما تقدم بالقبول، وأما على القول بأنه أمية
İbnü'l-Münzir'in Mâlik b. Dînâr'dan rivayet ettiğine göre o, İsrâiloğulları âlimlerindendi; Mûsâ [aleyhisselâm] sıkıntılı anlarda onu öne geçirir, ona ikramda bulunur ve nimetlendirirdi. Onu Medyen kralına, onları Allah Teâlâ'ya davet etmesi için gönderdi; zira duası müstecâb idi. Fakat o, Mûsâ [aleyhisselâm]'ın dinini bırakıp kralın dinine tâbi oldu. Bu rivayet bana göre kabule öncekilerden daha layıktır. Ümeyye olduğu görüşüne gelince,
فهو أنه كان قد قرأ الكتب القديمة وعلم أن الله تعالى مرسل رسولا فرجا أن يكون هو ذلك الرسول، فاتفق أن خرج إلى البحرين وتنبأ رسول الله ﷺ فأقام هناك ثماني سنين ثم قدم فلقي رسول الله ﷺ في جماعة من أصحابه فدعاه إلى الإسلام، وقرأ عليه سورة يس حتى إذا فرغ منها وثب أمية يجر رجليه فتبعته قريش تقول: ما تقول يا أمية؟ فقال: أشهد أنه على الحق قالوا: فهل نتبعه؟ حتى أنظر في أمره فخرج إلى الشام وقدم بعد وقعة بدر يريد أن يسلم فلما أخبر بها ترك الإسلام وقال: لو كان نبيا ما قتل ذوي قرابته فذهب إلى الطائف ومات به فأتت أخته الفارعة إلى رسول الله ﷺ فسألها عن وفاته فذكرت له أنه أنشد عند موته:
o, eski kitapları okumuş ve Allah Teâlâ'nın bir peygamber göndereceğini öğrenmişti; bu sebeple o peygamberin kendisi olmasını umuyordu. Bahreyn'e gittiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini ilan etti. Orada sekiz sene kaldı; sonra dönüp bir grup ashabının arasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştı. Resûlullah onu İslâm'a davet etti ve ona Yâsîn sûresini okudu. Bitirdiğinde Ümeyye ayaklarını sürüyerek yerinden fırladı. Kureyş peşine takılıp: 'Ne diyorsun ey Ümeyye?' dediler. O da: 'Şahitlik ederim ki o hak üzeredir' dedi. 'Ona tâbi olalım mı?' dediler. 'Durumu hakkında düşüneyim' dedi ve Şam'a gitti. Bedir Savaşı'ndan sonra Müslüman olmak isteyerek döndü; ancak Bedir hadisesi kendisine haber verilince İslâm'ı terk etti ve: 'Şayet peygamber olsaydı akrabalarını öldürmezdi' dedi. Tâif'e gitti ve orada öldü. Kız kardeşi Fâria, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. Resûlullah ona vefatını sordu; o da ölüm döşeğindeyken şu şiiri okuduğunu anlattı:
كل عيش وإن تطاول دهرا ... صائر مرة إلى أن يزولا
Her hayat, zaman uzasa da bir gün / Mutlaka zevale ermeye mahkûmdur.
ليتني كنت قبل ما قد بدا لي ... في قلال الجبال أرعى الوعولا
Keşke bana bu hal görünmeden önce / Dağların zirvelerinde dağ keçilerini otlatsaydım!
إن يوم الحساب يوم عظيم ... شاب فيه الصغير يوما ثقيلا
Şüphesiz hesap günü pek büyük bir gündür; / Küçüğü ihtiyarlatan pek çetin bir gün!
ثم قال لها ﵊: أنشديني من شعر أخيك فأنشدته:
Sonra O [aleyhisselâm] kadına: «Bana kardeşinin şiirinden oku» buyurdu, o da okudu:
لك الحمد والنعماء والفضل ربنا ... ولا شيء أعلى منك جدا وأمجد
Hamd, nimetler ve lütuf Sana mahsustur Rabbimiz / Şan ve yücelikte Senden daha üstün hiçbir şey yoktur
مليك على عرش السماء مهيمن ... لعزته تعنو الوجوه وتسجد
Göklerin arşı üzerinde mutlak hâkim olan bir hükümdardır O / İzzeti karşısında yüzler boyun eğer ve secde eder
من قصيدة طويلة أتت على آخرها، ثم أنشدته قصيدته التي يقول فيها:
uzun bir kasideden [birkaç beyti] sonuna kadar okudu. Sonra ona içinde şöyle geçen kasidesini okudu:
وقف الناس للحساب جميعا ... فشقيّ معذب وسعيد
İnsanlar hesap için toptan durdular; / Kimi azap çeken bir bedbaht, kimi de bahtiyardır.
والتي فيها
Ve içinde şu [beyitler] bulunan kasidesini [okudu]:
عند ذي العرش يعرضون عليه ... يعلم الجهر والسرار الخفيا
Arş sahibinin huzuruna çıkarılırlar, O'na arz olunurlar; / O, açığı da en gizli sırrı da bilir.
يوم يأتي الرحمن وهو رحيم ... إنه كان وعده مأتيا
O gün Rahmân, pek merhametli olarak gelir; / Şüphesiz O'nun vaadi mutlaka yerine gelecektir.
رب إن تعف فالمعافاة ظني ... أو تعاقب فلم تعاقب بريا
Rabbim! Eğer affedersen, af ve bağışlama zaten benim Sana dair zannımdır; / Şayet cezalandırırsan, suçsuz birini cezalandırmış olmazsın.
فقال رسول الله ﷺ: إن أخاك آمن شعره وكفر قلبه، وأنزل الله تعالى الآية. وأما على القول بأنه النعمان فهو أنه كان قد ترهب في الجاهلية ولبس المسوح فقدم المدينة فقال للنبي ﷺ: ما هذا الذي جئت به؟ فقال ﵊: الحنيفية دين إبراهيم ﵇. قال: فأنا عليها. فقال ﵊: لست عليها ولكنك أدخلت فيها ما ليس منها. فقال: أمات الله تعالى الكاذب منا طريدا وحيدا، ثم خرج إلى الشام وأرسل إلى المنافقين أن استعدوا السلاح، ثم أتى قيصر وطلب منه جندا ليخرج النبي ﷺ من المدينة فمات بالشام طريدا وحيدا.
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kardeşinin şiiri iman etti, fakat kalbi inkâr etti» buyurdu ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Onun Nu'mân olduğu görüşüne gelince; o, Câhiliye döneminde ruhbanlık hayatı yaşamış ve çul giymişti. Medine'ye gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bu getirdiğin nedir?' diye sordu. O [aleyhisselâm]: «Hanîflik, İbrâhim [aleyhisselâm]'ın dinidir» buyurdu. O: 'Ben de onun üzerindeyim' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: «Sen onun üzerinde değilsin; bilakis sen ona onda olmayan şeyleri soktun» buyurdu. O da: 'Allah Teâlâ bizden yalancı olanı kovulmuş ve yalnız başına öldürsün' dedi. Sonra Şam'a gitti ve münafıklara: 'Silah hazırlayın' diye haber gönderdi. Ardından Kayser'e gidip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Medine'den çıkarmak için ondan bir ordu istedi; fakat Şam'da kovulmuş ve yapayalnız bir halde öldü.
وأما على القول بأنه زوج البسوس، فقد أخرج ابن أبي حاتم. وأبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه رجل أعطي ثلاث دعوات مستجابات، وكانت له امرأة تدعى البسوس له منها ولد فقالت: اجعل لي منها واحدة. قال:
Onun Besûs'un kocası olduğu görüşüne gelince; İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, kendisine üç kabul olunan dua verilen bir adamdı. Besûs adında bir karısı vardı ve ondan bir çocuğu bulunuyordu. Karısı: 'Bu dualardan birini bana ayır' dedi. Adam:
فما الذي تريدين؟ قالت ادع الله تعالى أن يجعلني أجمل امرأة في بني إسرائيل فدعا الله تعالى فجعلها أجمل امرأة فيهم، فلما علمت أن ليس فيهم مثلها رغبت عنه وأرادت شيئا آخر فدعا الله تعالى أن يجعلها كلبة فصارت كلبة فذهبت دعوتان، فجاء بنوها فقالوا: ليس بنا على هذا قرار قد صارت أمنا كلبة يعيرنا الناس بها فادع الله أن يردها إلى الحال التي كانت عليها فدعا فعادت كما كانت فذهبت الدعوات الثلاث فيها، ومن هنا يقال: أشأم من البسوس اسم لذلك الرجل، وليس بشيء، وهذه الرواية لا يساعد عليها نظام القرآن الكريم كما لا يخفى، والذي نعرفه أن البسوس التي يضرب بها المثل هي بنت منقذ التميمية خالة جساس بن مرة بن ذهل الشيباني قاتل كليب، وفي قصتها طول وقد ذكرها الميداني وغيره.
'Ne istiyorsun?' dedi. Kadın: 'Allah Teâlâ'ya beni İsrâiloğullarının en güzel kadını kılması için dua et' dedi. Adam Allah Teâlâ'ya dua etti, O da kadını aralarındaki en güzel kadın kıldı. Kadın içlerinde kendi gibisi olmadığını görünce kocasından yüz çevirdi ve başka bir şey istedi. Bunun üzerine adam, Allah Teâlâ'ya onu bir köpek yapması için dua etti; kadın bir dişi köpek haline geldi ve böylece iki dua gitti. Oğulları gelip: 'Buna tahammülümüz kalmadı; annemiz bir köpek oldu, insanlar bizi onunla ayıplıyor. Allah'a onu önceki haline döndürmesi için dua et' dediler. Adam dua etti, kadın da eski haline döndü; böylece üç dua da onun hakkında harcanıp gitti. İşte bundan dolayı [o adama nispetle] o adama 'Besûs'tan daha uğursuz' denilmiştir; fakat bu bir değer taşımaz. Bu rivayet gizli olmadığı üzere Kur'an-ı Kerîm'in nazmına ve üslubuna da uymaz. Bizim bildiğimiz, darb-ı mesel haline gelen Besûs; Kuleyb'in katili olan Cessâs b. Mürre b. Zühl eş-Şeybânî'nin teyzesi, bint-i Munkiz et-Temîmiyye'dir. Onun kıssası uzundur; Meydânî ve başkaları bunu zikretmiştir.
وعن الحسن وابن كيسان أن المراد بهذا الذي أوتي الآيات فانسلخ منها منافقو أهل الكتاب الذين كانوا يعرفون النبي ﷺ كما يعرفون أبناءهم ولم يؤمنوا به ﷺ إيمانا صحيحا، ويبعد ذلك إفراد الموصول وعن قتادة أن هذا مثل لمن عرض عليه الهدى واستعد له فأعرض عنه وأبى أن يقبله، وفيه مخالفات للروايات المشهورة، وأوهن الأقوال عندي قول أبي مسلم: إن المراد به فرعون والمراد بالآيات الحجج والمعجزات الدالة على صدق موسى ﵇، وكأنه قيل: واتل عليهم نبأ فرعون إذ آتيناه الحجج الدالة على صدق موسى ﵇ فلم يقبلها وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها كلام مستأنف مسوق لبيان ما ذكر من الانسلاخ وما يتبعه، وضمير لَرَفَعْناهُ للذي وضمير بِها للآيات، والباء سببيه، ومفعول المشيئة محذوف هو مضمون الجزاء كما هو القاعدة المستمرة، أي لو شئنا رفعه لرفعناه إلى منازل الأبرار بسبب تلك الآيات والعمل بما فيها، وقيل: الضمير المنصوب للكفر المفهوم من الكلام السابق، أي لو شئنا لأزلنا الكفر بالآيات، فالرفع من قولهم: رفع الظلم عنا وهو خلاف الظاهر جدا وإن روي عن مجاهد، ومثله بل أبعد وأبعد ما نقل عن البلخي. والزجاج من إرجاع ضمير بها للمعصية. وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ أي ركن إلى الدنيا ومال إليها، وبذلك فسره السدي وابن جبير وأصل الإخلاد اللزوم للمكان من الخلود، ولما في ذلك من الميل فسر به، وتفسير الأرض بالدنيا لأنها حاوية لملاذها وما يطلب منها.
