Binûn

A'râf Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قالَ ابْنَ أُمَّ ناداه بذلك لغلبة الرحمة عليه، وتأويل ذلك في الأنفس على ما قاله بعض المؤولين أن سامري الهوى بعد توجه موسى ﵇ الروح لميقات مكالمة الحق اتخذ من حلي زينة الدنيا ورعونات البشرية التي استعارها بنو إسرائيل صفات القلب من قبط صفات النفس معبودا يتعجلون إليه له خوار يدعون الخلق به إلى نفسه أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ بما ينفعهم ولا يهديهم سبيلا إلى الحق اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ حيث عدلوا عن

{ قالَ ابْنَ أُمَّ } “[Hârûn:] Ey anamın oğlu! dedi”; merhamet duygusunun kendisine galip gelmesi sebebiyle ona bu şekilde seslendi. Bunun enfüsteki tevili, bazı tevil ehlinin dediğine göre şöyledir: Hevâ Sâmirîsi, ruh [olan] Mûsâ aleyhisselâm Hakk’ın kelamı mikatına yöneldikten sonra, İsrâiloğulları olan kalp sıfatlarının, Kıptîler olan nefis sıfatlarından ariyet aldığı dünya ziynetinin takılarından ve beşerî heveslerden, aceleyle yöneldikleri, kendisiyle mahlukatı kendi nefsine çağırdıkları böğürmesi olan bir mabut edindi. { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ } “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor” kendilerine fayda verecek şeyleri [söylemiyor] { وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا } “onlara bir yol da göstermiyor” Hakk'a ulaştıran [bir yol]. { اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ } “Onu benimsediler ve zalim kimseler oldular”; çünkü onların nazarında Hakk'a

عبادة الحق إلى عبادة غيره في نظرهم وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ أي ندموا عند رجوع موسى الروح قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا بجذبات العناية وَيَغْفِرْ لَنا بأن يستر صفاتنا بصفاته ﷾ لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ رأس مال هذه النشأة وهو الاستعداد وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ وهم الأوصاف الإنسانية غَضْبانَ مما عبدت صفات القلب عجل الدنيا أَسِفاً على ما فات لها من عبادة الحق قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي حيث لم تسيروا سيري أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ بالرجوع إلى الفاني من غير أمره تعالى وَأَلْقَى الْأَلْواحَ أي ما لاح له من اللوائح الربانية عند استيلاء الغضب الطبيعي وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ وهو القلب يجره إليه قسرا، قالَ ابْنَ أُمَّ ناداه بذلك مع أنه أخوه من أبيه وهو عالم الأمر وأمه وهو عالم الخالق لأنهما في عالم الخلق إِنَّ الْقَوْمَ أي أوصاف البشرية اسْتَضْعَفُونِي عند غيبتك وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي يزيلون مني حياة استعدادي بالكلية فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وهم- هم.، وهذا ما يقتضيه مقام الفرق، قال: رب اغفر لي ولأخي استر صفاتنا وأدخلنا في رحمتك بإفاضة الصفات الحقة علينا وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ لأن كل رحمة فهو شعاع نور ورحمتك إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ أي عجل الدنيا إلها سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وهو عذاب الحجاب وذلة في الحياة الدنيا باستعباد هذا الفاني المدني لهم وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ الذين يفترون على الله تعالى فيثبتون وجود لما سواه، وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا رجعوا إليه ﷾ بمجاهدة نفوسهم وإفنائهم إن ربك من بعدها لغفور فيستر صفاتهم رحيم فيفيض عليهم من صفاتهم ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح الربانية، وفي نسختها هدى إرشاد إلى الحق وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ يخافون لحسن استعدادهم، ويقال في قوله ﷾:

ibadetten O'nun gayrına ibadete saptılar. { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } “Vaktaki elleri böğürlerinde kaldı (pişman oldular)”; yani ruh [olan] Mûsâ geri döndüğünde nedamet ettiler. { قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا } “Dediler ki: Eğer Rabbimiz bize merhamet etmezse” inayet cezabeleriyle { وَيَغْفِرْ لَنا } “ve bizi bağışlamazsa” sıfatlarımızı Kendi sıfatlarıyla örterek celle celâluh { لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz” bu varlık mertebesinin sermayesi olan istidadı [kaybederek]. { وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ } “Mûsâ kavmine döndüğü zaman” —ki onlar insani vasıflardır— { غَضْبانَ } “öfkeli” kalp sıfatlarının dünya buzağısına tapmasından ötürü { أَسِفاً } “kederli olarak” Hakk'a ibadetten kaçırdıkları şeylere [üzülerek], { قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي } “Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! dedi” benim yolumdan gitmeyerek; { أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin emrini aceleye mi getirdiniz?” Teâlâ'nın emri olmaksızın fani olana dönerek. { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “Ve levhaları bıraktı”; yani tabii öfkenin istilası anında kendisine parıldayan rabbanî tecellileri [bıraktı]. { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ } “Kardeşinin başından tuttu” —ki o kalptir— onu zorla kendine doğru çekerek. { قالَ ابْنَ أُمَّ } “[Hârûn:] Ey anamın oğlu! dedi”; o onun baba —ki emir alemidir— ve anne —ki halk alemidir— bir kardeşi olduğu halde ona böyle seslendi; çünkü ikisi de halk alemindedirler. { إِنَّ الْقَوْمَ } “Doğrusu bu kavim” yani beşeriyet vasıfları { اسْتَضْعَفُونِي } “beni zayıf düşürdüler” senin gaybubetin esnasında { وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي } “ve neredeyse beni öldürüyorlardı” istidat hayatımı bütünüyle benden gideriyorlardı. { فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ } “Bana düşmanları sevindirecek bir şey yapma” —ki onlar onlardır—. Bu, fark makamının gerektirdiğidir. [Mûsâ] dedi: Rabbim beni ve kardeşimi bağışla, sıfatlarımızı ört ve hak sıfatları üzerimize feyzederek bizi rahmetine dahil eyle. { وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Sen merhametlilerin en merhametlisisin”; zira her rahmet O'nun nurunun ve rahmetinin bir şuasından ibarettir. { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } “Muhakkak o buzağıyı” yani dünya buzağısını “ilah edinenlere” { سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “Rablerinden bir gazap erişecektir” ki o hicap azabıdır, { وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “ve dünya hayatında bir zillet [erişecektir]” bu alçak faninin onları köleleştirmesiyle. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } “İftira edenleri işte böyle cezalandırırız” Allah Teâlâ'ya iftira edip O'ndan gayrısına bir varlık isnat edenleri. { وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا } “Kötülükleri işleyip sonra tövbe edenler” nefisleriyle mücahede edip onları fena kılarak O'na celle celâluh dönenler [için]; şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayandır, sıfatlarını örter; çok merhamet edendir, sıfatlarından onların üzerine feyzeder. Mûsâ'nın öfkesi yatışınca rabbanî levhaları aldı. { وَفِي نُسْخَتِها هُدىً } “Onların nüshasında bir hidayet” Hakk'a bir irşat { وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } “ve Rablerinden korkanlar için bir rahmet vardı” güzel istidatları sebebiyle [korkanlar]. Celle ve Alâ'nın şu kavli hakkında da şöyle denir:

وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا إن موسى ﵇ اختار سبعين رجلا من أشراف قومه ونجبائهم أهل الاستعداد والصفاء والإرادة والطلب والسلوك فلما أخذتهم الرجفة أي رجفة البدن التي هي من مبادي صعقة الفناء عند طريان بوارق الأنوار وظهور طوالع تجليات الصفات من اقشعرار الجسد وارتعاده وكثيرا ما تعرض هذه الحركة للسالكين عند الذكر أو سماع القرآن أو ما يتأثرون به حتى تكاد تتفرق أعضاؤهم، وقد شاهدنا ذلك في الخالدين من أهل الطريقة النقشبندية، وربما يعتريهم في صلاتهم صياح معه فمنهم من يستأنف صلاته لذلك ومنهم من لا يستأنف، وقد كثر الإنكار عليهم وسمعت بعض المنكرين يقولون: إن كانت هذه الحالة مع الشعور والعقل فهي سوء أدب ومبطلة للصلاة قطعا وإن كانت مع عدم شعور وزوال عقل فهي ناقضة للوضوء ونراهم لا يتوضؤون، وأجيب بأنها غير اختيارية مع وجود العقل والشعور، وهي كالعطاس والسعال ومن هنا لا ينتقض الوضوء بل ولا تبطل الصلاة، وقد نص بعض الشافعية أن المصلي لو غلبه الضحك في الصلاة لا تبطل صلاته ويعذر بذلك فلا يبعد أن يلحق ما يحصل من آثار التجليات الغير الاختيارية بما ذكر ولا يلزم من كونه غير اختياري كونه صادرا من غير شعور فإن حركة المرتعش غير اختيارية مع الشعور بها، وهو ظاهر فلا معنى للإنكار. نعم كان حضرة مولانا الشيخ خالد قدس سره يأمره من يعتريه ذلك من المريدين بالوضوء واستئناف الصلاة سدا لباب الإنكار، والحق أن ما يعتري هذه الطائفة غير ناقض الوضوء لعدم زوال العقل معه لكنه مبطل للصلاة لما فيه من الصياح الذي يظهر به حرفان مع أمور تأباها الصلاة ولا عذر لمن يعتريه ذلك إلا إذا ابتلي به بحيث لم يخل زمن من الوقت يسع الصلاة بدونه فإنه يعذر حينئذ ولا قضاء عليه إذا ذهب منه ذلك الحال كمن به حكّة لا يصبر معها على عدم الحك.

{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا } “Mûsâ kavminden mikatımız için yetmiş adam seçti”; Mûsâ aleyhisselâm, kavminin eşrafından ve seçkinlerinden istidat, safiyet, irade, talep ve sülûk ehli yetmiş adam seçti. Onları o sarsıntı yakalayınca —ki bu, nurların parıltıları hücum edip sıfat tecellilerinin doğuşları beden ürpertisi ve titremesi şeklinde zahir olduğunda fena baygınlığının başlangıçlarından olan beden sarsıntısıdır; sülûk ehline zikir esnasında veya Kur’an dinlerken yahut etkilendikleri şeylerde bu hareket çokça arız olur, öyle ki neredeyse uzuvları birbirinden ayrılacak gibi olur. Biz bunu Nakşibendî tarikatı ehlinin Hâlidî kolundakilerde bizzat müşahede ettik. Bazen namazlarında bununla birlikte bir haykırış da onlara arız olur; onlardan kimi bundan dolayı namazını yeniden kılar, kimi de yeniden kılmaz. Onlara yönelik inkârlar çoğalmıştır. Hatta inkârcılardan bazılarının şöyle dediğini işittim: Eğer bu hal şuur ve akıl varken oluyorsa edep dışıdır ve namazı kesinlikle bozar; şayet şuursuzluk ve aklın zevali ile oluyorsa abdesti bozar, oysa onların abdest almadığını görüyoruz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu hal akıl ve şuur varken gayriihtiyarîdir; aksırma ve öksürme gibidir. Bu sebeple abdest bozulmaz, hatta namaz dahi batıl olmaz. Nitekim bazı Şâfiîler, namaz kılan kimseye namazda gülme galebe çalarsa namazının bozulmayacağını ve bununla mazur sayılacağını açıkça belirtmişlerdir. Dolayısıyla gayriihtiyarî tecellilerin eserlerinden meydana gelen şeylerin zikredilen duruma dahil edilmesi uzak bir ihtimal değildir. Gayriihtiyarî olmasından, şuursuzca meydana gelmiş olması gerekmez; zira titreyen kimsenin hareketi, bunu hissettiği halde gayriihtiyarîdir. Bu durum açıktır, dolayısıyla inkârın bir anlamı yoktur. Evet, Mevlânâ Şeyh Hâlid Hazretleri —kuddise sirruh— inkâr kapısını kapatmak için müridlerinden buna maruz kalanlara abdest alıp namazı yeniden kılmalarını emrederdi. Doğrusu şu ki, bu zümreye arız olan şey, beraberinde aklın zevali bulunmadığından abdesti bozmaz; fakat içinde iki harfin belirdiği haykırış ve namazın kabul etmeyeceği durumlar barındırdığından namazı bozar. Buna maruz kalan kimse için —namazı bu hal olmaksızın kılmaya yetecek bir vakit bulunmayacak derecede bu duruma müptela olmadıkça— bir mazeret yoktur; bu takdirde mazur sayılır ve bu hal kendisinden geçtiğinde kaza gerekmez, tıpkı kaşınmamaya sabredemeyecek derecede uyuzu olan kimse gibi.

وقد نص الجد عليه الرحمة في حواشيه على شرح الحضرمية للعلامة ابن حجر في صورة ابتلي بسعال مزمن على نحو ذلك، ثم قال: فرع لو ابتلي بذلك وعلم من عادته أن الحمام يسكنه عنه مدة تسع الصلاة وجب عليه دخوله

Dedem —ona rahmet olsun— Allâme İbn Hacer'in Şerhu'l-Hadramiyye'sine yazdığı haşiyelerde, bu şekilde müzmin bir öksürüğe müptela olan kimse hakkında buna benzer bir hükmü açıkça belirtmiş, sonra şöyle demiştir: Bir fer'î mesele; şayet buna müptela olsa ve hamamın namaza yetecek bir süre boyunca bunu kendisinden dindirdiğini adetinden bilse, hamama girmesi vacip olur,

حيث وجد أجرة الحمام فاضلة عما يعتبر في الفطرة وإن فاتته الجماعة وفضيلة أول الوقت انتهى. نعم ذكر عليه رحمة الله تعالى في الفعل الكثير المبطل للصلاة وهو ثلاثة أفعال أنه لو ابتلي بحركة اضطرارية نشأ عنها عمل كثير فمعذور، وقال أيضا: إنه لا يضر الصوت الغير المشتمل على النطق بحرفين متواليين من أنف أو فم وإن اقترنت به همهمة شفتي الأخرس ولو لغير حاجة وإن فهم الفطن كلاما أو قصد محاكاة بعض أصوات الحيوانات إن لم يقصد التلاعب وإلا بطلت، وينبغي التحري في هؤلاء القوم فإن حالهم في ذلك متفاوت لكن أكثر ما شاهدناه على الطرز الذي ذكرناه، وتمام الكلام في هذا المقام يطلب من الكتب الفقهية. قال موسى: رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ وذلك من شدة غلبة الشوق، ولَوْ هذه للتمني، أتهلكنا بعذاب الحجاب والحرمان بما فعل السفهاء من عبادة العجل إن هي إلا فتنتك لا مدخل فيها لغيرك، وهذا مقتضى مقام تجلي الأفعال، فاغفر لنا ذنوب صفاتنا وذواتنا كما غفرت ذنوب أفعالنا، وارحمنا بإفاضة أنوار شهودك ورفع حجاب الآنية بوجودك، واكتب لنا في هذه الدنيا حسنة وهي حسنة الاستقامة بالبقاء بعد الفناء، وفي الآخرة حسنة المشاهدة، والكلام في بقية الكلام لا يخفى على من له أدنى ذوق.

yeter ki fıtır sadakasında muteber olan miktarın üzerinde bir hamam ücreti bulunsun; cemaati ve ilk vaktin faziletini kaçırsa bile, [hüküm böyledir]. [Alıntı] bitti. Evet, Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun, namazı bozan ve üç fiil olan amel-i kesîr bahsinde zikretmiştir ki: Bir kimse kendisinden çok amel doğan ıztırarî bir harekete müptela olursa mazurdur. Yine demiştir ki: Burundan veya ağızdan peş peşe iki harfin telaffuzunu içermeyen ses zarar vermez; dilsizin dudaklarının fısıltısı —ihtiyaçsız dahi olsa— ona eşlik etse bile ve anlayışlı biri bir söz anlasa veya bazı hayvan seslerini taklit etmeyi kastetse bile, eğer alay etmeyi kastetmemişse [zarar vermez], aksi halde batıl olur. Bu kavim hakkında temkinli ve dikkatli olmak gerekir; zira bu hususta onların halleri birbirinden farklıdır, fakat bizim çoğunlukla müşahede ettiğimiz zikrettiğimiz tarzdadır. Bu makamdaki sözün tamamı fıkıh kitaplarından talep edilir. Mûsâ dedi: { رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin”; bu, şevkin şiddetli galebesindendir ve buradaki { لَوْ } temenni içindir. { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” yani buzağıya tapmaları sebebiyle hicap ve mahrumiyet azabıyla [bizi helak mi edeceksin]? { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu ancak senin bir imtihanındır”; bunda Senden başkasının dahli yoktur. Bu, ef'âl tecellisi makamının gereğidir. Fiillerimizin günahlarını bağışladığın gibi sıfatlarımızın ve zatlarımızın günahlarını da bize bağışla. Şuhûdunun nurlarını feyzederek ve vücudunla enaniyet perdesini kaldırarak bize merhamet eyle. { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً } “Bize bu dünyada bir iyilik yaz” ki o fenadan sonra beka ile olan istikamet iyiliğidir, { وَفِي الْآخِرَةِ } “ahirette de” müşahede iyiliğini [yaz]. Kelamın geri kalanındaki açıklama, en azından bir zevk sahibi olan kimseye gizli kalmaz.

خلا أن بعضهم أول العذاب في قوله ﷾: عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ بعذاب الشوق المخصوص الذي يصيب أهل العناية من الخواص وهو الرحمة التي لا يكتنه كنهها ولا يقدر قدرها وإنها لأعز من الكبريت الأحمر، وأهل الظاهر يرونه بعيدا والقوم يقولون نراه قريبا، وقالوا: الأمي نسبة إلى الأم لكن على حد أحمري، وقيل: للنبي ﷺ ذلك لأنه أم الموجودات وأصل المكنونات، واختبر هذا اللفظ لما فيه من الإشارة إلى الرحمة والشفقة وهو الذي جاء رحمة للعالمين وإنه ﵊ لأشفق على الخلق من الأم بولدها إذ له ﷺ الحظ الأوفر من التخلق بأخلاق الله تعالى وهو سبحانه أرحم الراحمين، وذكروا أن أتباعه من حيث النبوة الخواص ومن حيث الأمية خواص الخواص ومن حيث الرسالة هؤلاء المذكورون كلهم والعوام نسأل الله تعالى أن يوفقنا لاتباعه ﷺ في سائر شؤونه.

Şu kadar var ki, onlardan bazıları Celle ve Alâ'nın: { عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } “Azabıma dilediğimi uğratırım” kavlindeki azabı, havastan inayet ehline isabet eden o hususi şevk azabıyla tevil etmişlerdir; o, künhüne erilemeyen ve kıymetine paha biçilemeyen rahmettir ve muhakkak ki o kibrit-i ahmerden daha azizdir. Zahir ehli onu uzak görür, [tasavvuf] ehli ise 'biz onu yakın görüyoruz' derler. Dediler ki: el-Ümmî (الأمي), anneye nisbettir fakat ahmerî (أحمري) kalıbındadır. Denildi ki: Mevcudatın anası ve gizliliklerin aslı olduğu için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu isim verilmiştir. Rahmet ve şefkate işaret taşıdığı için bu lafız tercih edilmiştir; zira o, alemlere rahmet olarak gelmiştir ve o aleyhisselâm mahlukata, annenin evladına olan şefkatinden daha şefkatlidir; çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın ahlakıyla ahlaklanmada en büyük paya sahiptir ve O Sübhânehu merhametlilerin en merhametlisidir. Zikrettiler ki: Nübüvvet cihetinden onun tabileri havas, ümmîlik cihetinden hassü'l-havas, risalet cihetinden ise bu zikredilenlerin tamamı ve avamdır. Allah Teâlâ'dan bizi onun sallallâhu aleyhi ve sellem bütün hallerinde ona tabi olmaya muvaffak kılmasını dileriz.