Hasan ve İbn Keysân'dan nakledildiğine göre, kendisine ayetler verilip de onlardan sıyrılan bu kimseden murad; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öz oğullarını tanıdıkları gibi tanıyan fakat ona sallallâhu aleyhi ve sellem sahih bir imanla inanmayan Ehl-i Kitap münafıklarıdır. İsmi mevsûlün tekil olması bu görüşü uzak kılar. Katâde'den ise bunun, kendisine hidayet arz edilip ona hazır olan, ancak bundan yüz çevirip onu kabul etmekten kaçınan kimseye dair bir mesel olduğu nakledilmiştir; bunda da meşhur rivayetlere muhalefet vardır. Bana göre görüşlerin en zayıfı Ebû Müslim'in şu sözüdür: 'Ondan murad Firavun'dur; ayetlerden murad ise Mûsâ [aleyhisselâm]'ın doğruluğuna delalet eden hüccetler ve mucizelerdir.' Sanki: 'Onlara Mûsâ'nın [aleyhisselâm] doğruluğunu gösteren hüccetleri verdiğimiz halde onları kabul etmeyen Firavun'un haberini oku' denilmiş gibidir. { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } “Dileseydik onu bu ayetlerle elbette yüceltirdik” sözü, zikredilen sıyrılmayı ve onun ardı sıra gelenleri beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf). { لَرَفَعْناهُ } kelimesindeki zamir o şahsa, { بِها } kelimesindeki zamir ise ayetlere aittir. Bâ harfi sebebiyet bildirir. Meşîetin (dilemenin) mef'ûlü, yerleşik kural gereğince cezanın mazmunu olup hazfedilmiştir; yani 'eğer onun yükselmesini dileseydik, o ayetler ve içindekilerle amel etmesi sebebiyle onu iyilerin derecelerine yükseltirdik' demektir. Denildi ki: Mensup zamir önceki sözden anlaşılan inkâra aittir; yani 'dileseydik ayetlerle o küfrü giderirdik' manasındadır. Yüceltme (ref') ise onların: 'Zulmü bizden kaldırdı (rafea)' sözündendir ki Mücâhid'den rivayet edilmiş olsa da bu zâhire son derece aykırıdır. Belhî ve Zeccâc'dan { بها } zamirini günaha raci kılma şeklinde nakledilen görüş de böyledir, hatta bundan çok daha uzaktır. { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } “Fakat o dünyaya saplanıp kaldı” yani dünyaya meyletti ve ona yöneldi. Süddî ve İbn Cübeyr bunu böyle tefsir etmiştir. İhlâd kelimesinin aslı, hulûd (ebedilik) kökünden gelip bir mekâna yerleşip ayrılmamaktır; bunda meyletme anlamı da bulunduğu için böyle tefsir edilmiştir. 'Arz'ın (yeryüzü) dünya olarak tefsir edilmesi, onun lezzetlerini ve ondan talep edilen şeyleri ihtiva etmesinden dolayıdır.
وقال الراغب: المعنى ركن إلى الأرض ظانا أنه مخلد فيها، وفسر غير واحد الأرض بالسفالة وَاتَّبَعَ هَواهُ في إيثار الدنيا وأعرض عن مقتضى تلك الآيات الجليلة، وفي تعليق الرفع بالمشيئة ثم الاستدراك عنه بفعل العبد تنبيه كما قال ناصر الدين: على أن المشيئة سبب لفعله المؤدي إلى رفعه وأن عدمه دليل عدمها دلالة انتفاء المسبب على انتفاء سببه، وأن السبب الحقيقي هو المشيئة، وأن ما نشاهده من الأسباب وسائط معتبرة في حصول المسبب من حيث إن المشيئة تعلقت به كذلك، وكان من حقه كما قال أن يقول: ولكنه أعرض عنها، فأوقع موقعه ما ذكر مبالغة لأنه كناية أبلغ من التصريح، وتنبيها على ما حمله عليه وأن حب الدنيا رأس كل خطيئة، وما ألطف نسبة إتيان الآيات والرفع إليه تعالى ونسبة الانسلاخ والإخلاد إلى العبد مع أن الكل من الله تعالى إذ فيه من تعليم العباد حسن الأدب ما فيه، ومن هنا
Râgıb şöyle demiştir: Mana; 'orada ebedi kalacağını zannederek yeryüzüne/dünyaya meyletti' şeklindedir. Birçok âlim ise arzı alçaklık/süflîlik olarak tefsir etmiştir. { وَاتَّبَعَ هَواهُ } “ve hevasına uydu”, yani dünyayı tercih etmekte [kendi arzusuna uydu] ve o yüce ayetlerin gerektirdiğinden yüz çevirdi. Yükseltmenin meşîete bağlanıp ardından kulun fiiliyle istidrak yapılmasında (istisna edilmesinde), Nâsırüddîn'in de belirttiği gibi şöyle bir uyarı vardır: Meşîet, kulun yükselmesine yol açan fiilinin sebebidir; onun bulunmayışı ise meşîetin bulunmadığının delilidir; nitekim sebeplinin yokluğu sebebin yokluğuna delalet eder. Gerçek sebep meşîettir; müşahede ettiğimiz sebepler ise meşîet onlara o şekilde taalluk ettiği için sebeplinin meydana gelmesinde muteber vasıtalardır. [Müfessirin] dediği gibi [zâhire göre] 'Fakat o, onlardan yüz çevirdi' demesi gerekirdi; ancak mübalağa kastıyla zikredilen ifade onun yerine konulmuştur; zira kinaye, sarahatten (açıkça söylemekten) daha beliğdir. Ayrıca bu durum, onu buna sevk eden şeye ve dünya sevgisinin her günahın başı olduğuna dikkat çekmek içindir. Ayetlerin verilmesini ve yükseltmeyi Yüce Allah'ın kendisine; sıyrılıp çıkmayı ve yere çakılıp kalmayı ise kula nispet etmesi ne kadar da zariftir! Oysa hepsi Allah Teâlâ'dandır; zira bunda kullara güzel edebi öğretmek vardır. Nitekim bundan dolayıdır ki,
قال ﷺ: اللهم إن الخير بيديك والشر ليس إليك.
O sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ım! Hayır bütünüyle Senin iki elindedir, şer ise Sana [nispet edilmez]» buyurmuştur.
والزمخشري لما رأى أن ظاهر الآية مخالف لمذهبه دال على وقوع الكائنات بمشيئة الله تعالى إلى التأويل، فجعل المشيئة مجازا عن سببها وهو لزوم العمل بالآيات بقرينة الاستدراك بما هو فعل العبد المقابل للزوم الآيات وهو الإخلاد إلى الأرض، أي ولو لزمها لرفعناه وهو من قبيل نزع الخف قبل الوصول إلى الماء والمصير إلى المجاز قبل أوانه لجواز أن يكون لَوْ شِئْنا باقيا على حقيقته وأَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ مجازا عن سببه الذي هو عدم مشيئة الرفع بل الإخلاد، ولم يعتمد على عكازته لفوت المقابلة حينئذ، وفي الكشف أن حمل المشيئة على ما هي مسببة عنه في زعمه ليس أولى من حمل الإخلاد على ما هو مسبب عنه
Zemahşerî, ayetin zâhirinin kendi mezhebine aykırı olduğunu ve varlıkların Allah Teâlâ'nın dilemesiyle meydana geldiğine delalet ettiğini görünce tevile yöneldi. Ayetlere sarılmanın zıddı olan ve kulun fiili niteliğindeki 'yere saplanıp kalma' ile yapılan istidrak karinesine dayanarak, meşîeti onun sebebi olan 'ayetlerle amele sarılmak'tan kinaye mecaz kıldı; yani 'şayet onlara sarılsaydı onu yükseltirdik' manasını verdi. Bu ise suya ulaşmadan önce mesti çıkarmak ve vakti gelmeden mecaza yönelmek kabilindendir; zira { لَوْ شِئْنا } ifadesinin hakikati üzere kalması, { أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } ifadesinin ise yükseltmenin dilenmemesi bilakis saplanıp kalmanın sebebi hakkında mecaz olması pekâlâ caizdir. Ancak o sırada mukabele kaybolacağı için kendi bastonuna dayanmadı. Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) belirtildiğine göre, meşîeti onun zannınca müsebbibi olduğu şeye hamletmek, yere saplanmayı
في زعمنا كيف وقوله ﷾: وَلَوْ شِئْنا استدراك لقوله: فَانْسَلَخَ مِنْها على أن الإخلاد هو الميل، والإرادة والميل ونحوهما من المعاني ليست من أفعال العباد بالاتفاق نعم الجزم المقارن من فعل القلب فعل القلب عندهم، ثم قوله ﷾: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ وقوله تعالى: وَلَقَدْ ذَرَأْنا يؤكدان ما عليه أهل السنة أبلغ تأكيد ولكن الزمخشري لا يعبأ بذلك فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ وهو الحيوان المعروف وجمعه أكلب وكلاب وكلابات كما قال ابن سيده وكليب كعبيد وهو قليل ويجمع أكلب على أكالب، وبه يضرب المثل في الخساسة لأنه يأكل العذرة ويرجع في قيئة والجيفة أحب إليه من اللحم الغريض نعم وهو أحسن من الرجل السوء، ومما ينسب إلى الشافعي رضي الله تعالى عنه:
bizim zannımızca müsebbibi olduğu şeye hamletmekten daha evla değildir. Nasıl olsun ki, O Azze ve Celle'nin: { وَلَوْ شِئْنا } buyruğu, { فَانْسَلَخَ مِنْها } buyruğuna bir istidraktır. Kaldı ki ihlâd meyletmektir; irade, meyil ve benzeri manalar ise ittifakla kulların fiillerinden değildir. Evet, buna mukarin olan kesin azim onlara göre kalbin fiilidir. Sonra O Azze ve Celle'nin: { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ } buyruğu ile Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا } buyruğu Ehl-i Sünnet'in üzerinde olduğu esası en beliğ şekilde teyit etmektedir; fakat Zemahşerî buna aldırmaz. { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ } “Artık onun durumu köpeğin durumu gibidir”. Köpek bilinen hayvandır; İbn Sîde'nin dediği gibi çoğulu 'eklüb', 'kilâb' ve 'kilâbât' gelir. 'Abîd' vezninde 'küleyb' de gelir ki bu azdır; 'eklüb'ün çoğulu ise 'ekâlib'dir. Alçaklıkta onunla darb-ı mesel yapılır; çünkü o pislik yer, kustuğunu geri yer ve leş ona taze etten daha sevimlidir. Evet, o kötü adamdan daha hayırlıdır. İmam Şâfiî radıyallâhu anh'e nispet edilen şiirlerden biri şöyledir:
ليت الكلاب لنا كانت مجاورة ... وليتنا ما نرى ممن نرى أحدا
Keşke köpekler bize komşu olsaydı / Ve keşke gördüğümüz insanlardan hiçbirini görmeseydik!
إن الكلاب لتهدا في مرابضها ... والناس ليس بهاد شرهم أبدا
Zira köpekler yattıkları yerlerde sükûnet bulurlar, / İnsanların şerri ise asla durulmaz.
وفي شعب الإيمان للبيهقي عن الفقيه منصور أنه كان ينشد لنفسه:
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân adlı eserinde Fakîh Mansûr'dan, kendisi için şu beyitleri okuduğu rivayet edilmiştir:
الكلب أحسن عشرة ... وهو النهاية في الخساسة
Köpek geçim ve muaşeret yönünden daha güzeldir, / Alçaklığın son noktasında bulunsa da;
ممن ينازع في الريا ... سة قبل أوقات الرياسة
Riyaset vakti gelmeden önce / Riyaset kavgasına tutuşan kimseden.
والمثل بمعنى الصفة كما قال غير واحد فصفته كصفة الكلب، وقيل المراد أنه كالكلب في الخسة إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ أي شددت عليه وطردته يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ على حاله يَلْهَثْ أي إنه دائم اللهث على كل حال، واللهث إدلاع اللسان بالنفس الشديد وذلك طبع في الكلب لا يقدر على نغص الهواء المتسخن وجلب الهواء البارد بسهولة لضعف قلبه وانقطاع فؤاده بخلاف سائر الحيوانات فإنها لا تحتاج إلى النفس الشديد ولا يلحقها الكرب والمضايقة إلا عند التعب والإعياء، وإيثار الجملة الاسمية على الفعلية بأن يقال: فصار مثله كمثل إلخ للإيذان بدوام اتصافه بتلك الحالة الخسيسة وكمال استمراره عليها، والخطاب في فعلي الشرط لكل أحد ممن له حظ من الخطاب فإنه أدخل في إشاعة فظاعة حاله، والجملتان الشرطيتان قيل لا محل لهما من الإعراب لأنهما تفصيل لما أجمل في المثال وتفسير لما أبهم فيه بيان وجه الشبه على منهاج قوله تعالى: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آل عمران: ٥٩] أثر قوله ﷾: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ [آل عمران: ٥٩] وقيل: إنهما في محل النصب على الحالية من الكلب بناء على تحولهما إلى معنى التسوية كما تحول الاستفهام إلى ذلك في قوله تعالى:
Pek çok müfessirin belirttiği gibi mesel sıfat anlamındadır; yani onun sıfatı köpeğin sıfatı gibidir. Denildi ki murad; onun alçaklıkta köpek gibi olduğudur. { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ } “Üzerine varsan”, yani üzerine yürüyüp onu kovsan { يَلْهَثْ } “dilini sarkıtıp solur”, { أَوْ تَتْرُكْهُ } “yahut onu kendi haline bıraksan da” { يَلْهَثْ } “yine dilini sarkıtıp solur”; yani o her hâlükârda sürekli solumaktadır. Lehes (لهث); şiddetli nefes alıp vererek dilini dışarı sarkıtmaktır. Bu köpekte fıtrî bir tabiat olup kalbinin zayıflığı ve yüreğinin tükenmişliği sebebiyle ısınan havayı dışarı atıp soğuk havayı kolaylıkla içeri çekmeye güç yetiremez; diğer hayvanlar ise böyle değildir, onlar şiddetli solumaya ihtiyaç duymazlar ve yorgunluk ile bitkinlik hali dışında onlara darlık ve sıkıntı gelmez. 'Böylece onun hali şöyle oldu...' denilmeyip isim cümlesinin fiil cümlesine tercih edilmesi, onun bu alçak durumla sürekli nitelendiğini ve onda tam bir devamlılık içinde olduğunu bildirmek içindir. İki şart fiilindeki hitap, muhatap olmaya ehil herkese yöneliktir; zira bu, onun halinin çirkinliğini yaymada daha etkilidir. İki şart cümlesinin iraptan mahalli olmadığı söylenmiştir; çünkü bunlar meselde icmal edilen hususun tafsilatı, onda müphem olanın tefsiri ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } [Âl-i İmrân: 59] “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir” kavlinin hemen ardından gelen { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Âl-i İmrân: 59] “Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” kavlinin üslubunca teşbih yönünün beyanıdır. Bir görüşe göre de bu iki cümle, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki istifhamın tesviye manasına dönüşmesi gibi tesviye manasına dönüştükleri kabul edilerek köpekten hâl olmak üzere nasb mahallindedir:
سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ [البقرة: ٦] كأنه قيل لاهثا في الحالين، والجملة الشرطية كما قدمنا تقع حالا مطلقا، وقال صاحب الضوء: إنها لا تكاد تقع كذلك بتمامها بل إذا أريد وقوعها حالا جعلت خبرا عن ذي الحال نحو جاءني زيد وهو إن تسأله يعطك فتجعل جملة اسمية مع الواو لأن الشرط لصدارته لا يكاد يرتبط بما قبله إلا أن يكون هناك فضل قوة. نعم يجوز إذا أخرجتها عن حقيقتها سواء عطف عليها النقيض وحينئذ يجب ترك الواو كما فيما نحن فيه أو لم يعطف وحينئذ يجب الواو لئلا يحصل الالتباس بالشرط الحقيقي نحو آتيك وإن لم تأتني، والتشبيه قيل من تشبيه المفرد بالمفرد، وقيل وعليه كثير من المحققين إنه تشبيه للهيئة المنتزعة مما عراه بعد الانسلاخ من سوء الحال واضطرام القلب ودوام القلق والاضطراب وعدم الاستراحة بحال من الأحوال بالهيئة المنتزعة مما ذكر في
{ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } [el-Bakara: 6] “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir” [ayetindeki gibidir]. Sanki 'her iki durumda da soluyarak' denilmiş gibidir. Şart cümlesi daha önce de belirttiğimiz üzere mutlak olarak hal (durum bildiren zarf cümlesi) konumunda yer alır. ed-Dav' sahibi şöyle demiştir: O, bütünüyle bu şekilde hal olarak pek bulunmaz; bilakis hal olması istendiğinde hal sahibinden haber kılınır; nitekim 'Zeyd, ona sorsan sana verir olduğu halde bana geldi' (جاءني زيد وهو إن تسأله يعطك) örneğinde olduğu gibi vâv ile birlikte isim cümlesi yapılır. Çünkü şart [edatı] cümlenin başında bulunma (sadaret) hakkı sebebiyle, [arada] fazladan bir kuvvet olmadıkça kendisinden önceki kısımla pek bağlanamaz. Evet, onu hakiki anlamından çıkardığın zaman caiz olur; ister -içinde bulunduğumuz ayette olduğu gibi- zıddı kendisine atfedilsin ki bu durumda vâvın terk edilmesi vacip olur, isterse atfedilmesin ki bu durumda da hakiki şart ile karışıklık olmasın diye 'Bana gelmesen de sana gelirim' (آتيك وإن لم تأتني) sözünde olduğu gibi vâv vacip olur. [Buradaki] teşbihin müfredin müfrede benzetilmesi kabilinden olduğu söylenmiştir. Muhakkiklerin çoğunun benimsediği diğer bir görüşe göre ise bu; [ayetlerden] sıyrılmanın ardından kişinin maruz kaldığı kötü durumdan, kalbinin tutuşup yanmasından, kaygı ve ızdırabının sürekliliğinden ve hiçbir şekilde rahata eremeyişinden soyutlanıp çıkarılan heyetin (tablonun), [bir sonraki cümlede] hakkında zikredilenlerden soyutlanıp çıkarılan heyete benzetilmesidir.
حال الكلب، وجاء وقد أشرنا إليه سابقا أن بلعام لما دعا موسى ﵇ خرج لسانه فتدلى على صدره وجعل يلهث كالكلب إلى أن هلك فوجه الشبه إما عقلي أو حسي ذلِكَ إشارة إلى وصف الكلب أو المنسلخ من الآيات وما فيه من الإيذان بالبعد لما مر غير مرة.
köpeğin hali hakkında çıkarılan heyete benzetilmesidir. Daha önce işaret ettiğimiz gibi nakledilmiştir ki Bel'am, Mûsâ [aleyhisselâm]'a beddua edince dili dışarı fırlayıp göğsünün üzerine sarktı ve helak oluncaya kadar köpek gibi solumaya başladı. Dolayısıyla benzetme yönü ya aklî ya da hissîdir. { ذلِكَ } “İşte bu”, köpeğin vasfına veya ayetlerden sıyrılan kimseye işarettir; bunda daha önce defalarca geçtiği üzere uzaklık manasını bildirme vardır.
مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يريد كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أهل مكة كانوا يتمنون هاديا يهديهم وداعيا يدعوهم إلى طاعة الله تعالى ثم لما جاءهم من لا يشكون في صدقه وأمانته كذبوه وأعرضوا عن الآيات ولم يؤمنوا بها أو اليهود كما قال غير واحد حيث قرؤوا نعت النبي ﷺ في التوراة وذكر القرآن المعجز وما فيه فصدقوه وبشروا الناس باقتراب مبعثه وكانوا يستفتحون به فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به فانسلخوا من حكم التوراة أو الأعم من هؤلاء وهؤلاء من كل من اتصف بهذا العنوان كما في الخازن وبه أقول، ويدخل اليهود، في ذلك أوليا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ القصص مصدر سمي به المفعول كالسلب، واللام فيه للعهد، والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها أي إذا تحقق أن المثل المذكور مثل هؤلاء المكذبين فاقصص ذلك عليهم لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ فينزجرون عما هم عليه من الكفر والضلال، والجملة في موضع الحال من ضمير المخاطب أو في موضع المفعول له أي فاقصص راجيا لتفكرهم أو رجاء لتفكرهم ساءَ مَثَلًا استئناف مسوق لبيان كمال قبح المكذبين بعد البيان السابق، وساء بمعنى بئس وفاعلها مضمر ومثلا تمييز مفسر له، ويستغنى بتذكير التمييز وجمعه وغيرهما عن فعل ذلك بالضمير، وأصلها التعدي لواحد، والمخصوص بالذم قوله ﷾: الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وحيث وجب صدق الفاعل والتمييز والمخصوص على شيء واحد والمثل مغاير للقوم لزم تقدير محذوف من المخصوص وهو الظاهر أو التمييز أي ساء مثلا مثل القوم أو ساء أهل مثل القوم.
{ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan topluluğun durumudur”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bununla Mekkeliler kastedilmektedir; onlar kendilerini hidayete erdirecek ve Allah Teâlâ'ya itaate çağıracak bir hidayet rehberi temenni ediyorlardı. Doğruluğunda ve güvenilirliğinde şüphe etmedikleri zât kendilerine gelince onu yalanladılar, ayetlerden yüz çevirdiler ve onlara inanmadılar. Yahut birçok müfessirin dediği gibi Yahudilerdir; zira onlar Tevrat'ta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını, mucizevi Kur'an'ı ve içindekileri okuyup onu tasdik etmişler, insanlara onun gönderilmesinin yakın olduğunu müjdelemişler ve onunla fetih istiyorlardı. Fakat tanıdıkları şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler ve böylece Tevrat'ın hükmünden sıyrıldılar. Yahut Hâzin'de geçtiği ve benim de benimsediğim gibi, bu unvanla nitelenen herkesi kapsayacak şekilde bunlardan ve onlardan daha geneldir; Yahudiler de buna öncelikle dâhildir. { فَاقْصُصِ الْقَصَصَ } “Artık sen bu kıssayı anlat”. 'Kasas' mef'ûlün kendisiyle isimlendirildiği 'seleb' gibi bir masdardır; başındaki lâm ahd içindir, fâ harfi ise sonrasının öncesine terettübünü bildirmektedir. Yani zikredilen meselin bu yalanlayıcıların meseli olduğu sabit olunca bunu onlara anlat, { لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “umulur ki düşünürler” ve böylece içinde bulundukları inkâr ve sapıklıktan vazgeçerler. Cümle, muhatap zamirinden hâl veya mef'ûlün leh makamındadır; yani 'onların düşünmesini umarak anlat' veya 'düşünmelerini umduğun için anlat' demektir. { ساءَ مَثَلًا } “Ne kötü bir misaldir”, önceki beyandan sonra yalanlayıcıların çirkinliğinin kemalini açıklamak üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf). 'Sâe', 'bi'se' (ne kötü) anlamındadır; faili gizli zamirdir, 'meselen' ise onu açıklayan temyizdir. Temyizin müzekker kılınması ve çoğul yapılmasıyla zamirde bu işlemlerin yapılmasından müstağni olunur. Aslı tek mef'ûle geçişlidir. Zemmedilen husus (el-mahsûsu bi'z-zemm) O Azze ve Celle'nin: { الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan topluluk” kavlidir. Fail, temyiz ve mahsûsun tek bir şeye sadık olması zorunlu olup mesel de kavimden farklı olduğundan mahsûstan —ki zâhir olan budur— veya temyizden hazfedilmiş bir kelime takdir etmek gerekir; yani 'kavmin misali ne kötü bir misaldir' yahut 'kavmin misaline sahip olanlar ne kötü bir topluluktur' demektir.