وَقَطَّعْناهُمُ أي قوم موسى ﵇ لا الأمة المذكورة كما يوهمه القرب «وقطع» يقرأ مشددا ومخففا والأول هو المتواتر ويتعدى لواحد وقد يضمن معنى صير فيتعدى لاثنين فقوله تعالى: اثْنَتَيْ عَشْرَةَ حال أو مفعول ثاني، أي فرقناهم معدودين بهذا العدد أو صيرناهم اثنتي عشرة أمة يتميز بعضها عن بعض، وقوله ﷾:

{ وَقَطَّعْناهُمُ } “Ve onları ayırdık”; yani yakınlığın vehmettirdiği gibi zikredilen ümmeti değil, Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmini [ayırdık]. Kattaa (قطع) şeddeli ve şeddesiz olarak okunur; birincisi mütevatirdir. Tek mef'ûle geçişli olur, bazen de dönüştürme (sayyara) anlamını tazammun ederek iki mef'ûle geçişli olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } “on ikiye” kavli hâl yahut ikinci mef'ûldür; yani onları bu sayı ile sayılmış olarak fırkalara ayırdık yahut birbirlerinden ayırt edilen on iki ümmet haline getirdik. Celle ve Alâ'nın şu kavli:

أَسْباطاً كما قال ابن الحاجب في شرح المفصل بدل من العدد لا تمييز له وإلا لكانوا ستة وثلاثين، وعليه فالتمييز محذوف أي فرقة أو نحوه، قال الحوفي: إن صفة التمييز أقيمت مقامه والأصل فرقة أسباطا، وجوز أن يكون تمييزا لأنه مفرد تأويلا، فقد ذكروا أن السبط مفردا ولد الولد أو ولد البنت أو الولد أو القطعة من الشيء أقوال ذكرها ابن الأثير، ثم استعمل في كل جماعة من بني إسرائيل كالقبيلة في العرب، ولعله تسمية لهم باسم أصلهم كتميم، وقد يطلق على كل قبيلة منهم أسباط أيضا كما غلب الأنصار على جمع مخصوص فهو حينئذ بمعنى الحي والقبيلة فلهذا وقع موقع المفرد في التمييز وهذا كما ثنى الجمع في قول أبي النجم يصف رمكة تعودت الحرب:

{ أَسْباطاً } “oymaklara”; İbnü'l-Hâcib'in Şerhu'l-Mufassal'da dediği gibi, sayının temyizi değil, ondan bedeldir; aksi takdirde otuz altı olurlardı. Buna göre temyiz mahzuftur, yani fırka (فرقة) veya benzeri bir kelimedir. el-Hûfî şöyle demiştir: Temyizin sıfatı onun yerine ikame edilmiştir, aslı ise ‘fırkaten esbâtan’ (فرقة أسباطا) şeklindedir. Tevil yoluyla müfred olduğu için temyiz olması da caiz görülmüştür. Nitekim zikrettiklerine göre sibt (السبط) müfred olarak çocuğun çocuğu veya kızın çocuğu yahut çocuk veya bir şeyin parçasıdır; bunlar İbnü'l-Esîr'in zikrettiği görüşlerdir. Sonra Araplardaki kabile gibi İsrâiloğulları'nın her bir cemaati için kullanılmıştır. Belki de bu, Temîm gibi onları asıllarının ismiyle isimlendirmektir. Bazen de hususi bir topluluğa Ensâr isminin galebe çalması gibi, onlardan her bir kabileye de esbât (أسباط) denilir; bu durumda kabile ve boy anlamındadır, bu yüzden temyizde müfredin yerine geçmiştir. Bu, Ebü'n-Necm'in savaşa alışmış bir kısrağı tavsif ederken cemi sîgasını tesniye yapması gibidir:

تبقلت في أول التبقل ... بين رماحي مالك ونهشل

Otların bittiği ilk vakitte otladı ... Mâlik ve Nehşel'in [kabilelerinin] mızrakları arasında.

وتأنيث اثنتي مع أن المعدود مذكر وما قبل الثلاثة يجري على أصل التأنيث والتذكير لتأويل ذلك بمؤنث وهو ظاهر مما قررنا، وقرأ الأعمش وغيره «عشرة» بكسر الشين وروي عنه فتحها أيضا والكسر لغة تميم والسكون لغة الحجاز، وقوله سبحانه: أُمَماً بدل بعد بدل من اثنتي عشرة لا من أسباط على تقدير أن يكون بدلا لأنه لا يبدل من البدل، وجوز كونه بدلا منه إذا لم يكن بدلا ونعتا إن كان كذلك أو لم يكن وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ حين استولى عليه العطش في التيه أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ تفسير لفعل الإيحاء «فإن» بمعنى أي، وجوز

Sayılan müzekker olduğu ve üçten öncekiler müzekkerlik ve müenneslik aslına göre cereyan ettiği halde isneta (اثنتي) kelimesinin müennes kılınması, onun müennes [bir kelimeyle] tevil edilmesinden ötürüdür ve bu açıkladığımız husustan zahirdir. A'meş ve başkaları aşrate (عشرة) kelimesini şîn harfinin kesresiyle okumuşlardır; ondan fetha ile okuduğu da rivayet edilmiştir. Kesre Temîm lehçesi, sükûn ise Hicaz lehçesidir. Sübhânehu'nun: { أُمَماً } “topluluklar halinde” kavli, eğer bedel kabul edilirse —çünkü bedelden bedel yapılmaz— esbât kelimesinden değil, isneta aşrate kelimesinden sonra gelen ikinci bir bedeldir. Esbât bedel olmadığında ise ondan bedel olması caiz görülmüştür; öyle olsa da olmasa da sıfat olması da caizdir. { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ } “Kavmi kendisinden su istediği zaman Mûsâ'ya vahyettik” Tîh sahrasında susuzluk onu istila ettiği vakit. { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ } “Âsân ile taşa vur diye”; vahiy fiilinin tefsiridir, en (أن) burada eyy (أي) anlamındadır. Caiz görülmüştür

أبو البقاء كونها مصدرية فَانْبَجَسَتْ أي انفجرت كما قال ابن عباس وزعم الطبرسي أن الانبجاس خروج الماء بقلة والانفجار خروجه بكثرة، والتعبير بهذا تارة وبالأخرى أخرى باعتبار أول الخروج وما انتهى إليه، والعطف على مقدر ينسحب عليه الكلام أي فضرب فانبجست وحذف المعطوف عليه لعدم الإلباس وللإشارة إلى سرعة الامتثال حتى كأن الإيحاء وضربه أمر واحد وأن الانبجاس بأمر الله تعالى حتى كأن فعل موسى ﵇ لا دخل فيه.

Ebû'l-Bekâ'ya göre onun masdariyye olması da. { فَانْبَجَسَتْ } “Hemen fışkırdı”; yani İbn Abbâs'ın dediği gibi inficar etti (patlayıp aktı). Tabersî ise inbicâsın suyun az çıkması, inficârın ise çok çıkması olduğunu iddia etmiştir. Bazen bu lafızla bazen diğeriyle ifade edilmesi, çıkışın başlangıcı ve ulaştığı netice itibariyledir. Buradaki atıf, kelamın akışının gösterdiği mukadder bir fiil üzerinedir; yani [Mûsâ] vurdu, hemen fışkırdı. Matûfun aleyh iltibas olmaması sebebiyle ve emre uymanın süratine işaret etmek için hazfedilmiştir, öyle ki sanki vahiy ile vurması tek bir iş gibidir ve fışkırma Allah Teâlâ'nın emriyledir, öyle ki sanki Mûsâ aleyhisselâm'ın fiilinin bunda hiçbir dahli yoktur.

وذكر بعض المحققين أن هذه الفاء على ما قرر فصيحة وبعضهم يقدر شرطا في الكلام فإذا ضربت فقد انبجست مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً وهو غير لائق بالنظم الجليل قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ أي سبط، والتعبير عنهم بذلك للإيذان بكثرة كل واحد من الأسباط، وأناس إما جمع أو اسم جمع، وذكر السعد أن أهل اللغة يسمون اسم الجمع جمعا، وعَلِمَ بمعنى عرف الناصب مفعولا واحد أي قد عرف مَشْرَبَهُمْ أي عينهم الخاصة بهم، ووجه الجمع ظاهر وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ أي جعلنا ذلك بحيث يلقي عليهم ظله ليقيهم من حر الشمس وكان يسير بسيرهم ويسكن بإقامتهم وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى أي الترنجبين والسماني فكان الواحد منهم يأخذ ما يكفيه من ذلك كُلُوا أي قلنا أو قائلين لهم كلوا.

Bazı muhakkikler, tespit edildiği üzere bu fâ (ف) harfinin fasîha olduğunu zikretmişlerdir; bazıları ise kelamda bir şart takdir ederler: 'Vurduğun zaman fışkırıverdi' gibi. { مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً } “ondan on iki pınar”; bu ise o yüce nazma layık değildir. { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ } “Her insan topluluğu bildi” yani her oymak; onlardan bu şekilde bahsedilmesi her bir oymağın çokluğunu bildirmek içindir. Ünâs (أناس) ya cemidir yahut ism-i cemidir. Sa'd [et-Taftâzânî], lügat ehlinin ism-i cemiye cemi adını verdiğini zikretmiştir. Âlime (عَلِمَ) tek mef'ûl alan arafe (عرف) manasındadır; yani bilip tanıdı: { مَشْرَبَهُمْ } “su içeceği yeri” yani kendilerine has pınarlarını; cem kılınmasının vechi açıktır. { وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ } “Ve bulutları üzerlerine gölgelik yaptık”; yani güneşin sıcağından onları korusun diye onu üzerlerine gölgesini bırakacak kıldık; o bulut onlar yürüdükçe yürür, konakladıklarında dururdu. { وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } “Onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik”; yani terencebîn ve sümânî kuşu; onlardan her biri bundan kendisine yetecek kadarını alırdı. { كُلُوا } “Yiyiniz [dedik]”; yani dedik yahut onlara 'yiyiniz' diyerek,

مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ أي مستلذاته، وما موصولة كانت أو موصوفة عبارة عن المن والسلوى وَما ظَلَمُونا عطف على محذوف للايجاز والإشعار بأنه أمر محقق غني عن التصريح أي فظلموا بأن كفروا بهذه النعم الجليلة وما ظلمونا بذلك وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ بالكفر إذ لا يتخطاهم ضرره، وتقديم المفعول لإفادة القصر الذي يقتضيه النفي السابق، وفي الكلام من التهكم والإشارة إلى تماديهم على ما فيهم ما لا يخفى وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ معمول لا ذكر، وإيراد الفعل هنا مبنيا للمفعول جريا على سنن الكبرياء مع الإيذان بأن الفاعل غني عن التصريح أي اذكر لهم وقت قولنا لأسلافهم اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ القريبة منكم وهي بيت المقدس أو أريحا، والنصب مبني على المفعولية كسكنت الدار أو على الظرفية اتساعا والتعبير بالسكنى هنا للايذان بأن المأمور به في البقرة الدخول بقصد الإقامة أي أقيموا في هذه القرية وَكُلُوا مِنْها أي مطاعمها وثمارها أو منها نفسها على أن من تبعيضية أو ابتدائية حَيْثُ شِئْتُمْ أي من نواحيها من غير أن يزاحمكم أحد وجيء بالواو هنا وبالفاء في البقرة لأنه قيل هناك ادخلوا فحسن ذكر التعقيب معه وهنا اسكنوا والسكنى أمر ممتد والأكل معه لا بعده، وقيل: إنه إذا تفرع المسبب عن السبب اجتمعا في الوجود فيصح الإتيان بالواو والفاء، وفيه أن هذا إنما يدل على صحة العبارتين وليس السؤال عن ذلك، وذكر رَغَداً [البقرة: ٣٥، ٥٨] هناك لأن الأكل في أول الدخول يكون ألذ وبعد السكنى واعتباره لا يكون كذلك وقيل: إنه اكتفى بالتعبير باسكنوا عن ذكره لأن الأكل المستمر من غير مزاحم لا يكون إلا رغدا واسعا، وإلى الأول ذهب صاحب اللباب، ويرد على القولين أنه ذكر رَغَداً مع الأمر بالسكنى في قصة آدم ﵇، ولعل الأمر في ذلك سهل وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً مر الكلام فيه في البقرة غير أن ما فيها عكس ما هنا في التقديم والتأخير ولا ضير في ذلك لأن المأمور به هو الجمع بين الأمرين من غير اعتبار الترتيب بينهما، وقال القطب:

{ مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } “size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve lezzetli olanlarından”; mâ (ما) ister mevsûle ister mevsûfe olsun kudret helvası ve bıldırcından ibarettir. { وَما ظَلَمُونا } “Onlar bize zulmetmediler”; icaz için ve apaçık belirtilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede gerçekleşmiş bir iş olduğunu hissettirmek için mahzuf bir kelama atfedilmiştir; yani bu yüce nimetlere nankörlük ederek zulmettiler, bununla Bize zulmetmiş olmadılar, { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat onlar ancak kendi nefislerine zulmediyorlardı” küfürle; zira onun zararı kendilerini aşıp başkasına geçmez. Mef'ûlün öne alınması, önceki nefiy cümlesinin gerektirdiği hasr (kasr) manasını ifade etmek içindir. Sözde gizli kalmayacak bir istihza ve içinde bulundukları şeyde ısrar ettiklerine dair bir işaret vardır. { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ } “Ve hani onlara denilmişti”; Üzkür (اُذْكُرْ) fiilinin mef'ûlüdür. Kibriyâ üslubuna uygun olarak ve failin açıkça belirtilmeye ihtiyaç duymayacağını hissettirerek fiil burada meçhul kipiyle getirilmiştir; yani onlara, atalarına söylediğimiz şu vakti hatırlat: { اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } “Şu şehre yerleşin” size yakın olan, o da Beytü'l-Makdis veya Eriha'dır. Nasb, ‘sekentü'd-dâra’ (سكنت الدار) misalinde olduğu gibi mef'ûliyet üzere yahut genişletme yoluyla zarfiyet üzeredir. Burada süknâ (yerleşme) lafzıyla ifade edilmesi, Bakara suresinde emredilen şeyin ikamet kastıyla girmek olduğunu bildirmek içindir; yani bu şehirde ikamet edin. { وَكُلُوا مِنْها } “ve oradan yiyin” yani onun yiyeceklerinden ve meyvelerinden yahut min (من) harfi teb'îz veya ibtida için olarak bizzat o şehrin kendisinden { حَيْثُ شِئْتُمْ } “dilediğiniz yerde” yani hiçbir kimse sizi sıkıştırmaksızın onun her bir köşesinden. Burada vâv ile, Bakara suresinde ise fâ ile getirilmiştir; çünkü orada ‘girin’ denilmişti, dolayısıyla onunla birlikte hemen ardından olmayı (ta'kîbi) zikretmek güzel düştü; burada ise ‘yerleşin’ denilmiştir, yerleşmek ise uzayıp giden bir iştir ve yemek onun ertesinde değil, onunla birliktedir. Denildi ki: Müsebbeb sebepten türediğinde varlıkta bir arada bulunurlar; bu yüzden vâv ve fâ harflerinin getirilmesi sahihtir. Ancak bu, sadece iki ifadenin de sahih olduğunu gösterir, sorulan mesele bu değildir. Orada { رَغَداً } [el-Bakara: 35, 58] zikredilmiştir; çünkü ilk giriş anındaki yemek daha lezzetli olur, yerleştikten ve alıştıktan sonra ise öyle olmaz. Denildi ki: ‘Yerleşin’ ifadesiyle onun zikrinden iktifa edilmiştir; çünkü kimse sıkıştırmaksızın devam eden yeme ancak bol ve geniş olur. Lübâb sahibi birinci görüşe meyletmiştir. Her iki görüşe de şu itiraz edilir: Âdem aleyhisselâm kıssasında süknâ emriyle birlikte { رَغَداً } kelimesi zikredilmiştir. Bu husustaki mesele belki de basittir. { وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “ve 'Hıtta' (bizi bağışla) deyin ve kapıdan secde ederek girin”; bu konudaki açıklama Bakara suresinde geçti; ancak oradaki takdim ve tehir buradakinin tam aksinedir, bunda bir sakınca yoktur; zira emredilen şey aralarındaki tertip gözetilmeksizin iki işin bir arada yapılmasıdır. Kutub dedi ki:

فائدة الاختلاف التنبيه على حسن تقديم كل من المذكورين على الآخر لأنه لما كان المقصود منهما تعظيم الله تعالى وإظهار الخشوع والخضوع لم يتفاوت الحال في التقديم والتأخير نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ جزم في جواب الأمر. وقرأ نافع وابن عامر ويعقوب «تغفر» بالتاء والبناء للمفعول وخَطِيئاتِكُمْ بالرفع والجمع غير ابن عامر فإنه وحد، وقرأ أبو عمرو «خطاياكم» كما في سورة البقرة، وبين القطب فائدة الاختلاف بين ما هناك وبين ما هنا على القراءة المشهورة بأنها الإشارة إلى أن هذه الذنوب سواء كانت قليلة أو كثيرة فهي مغفورة بعد الإتيان بالمأمور به، وطرح الواو هنا من قوله

Farklılığın faydası, zikredilen iki husustan her birinin diğerine takdim edilmesinin güzel olduğuna dikkat çekmektir; zira ikisinden de maksat Allah Teâlâ'yı tazim etmek ve huşû ile huzu' izhar etmek olduğundan, takdim ve tehirde durum değişmez. { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ } “günahlarınızı bağışlayalım”; emir kipinin cevabı olarak meczumdur. Nâfi', İbn Âmir ve Ya'kûb meçhul bina ile tâ harfiyle ‘tuğfer’ (تغفر) şeklinde, { خَطِيئاتِكُمْ } kelimesini de —tekil okuyan İbn Âmir hariç— ref ve cemi ile okumuşlardır. Ebû Amr ise Bakara suresindeki gibi ‘hatâyâkum’ (خطاياكم) şeklinde okumuştur. Kutub, meşhur kıraate göre orası ile burası arasındaki farklılığın faydasını şöyle açıklamıştır: Bu günahlar ister az ister çok olsun, emredilen şey yerine getirildikten sonra bağışlanacağına işaret edilmesidir. Sübhânehu ve Teâlâ'nın şu kavlinden

سبحانه وتعالى: سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ إشارة إلى أن هذه الزيادة تفضل محض ليس في مقابلة ما أمروا به كما قيل.

{ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere [mükafatlarını] daha da artıracağız”; buradaki vâv harfinin hazfedilmesi, denildiği gibi bu fazlalığın kendilerine emredilen şeyin karşılığı olmayıp sırf bir lütuf olduğuna işarettir.

والمراد أن امتثالهم جازاه الله تعالى بالغفران وزاد عليه وتلك الزيادة فضل محض منه تعالى فقد يدخل في الجزاء صورة لترتبته على فعلهم وقد يخرج عنه لأنه زيادة على ما استحقوه، ولذا قرن بالسين الدالة على أنه وعد وتفضل، ومفعول نزيد محذوف أي ثوابا وزيادة منهم في قوله تعالى شأنه: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ لزيادة البيان أي بدل الذي ظلموا من هؤلاء بما أمروا به من التوبة والاستغفار حيث أعرضوا عنه ووضعوا موضعه قَوْلًا آخر مما لا خير فيه غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ وأمروا بقوله وغَيْرَ نعت للقول وصرح بالمغايرة مع دلالة التبديل عليها تحقيقا للمخالفة وتنصيصا على المغايرة من كل وجه فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ أثر ما فعلوا ما فعلوا من غير تأخير رِجْزاً مِنَ السَّماءِ عذابا كائنا منها وهو الطاعون في رواية.

Murat şudur: Onların imtisaline Allah Teâlâ mağfiret ile karşılık vermiş ve bunun üzerine ziyade etmiştir; bu ziyade ise O Teâlâ'dan sırf bir lütuftur. Fiillerine terettüp etmesi cihetiyle sureten cezaya dahil olabilir, hak ettiklerinin üzerinde bir fazlalık olması sebebiyle de ondan çıkabilir. Bu yüzden bir vaat ve lütuf olduğuna delalet eden sîn harfiyle bitişik kılınmıştır. Nezîdü (نزيد) fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani 'sevap artıracağız' demektir. Şânı yüce olan Teâlâ'nın: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “İçlerinden zulmedenler değiştirdiler” kavlindeki minhum (منهم) beyanı pekiştirmek içindir; yani bunlardan zulmedenler, emrolundukları tövbe ve istiğfarı —ondan yüz çevirip yerine hiçbir hayır bulunmayan— başka bir sözle değiştirdiler: { قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “kendilerine söylenenden başka bir sözle” ve kendilerine söylenmesi emredilenden başka bir sözle. Gayra (غَيْرَ) kavlen için sıfattır; tebdil lafzı başkalığa delalet ettiği halde bunun açıkça belirtilmesi muhalefeti perçinlemek ve her cihetten başkalığı nass ile beyan etmek içindir. { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ } “Biz de üzerlerine gönderdik” yaptıklarını yapar yapmaz hiçbir tehir olmaksızın { رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } “gökten bir azap” oradan inen bir azap ki o bir rivayette taun hastalığıdır.

بِما كانُوا يَظْلِمُونَ أي بسبب ظلمهم المستمر السابق واللاحق، وهذا بمعنى ما في البقرة لأن ضمير عليهم للذين ظلموا والإرسال من فوق إنزال، والتصريح بهذا التعليل لما أن الحكم هاهنا مرتب على المضمر دون الموصول بالظلم كما في البقرة، وأما التعليل بالفسق بعد الإشعار بعلية الظلم هناك فللإيذان بأن ذلك فسق وخروج عن الطاعة وغلو في الظلم وأن تعذيبهم بجميع ما ارتكبوا من القبائح كما قيل.

{ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } “Zulmetmekte olduklarından dolayı”; yani geçmiş ve gelecekteki süregelen zulümleri sebebiyle. Bu, Bakara suresindekinin anlamındadır; zira aleyhim (عليهم) zamiri zulmedenlere aittir ve yukarıdan irsal etmek indirmektir (inzaldir). Bu gerekçelendirmenin açıkça yapılması, buradaki hükmün Bakara'da olduğu gibi zulümle nitelenen ism-i mevsûle değil zamire bağlanmış olmasındandır. Orada zulmün illet olduğuna işaret edildikten sonra fısk ile gerekçelendirilmesi ise, bunun bir fısk, itaatten çıkış ve zulümde aşırılık olduğunu ve azaplandırılmalarının —denildiği gibi— işledikleri bütün çirkinlikler sebebiyle olduğunu bildirmek içindir.

وقال القطب في وجه المغايرة: إن الإرسال مشعر بالكثرة بخلاف الإنزال فكأنه أنزل العذاب القليل ثم جعل كثيرا وإن الفائدة في ذكر الظلم والفسق في الموضعين الدلالة على حصولهما فيهم معا، وقد تقدم لك في وجوه المغايرة بين آية البقرة وهذه الآية ما ينفعك تذكره فتذكر وَسْئَلْهُمْ عطف على اذكر المشار إليه فيما تقدم آنفا، والخطاب للنبي ﷺ، وضمير الغيبة لمن بحضرته ﵊ من نسل اليهود أي واسأل اليهود المعاصرين لك سؤال تقريع وتقرير بتقدم تجاوزهم لحدود الله تعالى، والمراد اعلامهم بذلك لأنهم كانوا يخفونه، وفي الاطلاع عليه مع كونه ﵊ ليس ممن مارس كتبهم أو تعلمه من علمائهم ما يقضي بأن ذلك عن وحي فيكون معجزة شاهدة عليهم عَنِ الْقَرْيَةِ أي عن خبرها وحالها وما وقع بأهلها من ثالثة الأثافي، والمراد بالسؤال عن ذلك ما يعم السؤال عن النفس وعن الأهل أو الكلام على تقدير مضاف، والمراد عن حال أهل القرية، وجوز التجوز فيها، وهي عند ابن عباس وابن جبير- أيلة- قرية بين مدين والطور.

Kutub farklılığın vechi hakkında şöyle demiştir: İrsal kelimesi inzalden farklı olarak çokluğu hissettirir; sanki az bir azap indirmiş sonra onu çoğaltmıştır. Her iki yerde zulüm ve fıskın zikredilmesinin faydası, bunların her ikisinin de onlarda birlikte bulunduğunu göstermektir. Bakara ayeti ile bu ayet arasındaki farklılık vecihlerine dair sana daha önce geçen açıklamalar hatırlamana fayda verecektir, hatırla. { وَسْئَلْهُمْ } “Onlara sor”; az önce işaret edilen üzkür (اُذْكُرْ) manasına matuftur. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; gaib zamiri ise o aleyhisselâm'ın huzurunda bulunan Yahudi nesline aittir; yani seninle çağdaş olan Yahudilere, geçmişte Allah Teâlâ'nın sınırlarını aştıklarını azarlama ve ikrar ettirme kabilinden sor. Bundan maksat, bunu gizledikleri için kendilerine bildirmektir. Kendisi aleyhisselâm onların kitaplarını inceleyen veya bunu onların alimlerinden öğrenen biri olmadığı halde buna muttali olması, bunun bir vahiy eseri olduğunu ve dolayısıyla aleyhlerine şahitlik eden bir mucize teşkil ettiğini iktiza eder. { عَنِ الْقَرْيَةِ } “O şehri[n durumunu]”; yani onun haberini, halini ve halkının başına gelen büyük felaketi [sor]. Bundan soru sormaktan maksat, bizzat şehirden ve halkından sormayı şamil olan şeydir yahut kelam muzaf takdiri üzeredir; yani 'şehir halkının halinden sor' demektir. Şehir kelimesinde mecaz yapılması da caiz görülmüştür. O şehir, İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'e göre Medyen ile Tûr arasında bir köy olan Eyle'dir.

وعن ابن شهاب هي طبرية، وقيل: مدين وهي رواية عن الحبر، وعن ابن زيد أنها مقتا بين مدين وعينونا الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ أي قريبة منه مشرفة على شاطئه إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ أي يظلمون ويتجاوزون حدود الله تعالى بالصيد يوم السبت أو بتعظيمه، وإذ بدل من المسئول عنه بدل اشتمال أو ظرف للمضاف المصدر، قيل:

İbn Şihâb'dan onun Taberiye olduğu rivayet edilmiştir. Medyen olduğu da söylenmiştir ki bu İbn Abbâs'tan bir rivayettir. İbn Zeyd'den ise onun Medyen ile Aynûnâ arasında Maknâ olduğu rivayet edilmiştir. { الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Deniz kıyısında bulunan”; yani denize yakın, onun sahiline nazır olan. { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } “Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı”; yani cumartesi gününde avlanarak yahut onu tazim etmeyerek zulmediyor ve Allah Teâlâ'nın sınırlarını aşıyorlardı. İẕ (إذ) kendisinden sorulan şeyden bedel-i iştimaldir yahut mastar olan muzafın zarfıdır. Denildi ki:

واحتمال كونه ظرفا لكانت أو حاضرة ليس بشيء إذ لا فائدة بتقييد الركون أو الحضور بوقت العدوان وضمير يعدون للأهل المقدر أو المعلوم من الكلام، وقيل: إلى القرية على سبيل الاستخدام، وقرىء «يعدون» بمعنى يعتدون أدغمت التاء في الداء ونقلت حركتها إلى العين ويَعْدُونَ من الإعداد حيث كانوا يعدون آلات الصيد يوم السبت وهم منهيون عن الاشتغال فيه بغير العبادة إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ ظرف ليعدون أو بدل بعد بدل، وإلى الأول ذهب أكثر المعربين، وهو الأولى لأن السؤال عن عدوانهم أبلغ في التقريع، وحيتان جمع حوت أبدلت الواو ياء لسكونها وانكسار ما قبلها كنون ونينات لفظا ومعنى وإضافتها إليهم باعتبار أن المراد الحيتان الكائنة في تلك الناحية التي هم فيها، وقيل: للإشعار باختصاصها بهم لاستقلالها بما لا يكاد يوجد في سائر أفراد الجنس من الخواص الخارقة للعادة، ولا يخفى بعده يَوْمَ سَبْتِهِمْ ظرف لتأتيهم أي تأتيهم يوم تعظيمهم لأمر السبت، وهو مصدر سبتت اليهود إذا عظمت

Kânet (كانت) veya hâdırate (حاضرة) için zarf olması ihtimali bir şey ifade etmez; zira yerleşmeyi veya kıyıda bulunmayı haddi aşma vaktiyle kayıtlamanın hiçbir faydası yoktur. Ya'dûne (يعدون) fiilindeki zamir, takdir edilen veya kelamdan anlaşılan ehil (halk) kelimesine aittir. İstihdam yoluyla karye (şehir) kelimesine ait olduğu da söylenmiştir. Ya'tevdûne (يعتدون) manasında tâ (ت) harfi dâl (د) harfine idğam edilerek ve harekesi ayn (ع) harfine nakledilerek ya'ddûne (يَعَّدُونَ) şeklinde de okunmuştur. Bir de hazırlamak manasındaki i'dâd kökünden ya'dûne (يُعِدُّونَ) şeklinde okunmuştur; zira onlar cumartesi gününde ibadetten başkasıyla meşgul olmaktan nehyedildikleri halde o günde av aletlerini hazırlıyorlardı. { إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ } “Hani balıkları onlara geliyordu”; ya'dûne fiilinin zarfıdır yahut bedel üzerine bedeldir. İrab ehlinin çoğu birinci görüşe gitmiştir ve evla olan da odur; zira onların haddi aşmalarını sormak azarlamada daha beliğdir. Hîtân (حيتان), hût (حوت) kelimesinin cemidir; tıpkı nûn ve nînât lafız ve mana olarak olduğu gibi sakin olup makabli meksur olduğu için vâv harfi yâ harfine tebdil edilmiştir. Balıkların onlara izafe edilmesi, onların bulundukları cihette bulunan balıkların kastedilmesi itibariyledir. Denildi ki: Cinsin diğer fertlerinde neredeyse bulunmayan harikulade özellikleriyle tek başlarına öne çıktıklarından onlara has olduğunu hissettirmek içindir; bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. { يَوْمَ سَبْتِهِمْ } “Cumartesi günlerinde”; te'tîhim (تأتيهم) fiilinin zarfıdır; yani cumartesi emrini tazim ettikleri gün onlara geliyordu. Bu bir mastardır; Yahudiler

يوم السبت بترك العمل والتفرغ للعبادة فيه، وقيل: اسم لليوم والإضافة لاختصاصهم بأحكام فيه، ويؤيد الأول قراءة عمرو بن عبد العزيز «يوم اسباتهم» ، وكذا النفي الآتي شُرَّعاً أي ظاهرة على وجه الماء كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قريبة من الساحل، وهو جمع شارع من شرع عليه إذا دنا وأشرف، وفي الشرع معنى الإظهار والتبيين، وقيل: حيتان شرع رافعة رؤوسها كأنه جعل ذلك إظهارا وتبيينا، وقيل: المعنى متتابعة ونسب إلى الضحاك، والظاهر أنها ظاهرة وهو نصب على الحال من الحيتان ووَ يَوْمَ لا يَسْبِتُونَ أي لا يراعون أمر السبت وهو على حد قوله:

işi bırakıp o günde ibadete çekilerek cumartesi gününü tazim ettiklerinde sebetet (سبتت) denir. Günün ismi olduğu ve izafetin o güne ait hükümlerin onlara has kılınmasından ötürü olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşü Ömer b. Abdilazîz'in ‘yevme isbâtihim’ (يوم إسباتهم) kıraati ve gelen nefiy de teyit etmektedir. { شُرَّعاً } “Akın akın / su yüzüne çıkarak”; yani İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın dediği gibi sahile yakın olarak suyun yüzünde aşikar halde. Bu, yaklaşıp baş gösterdiğinde kullanılan şâri' (شارع) kelimesinin cemidir; şer' kökünde açığa çıkarma ve beyan etme manası vardır. Denildi ki: Hîtânün şürraun (حيتان شرع), başlarını kaldıran balıklardır, sanki bunu bir açığa vurma ve beyan kılmaktadır. Mananın 'peş peşe gelen' olduğu da söylenmiş ve Dahhâk'a nisbet edilmiştir. Zahir olan onun aşikar olmasıdır ve balıklardan hâl olarak mansubdur. { وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ } “Cumartesi tatili yapmadıkları günde ise”; yani cumartesi emrine riayet etmedikleri gün. Bu, şu beyitteki ifade tarzı üzeredir:

«على لاحب لا يهتدى بمناره» إذ المقصود انتفاء السبت والمراعاة

«İşaretiyle yol bulunmayan dümdüz bir yol üzerinde» zira maksat cumartesinin ve riayetin yokluğudur.

وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه لا يَسْبِتُونَ

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh { لا يَسْبِتُونَ } kavlini okumuştur,

بضم حرف المضارعة من أسبت إذا دخل في السبت كأصبح إذا دخل في الصباح، وعن الحسن أنه قرأ لا يسبتون على البناء للمفعول بمعنى لا يدخلون في السبت ولا يؤمرون فيه بما أمروا به يوم السبت، وقرىء «لا يسبتون» بضم الباء والظرف متعلق بقوله سبحانه: لا تَأْتِيهِمْ أي لا تأتيهم يوم لا يسبتون كما كانت تأتيهم يوم السبت حذرا من صيدهم لاعتيادها أحوالهم وأن ذلك لمحض تقدير العزيز العليم، وتغيير السبك حيث قدم الظرف على الفعل ولم يعكس لما أن الإتيان يوم سبتهم مظنة كما قيل: لأن يقال فماذا حالها يوم لا يسبتون؟ فقيل: يوم لا يسبتون لا تأتيهم كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ أي نعاملهم معاملة المختبرين لهم ليظهر منهم ما يظهر فنؤاخذهم به، وصيغة المضارع لحكاية الحال الماضية لاستحضار صورتها والتعجيب منها، والإشارة اما إلى الابتلاء السابق أو إلى الابتلاء المذكور بعد كما مر غير مرة وقيل: الإشارة إلى الإتيان يوم السبت وهي متصلة بما قبل أي لا تأتيهم كذلك الإتيان يوم السبت، والكاف في موضع نصب على الحال عند الطبرسي، وجوز أن يكون متعلقا بمحذوف وقع صفة لمصدر مقدر أي اتيانا كائنا كذلك، وجملة نبلوهم استئناف مبني على السؤال عن حكمة اختلاف حال الحيتان بالإتيان تارة وعدمه أخرى بِما كانُوا يَفْسُقُونَ أي بسبب فسقهم المستمر في كل ما يأتون ويذرون، وهو متعلق بما عنده، وتعلق إذ يعدون بنبلوهم وبما يبعدون على معنى نبلوهم وقت العدوان بالفسق مما لا ينبغي تخريج كتاب الله تعالى الجليل عليه وَإِذْ قالَتْ عطف على إذ يعدون مسوق لبيان تماديهم في العدوان وعدم انزجارهم عنه بعد العظات والإنذارات.

muzaraat harfinin zammesiyle esbete (أسبت) fiilinden —sabaha girdiğinde asbaha (أصبح) denmesi gibi cumartesiye girdiğinde esbete denir— [okumuştur]. Hasan'dan ise meçhul kalıbıyla ‘lâ yüsbetûn’ (لا يسبتون) okuduğu rivayet edilmiştir; yani cumartesiye girmezler ve cumartesi gününde emrolundukları şeyle o günde emrolunmazlar manasındadır. Bâ harfinin zammesiyle ‘lâ yesbütûn’ (لا يسبتون) şeklinde de okunmuştur. Zarf, Sübhânehu'nun: { لا تَأْتِيهِمْ } “onlara gelmiyordu” kavline müteallıktır; yani durumlarına alıştıkları için avlanmalarından sakınarak, cumartesi günü kendilerine geldiği gibi cumartesi yapmadıkları günde onlara gelmiyordu; bu ise mutlak surette Azîz ve Alîm olanın takdiriyledir. İfade tarzının değiştirilip zarfın fiilden öne alınması ve aksinin yapılmaması, denildiği üzere cumartesi günü gelişlerinin şöyle denilmesine zemin hazırlamasındandır: 'Peki cumartesi yapmadıkları gün balıkların hali neydi?' Bunun üzerine: 'Cumartesi yapmadıkları gün onlara gelmezdi' denildi. { كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } “İşte onları böyle sınıyorduk”; yani onlardan zahir olacak şey zahir olsun da kendilerini onunla muaheze edelim diye onları imtihan eden kimsenin muamelesi gibi muamele ediyorduk. Muzari sîgası, suretini canlandırmak ve ona hayret ettirmek için geçmişteki hâlin hikaye edilmesi içindir. İşaret ya önceki imtihana yahut defalarca geçtiği üzere sonradan zikredilen imtihanadır. İşaretin cumartesi günkü gelişe yönelik olduğu ve öncesine muttasıl bulunduğu da söylenmiştir; yani cumartesi günkü o geliş gibi onlara gelmiyordu demektir. Kâf harfi Tabersî'ye göre hâl makamında nasb mahallindedir. Mukadder bir mastara sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması da caiz görülmüştür; yani 'böyle olan bir gelişle' demektir. { نَبْلُوهُمْ } cümlesi, balıkların halinin bir defasında gelmek diğerinde gelmemek şeklindeki farklılığının hikmetini sormaktan doğan bir istinaftır. { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkıp fısk işlemeleri sebebiyle”; yani yapıp ettikleri her şeyde süregelen fıskları sebebiyle. Bu, kendi yanındaki lafza müteallıktır. İẕ ya'dûne ifadesinin neblovhum fiiline ve bi-mâ yefsükûne lafzına 'onları fısk sebebiyle haddi aşma vaktinde imtihan ediyorduk' manasında bağlanması, Allah Teâlâ'nın yüce kitabının üzerine hamledilmemesi gereken şeylerdendir. { وَإِذْ قالَتْ } “Hani demişti”; haddi aşmada ısrar ettiklerini, öğüt ve uyarılardan sonra vazgeçmediklerini beyan etmek için sevk edilmiş olup iz ya'dûne ifadesine matuftur.