وفي الحواشي الشهابية أنه قرىء بإضافة «مثل» بفتحتين و «مثل» بكسر فسكون للقوم ورفعه فساء للتعجب وتقديرها على فعل بالضم كقضو الرجل و «مثل القوم» فاعل أي ما أسوأهم، والموصول في محل جر صفة للقوم أو هي بمعنى بئس «ومثل» فاعل والموصول هو المخصوص في محل رفع بتقدير مضاف أي مثل الذين إلخ.
Hâşiyetü'ş-Şihâb'da belirtildiğine göre; 'mesel' kelimesinin iki fetha ile veya fetha ve sükûn ile 'el-kavm'e izafetiyle ve merfû olarak okunmuştur. Bu durumda 'sâe' taaccüp içindir ve 'kaduye'r-racülü' gibi zammeli 'fe'ule' vezninde takdir edilir; 'meselü'l-kavm' ise faildir, yani 'onlar ne kadar da kötüdür!' demektir. İsmi mevsûl cer mahallinde el-kavm'in sıfatıdır; yahut 'sâe', 'bi'se' anlamındadır, 'mesel' faildir, mevsûl ise muzaf takdiriyle ref mahallinde mahsûstur; yani 'yalanlayanların misali...' demektir.
وقدر أبو حيان في هذه القراءة تمييزا، ورده السمين بأنه لا يحتاج إلى التمييز إذا كان الفاعل ظاهرا حتى جعلوا الجمع بينهما ضرورة، وفيه ثلاثة مذاهب المنع مطلقا والجواز كذلك والتفصيل فإن كان مغايرا جاز نحو نعم الرجل شجاعا زيد وإلا امتنع، وبعضهم يجعل المخصوص محذوفا وفي كونه ما هو خلاف وإعادة القوم موصوفا بالموصول مع كفاية الضمير بأن يقال ساء مثلا مثلهم للإيذان بأن مدار السوء ما في حيز الصلة وليربط قوله ﷾:
Ebû Hayyân bu kıraatte bir temyiz takdir etmiştir. Semîn ise, fail zâhir olduğunda temyize ihtiyaç kalmadığını, hatta ikisini bir arada toplamanın zaruret sayıldığını söyleyerek bunu reddetmiştir. Bu hususta üç mezhep vardır: mutlak olarak menedilmesi, mutlak olarak caiz görülmesi ve failden farklı ise 'Zeyd cesur bir adam olarak ne güzeldir' örneğinde olduğu gibi caiz görülüp, aksi halde menedilmesi şeklindeki tafsildir. Bazıları ise mahsûsun mahzûf olduğunu kabul ederler; onun ne olduğu konusunda ise ihtilaf vardır. 'Onların meseli ne kötü bir meseldir' denilerek zamirle yetinmek mümkün iken 'el-kavm' kelimesinin ismi mevsûlle nitelenerek tekrar edilmesi; kötülüğün medarının sıla cümlesi içinde yer alan husus olduğunu bildirmek ve O Azze ve Celle'nin şu kavlini bağlamak içindir:
وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ به فإنه إما معطوف على كذبوا داخل معه في حكم الصلة بمعنى جمعوا بين أمرين قبيحين التكذيب وظلمهم أنفسهم خاصة أو منقطع عنه بمعنى وما ظلموا إلا أنفسهم فإن وبالها لا يتخطاها، وأيا ما كان ففي ذلك لمح إلى أن تكذيبهم بالآيات متضمن للظلم بها وأن ذلك أيضا معتبر في القصر المستفاد من التقديم، وصرح الطيبي والقطب وغيرهما أن الجملة على تقدير الانقطاع تذييل وتأكيد للجملة التي قبلها، ويشعر كلام بعضهم أن تقديم المفعول على الوجه الأول لرعاية الفاصلة وعلى الوجه الثاني للإشارة إلى التخصيص وأن سبب ظلمهم أنفسهم هو التكذيب، وفيه خفاء كما لا يخفى، هذا ثم إن هذه الآيات مما ترمي علماء السوء بثالثة الأثافي، وقد ذكر مولانا الطيبي طيب الله ثراه أن من تفكر في هذا المثل وسائر الأمثال المضروبة في التنزيل في حق المشركين والأصنام من بيت العنكبوت والذباب تحقق له أن علماء السوء أسوأ وأقبح من ذلك فما أنعاه من مثل عليهم وما هم فيه من التهالك في الدنيا مالها وجاهها والركون إلى لذاتها وشهواتها من متابعة النفس الأمارة وإرخاء زمامها في مرامها عافانا الله تعالى والمسلمين من ذلك.
{ وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ } “ve onlar ancak kendilerine zulmediyorlardı”. Zira bu cümle ya 'yalanladılar' fiiline matuf olup sıla hükmüne dâhildir; yani 'iki çirkin işi birleştirdiler: yalanlama ve bilhassa kendi nefislerine zulmetme' manasındadır; ya da ondan munkatı' (ayrı) olup 'onlar ancak kendi nefislerine zulmettiler, çünkü bunun vebali onları aşıp başkasına geçmez' manasındadır. Her iki durumda da bunda, ayetleri yalanlamalarının onlara zulmetmeyi içerdiğine ve bunun da takdimden anlaşılan hasr (kasıt/sınırlama) manasında muteber olduğuna bir ima vardır. Tîbî, Kutub ve diğerleri, cümlenin inkıtâ takdirine göre kendisinden önceki cümleyi tezyîl ve tekit olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. Bazılarının sözü, mef'ûlün takdiminin birinci veche göre fâsılaya riayet için; ikinci veche göre ise tahsise ve kendi nefislerine zulmetmelerinin sebebinin yalanlama olduğuna işaret etmek için olduğunu hissettirmektedir; bunda ise gizli olmadığı üzere bir kapalılık vardır. Şunu da belirtelim ki bu ayetler, kötü âlimleri felaketin en büyüğüne (sâlisetü'l-esâfî) uğratan ayetlerdendir. Mevlânâ Tîbî —Allah kabrini pürnur eylesin— bu meseli ve Kur'an'da müşrikler ve putlar hakkında örümcek yuvası ve sinekten verilen diğer darb-ı meselleri düşünen kimse için kötü âlimlerin bundan daha kötü ve çirkin olduğunun açıkça ortaya çıkacağını zikretmiştir. Bu mesel onlara ve içinde bulundukları mala, makama aşırı düşkünlüğe, emmâre nefse uyup onun dizginlerini arzularına doğru salarak lezzet ve şehvetlerine meyletmelerine karşı ne acı bir vefat ilanadır! Allah Teâlâ bizi ve Müslümanları bundan muhafaza eylesin.
ونقل عن مولانا شيخ الإسلام شهاب الدين السهروردي أنه كتب إلى الإمام فخر الدين الرازي تغمدهما الله تعالى برضوانه من تعين في الزمان لنشر العلم عظمت نعمة الله تعالى عليه فينبغي للمتيقظين الحذاق من أرباب الديانات أن يمدوه بالدعاء الصالح ليصفي الله تعالى مورد علمه بحقائق التقوى ومصدره من شوائب الهوى إذ قطرة من الهوى تكدر بحرا من العلم ونوازع الهوى المركوز في النفوس المستصحبة إياه من محتدها من العالم السفلي إذا شابت العلم حطته من أوجه وإذا صفت مصادر العلم وموارده من الهوى أمدته كلمات الله تعالى التي ينفد البحر دون نفادها ويبقى العلم على كمال قوته، وهذه رتبة الراسخين في العلم لا المترسمين به وهم ورثة الأنبياء ﵈ كر عملهم على علمهم وتناوب العلم والعمل فيهم حتى صفت أعمالهم ولطفت وصارت مسامرات سرية ومحاورات روحية وتشكلت الأعمال بالعلوم لمكان لطافتها وتشكلت العلوم بالأعمال لقوة فعلها وسرايتها إلى الاستعدادات، وفي اتباع الهوى إخلاد إلى الأرض قال تعالى: وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فتطهير نور الفكرة عن رذائل التخيلات والارتهان بالموهومات التي أورثت العقول الصغار والمداهنة للنفوس القاصرة هو من شأن البالغين من الرجال فتصحب نفوسهم الطاهرة الملأ الأعلى فتسرح في ميادين القدس، فالنزاهة من محنة حطام الدنيا والفرار من استحلاء نظر الخلق وعقائدهم فتلك مصارع الأدوان، وطالب الرفيق الأعلى مكلم محدث، والتعريفات الإلهية واردة عليه لمكان علمه بصورة الابتلاء واستئصاله شأفة الابتلاء بصدق الالتجاء وكثرة ولوجه في حريم القرب الإلهي وانغماسه مع الأنفاس في بحار عين اليقين وغسله نفث دلائل البرهان بنور العيان فالبرهان للأفكار لا للأسرار إلى آخر ما قال، ويا لها من موعظة حكيم ونصيحة حميم نسأل الله تعالى أن يهدينا لما أشارت إليه.
Mevlânâ Şeyhulislâm Şihâbüddîn es-Sühreverdî'den nakledildiğine göre o, İmam Fahreddîn er-Râzî'ye —Allah Teâlâ her ikisini de rızasıyla kuşatsın— şöyle yazmıştır: Zamanda ilmi yaymakla vazifeli kılınan kimse üzerinde Allah Teâlâ'nın nimeti pek büyük olur. Bu sebeple dindarlık ehli uyanık ve mahir zatların, Allah Teâlâ'nın onun ilminin menbaını takva hakikatleriyle, mansabını da heva şaibelerinden arındırması için ona salih dualarla yardım etmeleri gerekir. Zira hevadan bir damla, bir ilim denizini bulandırır. Nefislerde yerleşik olan ve süflî âlemdeki aslından beraberinde getirdiği heva dürtüleri ilme karıştığında onu yücelik zirvelerinden aşağı indirir. İlim kaynakları ve menbaı hevadan arındığında ise denizlerin tükenip onun tükenmediği Allah Teâlâ'nın kelimeleri ona imdat eder ve ilim kemal kuvveti üzere baki kalır. Bu ise ilimde şekilcilerin değil, ilimde râsih olanların (derinleşenlerin) mertebesidir; onlar peygamberlerin [aleyhimüsselâm] vârisleridir. Onların amelleri ilimleri üzerinde dönüp dolaşmış, ilim ve amel onlarda nöbetleşe devam etmiştir; ta ki amelleri arınmış, incelmiş, gizli sohbetler ve ruhani mükâlemeler haline gelmiştir. Ameller inceliğinden ötürü ilimlerin suretine bürünmüş; ilimler de tesirinin gücü ve istidatlara sirayeti sebebiyle amellerin suretini almıştır. Hevaya uymakta ise yeryüzüne saplanıp kalma vardır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ } “Dileseydik onu bu ayetlerle elbette yüceltirdik; fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu” buyurmuştur. Fikir nurunu aşağılık hayallerden ve dar akılların miras bıraktığı kuruntulara rehin olmaktan ve yetersiz nefislere dalkavukluk etmekten arındırmak olgun erlerin işidir; böylece onların tertemiz nefisleri Mele-i A'lâ'ya yoldaş olur ve kudsiyet meydanlarında dolaşır. Dünya döküntülerinin mihnetinden uzak durmak, yaratılmışların bakışını ve itikatlarını tatlı bulmaktan kaçınmak gerekir; zira bunlar ayakların kaydığı yerlerdir. Yüce Dost'u (Refîk-i A'lâ) arayan kimse O'nunla konuşan ve kendisine vahyedilen (muhaddes) gibidir. İlahi marifetler, imtihan suretini bilmesi, samimi sığınışla imtihanın kökünü kazıması, ilahi yakınlık haremine çokça girmesi, her nefeste aynelyakîn denizlerine dalması ve bürhan delillerinin üfürüklerini müşahede nuruyla yıkaması sebebiyle ona vasıl olur; zira bürhan sırlar için değil fikirler içindir... sözünün sonuna kadar. Bu ne güzel bir hakîm vaazı ve candan bir dost nasihatidir! Allah Teâlâ'dan bizi işaret ettiği şeylere iletmesini dileriz.