قال العلامتان الطيبي والتفتازاني: ولا يجوز أن يكون معطوفا على إذ تأتيهم وإن كان أقرب لفظا لأنه إما بدل أو ظرف فيلزم أن يدخل هؤلاء القائلون في حكم أهل العدوان وليس كذلك، وهذا على ما قيل على تقدير الظرفية ظاهر، وأما على تقدير الإبدال فلأن البدل أقرب إلى الاستقلال، واستظهر في بيان وجه ذلك أن زمان القول بعد زمان العدوان ومغاير له واعتبار كونه ممتدا كسنة مثلا يقع فيه ذلك كله تكلف من غير مقتض، والقول بأن العطف على ذاك يشعر أو يوهم أن القائلين من العادين في السبت لا من مطلق أهل القرية فيه ما فيه أُمَّةٌ مِنْهُمْ أي جماعة من صلحائهم الذين لم يألوا جهدا في عظتهم حين يئسوا من احتمال القبول لآخرين لم يقلعوا عن التذكير رجاء النفع والتأثير لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أي مستأصلهم بالكلية ومطهر وجه الأرض منهم أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً دون الاستئصال بالمرة، وقيل مهلكهم في الدنيا أو معذبهم في الآخرة لعدم إقلاعهم عما هم عليه من الفسق والترديد لمنع الخلو على هذا، وإيثار صيغة اسم الفاعل في الشقين للدلالة على تحقق كل من الإهلاك والتعذيب وتقررهما البتة كأنهما واقعان، وإنما قالوا ذلك مبالغة في أن الوعظ لا ينجع فيهم إذ المقصود لا تعظوا أو أتعظون فعدل عنه إلى السؤال عن السبب لاستغرابه لأن الأمر العجيب لا يدرى سببه أو سؤالا عن حكمة الوعظ ونفعه، وقيل: إن هذا تقاول وقع بين الصلحاء الواعظين كأنه قال بعضهم لبعض: لم نشتغل بما لا يفيد، ويحتمل على كلا القولين أن ذلك صدر من القائل

İki allâme et-Tîbî ve et-Taftâzânî şöyle demişlerdir: Lafzen daha yakın olsa bile iz te'tîhim ifadesine matuf olması caiz değildir; çünkü o ya bedeldir ya da zarftır, bu takdirde bu sözü söyleyenlerin de haddi aşanların hükmüne dahil olması gerekir ki durum böyle değildir. Bu, denildiğine göre zarfiyet takdirinde açıktır; bedel takdirinde ise bedelin müstakil olmaya daha yakın olmasındandır. Bunun vechini beyan sadedinde şu husus zahir görülmüştür: Sözün zamanı haddi aşma zamanından sonradır ve ondan farklıdır; bütün bunların içinde vuku bulduğu mesela bir yıl gibi uzatılmış bir zaman kabul etmek ise gereksiz bir tekellüftür. Ona atfetmenin, söyleyenlerin şehir halkının mutlakından değil de cumartesi gününde haddi aşanlardan olduğunu hissettirdiği veya vehmettirdiği sözünde ise tenkide açık yönler vardır. { أُمَّةٌ مِنْهُمْ } “Onlardan bir topluluk”; yani kabul edilme ihtimalinden ümit kestiklerinde öğüt vermede hiçbir çabayı esirgemeyen salih kimselerden bir cemaat, fayda ve tesir umarak hatırlatmaktan vazgeçmeyen diğerlerine şöyle dedi: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } “Allah'ın kendilerini helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” yani onları tamamen kökünden kazıyacağı ve yeryüzünü onlardan temizleyeceği [bir kavme]; { أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً } “yahut şiddetli bir azapla azaplandıracağı [bir kavme]” köklerini tamamen kazımaksızın. Üzerinde bulundukları fıskı terk etmemeleri sebebiyle dünyada onları helak edeceği yahut ahirette onlara azap edeceği de söylenmiştir; bu takdirde iki ihtimalli ifade iki durumun da dışarıda kalmasını menetmek (men'i hulüv) içindir. Her iki şıkta da ism-i fail sîgasının tercih edilmesi, sanki vuku bulmuş gibi helak ve azabın her birinin kesin olarak gerçekleştiğini ve muhakkak surette sübut bulduğunu göstermek içindir. Onlar bunu ancak öğüdün onlara fayda vermeyeceğini mübalağa ile belirtmek için söylemişlerdir; zira asıl maksat 'öğüt vermeyin' yahut 'hâlâ mı öğüt veriyorsunuz?' demektir; bu ise durumun garipliğinden ötürü sebebini sormaya çevrilmiştir, çünkü acayip bir işin sebebi bilinmez; yahut da öğüdün hikmetini ve faydasını bir soruşturmadır. Denildi ki: Bu, vaaz eden salihler arasında geçen karşılıklı bir konuşmadır; sanki bazısı bazısına: 'Fayda vermeyen şeyle niçin meşgul oluyoruz?' demiştir. Her iki görüşe göre de bu sözün,

بمحصر من القوم فيكون متضمنا لحثهم على الاتعاظ فإن بت القول بهلاكهم أو عذابهم مما يلقي في قلوبهم الخوف والخشية، وقيل قائلو ذلك المعتدون في السبت قالوا: تهكما بالناصحين المخوفين لهم بالهلاك والعذاب، وفيه بعد كما ستقف عليه قريبا إن شاء الله تعالى قالُوا أي المقول لهم ذلك مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ أي نعظهم معذرة إليه تعالى على أنه مفعول وهو الأنسب بظاهر قولهم: لم تعظون أو نعتذر معذرة على أنه مفعول مطلق لفعل محذوف، وقيل: هو مفعول به للقول وهو إن كان مفردا في معنى الجملة لأنه الكلام الذي يعتذر به. والمعذرة في الأصل بمعنى العذر وهو التنصل من الذنب، وقال الأزهري: إنه بمعنى الاعتذار، وعداه بإلى لتضمنه معنى الإنهاء والإبلاغ، وفي إضافة الرب إلى ضمير المخاطبين نوع تعريض بالسائلين، وهذا الجواب على القولين الأولين ظاهر وعلى الأخير قيل إنه من تلقى السائل بغير ما يترقب فهو من الأسلوب الحكيم، وقرأ من عدا حفص. والمفضل «معذرة» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي موعظتنا معذرة إليه تعالى حتى لا ننسب إلى نوع تفريط في النهي عن المنكر وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ عطف على معذرة أي ورجاء أن يتقوا بعض التقاة فإن اليأس المحقق لا يحصل إلا بالهلاك، قال شيخ الإسلام: وهذا صريح في أن القائلين لم تعظون إلخ ليسوا من الفرقة الهالكة وإلا لوجب الخطاب اهـ.

kavmin huzurunda söyleyen kimseden sadır olmuş olması muhtemeldir; böylece onların öğüt almalarını teşvik etmeyi tazammun eder, zira onların helakine veya azabına kesin hüküm vermek kalplerine korku ve haşyet düşüren şeylerdendir. Bunu söyleyenlerin cumartesi gününde haddi aşanlar olduğu, kendilerini helak ve azapla korkutan nasihatçilerle alay ederek böyle söyledikleri de söylenmiştir; lakin inşaallah yakında muttali olacağın üzere bunda bir uzaklık vardır. { قالُوا } “Dediler ki” yani kendilerine bu söz söylenenler: { مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } “Rabbinize bir mazeret olsun diye”; yani O Teâlâ'ya karşı bir mazeret olsun diye onlara öğüt veriyoruz; mef'ûlün leh olarak nasb edilmiştir ve 'ne diye öğüt veriyorsunuz?' sözünün zahirine en uygun olan da budur; yahut mahzuf bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olarak 'mazeret beyan etmek için mazeret beyan ediyoruz' manasındadır. Fiilin mef'ûlün bihi olduğu da söylenmiştir; bu lafız tekil olsa bile cümle manasındadır, çünkü kendisiyle mazeret beyan edilen sözdür. Ma'ziret (المعذرة) aslen özür (العذر) manasındadır ki o da günahtan sıyrılmaktır. el-Ezherî bunun اعتذار (özür dileme) manasında olduğunu söylemiştir. Bildirme ve ulaştırma manasını tazammun ettiği için ilâ (إلى) harfiyle müteaddî kılınmıştır. Rabb lafzının muhatapların zamirine izafe edilmesinde soranlara bir nevi tariz vardır. Bu cevap ilk iki görüşe göre zahirdir; son görüşe göre ise soranı beklemediği bir şeyle karşılamak kabilinden olduğu, dolayısıyla üslûb-ı hakîm kabilinden olduğu söylenmiştir. Hafs ve Mufaddal dışındakiler { مَعْذِرَةً } kelimesini mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile ‘ma'ziratün’ (مَعْذِرَةٌ) okumuşlardır; yani 'bizim öğüdümüz, münkeri nehyetmede bir nevi kusura nispet edilmeyelim diye O Teâlâ'ya bir mazerettir' demektir. { وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Ve belki sakınırlar diye”; ma'zireten üzerine matuftur; yani belki bir miktar sakınırlar ümidiyle [öğüt veriyoruz], çünkü kesin ümitsizlik ancak helak ile hasıl olur. Şeyhülislam demiştir ki: Bu, 'niçin öğüt veriyorsunuz' diyenlerin helak olan fırkadan olmadıklarına sarihtir, aksi halde hitap kipinin gelmesi gerekirdi.

وقد يوجه ذلك على ذلك القول بأنه التفات أو مشاكلة لتعبيرهم عن أنفسهم في السؤال بقوم وإما لجعله باعتبار غير الطائفة القائلين إلا أن كل ذلك خلاف الظاهر فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أي تركوا ما ذكرهم به صلحاؤهم ترك الناسي للشيء وأعرضوا عنه إعراضا كليا، فما موصولة وجوز أن تكون مصدرية، وهو خلاف الظاهر.

Bu durum o görüşe göre, ya bir iltifat yahut soruda kendilerini 'bir kavim' olarak ifade etmelerine bir müşâkele ile yahut da söyleyen topluluğun dışındakiler itibara alınarak açıklanabilir; ne var ki bütün bunlar zahire aykırıdır. { فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında”; yani salih kimselerinin kendilerine hatırlattığı şeyi bir şeyi unutan kimsenin terk edişi gibi terk ettiklerinde ve ondan tamamen yüz çevirdiklerinde. Mâ (ما) mevsûledir, masdariyye olması da caiz görülmüştür ancak bu zahire aykırıdır.

والنسيان مجاز عن الترك، واستظهر أنه استعارة حيث شبه الترك بالنسيان بجامع عدم المبالاة، وجوز أن يكون مجازا مرسلا لعلاقة السببية، ولم يحمل على ظاهره كما قال بعض المحققين لأنه غير واقع ولأنه لا يؤاخذ بالنسيان ولأن الترك عن عمد هو الذي يترتب عليه إنجاء الناهين في قوله ﷾:

Nisyan (unutmak) terketmekten mecazdır; umursamama ortak paydasında terkin unutmaya benzetildiği bir istiâre olduğu kuvvetli görülmüştür. Sebebiyet alakasıyla mecâz-ı mürsel olması da caizdir. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi lafzi manasına hamledilmemiştir; çünkü bu vaki olmamıştır, unutmaktan ötürü muaheze edilmez ve Celle ve Alâ'nın şu kavlinde nehyedenlerin kurtarılmasının terettüp ettiği şey kasten yapılan terktir:

أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ إذ لم يمتثلوا أمرهم بخلاف ما لو نسوه فإنه كان يلزمهم تذكيرهم وظاهر الآية ترتب الإنجاء على النسيان وهو في الحقيقة مرتب على النسيان والتذكير، وما في حيز الشرط مشير إليهما فكأنه قيل: فلما ذكر المذكرون ولم يتذكر المعتدون وأعرضوا عما ذكروا به أنجينا الأولين وأخذنا الآخرين، وعنوان النهي عن السوء شامل للذين قالوا لم تعظون إلخ وللمقول لهم ذلك، أما شموله للمقول لهم فواضح وأما شموله للقائلين فلأنهم نهوا أيضا إلا أنهم رأوا عدم النفع فكفوا وذلك لا يضرهم فقد نصوا على أنه إذا علم الناهي حال المنهي وأن النهي لا يؤثر فيه سقط عنه النهي وربما وجب الترك على ما قال الزمخشري لدخوله في باب العبث، ألا ترى أنك لو ذهبت إلى المكاسين القاعدين على الطريق لأخذ أموال الفقراء وغيرهم بغير حق لتعظهم وتكفهم عما هم عليه كان ذلك عبثا منك ولم يكن إلا سببا للتلهي بك، ولم يعرض أولئك كما أعرض هؤلاء لعدم بلوغهم في اليأس كما بلغ إخوانهم أو لفرط حرصهم وجدهم في أمرهم كما وصف الله تعالى رسوله ﷺ بقوله تعالى: فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ [الكهف: ٦] .

{ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ } “Kötülükten sakındıranları kurtardık”; çünkü onların emrine uymadılar; şayet unutmuş olsalardı onlara hatırlatmaları gerekirdi. Ayetin zahiri, kurtuluşun unutmaya terettüp ettiğini göstermektedir; oysa hakikatte o, hem unutmaya hem de hatırlatmaya terettüp etmiştir. Şartın kapsamında olan şey her ikisine de işaret etmektedir; sanki şöyle denilmiştir: Hatırlatanlar hatırlatıp haddi aşanlar öğüt almayınca ve kendilerine hatırlatılan şeyden yüz çevirince, Biz öncekileri kurtardık ve sonrakileri yakaladık. 'Kötülükten nehyedenler' unvanı, 'niçin vaaz ediyorsunuz' diyenleri de kendilerine bu söz söylenenleri de içine alır. Kendilerine söylenenleri içine alması açıktır; söyleyenleri içine almasına gelince, onlar da daha önce nehyetmişlerdi, ancak fayda vermediğini görünce el çektiler; bu ise onlara zarar vermez. Zira alimler açıkça belirtmişlerdir ki: Nehyeden kimse nehyedilenin durumunu ve nehyin ona tesir etmeyeceğini bilirse, nehyetme yükümlülüğü üzerinden düşer; hatta Zemahşerî'nin dediğine göre abes dairesine girmesi sebebiyle terk etmek bazen vacip bile olur. Görmez misin ki fakirlerin ve başkalarının mallarını haksız yere almak için yol üzerine oturan vergi toplayıcılarına (mükkâsîn) gidip onlara vaaz etsen ve onları bu hallerinden vazgeçirmeye çalışsan, bu senin açından bir abes olur ve seninle eğlenmelerine sebep olmaktan başka bir işe yaramaz. Onlar, kardeşlerinin vardığı ümitsizlik derecesine varmadıkları veya Allah Teâlâ'nın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i tavsif ettiği: { فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ } [el-Kehf: 6] “Demek arkalarından neredeyse kendini helak edeceksin” kavlinde olduğu gibi durumlarındaki aşırı hırsları ve gayretleri sebebiyle diğerleri gibi vazgeçmediler.

وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: لا أدري ما فعلت الفرقة الساكتة وعنى بهم القائلين ومنشأ قوله هذا كما نطقت به بعض الروايات أنه سمع قوله سبحانه: أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وقوله جلّ وعلا:

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Suskun fırkanın ne yaptığını bilmiyorum.' Bununla o sözü söyleyenleri kastetmiştir. Bazı rivayetlerin bildirdiğine göre onun bu sözünün kaynağı, Sübhânehu'nun: { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ } “Kötülükten sakındıranları kurtardık” kavlini ve Celle ve Alâ'nın şu kavlini duymuş olmasıdır:

وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا أي بالاعتداء ومخالفة الأمر ولم يغص رضي الله تعالى عنه مع أنه الغواص فقال له عكرمة:

{ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenleri ise yakalayıverdik”; yani haddi aşarak ve emre muhalefet ederek [zulmedenleri]. O radıyallâhu anh, derin ilmine rağmen bu ince manaya dalmamıştı; bunun üzerine İkrime ona şöyle dedi:

جعلني الله فداك ألا تراهم كيف أنكروا وكرهوا ما القوم عليه وقالوا ما قالوا وإن لم يقل الله سبحانه أنجيتهم لم يقل أهلكتهم فأعجبه قوله وأمر له ببردين وقال: نجت الساكتة، ونسب الطبرسي إليه رضي الله تعالى عنه قولين آخرين في الساكتة أحدهما القول بالتوقف وثانيهما القول بالهلاك وبه قال ابن زيد،

Allah beni sana feda kılsın, görmüyor musun onlar kavmin üzerinde bulunduğu durumu nasıl inkâr ettiler, hoş görmediler ve o sözleri söylediler? Allah Sübhânehu her ne kadar 'onları kurtardım' demediyse de 'onları helak ettim' de demedi. Bunun üzerine İkrime'nin sözü hoşuna gitti, ona iki bürde verilmesini emretti ve: 'Suskunlar kurtuldu' dedi. Tabersî, suskun fırka hakkında o radıyallâhu anh'tan iki görüş daha nakletmiştir: Birincisi tevakkuf (hüküm vermekten çekinme) görüşü, ikincisi helak oldukları görüşüdür; İbn Zeyd de bu görüştedir.

وروي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه

Ebû Abdillâh radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir.

فالمأخوذ حينئذ الساكتون والظالمون

Bu durumda yakalananlar, susanlar ve zalimlerdir;

بِعَذابٍ بَئِيسٍ أي شديد وفسره الحبر بما لا رحمة فيه ويرجع إلى ما ذكره، وهو فعيل إما وصف أو مصدر كالنكير وصف به مبالغة، والأكثرون على كونه وصفا من بؤس يبؤس بأسا إذا اشتد.

{ بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “pek şiddetli bir azapla”; yani çetin [bir azapla]. İbn Abbâs onu 'içinde rahmet olmayan şey' diye tefsir etmiştir ki zikredilene döner. Fa'îl veznindedir; ya sıfattır yahut nekîr (النكير) gibi mübalağa için kendisiyle vasıflanmış bir mastardır. Ekseriyet, beüset-teb'usü-be'sen (بؤس يبؤس بأسا) fiilinden şiddetli olduğunda kullanılan bir sıfat olduğu görüşündedir.

وقال الراغب: البؤس والبأس والبأساء الشدة والمكروه إلا أن البؤس في الفقر والحرب أكثر والبأس والبأساء في النكاية، وقرأ أبوبكر «بيئس» على فيعل كضيغم وهو من الأوزان التي تكون في الصفات والأسماء، والياء إذا زيدت في المصدر هكذا تصيره اسما أو صفة كصقل وصيقل وعينه مفتوحة في الصحيح مكسورة في المعتل كسيد، ومن هنا قيل في قراءة عاصم في رواية عنه «بيئس» بكسر الهمزة إنها ضعيفة رواية ودراية ويخففها أن المهموز أخو المعتل، وقرأ ابن عامر «بئس» بكسر الباء وسكون الهمزة على أن أصله بئس بباء مفتوحة وهمزة مكسورة كحذر فسكن للتخفيف كما قالوا في كبد كبد وفي كلمة كلمة، وقرأ نافع «بيس» على قلب الهمزة ياء كما قلبت في ذيب لسكونها وانكسار ما قبلها، وقيل: إن هاتين القراءتين مخرجتان على أن أصل الكلمة بئس التي هي فعل ذم جعلت اسما كما في قيل وقال، والمعنى بعذاب مذموم مكروه، وقرىء «بيس» كريس وكيس على قلب الهمزة ياء ثم ادغامها في الياء، وقيل: على أنه من البؤس بالواو وأصله بيوس كميوت فأعل إعلاله و «بيس» على التخفيف كهين و «بائس» بزنة اسم الفاعل أي ذو بأس وشدة، وقرىء غير ذلك، وأوصل بعضهم ما فيه من القراءات إلى ست وعشرين، وتنكير العذاب للتفخيم والتهويل بِما كانُوا يَفْسُقُونَ متعلق بأخذنا كالباء الأولى ولا ضير فيه لاختلافهما معنى أي أخذناهم بما ذكر من العذاب بسبب فسقهم المستمر، ولا مانع من أن يكون ذلك سببا للأخذ كما كان سببا للابتداء وكذا لا مانع من تعليله بما ذكر بعد تعليله بالظلم الذي في حيز الصلة لأن ذلك ظلم أيضا، ولم يكتف بالأول لما لا يخفى فَلَمَّا عَتَوْا أي تكبروا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ أي عن ترك ذلك ففي الكلام تقدير مضاف إذ التكبر والإباء عن المنهي عنه لا يذم قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ صاغرين أذلاء مبعدين عن كل خير والأمر تكويني لا تكليفي لأنه ليس في وسعهم حتى يكلفوا به، وهذا كقوله تعالى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النحل: ٤٠] في أنه يحتمل أن يكون هناك قول وأن يكون الغرض مجرد التمثيل، والظاهر أن الله تعالى أوقع بهم نكالا في الدنيا غير المسخ فلم يقلعوا عما كانوا عليه فمسخهم قردة.