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ تذييل وتأكيد لما تضمنته القصة السابقة على ما يشير إليه كلام بعضهم. وقال آخر: إنه تعالى لما أمر نبيه ﷺ بأن يقص على أولئك الضالين قصص أخيهم ليتفكروا ويتركوا ما هم عليه عقب ذلك بتحقيق أن الهداية والضلالة من جهته ﷾ وإنما العظة والتذكير من قبيل الوسائط العادية في حصول الاهتداء لكونها دواعي إلى صرف المكلف اختياره نحو تحصيله حسبما نيط به خلق الله تعالى إياه، والمراد بهذه الهداية ما يوجب الاهتداء قطعا لا لأن حقيقتها الدلالة الموصلة إلى البغية كما يوهمه كلام بعض الأصحاب بل لأنها الفرد الكامل من حقيقة الهداية التي هي الدلالة إلى ما يوصل لإسنادها إلى الله تعالى وتفريع الاهتداء عليها ومقابلتها بالضلال وما معه ولا يخفى أن الهداية بهذا المعنى يلزمها الاهتداء فيكون الإخبار باهتداء من هداه الله تعالى على ما قيل على حد الأخبار في- شعري شعري- وهو يفيد تعظيم شأن الاهتداء وأنه في نفسه كمال جسيم ونفع عظيم وأنه كاف في نيل كل شرف في الأولى والعقبى.
{ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa işte ziyana uğrayanlar onlardır”. Bazılarının sözünün işaret ettiği üzere bu, önceki kıssanın içerdiği hususları tezyîl ve tekit niteliğindedir. Bir başkası ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, o sapıklara düşünsünler ve içinde bulundukları hali terk etsinler diye kardeşlerinin kıssasını anlatmasını emredince; bunun hemen ardından hidayet ve dalaletin O Azze ve Celle'nin katından olduğunu, vaaz ve hatırlatmanın ise mükellefin ihtiyarını onu elde etmeye yöneltmesine vesile olması hasebiyle hidayetin meydana gelmesinde âdi (zahiri) vasıtalar kabilinden bulunduğunu ve Allah Teâlâ'nın onu yaratmasının buna bağlandığını tahkik etmiştir. Bu hidayetten murad, kesin olarak doğru yola ermeyi gerektiren şeydir; yoksa bazı mezhep mensuplarının sözünün vehmettirdiği gibi hakikati gayeye ulaştıran delalet olduğundan değil, bilakis Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi, hidayete ermenin ona terettüp ettirilmesi ve dalalet ile beraberindekilere mukabil kılınması sebebiyle ulaştıran şeye delalet etmekten ibaret olan hidayet hakikatinin kâmil ferdi olduğundandır. Gizli değildir ki bu manadaki hidayet, doğru yolu bulmayı (ihtidâ) gerektirir. Dolayısıyla Allah'ın hidayet ettiği kimsenin doğru yolda olduğunu haber vermek, denildiği üzere 'şiirim benim şiirimdir' kabilinden bir haber vermedir; bu da hidayetin şanını yüceltmeyi, onun bizatihi büyük bir kemal ve muazzam bir menfaat olduğunu, dünyada ve ahirette her şerefe nail olmak için kâfi geldiğini ifade eder.
واختار بعض المحققين أنه ليس المقصود مجرد الإخبار بما ذكر ليتوهم عدم الإفادة بحسب الظاهر ويصار إلى توجيهه بذلك بل هو قصر الاهتداء على من هداه الله تعالى حسبما يقضي به تعريف الخبر، فالمعنى من يخلق فيه الاهتداء فهو المهتدي لا غير كائنا من كان ولا يخلو عن حسن إلا أنه قد يقال: إن الأول أوفق بالمقابل، وإفراد المهتدي رعاية للفظ «من» ، وجمع الخاسرين رعاية لمعناها للإيذان بأن الحق واحد وطرق الضلال متشعبة، وفي الآية تصريح بأن الهدى والضلال من الله تعالى فسبحان من أضل المعتزلة وَلَقَدْ ذَرَأْنا كلام مستأنف مقرر لمضمون ما قبله بطريق التذييل، والذرأ بالهمزة الخلق وبذلك فسره ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وغيره أي والله تعالى لقد خلقنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وهم المصرون على الكفر في علمه ﷾، واللام للعاقبة عند الكثير كما في قوله تعالى: رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ [يونس: ٨٨] وقول الشاعر:
Muhakkiklerden bazıları ise zâhiren bir fayda ifade etmediği vehmedilip bu şekilde teviline gidilmesin diye, maksadın sırf zikredileni haber vermek olmadığını; bilakis haberin marife kılınmasının gerektirdiği üzere ihtidâyı sadece Allah Teâlâ'nın hidayet ettiği kimseye hasretmek (kasr) olduğunu tercih etmişlerdir. Mana: 'Kimin içinde ihtidâ yaratılırsa kim olursa olsun doğru yola eren sadece odur' şeklindedir; bu da güzel bir izah olmakla beraber birincisinin mukabiline daha uygun olduğu söylenebilir. 'el-Mühtedî'nin tekil getirilmesi 'men' lâfzına, 'el-hâsirûn'un çoğul getirilmesi ise onun manasına riayetendir; bu da hakkın tek, dalalet yollarının ise çok kollu olduğunu bildirmek içindir. Ayette hidayet ve dalaletin Allah Teâlâ'dan olduğuna açık bir tasrih vardır; Mûtezile'yi saptıran [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir. { وَلَقَدْ ذَرَأْنا } “Andolsun ki biz yarattık”, kendisinden öncekinin mazmununu tezyîl yoluyla pekiştiren yeni bir cümledir (isti'nâf). Hemze ile 'ez-zer'' yaratmak demektir; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve başkaları da bunu böyle tefsir etmiştir. Yani: Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki yarattık; { لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “cehennem için cinlerden ve insanlardan birçoğunu”. Bunlar, O Azze ve Celle'nin ilminde inkârda ısrar eden kimselerdir. Pek çok âlime göre lâm âkıbet içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالًا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } [Yûnus: 88] “Rabbimiz! Şüphesiz sen Firavun'a ve ileri gelenlerine dünya hayatında zinet ve mallar verdin. Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye mi?” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
له الملك ينادي كل يوم ... لدوا للموت وابنوا للخراب
O padişahın münadisi her gün seslenir: / Ölüm için doğurun, harap olmak için yapın binaları!
وفي الكشاف أنهم جعلوا لإغراقهم في الكفر وشدة شكائمهم فيه وأنه لا يتأتى منهم إلا أفعال أهل النار مخلوقين للنار دلالة على توغلهم في الموجبات وتمكنهم فيما يؤهلهم لدخولها، وأشار إلى أن ذلك تذييل لقصة اليهود بعد ما عد من قبائحهم تسلية لرسول الله ﷺ كأنه قيل: من الذين لا ينجع فيهم الإنذار فدعهم واشتغل بأمر نفسك ومن هو على دينك في لزوم التوحيد، والآية على ما قال من باب الكناية الإيمائية عند القطب قدس سره ويفهم كلامه أن الذي دعا الزمخشري إلى ذلك لزوم كون الكفر مراد الله تعالى إذا أريد الظاهر وهو خلاف مذهبه، وأنت تعلم أن الكثير من أهل السنة تأولوا الآية بحمل اللام على ما عملت لقوله تعالى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] فإن تعليل الخلق بالعباد يأبى تعليله بجهنم ودخولها، نعم ذهب ابن عطية منا إلى الحمل على الظاهر وكون اللام للتعليل، وادعى أناس أن التأويل مخالف للأحاديث الواردة في الباب كبعض الأحاديث السابقة في آية أخذ الميثاق، وما
el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre; onların küfre batmaları, küfürdeki inatlarının şiddeti ve kendilerinden ancak cehennem ehlinin fiillerinin sâdır olması sebebiyle, cehennemi gerektiren amellere dalmalarına ve oraya girmeye kendilerini ehil kılan hallere yerleşmelerine delalet etmek üzere ateş için yaratılmış kılınmışlardır. Müellif bunun, çirkinlikleri sayıldıktan sonra Yahudilerin kıssasına bir tezyîl ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli olduğuna işaret etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar kendilerine uyarının fayda vermediği kimselerdendir; öyleyse onları bırak, kendi işinle ve tevhide sarılmak hususunda senin dininde olanlarla meşgul ol.' Ayet, Kutub'un —kuddise sirruh— belirttiği üzere onun dediğine göre îmalı kinaye babındandır. Onun sözünden anlaşılan şudur: Zemahşerî'yi buna sevk eden husus, zâhir kastedildiğinde küfrün Allah Teâlâ'nın iradesi olmasının gerekmesidir ki bu onun mezhebine aykırıdır. Sen de bilirsin ki Ehl-i Sünnet'in birçoğu ayeti, Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [ez-Zâriyât: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” kavlinden dolayı bildiğin manaya göre lâmı hamlederek tevil etmişlerdir; zira yaratılışın kullukla gerekçelendirilmesi, cehennem ve oraya girişle gerekçelendirilmesine engel olur. Evet, bizden İbn Atiyye zâhire hamle ve lâmın illet için olduğuna meyletmiştir. Bir kısım insanlar ise tevilin bu bapta vârid olan hadislere muhalif olduğunu iddia etmişlerdir; misak ayetinde geçen bazı hadisler ve
أخرجه الإمام أحمد في مسنده عن عبد الرحمن بن قتادة قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن الله تعالى خلق آدم ﵇ ثم أخذ الخلق من ظهره فقال هؤلاء في الجنة ولا أبالي وهؤلاء في النار ولا أبالي قال قائل: فعلى ماذا العمل؟ قال: على موافقة القدر»
İmam Ahmed'in Müsned'inde Abdurrahman b. Katâde'den rivayet ettiği şu hadis gibi: O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Allah Teâlâ Âdem [aleyhisselâm]'ı yarattı, sonra onun sırtından neslini çıkardı ve: 'Bunlar cennettedir, aldırmam; bunlar da cehennemdedir, aldırmam' buyurdu. Biri: 'Öyleyse amel neye göredir?' dedi. [Resûlullah]: 'Kaderin muvafakatine göredir' buyurdu»
وما
Ve yine,
أخرجه محيي السنة عن عائشة أم المؤمنين رضي الله تعالى عنها قالت: أدرك النبي ﷺ جنازة صبي من صبيان الأنصار فقلت: يا رسول الله ﷺ طوبى له عصفور من عصافير الجنة
Muhyissünne'nin müminlerin annesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği şu hadis gibi: O şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ensâr çocuklarından bir çocuğun cenazesine katıldı. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ne mutlu ona, cennet kuşlarından bir kuştur' dedim.
فقال رسول الله ﷺ: «وما يدريك إن الله تعالى خلق الجنة وخلق لها أهلا وهم في أصلاب آبائهم وخلق النار وخلق لها أهلا وهم في أصلاب آبائهم»
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nereden bileceksin? Şüphesiz Allah Teâlâ cenneti yarattı ve onlar henüz babalarının sulbündeyken ona bir ehil yarattı; cehennemi de yarattı ve onlar henüz babalarının sulbündeyken ona da bir ehil yarattı» buyurdu.
إلى غير ذلك.
ve benzeri hadisler.
وإلى هذا ذهب الطيبي وأيده بما أيده وادعى أن فائدة القسم التنبيه على قلع شبه من عسى أن يتصدى لتأويل الآية وتحريف النص القاطع، ونقل عن الإمام أن الآية حجة لصحة مذهب أهل السنة في مسألة خلق الأعمال وإرادة الكائنات لأنه ﷾ صرح بأنه جل وعلا خلق كثيرا من الجن والإنس لجهنم ولا مزيد لبيان الله تعالى، ولا يخفى أن الحمل على الظاهر مخالف لظاهر الآية التي ذكرناها، وفي الكتاب الكريم كثير مما يوافقها على أن التعليل الحقيقي لأفعاله تعالى يمنع عنه في المشهور الإمام الأشعري وأصحابه.
Tîbî de bu görüşe gitmiş ve onu desteklediği delillerle teyit etmiştir; yeminin faydasının ise ayeti tevil etmeye ve kat'î nassı tahrif etmeye kalkışabilecek kimselerin şüphelerini kökünden sökmek hususunda bir uyarı olduğunu iddia etmiştir. İmam'dan (Râzî), bu ayetin fiillerin yaratılması ve varlıkların iradesi meselesinde Ehl-i Sünnet mezhebinin sıhhatine hüccet olduğu nakledilmiştir; zira O Azze ve Celle cinlerin ve insanların çoğunu cehennem için yarattığını açıkça bildirmiştir ve Allah Teâlâ'nın beyanının ötesinde bir beyan yoktur. Gizli değildir ki zâhire hamletmek zikrettiğimiz ayetin zâhirine aykırıdır. Kur'an-ı Kerîm'de buna muvafık pek çok delil vardır; kaldı ki Allah Teâlâ'nın fiillerine hakiki illet tayin etmek meşhur görüşe göre İmam Eş'arî ve ashabı tarafından menedilmiştir.
وقال بعض الجلة: المراد بالكثير الذين حقت عليهم الكلمة الأزلية بالشقاوة ولكن لا بطريق الجبر من غير أن يكون من قبلهم ما يؤدي إلى ذلك بل لعله ﷾: بأنهم لا يصرفون اختيارهم نحو الحق أبدا بل يصرون على الباطل من غير صارف يلويهم ولا عاطف يثنيهم من الآيات والنذر، فبهذا الاعتبار جعل خلقهم مغيا بجهنم كما أن جمع الفريقين باعتبار استعدادهم الكامل الفطري للعبادة وتمكنهم التام منها جعل خلقهم مغيا بها كما نطق به قوله ﷾: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] انتهى، وعندي أنه لا محيص من التأويل في هذا المقام فتدبر ولا تغفل، ثم إن الجار الأول متعلق بما عنده وتقديمه على المفعول الصريح لما في توابعه من نوع طول يؤدي توسيطه بما بينهما وتأخيره عنهما إلى الإخلال بجزالة النظم الجليل، والجار الثاني متعلق بمحذوف وقع صفة لكثير، وتقديم الجن لأنهم أعرف من الإنس في الاتصاف بما ذكر من الصفات وأكثر عددا وأقدم خلقا ولا يشكل أنهم خلقوا من النار فلا يشق عليهم دخولها ولا يضرهم شيئا لأنا نقول في دفع ذلك على علاته خلقهم من النار بمعنى أن الغالب عليهم الجزء الناري لا يأبى تضررهم بها فإن الإنس خلقوا من الطين ويتضررون به، ويوضح ذلك أن حقيقة النار لم تبق فيهم على ما هي عليه قبل خلقهم منها كما أن حقيقة الطين لم تبق في الإنس على ما هي عليه قبل خلقهم منها على أن المخلوق من نار هو البدن والمعذب هو الروح وليست مخلوقة منها وعذاب الروح في قالب ناري معقول كعذابها في قالب طيني، وقوله تعالى: لَهُمْ قُلُوبٌ في محل النصب على أنه صفة أخرى لكثير، وقوله ﷾: لا يَفْقَهُونَ بِها في محل الرفع على أنه صفة لقلوب مبينة لكونها غير معهودة مخالفة لسائر أفراد الجنس فاقدة لما ينبغي أن يكون أو هي مؤكدة لما يفيده تنكيرها وإبهامها من كونها كذلك، وأريد بالقلب اللطيفة الإنسانية، وبالفقه الفهم وهو المعنى اللغوي له، يقال: فقه بالكسر أي فهم وفقه بالضم إذا صار فقيها أي فهما أو عالما بالفقه بالمعنى العرفي المبين في كتب الأصول، والفعل هنا متعد إلا أنه حذف مفعوله للتعميم أي لهم قلوب ليس من شأنها أن يفهموا بها شيئا مما شأنه أن يفهم فيدخل فيه ما يليق بالمقام من الحق ودلائله دخولا أوليا، وكذا الكلام في قوله جل وعلا: وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها فيقال: المراد لا يبصرون بها شيئا من المبصرات فيندرج فيه الشواهد التكوينية الدالة على الحق اندراجا أوليا، وكذا يقال في قوله ﵎: وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها حيث يراد لا يسمعون بها شيئا من المسموعات فيتناول الآيات التنزيلية على طرز ما سلف، وأمر الوصيفة في الأخيرين مثله في الأول، والمراد بالإبصار والسماع المنفيين ما يختص بالعقلاء من الإدراك على ما هو وظيفة الثقلين لا ما يتناول مجرد الإحساس بالشبح والصوت كما هو وظيفة الأنعام، وجاء في كلامهم نحو فلان لا يسمع الخنا أي لا يعتني به ولا يصرف سمعه إليه ولا يقبله، ومن ذلك قول الشاعر:
Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: 'Çoğunluktan murad, haklarında ezeli şekavet hükmü kesinleşmiş kimselerdir; ancak bu, kendilerinden buna yol açacak bir şey olmaksızın sırf cebr yoluyla değildir; bilakis O Azze ve Celle'nin, onların ihtiyarlarını asla hakka yöneltmeyeceklerini, kendilerini çevirecek veya geri döndürecek hiçbir ayet ve uyarıcı bulunmaksızın batılda ısrar edeceklerini ezelde bilmesinden ötürüdür. Bu itibarla onların yaratılış gayesi cehennem kılınmıştır; nitekim her iki zümrenin yaratılış gayesi de ibadete dair tam fıtrî istidatları ve buna tam güç yetirmeleri itibarıyla ibadet kılınmıştır, nitekim O Azze ve Celle'nin: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [ez-Zâriyât: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” kavli bunu açıkça ifade etmektedir.' Bana göre bu makamda tevilden kaçış yoktur; iyi düşün ve gaflete düşme! Sonra birinci câr-mecrûr (li-cehenneme) yanındaki fiile müteallıktır; sarih mef'ûlden önce gelmesi ise mef'ûlün tâbilerinde bir tür uzunluk bulunmasından dolayıdır, zira araya girmesi veya sonraya bırakılması o yüce nazmın cezaletini (sağlamlığını) zedelerdi. İkinci câr-mecrûr (mine'l-cinni ve'l-insi) 'kesîran' kelimesine sıfat olan mahzûfa müteallıktır. Cinlerin öne alınması, zikredilen sıfatlarla nitelenmede insanlardan daha belirgin, sayıca daha çok ve yaratılışça daha eski olmalarındandır. 'Onlar ateşten yaratılmıştır, dolayısıyla oraya girmeleri onlara meşakkat vermez ve onlara hiçbir zarar vermez' şeklinde bir itiraz öne sürülemez; zira bu itirazı her türlü yönüyle defetmek için deriz ki: Onların ateşten yaratılmış olması, baskın unsurun ateş kısmı olması manasındadır ve bu durum ateşten zarar görmelerine engel değildir; nitekim insanlar da topraktan yaratılmıştır ama ondan zarar görürler. Bunu açıklayan husus şudur: Cinler ateşten yaratılmadan önceki ateşin hakikati onlarda aynı şekilde kalmamıştır; tıpkı insanların topraktan yaratılmadan önceki toprağın hakikatinin insanlarda aynı şekilde kalmadığı gibi. Kaldı ki ateşten yaratılan bedendir; azap görecek olan ise ruhtur ve ruh ateşten yaratılmamıştır. Ruhun ateşten bir kalıp içinde azap görmesi, topraktan bir kalıp içinde azap görmesi gibi aklen mümkündür. Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ قُلُوبٌ } “onların kalpleri vardır” kavli, 'kesîran' kelimesine diğer bir sıfat olarak nasb mahallindedir. O Azze ve Celle'nin: { لا يَفْقَهُونَ بِها } “fakat onlarla anlamazlar” kavli ise 'kulûb' kelimesine sıfat olarak ref mahallindedir; onların alışılagelmiş kalplerden farklı, cinsin diğer fertlerine aykırı ve olması gereken şeyden yoksun olduğunu beyan eder yahut nekire ve müphem kılınmasının ifade ettiği bu hali tekit eder. Kalpten murad insani lâtifedir. Fıkıhtan murad ise lügat anlamı olan anlamaktır. 'Fakıhe' kesre ile okunduğunda 'anladı'; 'fakuhe' zamme ile okunduğunda ise 'fakih yani anlayışlı oldu' yahut usul kitaplarında beyan edilen örfî manada 'fıkıh âlimi oldu' demektir. Buradaki fiil müteaddidir (geçişlidir); ancak umumi kılmak için mef'ûlü hazfedilmiştir; yani 'onların kalpleri vardır ama anlaşılması gereken şeylerden hiçbirini onunla anlamak onların şanından değildir' demektir; böylece makama layık olan hak ve delilleri buna öncelikle dâhil olur. Yüce ve Müteâl olan Allah'ın: { وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها } “onların gözleri vardır, onlarla görmezler” kavlindeki durum da böyledir; denilir ki: Murad, 'onunla görülecek şeylerden hiçbirini görmezler' demektir; hakka delalet eden tekvînî deliller buna öncelikle dâhildir. O Azze ve Celle'nin: { وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها } “onların kulakları vardır, onlarla işitmezler” kavlinde de aynı şekilde söylenir; zira murad, 'onunla işitilecek şeylerden hiçbirini işitmezler' demektir ve önceki tarz üzere indirilen ayetleri kapsar. Son iki kısımdaki sıfat durumu ilki gibidir. Nefyedilen görme ve işitmeden murad, hayvanların görevi olduğu üzere sadece karartıyı ve sesi hissetmeyi kapsayan şey değil, iki zümrenin (insan ve cin) vazifesi olan akıl sahiplerine mahsus idraktir. Arapların kelamında: 'Falan kimse çirkin sözü işitmez' yani 'ona önem vermez, kulağını ona çevirmez ve onu kabul etmez' denilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وعوراء الكلام صممت عنها ... وإني لو أشاء لها سميع
Çirkin söze karşı sağır kesildim / Oysa dileseydim onu elbette işitirdim.
وفي إعادة الخبر في الجملتين المعطوفتين مع انتظام الكلام بدون ذلك بأن يقال: وأعين لا يبصرون بها وآذان لا يسمعون بها ما لا يخفى من تقرير سوء حالهم، وكذا في إثبات المشاعر الثلاثة لهم ثم وصف كل بما وصف به دون سلبها عنهم ابتداء بأن يقال: ليس لهم في قلوب يفقهون بها ولا أعين يبصرون بها ولا آذان يسمعون بها ما لا يخفى على ما قيل من الشهادة بكمال رسوخهم في الجهل والغواية، وتفسير الآية على هذا الوجه واعتبار حذف المفعول لما ذكرنا من الأفعال الثلاثة هو الذي اختاره بعض المحققين لما فيه من الإفصاح بكنه حالهم على ما أشار إليه، واختار بعضهم التخصيص أي لا يفقهون الحق ودلائله ولا يبصرون ما خلق الله تعالى إبصار اعتبار ولا يسمعون الآيات والمواعظ سماع تأمل وتفكر، وأيّا ما كان فالمراد أنهم لم يصرفوا ما خلق لهم لما له فكأنهم خلقوا كذلك، ولو أريدت الحقيقة لم يتوجه الذم ولم تقم الحجة، ومن ادعاها قال: إن ذلك بسبب إفاضة الحكيم حسب الاستعداد الأزلي الغير المجعول فالذم بذلك لدلالته على سوء الاستعداد لأنه كالأثر له، وبالجملة لا تقوم الآية دليلا للجبر الصرف ولو ضم إليها ما قبل، والجبر المتوسط مما قال به أهل الحق وهو لبن خالص أخرج من بين فرث ودم، وحاصله عند بعض المشايخ أن العبد مختار مجبور باختياره، ولعل كلام حجة الإسلام الغزالي حيث قال من كلام طويل: فان قلت: إني أجد في نفسي أني إن شئت الفعل فعلت وإن شئت الترك تركت فيكون فعلي حاصلا بي لا بغيري، أجبنا وقلنا: هب أنك وجدت من نفسك ذلك إلا أنا نقول: وهل تجد من نفسك أنك إن شئت أن تشاء شئت وإن شئت أن لا تشأ لم تشأ؟ ما أظنك تقول ذلك وإلا لذهب الأمر فيه إلى ما لا نهاية له فلا مشيئتك بك ولا حصول فعلك بعد حصول مشيئتك بك وإنما أنت مضطر في صورة مختار انتهى. يرجع إلى ما ذكرنا، وقد استوفينا الكلام في هذا البحث في كتابنا الأجوبة العراقية عن الأسئلة الإيرانية وهو لعمري من مشكلات المباحث التي سأل عنها الإيرانيون.