Râgıb şöyle demiştir: el-Bü's (البؤس), el-be's (البأس) ve el-be'sâ (البأساء) şiddet ve hoşlanılmayan şeydir; ancak bü's fakirlik ve harpte daha çok kullanılır, be's ve be'sâ ise zarar verme ve sindirmede kullanılır. Ebû Bekir, daygam (ضيغم) gibi fey'ıl (فيعل) vezninde ‘bi'îs’ (بئيس) şeklinde okumuştur; bu, sıfatlarda ve isimlerde bulunan vezinlerdendir. Yâ harfi mastara bu şekilde ziyade edildiğinde onu sakl (صقل) ve saykal (صيقل) gibi isim veya sıfat yapar; aynü'l-fiili sahih olanda meftuh, seyyid (سيد) gibi mu'tel olanda meksurdur. Buradan hareketle, Âsım'ın kendisinden gelen bir rivayette hemzenin kesresiyle ‘bi'îs’ okuyuşu hakkında, bunun rivayet ve dirayet açısından zayıf olduğu söylenmiştir; bunu hafifleten yön ise mehmûzun mu'telin kardeşi olmasıdır. İbn Âmir, bâ harfinin kesresi ve hemzenin sükûnu ile ‘bi's’ (بِئْسَ) şeklinde okumuştur; aslı kezır (حذر) gibi meftuh bir bâ ve meksur bir hemze ile ‘beise’ (بَئِسَ) olup hafifletmek için sakin kılınmıştır; nitekim kebid (كَبِد) yerine kebd (كَبْد), kelime (كَلِمَة) yerine kelme (كَلْمَة) demişlerdir. Nâfi', sükûnu ve makablinin kesresi sebebiyle zîb (ذئب) kelimesinde olduğu gibi hemzenin yâ harfine kalbedilmesiyle ‘bîs’ (بِيسَ) okumuştur. Denildi ki: Bu iki kıraat, kelimenin aslının zem fiili olan bi'se (بِئْسَ) olduğu ve kîle ve kâle (قيل وقال) sözünde olduğu gibi isim kılındığı esasına göre yönlendirilmiştir; mana ise 'kınanmış ve hoşlanılmayan bir azapla' demektir. Hemzenin yâ harfine kalbedilip sonra yâ harfine idğam edilmesiyle reyyis (ريس) ve keyyis (كيس) gibi ‘beyyis’ (بَيِّس) de okunmuştur. Denildi ki: Vâv ile bü's kökündendir, aslı meyyüt (ميوت) gibi beyyûs (بيوس) olup onun gibi i'lâl görmüştür; ‘beyis’ (بَيِس) ise heyyin (هين) gibi tahfif üzeredir; ‘bâis’ (بائس) ise ism-i fail vezninde olup 'şiddet ve zorluk sahibi' demektir. Bundan başka okuyuşlar da nakledilmiştir. Bazıları bundaki kıraatleri yirmi altıya kadar ulaştırmıştır. Azabın nekre kılınması tazim ve dehşet vermek içindir. { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkıp fısk işlemeleri sebebiyle”; birinci bâ harfi gibi ehaznâ fiiline müteallıktır, mana bakımından farklı oldukları için bunda bir sakınca yoktur; yani onları süregelen fıskları sebebiyle zikredilen azapla yakaladık demektir. Bunun ibtidaya sebep olduğu gibi yakalamaya da sebep olmasına bir engel yoktur; aynı şekilde sıla cümlesinde yer alan zulüm ile gerekçelendirildikten sonra zikredilen fısk ile gerekçelendirilmesine de bir engel yoktur, zira bu da bir zulümdür. Gizli kalmayacak hikmetten ötürü birinciyle yetinilmemiştir. { فَلَمَّا عَتَوْا } “Vaktaki kibirlenip başkaldırdılar”; { عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ } “yasaklandıkları şeyi terk etmekten”; dolayısıyla kelamda mukadder bir muzaf vardır, zira nehyedilen şeyden kibirlenip çekinmek yerilmez. { قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Onlara: Aşağılık maymunlar olun! dedik”; yani hor, zelil ve her türlü hayırdan uzaklaştırılmış [maymunlar olun dedik]. Bu emir teklifî değil tekvînîdir; çünkü güçleri dahilinde değildir ki bununla mükellef tutulsunlar. Bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [en-Nahl: 40] “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman ona sözümüz sadece 'Ol!' dememizdir, o da hemen oluverir” kavli gibidir; orada gerçek bir sözün bulunması da maksadın sırf bir temsil olması da muhtemeldir. Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ dünyada başlarına meshin dışında ibretlik bir ceza getirmiş, onlar ise üzerinde bulundukları halden vazgeçmeyince onları maymuna dönüştürmüştür.

وجوز أن يكون المراد بالعذاب البئيس هو المسخ وتكون هذه الآية تفصيلا لما قبلها. روي عن ابن عباس أن اليهود إنما افترض عليهم اليوم الذي افترض عليكم وهو يوم الجمعة فخالفوا إلى يوم السبت واختاروه فحرم عليهم الصيد فيه وابتلوا به فكانت الحيتان تأتيهم يوم السبت شرعا بيضا سمانا حتى لا يرى الماء من كثرتها فمكثوا ما شاء تعالى لا يصيدون ثم أتاهم الشيطان فقال: إنما نهيتم عن أخذها يوم السبت فاتخذوا الحياض والشبكات فكانوا يسوقون الحيتان إليها فيه ثم يأخذونها يوم الأحد، وفي رواية أن رجلا منهم أخذ حوتا فحزمه بخيط ثم ضرب له وتدا في الساحل وربطه فيه وتركه في الماء فلما كان الغد جاء فأخذه وأكله فلاموه على ذلك فلما لم يأته العذاب أخذ في السبت القابل حوتين وفعل ما فعل ولم يصبه شيء فلما رأوا أن العذاب لا يعاجلهم تجاسروا فأخذوا وملحوا وباعوا وكانوا نحوا من اثني عشر ألفا أو من سبعين ألفا فصار أهل القرية أثلاثا كما قص الله تعالى فقال المسلمون للمعتدين نحن لا نساكنكم فقسموا القرية بجدار للمسلمين باب وللمعتدين باب وكانت القصة في زمن داود ﵇ فلعنهم فأصبح المسلمون ذات يوم ولم يخرج من المعتدين أحد فقالوا: إن لهؤلاء لشأنا لعل الخمر غلبتهم فعلوا على الجدار فإذا القوم قردة ففتحوا الباب ودخلوا عليهم فعرفت القردة أنسابها من الإنس ولم تعرف الإنس أنسابهم منها فجعلت تأتي إلى نسيبها فتشم ثيابه وتبكي فيقول: ألم ننهكم فتقول القردة برأسها نعم ثم ماتوا بعد ثلاثة. وعن قتادة أن الشبان صاروا قردة والشيوخ خنازير،

Şiddetli azaptan muradın mesh olduğu ve bu ayetin öncekinin tafsilatı olması da caiz görülmüştür. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Yahudilere ancak size farz kılınan cuma günü farz kılınmıştı; onlar muhalefet edip cumartesi gününü tercih ettiler. Bunun üzerine o günde avlanmak kendilerine haram kılındı ve bununla imtihan edildiler. Balıklar cumartesi günü beyaz ve semiz olarak akın akın su yüzüne çıkıyor, öyle ki çokluğundan su görünmüyordu. Allah'ın dilediği bir müddet avlanmadan durdular; sonra şeytan onlara gelip: 'Siz ancak onları cumartesi günü tutmaktan nehyedildiniz; havuzlar ve ağlar kurun' dedi. Böylece balıkları cumartesi günü oralara sevk ediyor, pazar günü ise tutuyorlardı. Bir rivayette ise onlardan bir adam bir balık tuttu, onu bir iple bağladı, sonra sahile bir kazık çakıp balığı ona bağladı ve suda bıraktı. Ertesi gün gelip onu aldı ve yedi. Bunun üzerine onu kınadılar; fakat azap gelmeyince sonraki cumartesi iki balık tuttu ve aynı şeyi yaptı, yine başına bir şey gelmedi. Azabın çarçabuk gelmediğini görünce cüretlendiler; tuttular, tuzladılar ve sattılar. Bunlar yaklaşık on iki bin yahut yetmiş bin kişiydiler. Böylece şehir halkı Allah Teâlâ'nın kıssa ettiği gibi üç gruba ayrıldı. Müslümanlar haddi aşanlara: 'Biz sizinle bir arada oturmayız' dediler ve şehri bir duvarla böldüler; Müslümanların bir kapısı, haddi aşanların da bir kapısı vardı. Bu hadise Dâvûd aleyhisselâm zamanında idi ve onlara lanet etti. Bir gün sabahleyin Müslümanlar uyandı, haddi aşanlardan hiç kimse dışarı çıkmamıştı. 'Bunlara bir şey oldu, herhalde şarap onlara galebe çaldı' dediler. Duvarın üzerine çıktılar, bir de baktılar ki o kavim maymunlara dönüşmüş! Kapıyı açıp yanlarına girdiler; maymunlar insanlardan olan akrabalarını tanıyor, insanlar ise maymunlardan olan akrabalarını tanıyamıyordu. Maymun akrabasının yanına geliyor, elbiselerini kokluyor ve ağlıyordu; adam: 'Biz sizi menetmemiş miydik?' diyor, maymun da başıyla 'evet' diye işaret ediyordu; sonra üç gün sonra öldüler. Katâde'den rivayet edildiğine göre gençler maymuna, yaşlılar ise domuza dönüştü.

وعن مجاهد أنه مسخت قلوبهم فلم يوفقوا لفهم الحق. وأخرج ابن جرير وغيره عن الحسن قال: كان حوتا حرمه الله عليهم في يوم وأحله لهم فيما سوى ذلك فكان يأتيهم في اليوم الذي حرمه الله تعالى عليهم كأنه المخاض ما يمتنع من أحد فجعلوا يهمون ويمسكون وقلما رأيت أحدا أكثر الاهتمام بالذنب إلا واقعه حتى أخذوه فأكلوا والله أوخم أكلة أكلها قوم أثقلها خزيا في الدنيا وأطولها عذابا في الآخرة وايم الله تعالى ما حوت أخذه قوم فأكلوه أعظم عند الله تعالى من قتل رجل مؤمن وللمؤمن أعظم حرمة عند الله سبحانه من حوت ولكن الله ﷿ جعل موعد قوم الساعة والساعة أدهى وأمر.

Mücâhid'den nakledildiğine göre ise onların kalpleri mesh edildi, dolayısıyla hakkı anlamaya muvaffak kılınmadılar. İbn Cerîr ve başkaları Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu, Allah'ın bir günde onlara haram kıldığı, diğer günlerde ise helal kıldığı bir balıktı. Allah Teâlâ'nın kendilerine haram kıldığı günde sığ suda yürüyen hayvanlar gibi hiç kimseden kaçmaksızın onlara geliyordu. Onlar da niyetlenip tutmaya başladılar. Bir günaha fazlaca zihnini yoran kimsenin sonunda o günaha düştüğünü çok az görürsün; nihayet onu tuttular ve yediler. Vallahi bu, bir kavmin yediği en uğursuz, dünyada rüsvalığı en ağır, ahirette ise azabı en uzun olan yiyecektir. Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki, bir kavmin bir balık tutup yemesinin günahı Allah Teâlâ katında mümin bir adamı öldürmekten daha büyük değildir; müminin Allah Sübhânehu katındaki hürmeti bir balıktan çok daha büyüktür. Fakat Allah celle ve alâ bir kavmin buluşma vaktini kıyamet kılmıştır; kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır.

وأخرج عبد بن حميد عن عكرمة أنه كان على شاطىء البحر الذي هم عنده صنمان من حجارة مستقبلان الماء يقال لأحدهما لقيم وللآخر لقمانة فأوحى الله تعالى إلى السمك أن حج يوم السبت إلى الصنمين وأوحى إلى أهل القرية إني قد أمرت السمك أن يحجوا إلى الصنمين يوم السبت فلا تتعرضوا فيه فإذا ذهب فشأنكم به فصيدوه فابتلي القوم ووقع منهم ما مسخوا به قردة وفي القلب من صحة هذا الأثر شيء ولعله لا صحة له كما لا يخفى على من يعرف معنى الحج من المصلين، ويشبه هذين الصنمين عين حق لان قرب جزيرة الحديثة من العراق وهي قريبة من شاطىء الفرات فإن السمك يزورها في أيام مخصوصة من السنة حتى يخيل أنه لم يبق في بطن الفرات حوت إلا قذف إليها فيصيد أهل ذلك الصقع منه ما شاء الله تعالى وينقلونه إلى الجزائر والقرى القريبة منهم كألوس وحبة وعانات وهيت ثم ينقطع فلا ترى سمكة في العين بعد تلك الأيام إلى مثلها من قابل وسبحان الفعال لما يريد، واستدل بعض أهل العلم بقصة هؤلاء المعتدين على حرمة الحيل في الدين، وأيد ذلك بما

Abd b. Humeyd, İkrime'den şöyle rivayet etmiştir: Yanında bulundukları deniz sahilinde suya dönük taştan iki put vardı; birine Lakîm, diğerine ise Lokmâne denilirdi. Allah Teâlâ balıklara cumartesi günü o iki puta hac etmelerini (ziyaret etmelerini) vahyetti; şehir halkına da: 'Ben balıklara cumartesi günü iki puta hac etmelerini emrettim, o günde onlara dokunmayın; o gün geçince işinize bakın ve onları avlayın' diye vahyetti. Kavim imtihan edildi ve kendileri sebebiyle maymuna dönüştürüldükleri fiiller onlardan sadır oldu. Bu rivayetin sıhhati konusunda kalpte bir şüphe vardır; namaz kılanlardan haccın manasını bilen kimseye gizli kalmayacağı üzere belki de bunun hiçbir sıhhati yoktur. Bu iki puta, Irak'ın Hadîse adası yakınlarındaki Ayn-ı Haklan benzer; orası Fırat sahiline yakındır. Balıklar yılın belirli günlerinde orayı ziyaret eder, öyle ki sanki Fırat'ın karnında oraya fırlatılmamış hiçbir balık kalmamış zannedilir. O bölgenin halkı ondan Allah'ın dilediği kadar avlar ve onları Âlûs, Cübbe, Ânât ve Hît gibi kendilerine yakın adalara ve köylere taşırlar. Sonra bu kesilir ve o günlerden sonra gelecek yılın aynı vaktine kadar o kaynakta tek bir balık bile görülmez. Dilediğini hakkıyla yapan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. İlim ehlinden bazıları, haddi aşan bu kimselerin kıssasını dinde hilelerin haram olduğuna delil getirmişler ve bunu şu rivayetle teyit etmişlerdir:

أخرجه ابن بطة عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ «قال لا ترتكبوا ما ارتكب اليهود فتستحلوا محارم الله تعالى بأدنى الحيل»

İbn Batta'nın Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yahudilerin işlediğini işlemeyiniz; sonra en basit hilelerle Allah Teâlâ'nın haram kıldıklarını helal sayarsınız.»

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ منصوب بمضمر معطوف على قوله سبحانه: وَسْئَلْهُمْ وتأذن تفعل من الإذن وهو بمعنى آذن أي اعلم والتفعل يجيء بمعنى الأفعال كالتوعد والإيعاد، وإلى هذا يؤول ما روي عن ابن عباس من أن المعنى قال ربك، وفسره بعضهم بعزم وهو كناية عنه أو مجاز لأن العازم على الأمر يشاور نفسه في الفعل والترك ثم يجزم فهو يطلب من النفس الإذن فيه، وفي الكشف لو جعل بمعنى الاستئذان دون الإيذان كأنه يطلب الإذن من نفسه لكان وجها، وحيث جعل بمعنى عزم وكان العازم جازما فسر عزم بجزم وقضى فأفاد التأكيد فلذا أجري مجرى القسم، وأجيب بما يجاب به وهو هنا لَيَبْعَثَنَّ وجاء عزمت عليك لتفعلن، ولا يرد على هذا أنه مقتضى لجواز نسبة العزم إليه تعالى وقد صرح بمنع ذلك لأن المنع مدفوع فقد ورد عزمة من عزمات الله تعالى عَلَيْهِمْ أي اليهود لا المعتدين الذين مسخوا قردة إذ لم يبقوا كما علمت، ويحتمل عود الضمير عليهم بناء على ما روي عن الحسن. والمراد حينئذهم وأخلاقهم، وعوده إلى اليهود والنصارى ليس بشيء وإن روي عن مجاهد، والجار متعلق بيبعثن على معنى يسلط عليهم البتة إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ أي إلى انتهاء الدنيا وهو متعلق بيبعث، وقيل:

{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin bildirmişti”; Sübhânehu'nun: { وَسْئَلْهُمْ } kavline matuf mahzuf bir fiille mansubdur. Te'ezzene (تأذن), izn kökünden tefa''ul veznindedir ve âzene (آذن) yani 'bildirdi' manasındadır. Tefa''ul babı, tevâ'ud ve î'âd (tehdit etmek) kelimelerinde olduğu gibi if'âl manasına gelir. İbn Abbâs'tan 'Rabbin dedi ki' şeklinde rivayet edilen mana buna dayanır. Bazıları bunu 'azmetti' diye tefsir etmiştir; bu ondan kinayedir veya mecazdır, zira bir işe azmeden kimse yapma ve terk etme hususunda nefsiyle istişare eder, sonra kesin karar verir; böylece o nefisten bu konuda izin istemiş olur. el-Keşşâf'ta: Şayet sanki nefsinden izin istiyormuş gibi bildirme (îzân) yerine izin isteme (isti'zân) manasında kılınsaydı bir vecih olurdu, denilmiştir. Azmetti manasında kılındığında ve azmeden de kesin kararlı olduğunda, azm kelimesi cezm ve kaza ile tefsir edilmiş ve tekit ifade etmiştir; bu yüzden yemin yerine konulmuş ve yemine verilen cevapla cevaplandırılmıştır ki o da buradaki: { لَيَبْعَثَنَّ } “elbette gönderecektir” kavlidir. Nitekim 'mutlaka yapasın diye sana azmettim' denilmiştir. Buna karşı 'Bu durum O Teâlâ'ya azm isnat edilmesinin caiz olmasını iktiza eder, oysa bunun caiz olmadığı açıkça belirtilmiştir' denilemez; zira bu yasaklama bertaraf edilmiştir, nitekim 'Allah Teâlâ'nın azimetlerinden bir azimet' ifadesi varit olmuştur. { عَلَيْهِمْ } “Onların üzerine”; yani maymuna dönüştürülen haddi aşanlar değil —çünkü bildiğin üzere onlar baki kalmamışlardır— Yahudilerin [üzerine]. Hasan'dan rivayet edilen görüşe dayanılarak zamirin onlara dönmesi de muhtemeldir; o takdirde murat onlar ve onların ahlakıdır. Mücâhid'den rivayet edilmiş olsa bile zamirin Yahudi ve Hristiyanlara dönmesi bir şey ifade etmez. Câr-mecrûr, mutlaka üzerlerine musallat kılacaktır manasında leyeb'asenne fiiline müteallıktır. { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar”; yani dünyanın sonuna kadar; yeb'asü fiiline müteallıktır. Denildi ki:

بتأذن وليس بالوجه ولا يصح كما لا يخفى تعلقه بالصلة في قوله سبحانه: مَنْ يَسُومُهُمْ يذيقهم ويوليهم سُوءَ الْعَذابِ كالإذلال. وضرب الجزية. وعدم وجود منعة لهم. وجعلهم تحت الأيدي وغير ذلك من فنون العذاب، وقد بعث الله تعالى عليهم بعد سليمان ﵊ بخت نصرّ فخرب ديارهم وقتل مقاتلتهم وسبى نساءهم وذراريهم وضرب الجزية على من بقي منهم وكانوا يؤدونها إلى المجوس حتى بعث النبي ﷺ ففعل ما فعل ثم ضرب الجزية عليهم فلا تزال مضروبة إلى آخر الدهر.

[Te'ezzene lafzının] izin isteme [manasında olması] uygun bir vecih değildir. Gizli olmadığı üzere, bunun Sübhânehu'nun: { مَنْ يَسُومُهُمْ } kavlindeki sıla cümlesine taalluk etmesi de sahih değildir. [Bu ifade]; zillet, cizye koyma, kendilerini koruyacak bir güçlerinin bulunmayışı, başkalarının boyunduruğu altına sokulmaları ve diğer azap çeşitleri gibi { سُوءَ الْعَذابِ } “kötü bir azabı” onlara tattıracak ve başlarına getirecek [anlamındadır]. Nitekim Allah Teâlâ, Süleyman aleyhisselâm'dan sonra onların üzerine Buhtunnasr'ı (Nebukadnezzar) göndermiş; o da yurtlarını harap etmiş, savaşçılarını öldürmüş, kadınlarını ve çocuklarını esir almış, geriye kalanlarına da cizye koymuştur. Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilinceye kadar bu [cizyeyi] Mecûsîlere ödüyorlardı. Resûlullah da yapacağını yapmış, ardından onlara cizye koymuştur; dolayısıyla [bu cizye] zamanın sonuna kadar konulmuş olarak kalacaktır.

ولا ينافي ذلك رفعها عند نزول عيسى ﵊ لأن ذلك الوقت ملحق بالآخرة لقربه منها أو لأن معنى رفعه ﵇ إياها عنهم أنه لا يقبل منهم إلا الإسلام ويخيرهم بينه وبين السيف فالقوم حينئذ إما مسلمون أو طعمة لسيوفهم فلا إشكال، وما يحصل لهم زمن الدجال مع كونه ذلا في نفسه غمامة صيف على أنهم ليسوا يهود حين التبعية إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ لما شاء سبحانه أن يعاقبه في الدنيا ومنهم هؤلاء، وقيل: في الآخرة، وقيل:

Îsâ aleyhisselâm indiğinde cizyenin kaldırılması buna aykırı değildir; çünkü o vakit yakınlığı sebebiyle ahirete mülhaktır yahut onun aleyhisselâm cizyeyi onlardan kaldırmasının manası, onlardan İslam'dan başkasını kabul etmeyecek olması ve onları İslam ile kılıç arasında muhayyer bırakacak olmasıdır; bu durumda o kavim ya Müslüman olacaklar ya da kılıçların yemi olacaklardır, dolayısıyla bir müşkil yoktur. Deccal zamanında kendilerine isabet eden şey ise, bizzat kendisi bir zillet olmakla beraber bir yaz bulutudur; üstelik onlar tâbi oldukları sırada Yahudi de değillerdir. { إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Rabbin cezayı pek çabuk verendir” dünyada cezalandırmayı dilediği kimselere ki bunlar da onlardandır. Ahirette denildi, denildi ki:

فيهما وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لمن تاب وآمن وَقَطَّعْناهُمْ أي فرقنا بني إسرائيل أو صيرناهم فِي الْأَرْضِ وجعلنا كل فرقة منهم في قطر من أقطارها بحيث لا يكاد يخلو قطر منهم تكملة لأدبارهم حتى لا يكون لهم شوكة وهذا من مغيبات القرآن كالذي تضمنته الآية قبل، وقوله سبحانه: أُمَماً إما مفعول ثان لقطعنا وإما حال من مفعوله مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وهم كما قال الطبري من آمن بالله تعالى ورسوله وثبت على دينه قبل بعث عيسى ﵊ وقيل هم الذي أدركوا النبي ﷺ وآمنوا به ونسب ذلك إلى ابن عباس. ومجاهد، وقيل: هم الذي وراء الصين وهو عندي وراء الصين، والجار متعلق بمحذوف خبر مقدم والصالحون مبتدأ، وجوز أن يكون فاعلا للظرف والجملة في موضع النصب صفة لأمم على الاحتمالين، وجوز أن تكون في موضع الحال وهي بدل من أمم على الاحتمال الثاني وأن تكون صفة موصوف مقدر هو البدل على الأول أي قوما منهم الصالحون وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ أي منحطون عن أولئك الصالحين غير بالغين منزلتهم في الصلاح وهم الذين امتثلوا بعض الأوامر وخالفوا بعضا مع كونهم مؤمنين، وقيل: هم الكفرة منهم بناء على أن المراد بالصلاح الإيمان، وقيل: المراد بهم ما يشمل الكفرة والفسقة، والجار متعلق بمحذوف خبر مقدم ودُونَ على ما ذكره الطبرسي مبتدأ إلا أنه بقي مفتوحا لتمكنه في الظرفية مع إضافته إلى المبني ومثله على قول أبي الحسن بَيْنَكُمْ في قوله سبحانه: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الأنعام: ٩٤] أو المبتدأ محذوف والظرف صفته أي ومنهم أناس أو فرقة دون ذلك، ومن المشهور عند النحاة أن الموصوف بظرف أو جملة يطرد حذفه إذا كان بعض اسم مجرور بمن أو في مقدم عليه كما في منا أقام ومنا ظعن، ومحط الفائدة الانقسام إلى أن هؤلاء منقسمون إلى قسمين، ومن الناس من تكلف في مثل هذا التركيب لجعل الظرف الأول صفة مبتدأ محذوف، وجعل الظرف الثاني خبرا لما ظنه داعيا لذلك، وليس بشيء، والإشارة للصالحين، وقد ذكروا أن اسم الإشارة المفرد قد يستعمل للمثنى والمجموع وقد مرت الإشارة إليه، وقيل: أشير به إلى الصلاح كما يقتضيه ظاهر الأفراد ويقدر حينئذ مضاف وهو أهل مثلا وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ الخصب والعافية وَالسَّيِّئاتِ الجدب والشدة لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ أي يتوبون عما كانوا عليه مما نهوا عنه.

Her ikisinde de [cezayı çabuk verendir]. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ve şüphesiz O çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” tövbe edip iman eden kimselere. { وَقَطَّعْناهُمْ } “Onları ayırdık”; yani İsrâiloğulları'nı parçalara böldük yahut dönüştürdük { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”; bir güçleri ve kuvvetleri olmasın diye köklerini tamamen kurutmak üzere, neredeyse hiçbir bölge onlardan hali kalmayacak şekilde her bir fırkasını yeryüzünün bir bölgesine yerleştirdik. Bu da önceki ayetin ihtiva ettiği husus gibi Kur'an'ın gayb haberlerindendir. Sübhânehu'nun: { أُمَماً } “topluluklar halinde” kavli ya katta'nâ fiilinin ikinci mef'ûlüdür yahut onun mef'ûlünden hâldir. { مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ } “İçlerinden salih olanlar vardır”; onlar Taberî'nin dediği gibi Îsâ aleyhisselâm'ın gönderilmesinden önce Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne iman eden ve dininde sebat gösteren kimselerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişip ona iman eden kimseler olduğu da söylenmiş ve bu İbn Abbâs ile Mücâhid'e nisbet edilmiştir. Onların Çin'in ardında bulunan kimseler olduğu da söylenmiştir; bence bu söz Çin'in ardındadır (uzaktır). Câr-mecrûr mukaddem haber olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır, es-sâlihûn ise mübtedadır; zarfın faili olması da caiz görülmüştür. Bu cümle her iki ihtimale göre de ümemen için nasb mahallinde sıfattır. Cümlenin hâl mahallinde olması da caizdir ki o takdirde ikinci ihtimale göre ümemen kelimesinden bedeldir; birinci ihtimale göre ise bedel olan mukadder bir mevsufun sıfatıdır; yani 'içlerinden salih kimseler bulunan bir kavim' takdirindedir. { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } “ve içlerinden bundan aşağı olanlar da vardır”; yani o salihlerden daha aşağı seviyede olan, salah hususunda onların mertebesine ulaşamayan kimseler. Onlar, mümin olmakla birlikte bazı emirlere uyup bazılarına muhalefet edenlerdir. Salahtan maksadın iman olduğu esasına dayanılarak onların içlerindeki kafirler olduğu da söylenmiştir. Onlardan maksadın kafirleri ve fasıkları şamil olduğu da söylenmiştir. Câr-mecrûr mukaddem haber olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Dûne (دُونَ) ise Tabersî'nin zikrettiğine göre mübtedadır; mebniye izafe edilmekle beraber zarfiyetteki kökleşmişliğinden ötürü fetha üzere kalmıştır. Ebü'l-Hasen'in görüşüne göre Sübhânehu'nun: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } [el-En'âm: 94] kavlindeki beyneküm (بَيْنَكُمْ) lafzı da bunun gibidir. Yahut mübteda mahzuftur, zarf ise onun sıfatıdır; yani 've onlardan bir kısım insanlar veya bir fırka bundan aşağıdır' takdirindedir. Nahivciler nezdinde meşhurdur ki, zarf veya cümle ile sıfatlanan kelime, 'bizden ikamet eden de var göç eden de' sözünde olduğu gibi, kendisinden önce geçen min veya fî ile mecrur bir ismin bir parçası olduğunda hazfedilmesi kurala uygundur (muttariddir). Faydanın odak noktası, bunların iki kısma ayrılmış olduklarını bildiren taksimdir. İnsanlardan bazıları bu tür terkiplerde, birinci zarfı mahzuf mübtedanın sıfatı, ikinci zarfı ise buna sevk ettiğini zannettiği şey sebebiyle haber kılma tekellüfüne girmişlerdir ki bu bir şey ifade etmez. İşaret salih kimseleredir; zikretmişlerdir ki tekil işaret ismi tesniye ve cemi için de kullanılabilir, buna daha önce işaret edilmişti. Tekil kılınmasının zahirinin iktiza ettiği gibi bununla salaha işaret edildiği de söylenmiştir; bu takdirde mesela ehl (ehil) gibi bir muzaf takdir edilir. { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ } “Ve onları iyiliklerle” yani bolluk ve afiyetle { وَالسَّيِّئاتِ } “ve kötülüklerle” yani kuraklık ve darlıkla imtihan ettik { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki dönerler diye”; yani nehyedildikleri şeylerden tövbe ederler diye.

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ أي المذكورين، وقيل: الصالحين فَخَلَفَ أي بدل سوء مصدر نعت به ولذلك يقع على الواحد والجمع، وقيل: هو اسم جمع وهو مراد من قال: إنه جمع وهو شائع في الشر، ومنه سكت ألفا ونطق خلفا والخلف بفتح اللام في الخير وادعى بعضهم الوضع لذلك، وقيل: هما بمعنى وهو من يخلف غيره صالحا كان أو طالحا، ومن مجيء الساكن في المدح قول حسان:

{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onların ardından geçti”; yani zikredilenlerin, salihlerin de denildi. { خَلْفٌ } “kötü bir nesil”; yani kötü bir halef; kendisiyle sıfatlanmış bir mastardır, bu yüzden hem tekile hem çoğula ıtlak olunur. İsm-i cemi olduğu da söylenmiştir ki 'o cemidir' diyenin muradı da budur; bu kelime şerde yaygındır. 'Bin sustu da bir خلف (kötü söz) konuştu' ifadesi bundandır. Lâm harfinin fethasıyla el-halef (الخَلَف) ise hayırda kullanılır; bazısı kelimenin bu manalar için vaz edildiğini iddia etmiştir. İkisinin aynı manada olduğu, salih olsun fâcir olsun başkasının yerine geçen kimse demek olduğu da söylenmiştir. Lâm harfi sakin olanın medih makamında gelişine Hassân'ın şu sözü örnektir:

لنا القدم الأولى إليك وخلفنا ... لا ولنا في طاعة الله تابع

Sana doğru ilk adım bizimdir; arkamızdan gelen neslimiz ise ... Allah'a itaatte bizim takipçimizdir.

ومن مجيء المتحرك في الذم قول لبيد:

Harekeli olanın zem makamında gelişine Lebîd'in şu sözü örnektir:

ذهب الذين يعاش في أكنافهم ... وبقيت في خلف كجلد الأجرب

Kanatları altında yaşanılan kimseler göçüp gitti ... Ben ise uyuzun derisi gibi kötü bir nesil içinde kaldım.

وعن البصريين أنه يجوز التحريك والسكون في الردي وأما الجيد فبالتحريك فقط ووافقهم أهل اللغة إلا الفراء وأبا عبيدة واشتقاقه إما من الخلافة أو من الخلوف وهو الفساد والتغير ومنه خلوف فم الصائم، وقال أبو حاتم: الخلف بالسكون الأولاد الواحد والجمع فيه سواء والخلف بالفتح البدل ولدا كان أو غريبا والأكثرون على أن المراد بهؤلاء الخلف الذين كانوا في عصر رسول الله ﷺ وحينئذ لا يصح تفسير الصالحين بمن آمن به ﵊، والظاهر أنهم من اليهود وعن مجاهد أنهم النصارى وليس بذاك وَرِثُوا الْكِتابَ أي التوراة والوراثة مجاز عن كونها في أيديهم وكونهم واقفين على ما فيها بعد أسلافهم.

Basralılardan nakledildiğine göre kötü manasında hem harekeli hem sakin olması caizdir; iyi manasında ise sadece harekeli olur. Ferrâ ve Ebû Ubeyde hariç lügat ehli de onlara muvafakat etmiştir. Türemesi ise ya hilafetten yahut bozulmak ve değişmek manasındaki hulûf (الخلوف) kökündendir; oruçlunun ağız kokusu için kullanılan 'hulûfü femi's-sâim' ifadesi bundandır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Sükûn ile half (الخَلْف) çocuklardır; tekil ve çoğul onda eşittir. Fetha ile halef (الخَلَف) ise ister evlat olsun ister yabancı olsun bedeldir. Ekseriyet, bu halef ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem asrında bulunan kimselerin kastedildiği görüşündedir; bu takdirde salihlerin o aleyhisselâm'a iman edenlerle tefsir edilmesi sahih olmaz. Zahir olan onların Yahudilerden olduğudur; Mücâhid'den onların Hristiyanlar olduğu nakledilmişse de pek isabetli değildir. { وَرِثُوا الْكِتابَ } “Kitaba varis oldular”; yani Tevrat'a. Veraset, onun ellerinde bulunmasından ve atalarından sonra içindekilere vakıf olmalarından mecazdır.

وقرأ الحسن «ورّثوا» بالضم والتشديد مبنيا لما لم يسم فاعله والجملة على القراءتين في موضع الصفة لخلف وقوله سبحانه: يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى استئناف مسوق لبيان ما يصنعون بالكتاب بعد وراثتهم إياه. وقال أبو البقاء:

Hasan, fâili zikredilmeyen meçhul bina ile zamme ve teşdid ile ‘vurrisû’ (وُرِّثُوا) okumuştur. Cümle her iki kıraate göre de half için sıfat mahallindedir. Sübhânehu'nun: { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıyorlar” kavli, kitaba varis olduktan sonra onunla ne yaptıklarını beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istinaftır. Ebü'l-Bekâ dedi ki:

حال من الضمير في ورثوا واستظهره بعضهم ويكفي مقارنته لبعض زمان الوراثة لامتداده، والعرض ما لا ثبات له ومنه استعار المتكلمون العرض لمقابل الجوهر. وفي النهاية العرض بالفتح متاع الدنيا وحطامها، وقال أبو عبيدة: هو غير النقدين من متاعها وبالسكون المال والقيم، والْأَدْنى صفة لمحذوف أي الشيء الأدنى والمراد به الدنيا وهو من الدنو للقرب بالنسبة إلى الآخرة، وكونها من الدناءة خلاف الظاهر وإن كان ذلك ظاهرا فيها لأنه مهموز، والمراد بهذا العرض ما يأخذونه من الرشا في الحكومات وعلى تحريف الكلام وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا ولا يؤاخذنا الله تعالى بذلك ويتجاوز عنا، والجملة عطف على ما قبلها واحتمال الحالية يحتاج إلى تقدير مبتدأ من غير حاجة ظاهرة والفعل مسند إلى الجار والمجرور وجوز أن يكون مسندا إلى ضمير يأخذون: وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ في موضع الحال قيل من ضمير يقولون، والقول بمعنى الاعتقاد أي يرجون المغفرة وهم مصرون على الذنب عائدون إلى مثله غير تائبين عنه، وقيل:

«Veraset zamanının uzaması sebebiyle bu [durumun] miras zamanının bir kısmıyla beraber bulunması yeterlidir» denilerek bazılarının zahir gördüğü üzere, { وَرِثُوا } fiilindeki zamirden hâldir. Araz (الْعَرَضَ), sebatı (kalıcılığı) olmayan şeydir; kelamcılar da araz kelimesini cevherin zıddı için buradan ödünç almışlardır (istiare yapmışlardır). en-Nihâye'de [şöyle geçer]: Üstün ile el-arad (العَرَض), dünya metaı ve süprüntüsüdür. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: O, dünya metaından altın ve gümüş dışındaki şeylerdir; sükûn ile [el-arz (العَرْض)] ise mal ve kıymetlerdir. el-Ednâ (الْأَدْنى) ise hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır; yani «en alçak / en yakın olan şey» demektir ve bununla dünya kastedilmiştir. Bu da ahirete nispetle yakınlık manasındaki udüvv (الدنو) kökündendir. Bunun alçaklık/bayağılık manasındaki denâet (الدناءة) kökünden olması zahire aykırıdır; gerçi bu mana onda açık olsa da hemzeli bir kelimedir. Bu araz ile murat edilen, hükümlerde ve kelamı tahrif etme karşılığında aldıkları rüşvetlerdir. { وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا } “ve 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler”; yani Allah Teâlâ bizi bundan dolayı muaheze etmeyecek ve bizi affedecektir. Cümle kendinden öncekine matuftur; hâl olma ihtimali ise zahir bir ihtiyaç olmaksızın bir mübtedanın takdir edilmesini gerektirir. Fiil [mâ kablindeki meçhul fiil olarak] car ve mecrura isnat edilmiştir; { يَأْخُذُونَ }'nin zamirine isnat edilmiş olması da caiz görülmüştür. { وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ } “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar” cümlesi hâl mahallindedir; { يَقُولُونَ }'deki zamirden [hâl olduğu] söylenmiştir. Burada kavil, itikat manasındadır; yani onlar günaha ısrarla devam edip, tövbe etmeksizin benzerine dönüp durdukları halde bağışlanmayı umarlar. Şöyle de denilmiştir:

من ضمير لنا والمعنى على ذلك والأول أظهر، والقول بأن تقييد القول بذلك لا يستلزم تقييد المغفرة به والمطلوب الثاني والثاني متكفل به لا يخلو عن نظر.

{ لَنا } lafzındaki zamirden [hâldir] ve mana da buna göredir; ancak birinci görüş daha açıktır. Sözün bununla kayıtlanmasının bağışlanmanın bununla kayıtlanmasını gerektirmeyeceği, matlup olanın ise ikincisi olduğu ve ikincisinin bunu üstlendiği şeklindeki iddia da eleştiriye açıktır.