Kelamın 've görmedikleri gözler, işitmedikleri kulaklar' denilerek bu olmadan da düzgün olması mümkünken, matuf iki cümlede haberin tekrar edilmesinde onların kötü halini tescilleme anlamı bulunduğu açıktır. Keza en başta 'onların anlayacakları kalpleri, görecekleri gözleri ve işitecekleri kulakları yoktur' denilerek bu melekelerin onlardan tamamen nefyedilmesi yerine önce bu üç duyu organının kendilerine nispet edilip ardından her birinin zikredilen vasıfla nitelenmesinde, denildiği üzere onların cehalet ve sapıklıkta ne denli kökleştiklerine dair açık bir şahitlik vardır. Ayetin bu şekilde tefsiri ve zikrettiğimiz üç fiilde mef'ûlün hazfinin kabul edilmesi, işaret edildiği üzere onların hallerinin künhünü açıkça ortaya koyması sebebiyle bazı muhakkiklerin tercih ettiği görüştür. Bazıları ise tahsisi tercih etmişlerdir; yani 'hakkı ve delillerini anlamazlar, Allah Teâlâ'nın yarattıklarını ibret nazarıyla görmezler ve ayetleri ile vaazları tefekkür ve teemmül kulağıyla dinlemezler' demektir. Hangi şekilde olursa olsun murad, kendileri için yaratılan şeyleri gayesine sarf etmemeleridir; bu yüzden sanki öyle yaratılmış gibi olmuşlardır. Şayet hakikat murad edilseydi kınama yönelmez ve hüccet ikame edilmiş olmazdı. Hakikati iddia eden kimse ise şöyle demiştir: Bu durum, Hakîm olan Allah'ın yaratılmamış ezeli istidata göre feyiz vermesinden kaynaklanmaktadır; dolayısıyla kınama, kötü istidata delalet etmesinden ötürüdür çünkü bu onun bir eseri gibidir. Hâsılı, önceki kısım buna eklense dahi bu ayet sırf cebr için bir delil teşkil etmez. Orta yol olan cebr ise hak ehlinin benimsediği görüştür ve o fers ile kan arasından çıkan süzme süttür. Bazı meşâyiha göre bunun özü şudur: Kul, kendi ihtiyarından mecbur olan bir muhtardır. Hüccetülislâm Gazzâlî'nin uzun bir kelamında söylediği şu söz: 'Eğer dersen ki: Ben kendi içimde buluyorum ki yapmayı dilersem yapıyorum, bırakmayı dilersem bırakıyorum; o halde fiilim başkasıyla değil benimle meydana gelmektedir. Buna şöyle cevap veririz: Farz et ki bunu kendinde buldun; fakat biz deriz ki: Sen dilemeyi dilediğinde dilediğini, dilememeyi dilediğinde dilemediğini kendinde buluyor musun? Bunu söyleyeceğini zannetmiyorum; aksi halde mesele sonsuza kadar gider. Demek ki dilemen seninle olmadığı gibi, dilemen meydana geldikten sonra fiilinin meydana gelmesi de seninle değildir; sen ancak muhtar suretinde bir muztarsın (mecbursun)' sözü zikrettiğimize racidir. Bu konudaki sözü 'el-Ecvibetü'l-Irâkıyye ani'l-Es'ileti'l-Îrâniyye' adlı kitabımızda etraflıca açıklamıştık; ömrüme andolsun ki bu, İranlıların sorduğu en çetin meselelerdendir.
أُولئِكَ أي الموصوفون بالأوصاف المذكورة كَالْأَنْعامِ أي في انتفاء الشعور على الوجه المذكور، وقيل في أن مشاعرهم متوجهة إلى أسباب التعيش مقصورة عليها وكأن وجه الشبه مدرك مما قبل فتكون الجملة كالتأكيد له فلذا فصلت عنه بَلْ هُمْ أَضَلُّ من الأنعام لأنها تدرك ما من شأنها أن تدركه من المنافع والمضار فتجهد في جلبها وسلبها غاية ما يمكنها وهؤلاء ليسوا كذلك حيث لم يميزوا بين المنافع والمضار بل يعكسون الأمر فيتركون النعيم ويقدمون على العذاب الأليم، وقيل: لأنها إذا زجزت انزجرت وإذا أرشدت إلى طريق اهتدت وهؤلاء لا يهتدون إلى شيء من الخيرات. وقيل: لأنها لم تعط قدرة على تحصيل الفضائل وهؤلاء أعطوا ولم ينتفعوا بما أعطوا، ولأنها وإن لم تكن مطيعة لم تكن عاصية وهؤلاء لا يعرفون ربهم ولا يذكرونه ولا يطيعونه، وبالجملة كون هؤلاء أضل مما لا شك فيه ووجوه ذلك كثيرة ولا تنافي بين الخبرين كما لا يخفى.
{ أُولئِكَ } “İşte onlar”, yani zikredilen vasıflarla nitelenenler { كَالْأَنْعامِ } “hayvanlar gibidirler”, yani zikredilen şekilde idrakin yokluğunda böyledirler. Denildi ki: Duyuları sadece geçim sebeplerine yönelmiş ve onlarla sınırlı kalmıştır. Sanki teşbih yönü önceden anlaşılmaktadır; bu sebeple cümle onu tekit makamında olmuş ve bu yüzden fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Hatta onlar daha da sapıktırlar”, yani hayvanlardan daha şaşkındırlar; zira hayvanlar idrak etmeleri gereken fayda ve zararları idrak ederler ve var güçleriyle faydayı celbetmeye, zararı defetmeye çalışırlar. Bunlar ise böyle değildir; fayda ile zararı ayırt edemezler, bilakis işi tersine çevirerek nimeti terk edip can yakıcı azaba yönelirler. Denildi ki: Çünkü hayvanlar menedildiklerinde vazgeçerler, bir yola sevk edildiklerinde doğru giderler; bunlar ise hiçbir hayra yönelmezler. Yine denildi ki: Çünkü hayvanlara faziletleri elde etme gücü verilmemiştir; bunlara ise verilmiş fakat kendilerine verilenden faydalanmamışlardır. Ayrıca hayvanlar itaatkâr olmasalar da asi de değillerdir; bunlar ise Rablerini tanımazlar, O'nu anmazlar ve O'na itaat etmezler. Hâsılı, bunların daha sapık olduğunda şüphe yoktur ve bunun yönleri çoktur; gizli olmadığı üzere iki haber arasında bir çelişki de yoktur.
أُولئِكَ أي المنعوتون بما ذكر من مثلية الأنعام والشرية منها هُمُ الْغافِلُونَ أي الكاملون في الغفلة عما فيه صلاحهم. وقال عطاء: عما أعد الله تعالى لأوليائه من الثواب ولأعدائه من العقاب، وجعل بعضهم هذه الجملة كالبيان للجملة قبلها فلذا فصلت عنها وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى قيل: تنبيه للمؤمنين على كيفية ذكره تعالى وكيفية المعاملة مع المخلين بذلك الغافلين عنه ﷾ وعما يليق بشأنه عز شأنه أثر بيان غفلتهم التامة وضلالتهم التامة، وسيأتي إن شاء الله تعالى وجه آخر لذكر ذلك.
{ أُولئِكَ } “İşte onlar”, yani hayvanlar gibi ve onlardan daha şerli olmakla nitelenenler, { هُمُ الْغافِلُونَ } “gafillerin ta kendileridir”, yani kendi kurtuluşlarına vesile olacak şeylerden yana gafletin zirvesinde olanlardır. Atâ: 'Allah Teâlâ'nın dostları için hazırladığı sevaptan ve düşmanları için hazırladığı azaptan gafildirler' demiştir. Bazıları bu cümleyi önceki cümle için bir beyan kılmış, bu yüzden fasletmiştir. { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır”. Denildi ki: Bu, müminlere O Azze ve Celle'yi nasıl zikredeceklerini ve tam gafletleri ile tam dalaletleri beyan edildikten hemen sonra buna riayet etmeyip O'ndan ve şanına layık olan şeylerden gafil olanlara karşı nasıl muamele edeceklerini bildiren bir uyarıdır. İnşallah bunun zikrinin bir başka yönü de gelecektir.
والمراد بالأسماء كما قال حجة الإسلام الغزالي وغيره الألفاظ المصوغة الدالة على المعاني المختلفة، والحسنى تأنيث الأحسن أفعل تفضيل، ومعنى ذلك أنها أحسن الأسماء وأجلها لإنبائها عن أحسن المعاني وأشرفها:
Hüccetülislâm Gazzâlî ve diğerlerinin belirttiği gibi isimlerden murad, farklı manalara delalet eden vaz'edilmiş lafızlardır. 'el-Hüsnâ' ise 'el-ahsen'in müennesi olup ism-i tafdildir; bunun anlamı, en güzel ve en şerefli manaları bildirmesi sebebiyle isimlerin en güzeli ve en yücesi olduğudur:
وقيل: المراد بالأسماء الصفات ويكون من قولهم طار اسمه في البلاد أي صيته ونعته، والجمهور على الأول لقوله عزّ اسمه: فَادْعُوهُ بِها لأنه اما من الدعوة بمعنى التسمية كقولهم: دعوته زيدا أو بزيد أي سميته أو من الدعاء بمعنى النداء كقولهم: دعوت زيدا أي ناديته، وعلى التقديرين إنما يلائم ظاهر المعنى الأول على ما قيل.
Bir görüşe göre isimlerden murad sıfatlardır; bu da onların 'ismi beldelerde uçtu' yani şöhreti ve vasfı yayıldı sözlerinden gelir. Cumhur ise birinci görüştedir; zira ismi yüce olan Allah: { فَادْعُوهُ بِها } “O halde O'na bunlarla dua edin” buyurmuştur. Çünkü bu ya 'Zeyd diye veya Zeyd ismiyle çağırdım/isimlendirdim' sözlerindeki gibi isimlendirme manasındaki da'vetten gelir ya da 'Zeyd'i çağırdım' sözlerindeki gibi nida manasındaki duadan gelir. Her iki takdire göre de denildiği üzere lafzın zâhiri birinci manaya uygundur.
وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ أي يميلون وينحرفون فيها عن الحق إلى الباطل يقال: ألحد إذا مال عن القصد والاستقامة، ومنه لحد القبر لكونه في جانبه بخلاف الضريح فإنه في وسطه، وقرأ حمزة هنا وفي [فصلت:
{ وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “O'nun isimlerinde sapıklığa sapanları bırakın”, yani O'nun isimlerinde haktan batıla meyledip sapanları [bırakın]. İstikametten ve doğrudan saptığında 'elhadet' denir; kabrin lahdi de ortasında olan şakkın (düz mezarın) aksine kenarında olduğu için buradan gelir. Hamza burada ve Fussilet [sûresi 40. ayette]
٤٠] «يلحدون» بالفتح من الثلاثي والمعنى واحد، وروى أبو عبيدة عن الأحمر أن ألحد بمعنى مارى وجادل، ولحد بمعنى مال وانحرف، واختار الواحدي قراءة الجمهور قال: ولا يكاد يسمع لأحد بمعنى ملحد، والإلحاد في أسمائه سبحانه أن يسمى بما لا توقيف فيه أو بما يوهم معنى فاسدا كما في قول أهل البدو يا أبا المكارم، يا أبيض الوجه يا سخي ونحو ذلك، فالمراد بالترك المأمور به الاجتناب عن ذلك، وبأسمائه ما أطلقوه عليه تعالى وسموه به على زعمهم لا أسماؤه تعالى حقيقة، وعلى ذلك يحمل ترك الإضمار بأن يقال: يلحدون بها، وما قيل: إنه أريد بالأسماء التسميات فلذا ترك الإضمار ليس بشيء، ومن فسر الإلحاد في الأسماء بما ذكر ذهب إلى أن أسماء الله تعالى توقيفية يراعى فيها الكتاب والسنة والإجماع فكل اسم ورد في هذه الأصول جاز إطلاقه عليه جل شأنه وما لم يرد فيها لا يجوز إطلاقه وإن صح معناه، وبهذا صرح أبو القاسم القشيري في مفاتيح الحجج ومصابيح النهج، وفي أبكار الأفكار للآمدي ليس مأخذ جواز تسميات الأسماء الحسنى دليلا عقليا ولا قياسا لفظيا وإلا لكان تسمية الرب تعالى فقيها عاقلا مع صحة معاني هذه التسميات في حقه وهي العلم والفقه أولى من تسميته ﷾ بكثير مما يشكل ظاهره بل مأخذ ذلك إنما هو الإطلاق والإذن من الشارع فكل ما ورد الإذن به منه جوزناه وما ورد المنع منه منعناه وما لم يوجد فيه إطلاق ولا منع فقد قال بعض أصحابنا بالمنع منه وليس القول بالمنع مع عدم وروده أولى من القول بالجواز مع عدم وروده إذ المنع والجواز حكمان، وليس إثبات أحدهما مع عدم الدليل أولى من الآخر بل الحق في ذلك هو الوقف وهو أنا لا نحكم بجواز ولا منع والمتبع في ذلك كله الظواهر الشرعية كما هو المتبع في سائر الأحكام وهو أن يكون ظاهرا في دلالته وفي صحته ولا يشترط فيه القطع كما ذهب إليه بعض الأصحاب لكون المنع والجواز من الأحكام الشرعية، والتفرقة بين حكم وحكم في اشتراط القطع في أحدهما دون الآخر تحكم لا دليل عليه انتهى، وأنت تعلم أن المشهور التفرقة بين الأحكام الأصولية الاعتقادية والأحكام الفرعية العملية كما سنشير إليه إن شاء الله تعالى قريبا، وخلاصة الكلام في هذا المقام أن علماء الإسلام اتفقوا على جواز إطلاق الأسماء والصفات على الباري تعالى إذا ورد بها الإذن من الشارع وعلى امتناعه إذا ورد المنع عنه، واختلفوا حيث لا إذن ولا منع في جواز إطلاق ما كان ﷾ متصفا بمعناه ولم يكن من الأسماء الاعلام الموضوعة في سائر اللغات إذ ليس جواز إطلاقها عليه تعالى محل نزاع لأحد، ولم يكن إطلاقه موهما نقصا بل كان مشعرا بالمدح فمنعه جمهور أهل الحق مطلقا للخطر، وجوزه المعتزلة مطلقا، ومال إليه القاضي أبو بكر لشيوع إطلاق نحو خدا وتكرى من غير نكير فكان إجماعا، وردّ بأن الإجماع كاف في الإذن الشرعي إذا ثبت.
sülâsîden üstün ile «يَلْحَدُونَ» şeklinde okumuştur, anlam birdir. Ebû Ubeyde, el-Ahmer'den 'elhade' fiilinin münakaşa ve cidal etti; 'lahade' fiilinin ise meyletti ve saptı anlamına geldiğini rivayet etmiştir. Vâhidî cumhurun kıraatini tercih etmiş ve: 'Mülhid manasında lâhid neredeyse hiç işitilmemiştir' demiştir. O'nun —sübhânehu— isimlerinde ilhâd; şer'î bir delil (tevkîf) bulunmayan veya bedevilerin 'Ey ikramların babası!', 'Ey ak yüzlü!', 'Ey cömert!' ve benzeri sözlerinde olduğu gibi bozuk bir manayı vehmettiren şeylerle isimlendirilmesidir. Emredilen terkten murad bundan kaçınmaktır; 'O'nun isimleri'nden murad ise O'nun gerçekte kendi isimleri değil, onların kendi zanlarınca Allah Teâlâ'ya ıtlak edip O'nu isimlendirdikleri şeylerdir. 'Onlarla ilhâd ederler' denilmeyip zamirin terk edilmesi buna hamledilir. İsimlerden tesmiyelerin (isimlendirmelerin) kastedildiği, bu yüzden zamirin terk edildiği şeklindeki söz ise bir değer taşımaz. İsimlerdeki ilhâdı zikredilen şekilde tefsir edenler, Allah Teâlâ'nın isimlerinin tevkîfî olduğu, bu hususta Kitap, Sünnet ve icmâa riayet edileceği görüşüne varmışlardır; bu asıllarda vârid olan her ismin O Celâl Sahibi'ne ıtlakı caizdir, manası doğru olsa bile bunlarda vârid olmayanların ıtlakı ise caiz değildir. Ebü'l-Kâsım el-Kuşeyrî Mefâtîhu'l-Hucec ve Mesâbîhu'n-Nehc adlı eserinde bunu açıkça ifade etmiştir. Âmidî'nin Ebkârü'l-Efkâr adlı eserinde şöyle denilmektedir: 'Esmâ-i Hüsnâ ile isimlendirmenin caiz oluşunun dayanağı aklî bir delil veya lafzî bir kıyas değildir; aksi takdirde Yüce Rab hakkında ilim ve fıkıh gibi bu isimlendirmelerin manaları sahih olmakla beraber O'na 'fakîh' ve 'âkıl' denilmesi, O Azze ve Celle'nin zâhiri müşkil olan pek çok şeyle isimlendirilmesinden daha evla olurdu. Bilakis bunun dayanağı ancak Şâri'den gelen ıtlak ve izindir. Şâri'in izin verdiğini caiz görürüz, yasakladığını menederiz. Hakkında ne ıtlak ne de nehiy bulunmayan hususlarda ise bazı ashabımız men görüşüne gitmiştir. Fakat hakkında nass gelmemesiyle birlikte men görüşü, hakkında nass gelmemesiyle birlikte cevaz görüşünden daha evla değildir; zira men ve cevaz iki hükümdür, delil yokken birini ispat etmek diğerinden daha evla olamaz. Bilakis bu hususta hak olan tavır tevakkuf etmektir; yani ne cevaza ne de mene hükmetmeyiz. Bütün bunlarda tâbi olunacak şey, diğer hükümlerde tâbi olunduğu gibi şer'î zâhirlerdir; bu da delaletinde ve sıhhatinde zâhir olmasıdır, bazı mezhepdaşlarımızın iddia ettiği gibi onda kat'iyet şart koşulmaz, zira men ve cevaz şer'î hükümlerdendir. Birinde kat'iyeti şart koşup diğerinde koşmamak suretiyle iki hüküm arasını ayırmak delilsiz bir tahakkümdür (keyfî hükümdür).' Sen de bilirsin ki meşhur olan, inşallah yakında işaret edeceğimiz üzere itikadî asıl hükümler ile amelî fer'î hükümler arasını ayırmaktır. Bu makamdaki sözün hülasası şudur: İslâm âlimleri, Şâri'den izin geldiğinde Bârî Teâlâ'ya isim ve sıfatların ıtlakının caiz olduğu; yasak geldiğinde ise bunun imkânsız olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ne izin ne de yasağın bulunmadığı yerde ise; O Azze ve Celle'nin manasıyla muttasıf olduğu, diğer dillerde konulmuş özel isimlerden olmadığı —zira bunların O Teâlâ'ya ıtlakının caiz oluşu hiç kimse arasında ihtilaf konusu değildir— ve ıtlakı bir noksanlık vehmettirmeyip bilakis övgü hissettirdiği durumlarda ıtlakının caiz olup olmadığında ihtilaf etmişlerdir. Hak ehlinin cumhuru tehlikeden ötürü bunu mutlak olarak menetti; Mûtezile ise mutlak olarak caiz gördü. Kâdı Ebû Bekir de 'Hüdâ' ve 'Tanrı' gibi kelimelerin hiçbir inkâr olmaksızın yaygın şekilde kullanılması sebebiyle buna meyletmiş ve bunu icmâ saymıştır; ancak sabit olduğu takdirde icmâın şer'î izin için yeterli olduğu belirtilerek buna cevap verilmiştir.
واعترضه أيضا إمام الحرمين بأنه قول بالقياس وهو حجة في العمليات والأسماء والصفات من العمليات، وروى بعضهم عنه التوقف، وذكر في شرح المواقف أن القاضي أبا بكر ذهب إلى أن كل لفظ دل على معنى ثابت لله تعالى جاز إطلاقه عليه إذا لم يكن موهما لما لا يليق بذاته تعالى، ثم قال: وقد يقال: لا بد مع نفي ذلك الإيهام من الإشعار بالتعظيم حتى يصح الإطلاق بلا توقف وجعل مذهب المعتزلة غير مذهبه والمشهور ما ذكرناه.
İmâmü'l-Haremeyn de buna, bunun kıyasla hüküm vermek olduğu, kıyasın ise amelî meselelerde hüccet olup isim ve sıfatların amelî konulardan olmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Bazıları ise ondan tevakkuf ettiğini rivayet etmiştir. Şerhu'l-Mevâkıf'ta zikredildiğine göre Kâdı Ebû Bekir, Allah Teâlâ için sabit olan bir manaya delalet eden her lafzın, O'nun zatına layık olmayan bir şeyi vehmettirmedikçe O'na ıtlakının caiz olduğu görüşüne varmıştır. Sonra şöyle demiştir: 'Denilebilir ki: Bu vehmin giderilmesiyle birlikte, duraksamadan ıtlakın sahih olması için tazimi hissettirmesi de şarttır.' Müellif, Mûtezile'nin mezhebini onun mezhebinden ayrı kılmıştır; meşhur olan ise zikrettiğimizdir.
وفصل الغزالي قدس سره فجوز إطلاق الصفة وهو ما دل على معنى زائد على الذات ومنع إطلاق الاسم وهو ما يدل على نفس الذات محتجا بإباحة الصدق واستحبابه والصفة لتضمنها النسبة الخبرية راجعة إليه وهي لا تتوقف إلا على تحقق معناها بخلاف الاسم فإنه لا يتضمن النسبة الخبرية وأنه ليس إلا للأبوين أو من يجري مجراهما. وأجيب بأن ذلك حيث مانع من استعمال اللفظ الدال على تلك النسبة والخطر قائم، وأين التراب من رب الأرباب؟.
Gazzâlî —kuddise sirruh— ise bir ayrıma giderek sıfatın —ki zata zâid bir manaya delalet eden şeydir— ıtlakını caiz görmüş; ismin —ki zatın bizzat kendisine delalet eden şeydir— ıtlakını ise menederek doğruluğun mubah ve müstehab oluşunu delil getirmiştir. Zira sıfat, haberî nispeti tazammun ettiği için doğruluğa racidir ve onun gerçekleşmesi ancak manasının tahakkukuna bağlıdır; isim ise böyle değildir, zira o haberî nispeti tazammun etmez ve o ancak anne-baba veya onların yerine geçenler tarafından verilebilir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum, o nispete delalet eden lafzın kullanımına bir engel bulunmadığı takdirdedir; oysa tehlike mevcuttur. Toprak nerede, Rabler Rabbi nerede?!