واختار الحلبي والسفاقسي أن الجملة مستأنفة لا لأن الجملة الشرطية لا تقع حالا إذ وقوعها مما لا شك في صحته بل لأن في القول بالحالية نزغة اعتزالية ولا يخفى أن الأمر وإن كان كذلك إلا أن الحالية أبلغ لأن رجاءهم المغفرة في حال يضادها أوفق بالإنكار عليهم فافهم أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أي الميثاق المذكور في التوراة فالإضافة على معنى في. ويجوز أن تكون اختصاصية على معنى اللام ويؤول المعنى إلى ما ذكره، وال في الكتاب للعهد، وقوله سبحانه: أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ عطف بيان للميثاق، وقيل: بدل منه، وقيل: إنه مفعول لأجله، وقيل: إنه متعلق بميثاق بتقدير حرف الجر أي بأن لا يقولوا، وجوز في إِنْ أن تكون مصدرية وأن تكون مفسرة لميثاق لأنه بمعنى القول، وفي لا أن تكون ناهية وأن تكون نافية واعتبار كل مع ما يصح معه مفوض إلى ذهنك، والمراد من الآية توبيخ أولئك الورثة على بتّهم القول بالمغفرة مع إصرارهم على ما هم عليه. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم وبخوا على إيجابهم على الله تعالى غفران ذنوبهم التي لا يزالون يعودون إليها ولا يتوبون منها، وجاء البت من السين فإنها للتأكيد كما نص عليه المحققون، وقد عرض الزمخشري عامله الله تعالى بعدله في تفسير هذه الآية بأهل السنة، وزعم أن مذهبهم هو مذهب اليهود بعينه حيث جوزوا غفران الذنب من غير توبة، ونقل عن التوراة من ارتكب ذنبا عظيما فإنه لا يغفر له بالتوبة، وأنت تعلم أن اليهود أكدوا القول بالغفران وأهل السنة لا يجزمون في المطيع بالغفران فضلا عن العاصي بما هو حق الله تعالى فضلا عمن عصاه سبحانه فيما هو من حقوق العباد فالموجبون على الله تعالى وإن كان بالنسبة إلى التائب أقرب إليهم فهل ما ادعاه إلا من قبيل ما جاء في المثل- رمتني بدائها وانسلت- وما نقله عن التوراة إن كان استنباطا من الآية فلا تدل على ما في الكشف إلا على تحريفهم ما في التوراة من نعت النبي ﷺ وآية الرجم ونحو ذلك من تسهيلاتهم على الخاصة وتخفيفاتهم على العامة يأخذون الرشا بذلك والتقول على الله عظيمة وإن كان قد قرأ التوراة التي لم تحرف وأنها هي تعين الحمل على الشرك بقواطع من كتاب الله تعالى الكريم أو يكون ذلك لهم وهذا لهذه الأمة المرحومة خاصة، وقد سلم هو نحوا منه في قوله سبحانه: يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ [الأحقاف: ٣١] وقد أطبق أهل السنة على ذم المتمني على الله،

Halebî ve Sefâkusî, şart cümlesinin hâl olamayacağından dolayı değil —zira şart cümlesinin hâl olarak gelmesinin sıhhatinde şüphe yoktur— bilakis hâl olduğunu söylemekte Mutezilî bir temayül bulunduğu gerekçesiyle bu cümlenin müste'nefe olduğunu tercih etmişlerdir. Durum böyle olsa bile hâl olmasının daha beliğ olduğu gizli değildir; çünkü bağışlanmayı buna zıt bir hâl içerisindeyken ummaları, onları kınamaya ve azarlamaya daha uygundur, iyi anla! { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ } “Onlardan Kitap'ın teminatı alınmamış mıydı?”; yani Tevrat'ta zikredilen teminat/söz. Dolayısıyla tamlama «içinde» (في) manasındadır. Lâm (ل) manasında ihtisas tamlaması olması da caizdir ve mana zikredilen şeye raci olur. { الْكِتابِ } kelimesindeki elif-lâm ahid içindir. Sübhânehu'nun: { أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair” kavli, { مِيثاقُ } kelimesi için atf-ı beyandır. Ondan bedel olduğu da söylenmiştir; mef'ûlün lieclih olduğu da söylenmiştir; harf-i cer takdiriyle { مِيثاقُ } lafzına müteallık olduğu, yani { بِأَنْ لا يَقُولُوا } takdirinde olduğu da söylenmiştir. { أَنْ } edatının masdariyye olması da kavil manasında olduğu için { مِيثاقُ }'ı tefsir eden müfessire olması da caiz görülmüştür. { لا } lafzının ise nehiy veya nefy olması caizdir; her birinin sahih olduğu vecihle değerlendirilmesi senin zihnine havale edilmiştir. Ayetten murat, o varislerin üzerinde bulundukları hâle ısrarla devam etmelerine rağmen bağışlanacaklarını kesin bir dille iddia etmelerini kınamaktır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onlar, sürekli olarak tekrar işledikleri ve tövbe etmedikleri günahlarının Allah Teâlâ tarafından bağışlanmasını O'na vacip kılmaları sebebiyle azarlanmışlardır. Bu kesin hüküm ifadesi { سَيُغْفَرُ }'daki sîn harfinden gelmektedir; nitekim muhakkik âlimlerin belirttiği üzere o tekit içindir. Zemahşerî —Allah Teâlâ ona adaletiyle muamele etsin— bu ayetin tefsirinde Ehl-i Sünnet'e ta'rizde bulunmuş ve tövbesiz günahın bağışlanmasını caiz gördükleri için onların mezhebinin bizzat Yahudilerin mezhebi olduğunu iddia etmiştir; ayrıca Tevrat'tan «Kim büyük bir günah işlerse, tövbe etse dahi bağışlanmaz» sözünü nakletmiştir. Sen bilirsin ki Yahudiler bağışlanma sözünü tekit etmiş ve kesin görmüşlerdir; oysa Ehl-i Sünnet, Allah Teâlâ'nın hakkı olan konularda asi olan kimse bir yana, kulların hakları hususunda Sübhânehu'ya isyan eden kimse bir yana, itaatkâr kimse için bile bağışlanmayı kesin olarak iddia etmezler. Dolayısıyla Allah Teâlâ'ya vacip kılanlar —tövbe eden hakkında bile olsa— [bu Yahudi anlayışına] onlardan daha yakındır. Şu halde onun bu iddiası, «Kendi ayıbını bana attı da sıyrılıp gitti» darbımeselinde gelenden başka nedir ki? Tevrat'tan naklettiği şey eğer bu ayetten bir istinbat ise el-Keşf'te belirtildiği üzere ayet, onların ancak Tevrat'taki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı ve recm ayeti gibi hükümleri tahrif etmelerine, havassa kolaylıklar ve avama hafifletmeler sağlayarak bunun karşılığında rüşvet almalarına ve Allah hakkında büyük bir iftirada bulunmalarına delalet eder. Yok eğer tahrif edilmemiş asıl Tevrat'ı okumuşsa ve metin böyle ise, Allah Teâlâ'nın yüce kitabından kesin delillerle bunun şirke hamledilmesi gerekir; yahut da bu hüküm onlar içindir, [bağışlanma ise] bu merhamete mazhar olmuş ümmete mahsustur. Nitekim kendisi de Sübhânehu'nun: { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “Günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” [el-Ahkāf: 31] kavlinde buna benzer bir hususu kabul etmiştir. Ehl-i Sünnet ise Allah'a karşı kuru temennide bulunan kimseyi yerme hususunda ittifak etmiştir.

ورووا عن شداد ابن أوس أن رسول الله ﷺ قال: «الكيس من دان نفسه وعمل لما بعد الموت والعاجز من أتبع نفسه هواها وتمنى على الله سبحانه» ،

Şeddâd b. Evs'ten rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir; aciz kişi ise nefsini hevasına uyduran ve Allah Sübhânehu'dan temennide bulunan kimsedir.»

ومن هنا قيل: إن القوم ذموا بأكلهم أموال الناس بالباطل واتباع أنفسهم هواها وتمنيهم على الله سبحانه ووبخوا على افترائهم على الله في الأحكام التي غيروها وأخذوا عرض هذا الأدنى على تغييرها فكأنه قيل: ألم يؤخذ عليهم الميثاق المذكور في كتابهم أن لا يقولوا على الله تعالى في وقت من الأوقات إلا الحق الذي تضمنه الكتاب فلم حكموا بخلافه وقالوا: هو من عند الله وما هو من عند الله ليشتروا به ثمنا قليلا؟ وفيه مع مخالفته لما روي عن الحبر مخالفة للظاهر. وقرأ الجحدري «أن لا تقولوا» بالخطاب على الالتفات وَدَرَسُوا ما فِيهِ أي قرؤوه فهم ذاكرون لذلك، وهو عطف على أَلَمْ يُؤْخَذْ من حيث المعنى وان اختلفا خبرا وإنشاء إذ المعنى أخذ عليهم ميثاق الكتاب ودرسوا إلخ، وجوز كونه عطفا على لَمْ يُؤْخَذْ والاستفهام التقريري داخل عليهما وهو خلاف الظاهر أو على ورثوا وتكون جملة أَلَمْ يُؤْخَذْ معترضة وما قبلها حالية أو يكون المجموع اعتراضا كما قيل ولا مانع منه خلا أن الطبرسي نقل عن بعضهم تفسير درسوا على هذا الوجه من العطف بتركوا وضيعوا وفيه بعد.

Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Bu topluluk insanların mallarını bâtıl yolla yemeleri, nefislerini hevalarına uydurmaları ve Allah Sübhânehu'ya karşı kuru temennide bulunmaları sebebiyle yerilmiş; değiştirdikleri ve değiştirme karşılığında şu alçak [dünyanın] menfaatini aldıkları hükümler konusunda Allah'a iftira etmelerinden dolayı azarlanmışlardır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Kitaplarında zikredilen, Allah Teâlâ hakkında hiçbir zaman Kitap'ın içerdiği haktan başkasını söylemeyeceklerine dair söz onlardan alınmamış mıydı? O halde az bir pahaya satmak için ne diye Kitap'ın aksine hükmedip «Bu Allah katındandır» dediler, halbuki o Allah katından değildir?' Ancak bu yorum, İbn Abbâs'tan rivayet edilene muhalif olmasıyla birlikte zahire de muhaliftir. Cahderî, iltifat yoluyla muhatap kipiyle «أن لا تقولوا» (söylemeyesiniz diye) şeklinde okumuştur. { وَدَرَسُوا ما فِيهِ } “ve onun içindekini okuyup öğrenmişlerdi”; yani onu okumuşlardı, dolayısıyla onu hatırlamaktadırlar. Bu, mana bakımından —biri haber diğeri inşa olarak farklı olsalar da— { أَلَمْ يُؤْخَذْ } üzerine matuftur; zira mana: «Kendilerinden Kitap'ın teminatı alındı ve onlar içindekileri okuyup öğrendiler...» demektir. Takrîrî istifhamın her ikisine de dâhil olması suretiyle { لَمْ يُؤْخَذْ } üzerine matuf olması da caiz görülmüştür ki bu zahire aykırıdır; yahut { وَرِثُوا } üzerine matuf olup { أَلَمْ يُؤْخَذْ } cümlesi mu'tarıza, öncesi ise hâliyye olur; ya da söylendiği üzere cümlenin tamamı bir itiraz (ara cümle) olur ve buna bir engel yoktur. Şu kadar var ki Tabersî bazılarından, atfın bu vechine göre { دَرَسُوا } lafzını «terk ettiler ve zayi ettiler» şeklinde tefsir ettiklerini nakletmiştir; ancak bunda uzaklık vardır.

وقيل: إن الجملة في موضع الحال من ضمير يقولوا بإضمار قد أي أخذ عليهم الميثاق بأن لا يقولوا على الله إلا

Şöyle de denilmiştir: Cümle, gizli bir «قد» (kad) takdiriyle { يَقُولُوا } fiilindeki zamirden hâl mahallindedir; yani onlardan Allah hakkında haktan başkasını söylememeleri hususunda teminat alındı,

الحق الذي تضمنه كتابهم في حال دراستهم ما فيه وتذكرهم له وهو كما ترى. وقرأ السلمي ادّارسوا بتشديد الدال وألف بعدها وأصله تدارسوا فادغمت التاء في الدال واجتلبت لها همزة الوصل.

kitaplarının içerdiği hakkı [yalnızca söyleyeceklerine dair teminat], onun içindekileri okuyup inceledikleri ve onu hatırladıkları bir hâldeyken [alınmıştı]; bu [görüşün durumu da] gördüğün gibidir. Sülemî, dâl harfinin şeddesi ve sonrasında elif ile «ادّارسوا» (eddâresû) şeklinde okumuştur; aslı «تدارسوا» (tedâresû) olup te harfi dâl harfine idgam edilmiş ve başına vasıl hemzesi getirilmiştir.

وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ الله تعالى ويخافون عقابه فلا يفعلون ما فعل هؤلاء أَفَلا تَعْقِلُونَ فتعلموا ذلك ولا تستبدلوا الأدنى المؤدي إلى العذاب بالنعيم المقيم، وهو خطاب لأولئك المأخوذ عليهم الميثاق الآخذين لعرض هذا الأدنى وفي الالتفات تشديد للتوبيخ، وقيل: هو خطاب للمؤمنين ولا التفات فيه.

{ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır”; yani Allah Teâlâ'dan korkup O'nun azabından sakınan ve bunların yaptıklarını yapmayan kimseler için. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; bunu bilip de azaba götüren alçak [dünyayı] kalıcı nimetle değiştirmez misiniz? Bu, teminat alınan ve şu alçak [dünyanın] menfaatini alan kimselere yönelik bir hitaptır; iltifatta ise kınamayı şiddetlendirme vardır. Müminlere yönelik bir hitap olduğu ve onda iltifat bulunmadığı da söylenmiştir.

وقرأ جمع بالياء على الغيبة وبالتاء وقرأ نافع وابن عامر وابن ذكوان وأبو جعفر وسهل ويعقوب وحفص. وهذه الآية ظاهرة في التوبيخ على الأخذ، وجعل بعضهم قوله سبحانه: أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ إلخ توبيخا على ذلك القول في الآية ما هو من قبيل ما فيه اللف والنشر وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ أي يتمسكون به في أمور دينهم يقال:

Bir topluluk gâib kipiyle ye (ي) harfiyle [efelâ ya'kılûn], Nâfi', İbn Âmir, İbn Zekvân, Ebû Ca'fer, Sehl, Ya'kūb ve Hafs ise te (ت) harfiyle [efelâ ta'kılûn] okumuştur. Bu ayet menfaati alma fiilini kınama hususunda açıktır. Bazıları ise Sübhânehu'nun: { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ } ilah. kavlini o sözü söylemeyi kınama kılmışlardır. Ayette leff ü neşr kabilinden olan hususlar vardır. { وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } “Kitaba sımsıkı sarılanlara gelince”; yani dinî işlerinde ona sımsıkı bağlananlar. Şöyle denir:

مسك بالشيء وتمسك به بمعنى، قال مجاهد. وابن زيد: هم الذين آمنوا من أهل الكتاب كعبد الله بن سلام وأصحابه تمسكوا بالكتاب الذي جاء به موسى ﵇ فلم يحرفوه ولم يكتموه ولم يتخذوه مأكلة وقال عطاء: هم أمة محمد ﷺ والمراد من الكتاب القرآن الجليل الشأن، وقرأ أبو بكر. وحماد «يمسكون» بالتخفيف من الإمساك، وابن مسعود «استمسكوا» ، وأبي «مسكوا» وفي ذلك موافقة لقوله تعالى: وَأَقامُوا الصَّلاةَ ولعل التغيير في المشهور للدلالة على أن التمسك أمر مستمر في جميع الأزمنة بخلاف الإقامة فإنها مختصة بالأوقات المخصوصة، وتخصيصها بالذكر من بين سائر العبادات مع دخولها بالتمسك بالكتاب لا ناقتها عليها لأنها عماد الدين، ومحل الموصول إما الجر عطفا على الذين يتقون، وقوله تعالى: أَفَلا تَعْقِلُونَ اعتراض مقرر لما قبله، والاعتراض قد يقرن بالفاء كقوله:

«مسك بالشيء» ve «تمسك به» aynı manadadır. Mücâhid ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Onlar, Ehl-i Kitap'tan Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi iman edenlerdir; Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği kitaba sımsıkı sarıldılar, onu tahrif etmediler, gizlemediler ve onu bir geçim vasıtası kılmadılar. Atâ ise şöyle demiştir: Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir ve Kitap'tan murat şanı yüce olan Kur'an'dır. Ebû Bekir ve Hammâd, imsâk (الإمساك) kökünden hafifletme (şeddesiz) ile «يمسكون» (yümsikûne), İbn Mes'ûd «استمسكوا» (istemsekû) ve Übeyy ise «مسكوا» (messekû) şeklinde okumuştur. Bunda Teâlâ'nın: { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “ve namazı dosdoğru kılanlar” kavline bir uyum vardır. Meşhur kıraatteki [müzari] sîga değişikliği, belki de namaz kılmanın muayyen vakitlere mahsus olmasına karşılık, kitaba sarılmanın bütün zamanlarda sürekli bir iş olduğuna delalet etmek içindir. Namazın kitaba sarılmanın kapsamına girmesine rağmen diğer ibadetler arasından zikirle tahsis edilmesi, dinin direği olması hasebiyle ona olan üstünlüğü sebebiyledir. İsmi mevsulün mahalli, ya { الَّذِينَ يَتَّقُونَ } üzerine matuf olarak cerdir —ki Teâlâ'nın: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } kavli kendinden öncekini tekit eden bir mu'tarızadır ve mu'tarıza cümle şu beyitteki gibi bazen fa (ف) harfiyle gelebilir:

فاعلم فعلم المرء ينفعه ... أن سوف يأتي كل ما قدرا

Bil ki —ki kişinin bilmesi kendisine fayda verir— ... Takdir edilen her şey muhakkak gelecektir.

وإما الرفع على الابتداء والخبر قوله سبحانه: إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ والرابط إما الضمير المحذوف كما هو رأي جمهور البصريين أي أجر المصلحين منهم وإما الألف واللام كما هو رأي الكوفيين فإنها كالعوض عن الضمير فكأنه قيل مصلحيهم، وأما العموم في المصلحين فإنه على المشهور من الروابط ومنه نعم الرجل زيد على أحد الأوجه أو وضع الظاهر موضع المضمر بناء على أن الأصل لا نضيع أجرهم إلا أنه غير لما ذكر تنبيها على أن الصلاح كالمانع من التضييع لأن التعليق بالمشتق يفيد علية مأخذ الاشتقاق فكأنه قيل: لا نضيع أجرهم لصلاحهم.

yahut ibtidaen ref mahallindedir; haberi ise Sübhânehu'nun: { إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ } “Şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” kavlidir. Râbıt ise ya Basralıların cumhurunun reyi olduğu üzere mahzuf zamirdir, yani «onlardan olan ıslah edicilerin mükâfatı» demektir; ya da Kûfelilerin reyi olduğu üzere zamirin yerine geçmiş gibi olan harf-i tarif (elif-lâm)'dır, sanki «onların ıslah edicilerini» denilmiştir. { الْمُصْلِحِينَ } lafzındaki umumiliğe gelince, o meşhur râbıtlardandır; vecihlerden birine göre «نعم الرجل زيد» (Zeyd ne güzel adamdır) ifadesi bundandır. Yahut da aslın «onların mükâfatını zayi etmeyiz» şeklinde olmasına dayanılarak, zikredilen sebeple muslih olmanın zayi etmeye adeta bir engel olduğunu bildirmek üzere zahir lafız zamir yerine konulmuştur; zira hükmün müştak bir lafza bağlanması iştikak kaynağının illet olduğunu ifade eder, sanki «ıslah edici olmaları sebebiyle onların mükâfatını zayi etmeyiz» denilmiştir.

وقيل: الخبر محذوف والتقدير والذين يمسكون بالكتاب مأجورون أو مثابون، وقوله سبحانه: إِنَّا لا نُضِيعُ إلخ حينئذ اعتراض مقرر لما قبله وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ عطف على ما قبل بتقدير اذكر والنتق الرفع كما روي عن ابن عباس. وإليه ذهب ابن الأعرابي، وعن مسلم أنه الجذب، ومنه نتقت الغرب من البئر، وعن أبي عبيدة أنه القلع وما روي عن الحبر أوفق بقوله سبحانه: وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ [النساء: ١٥٤] وعلى القولين الأخيرين يضمن معنى الرفع ليتطابق الآيتان، والمراد بالجبل الطور أو جبل غيره وكان فرسخا في فرسخ كمعسكر القوم فأمر الله تعالى جبريل ﵇ لما توقفوا عن أخذ التوراة وقبولها إذ جاءتهم جملة مشتملة على ما يستثقلونه فقلعه من أصله ورفعه عليهم كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ أي غمامة أو سقيفة وفسرت بذلك مع أنها كل ما علا وأظل لأجل حرف التشبيه إذ لولاه لم يكن لدخوله وجه و «فوق» ظرف لنتقنا أو حال من الجبل مخصصة على ما قيل للرفع ببعض جهات العلو، والجملة الاسمية بعد في موضع الحال أيضا أي مشابها ذلك وَظَنُّوا أي تيقنوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ أي ساقط عليهم إن لم يقبلوا فانهم كانوا يوعدون بذلك بهذا الشرط والصادق لا يتخلف ما أخبر به لكن لما لم يكن المفعول واقعا لعدم شرطه أشبه المظنون الذي قد يتخلف فلهذا سمي ذلك ظنا.

Haberin mahzuf olduğu, takdirinin de «Kitaba sımsıkı sarılanlar mükâfatlandırılacak veya sevaplandırılacaklardır» şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirde Sübhânehu'nun: { إِنَّا لا نُضِيعُ } ilah. kavli kendinden öncekini pekiştiren bir mu'tarıza olur. { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ } “Bir zamanlar o dağı onların üzerlerine kaldırmıştık”; «hatırla» takdiriyle kendinden öncekine matuftur. Netk (النتق), İbn Abbâs'tan rivayet edildiği ve İbnü'l-A'râbî'nin benimsediği üzere kaldırmak demektir. Müslim'den ise bunun çekmek olduğu nakledilmiştir; kuyudan büyük kovayı çekmek manasındaki «نتقت الغرب من البئر» ifadesi bundandır. Ebû Ubeyde'den ise koparmak olduğu nakledilmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edilen, Sübhânehu'nun: { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ } “Tûr'u üzerlerine kaldırmıştık” [en-Nisâ: 154] kavline daha uygundur; son iki görüşe göre ise iki ayetin birbiriyle uyuşması için kaldırma manası tazmin edilir. Dağdan murat Tûr dağı yahut başka bir dağdır; kavmin karargâhı gibi bir fersaha bir fersah [büyüklükte] idi. Kendilerine ağır buldukları şeyleri içeren bir bütün halinde geldiğinde Tevrat'ı almaktan ve kabul etmekten çekindikleri zaman, Allah Teâlâ Cebrâîl aleyhisselâm'a emretti; o da dağı kökünden söküp üzerlerine kaldırdı. { كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “sanki o bir gölgelik gibiydi”; yani bir bulut veya bir çardak/sundurma gibiydi. Yükselen ve gölgeleyen her şeye zulle denilmesine rağmen böyle tefsir edilmesi teşbih harfinden dolayıdır; zira o olmasaydı onun dâhil olmasının bir vechi olmazdı. «فَوْقَ» kelimesi { نَتَقْنَا } fiilinin zarfıdır yahut dağdan hâldir ve söylendiğine göre kaldırmayı yukarı cihetlerden biriyle tahsis eder. Sonrasındaki isim cümlesi de aynı şekilde «buna benzer bir halde» manasında hâl mahallindedir. { وَظَنُّوا } “ve zannettiler (kesin olarak bildiler)”; yani yakinen anladılar, { أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ } “onun üzerlerine düşeceğini”; yani kabul etmezlerse üzerlerine düşeceğini. Zira bu şart ile tehdit ediliyorlardı ve doğru sözlünün haber verdiği şey asla hilafına çıkmaz; fakat şartı gerçekleşmediği için mef'ul vaki olmayınca, gerçekleşmeyebilen zannî şeye benzedi ve bu sebeple buna zan denildi.

وقيل: تيقنوا ذلك لأن الجبل لا يثبت في الجو، واعترض بأن عدم ثبوته فيه لا يقتضي التيقن لأنه على جري العادة وأما على خرقها فالثابت الثبوت والواقع عدم الوقوع ويكون ذلك كرفعه فوقهم ووقوفه هناك حتى كان ما كان منهم، والحق أن المتيقن لهم الوقوع إن لم يقبلوا لكونه المعلق عليه، ففي الأثر أن بني إسرائيل أبوا أن يقبلوا التوراة فرفع الجبل فوقهم، وقيل: إن قبلتم وإلا ليقعن عليكم فوقع كل منهم ساجدا على حاجبه الأيسر وهو ينظر بعينه اليمنى إلى الجبل فرقا من سقوطه فلذلك لا ترى يهوديا يسجد إلا على حاجبه الأيسر ويقولون: هي السجدة التي رفعت عنا بها العقوبة وامتثلوا ما أمروا به ولا يقدح في ذلك احتمال الثبوت على خرق العادة كما لا يقدح فيه عدم الوقوع إذا قبلوا، ألا ترى إلى أنه يتيقن احتراق ما وقع في النار مع إمكان عدمه كما في قصة الخليل ﵊، وذهب الرماني.

Dağın havada duramayacağı gerekçesiyle bunu kesin olarak bildikleri de söylenmiştir; ancak havada duramaması kesin bilgiyi gerektirmez diye itiraz edilmiştir, çünkü bu âdetin cereyanına göredir; harikü'l-âde (mucizevî) olana göre ise sabit olan durmasıdır ve vaki olan da düşmemesidir. Bu da üzerlerine kaldırılması ve onlardan sadır olan şeyler gerçekleşinceye kadar orada durması gibidir. Hak olan şudur ki, [dağın] düşmesi şarta bağlandığı için kabul etmedikleri takdirde üzerlerine düşeceği hususu onlar için kesindir. Nitekim eserde rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları Tevrat'ı kabul etmekten imtina ettiler, bunun üzerine dağ üzerlerine kaldırıldı ve: 'Kabul ederseniz ne âlâ, yoksa üzerinize düşecektir' denildi. Bunun üzerine her biri, düşmesinden korkarak sağ gözüyle dağa bakarken sol kaşı üzerine secdeye kapandı. Bundan dolayı hiçbir Yahudiyi sol kaşı üzerine secde etmekten başka türlü secde ederken göremezsin ve onlar: 'Bu, kendisiyle üzerimizden azabın kaldırıldığı secdedir' derler ve emrolundukları şeye boyun eğdiler. Âdetin hilafına durma ihtimali buna halel getirmediği gibi, kabul ettikleri takdirde düşmemesi de buna halel getirmez. Görmez misin ki ateşe düşen şeyin yanmaması Halîl aleyhisselâm kıssasında olduğu gibi mümkün olmakla beraber [normalde] yanacağı kesin olarak bilinir. Rummânî

والجبائي إلى أن الظن على بابه، والمراد قوي في نفوسهم أنه واقع، واختاره بعض المحققين، والجملة مستأنفة، وجوز أن تكون معطوفة على نتقنا أو حالا بتقدير قد كما قال أبو البقاء خُذُوا أي وقلنا خذوا أو قائلين خذوا ما آتَيْناكُمْ من الكتاب بِقُوَّةٍ أي بجد وعزم على تحمل مشاقه، والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من الواو، والمراد خذوا ذلك مجدين وَاذْكُرُوا ما فِيهِ أي اعملوا به ولا تتركوه كالمنسي وهو كناية عن ذلك أو مجاز.

ve Cübbâî ise zannın kendi hakiki manasında olduğu ve muradın «onun düşeceği nefislerinde kuvvet kazandı» şeklinde olduğu görüşüne gitmişlerdir ki bazı muhakkikler de bunu tercih etmiştir. Cümle müste'nefedir; Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi { نَتَقْنَا } üzerine matuf olması veya «قد» (kad) takdiriyle hâl olması da caiz görülmüştür. { خُذُوا } “[Onlara:] 'Tutun!' [dedik]”; yani «Tutun dedik» veya «Tutun diyerek». { ما آتَيْناكُمْ } “Size verdiğimiz şeyi”; Kitap'tan. { بِقُوَّةٍ } “kuvvetle”; yani onun meşakkatlerine katlanma hususunda bir ciddiyet ve azimle. Car ve mecrur, vâv zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; murat: «ciddiyet göstererek onu tutun» demektir. { وَاذْكُرُوا ما فِيهِ } “ve onun içindekileri aklınızda tutun”; yani onunla amel edin ve onu unutulmuş gibi terk etmeyin; bu da bundan kinayedir veya mecazdır.

وقرأ ابن مسعود «وتذكروا» وقرىء واذكروا بمعنى وتذكروا لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ بذلك قبائح الأعمال ورذائل الأخلاق أو راجين أن تنتظموا في سلك المتقين.

İbn Mes'ûd «وتذكّروا» (düşünüp öğüt alasınız) şeklinde okumuştur; «واذكروا» şeklinde okunup «öğüt alasınız» manasında olduğu da söylenmiştir. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız”; bununla çirkin amellerden ve rezil ahlaktan sakınasınız diye yahut muttakiler zümresine dâhil olmayı umarak.

وجوز أن يراد بما آتيناكم الآية العظيمة أعني نتق الجبل أي خذوا ذلك إن كنتم تطيفونه كقوله تعالى: إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا [الرحمن: ٣٣] واذكروا ما فيه من القدرة الباهرة والإنذار، وعلى هذا فالمراد من نتق الجبل إظهار العجز لا غير، والكلام نظير قولك لمن يدعي الصرعة والقوة بعد ما غلبته: خذه مني، وحاصله إن كنتم تطلبون آية قاهرة وتقترحونها فخذوا ما آتيناكم إن كنتم تطيقونه، ولا يخفى أن ذلك خلاف الظاهر والآثار على خلافه وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ منصوب بمضمر على طرز ما سلف في نظائره وهو معطوف على ما قبل مسوق لإلزام اليهود بمقتضى الميثاق العام فإن منهم من أشرك فقال: عزير ابن الله عز اسمه بعد إلزامهم بالميثاق المخصوص بهم والاحتجاج عليهم بالحجج السمعية والعقلية ومنعهم عن التقليد، وبعضهم جوز أن يكون تذييلا تعميما بعد التخصيص وإظهارا لتمادي هؤلاء اليهود في الغي بعد أخذ الميثاق الخاص المدلول عليه بقوله سبحانه:

{ ما آتَيْناكُمْ } ifadesiyle o büyük ayetin, yani dağın kaldırılmasının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani Teâlâ'nın: { إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا } “Göklerin ve yerin sınırlarından çıkıp gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi çıkın gidin!” [er-Rahmân: 33] kavlinde olduğu gibi: «Gücünüz yetiyorsa onu tutun / engelleyin» ve onun içindeki açık kudreti ve uyarıyı hatırda tutun demektir. Buna göre dağın kaldırılmasından murat yalnızca acziyeti ortaya koymaktır. Bu söz, güreş ve güç iddiasında bulunan kimseye onu yendikten sonra söylediğin «Al bakalım benden bunu!» sözün gibidir; hâsılı: «Eğer kahredici bir mucize istiyor ve bunu talep ediyorsanız, gücünüz yetiyorsa size getirdiğimiz şeyi tutun!» demektir. Bunun zahire aykırı olduğu ve rivayetlerin de bunun aksine bulunduğu gizli değildir. { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin almıştı”; benzerlerinde geçtiği üzere gizli bir fiille mensuptur; önceki ayete matuftur ve genel teminatın gereğiyle Yahudileri ilzam etmek üzere sevk edilmiştir. Zira onlardan bir kısmı şirke düşüp —şanı yüce olsun— 'Üzeyr Allah'ın oğludur' demişlerdir; bu da kendilerine mahsus özel teminatla ilzam edilmelerinden, aklî ve naklî delillerle aleyhlerine hüccet getirilmesinden ve taklitten menedilmelerinden sonra olmuştur. Bazıları ise bunun husustan sonra umum getirmek ve Sübhânehu'nun şu kavliyle delalet edilen özel teminatın alınmasından sonra:

وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ لقوله جل وعلا: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ في سورة [البقرة: ٦٣، ٩٣] ، وعليه فلا عطف وهو أظهر من التذييل نظرا إلى ظاهر اللفظ وأولى منه إذا خص العام بالمشركين كما قيل، وقد يقال:

{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ } “Hani dağı kaldırmıştık”; nitekim Celîl ve A'lâ olan [Allah] [el-Bakara: 63, 93] suresinde: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık” buyurmuştur; bu Yahudilerin azgınlıkta ne kadar ileri gittiklerini göstermek üzere bir tezyîl olmasını caiz görmüşlerdir. Buna göre atıf yoktur; lafzın zahirine bakıldığında bu tezyîlden daha açıktır ve umumî olan müşriklere tahsis edildiğinde söylendiği üzere ondan daha evladır. Şöyle de denilebilir:

إن الآية مسوقة لبيان أخذ ميثاق سابق من جميع الخلق مؤمنهم وكافرهم قبل هذه النشأة بما هو أهم الأمور والأصل الأصيل لجميع التكليفات على وجه خال مما يشبه الإكراه متضمن لالزام المشركين المعاصرين له ﷺ ورفع احتجاجهم ما كانوا بعد الإشارة إلى أخذ ميثاق من قوم مخصوصين في هذه النشأة على وجه هو أشبه الأشياء بالإكراه بما الظاهر فيه أنه من الأعمال لأن القوم إذ ذاك كانوا مقرين بالربوبية بل بها وبرسالة موسى ﵇ فلم يكن حاجة إلى نتق الجبل فوقهم لذلك ولو قال قائل: إن ذكر ذلك خلال الآيات المتعلقة باليهود من باب الاستطراد والمناسبة فيه ظاهرة لم يبعد لكن الأول وهو الذي جرى عليه أكثر متأخري المفسرين أي واذكر لهم أو للناس إذ أخذ ربك مِنْ بَنِي آدَمَ المراد بهم الذين ولد لهم مؤمنين كانوا أو كفارا نسلا بعد نسل سوى من لم يولد له بسبب من الأسباب وتخصيصهم بأسلاف اليهود الذين أشركوا بالله تعالى حيث قالوا مما لا يكاد يلتفت إليه.

Ayet, bu dünyadaki yaratılışta ikraha (zorlamaya) en çok benzeyen bir şekilde, zahirine göre amellerle ilgili olan bir hususta belirli bir kavimden alınan teminata işaret edildikten sonra —çünkü o kavim o sırada rubûbiyeti, hatta hem onu hem de Mûsâ aleyhisselâm'ın risaletini ikrar etmekteydi, dolayısıyla bunun için dağın üzerlerine kaldırılmasına ihtiyaç yoktu—, bütün mahlukattan, müminlerinden ve kâfirlerinden bu dünyadaki yaratılıştan önce, en mühim mesele ve bütün tekliflerin asıl temeli olan hususta, ikraha benzeyen her şeyden uzak bir surette, sallallâhu aleyhi ve sellem asrındaki müşrikleri ilzam etmeyi ve onların hüccetlerini ortadan kaldırmayı içeren önceki bir teminatın alınışını beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Bir kimse: «Bunun Yahudilerle ilgili ayetler arasında zikredilmesi istitrad (konu dışı tamamlama) kabilindendir ve bundaki münasebet açıktır» dese bu da uzak olmaz. Fakat müteahhir müfessirlerin çoğunun benimsediği birinci görüştür; yani «Onlara yahut insanlara hatırla ki hani Rabbin almıştı...» { مِنْ بَنِي آدَمَ } “Âdemoğullarından”; bunlardan murat, herhangi bir sebepten ötürü kendisinden çocuk doğmamış olanlar hariç, mümin olsun kâfir olsun nesilden nesile kendilerinden çocuk doğan kimselerdir. Bunların, söyledikleri sözle Allah Teâlâ'ya şirk koşan Yahudilerin atalarına tahsis edilmesi ise neredeyse iltifat edilmeyecek bir görüştür.

وإيثار الأخذ على الإخراج للإيذان بشأن المأخوذ إذ ذاك لما فيه من الإنباء عن الاجتباء والاصطفاء وهو السبب في

İhraç (çıkarma) yerine ahz (alma) lafzının tercih edilmesi, o esnada alınanların şanını bildirmek içindir; zira bunda seçme ve mümtaz kılma manası vardır. Bundan dolayı fiil,

إسناده إلى اسم الرب بطريق الالتفات مع ما فيه من التمهيد للاستفهام الآتي، وإضافته إلى ضميره ﵊ للتشريف، وقيل: إن إيثار الأخذ على الإخراج لمناسبة ما تضمنته الآية من الميثاق فإن الذي يناسبه هو الأخذ دون الإخراج، والتعير بالرب لما أن ذلك الأخذ باعتبار ما يتبعه من آثار الربوبية، واستأنس بعضهم بمغايرة أسلوب هذا الكلام بما فيه من الالتفات لما قبله من قوله ﷾: وَإِذْ نَتَقْنَا ولما بعده من قوله تعالى: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا لكونه استطراديا، وقوله تعالى: مِنْ ظُهُورِهِمْ بدل من بني آدم بدل البعض من الكل بتكرير الجار كما في قوله ﷾: لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ وقيل: بدل اشتمال وإليه ذهب أبو البقاء، وبينه بعضهم بأن بدل الاشتمال ما يكون بينه وبين المبدل منه ملابسة بحيث توجب النسبة إلى المتبوع إلى التابع اجمالا نحو أعجبني زيد علمه فإنه يعلم ابتداء أن زيدا معجب باعتبار صفاته لا باعتبار ذاته وتتضمن نسبة الاعجاب إليه نسبته إلى صفة من صفاته إجمالا، ونسبة الأخذ الذي هو بمعنى الإخراج هنا إلى بني آدم نسبة إلى ظهورهم اجمالا لأنه يعلم ابتداء أن بني آدم ليسوا مأخوذين باعتبار ذواتهم بل باعتبار أجسادهم وأعضائهم وتتضمن الأخذ إليهم نسبته إلى أعضائهم اجمالا، وادعى أن القول به أولى من القول ببدل البعض لأن النسبة إلى المبدل منه الكل تكون تامة وتحصل بها الفائدة بدون ذكر البدل نحو أكلت الرغيف نصفه فإن النسبة تامة لو لم يذكر النصف ولا شك أن النسبة هنا ليست تامة بدون ذكر البدل.

gelecek olan istifhama bir hazırlık olmakla beraber iltifat yoluyla Rab ismine isnat edilmiştir ve O'nun aleyhisselâm zamirine izafe edilmesi ise teşrif içindir. Ahz lafzının ihraç yerine tercih edilmesinin ayetin içerdiği mîsak (sözleşme) münasebetiyle olduğu da söylenmiştir; zira ona uygun olan ihraç değil ahzdır. Rab ismiyle ifade edilmesi ise bu alışın, rubûbiyetin onu takip eden eserleri itibarıyla olmasındandır. Bazıları, bu kelamın üslubundaki iltifatın öncesindeki Azîz ve Celîl olanın: { وَإِذْ نَتَقْنَا } “Hani kaldırmıştık” kavlinden ve sonrasındaki Teâlâ'nın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “Kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini onlara oku” kavlinden farklı olmasını, bunun istıtrâdî (ara konu) olmasına dayandırmışlardır. Teâlâ'nın: { مِنْ ظُهُورِهِمْ } “bellerinden (sırtlarından)” kavli, Azîz ve Celîl olanın: { لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ } “hor görülenlerden iman edenlere” kavlinde olduğu gibi harf-i cerrin tekrarıyla { بَنِي آدَمَ } lafzından bedel-i ba'z'dır. Ebü'l-Bekâ'nın benimsediği üzere bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir. Bazıları bunu şöyle açıklamıştır: Bedel-i iştimal, mübdelün minh ile bedel arasında metbuun tâbiye isnadını icmalen gerektirecek bir irtibatın bulunmasıdır; tıpkı «Zeyd'in ilmi hoşuma gitti» (أعجبني زيد علمه) sözünde olduğu gibi. Zira başlangıçta Zeyd'in bizzat zatı itibarıyla değil sıfatları itibarıyla beğenildiği bilinir ve beğenmenin ona isnadı, icmalen onun bir sıfatına isnadını tazammun eder. Burada ihraç manasında olan ahzın Âdemoğullarına isnadı da icmalen onların sırtlarına / bellerine isnadıdır; çünkü başlangıçta Âdemoğullarının bizzat zatları itibarıyla değil cesetleri ve uzuvları itibarıyla alındıkları bilinir ve alışın onlara isnadı, icmalen onların uzuvlarına isnadını tazammun eder. Bu görüşün bedel-i ba'z görüşünden daha evla olduğunu iddia etmiştir; zira kül olan mübdelün minhe yapılan isnat tam olur ve bedel zikredilmese de fayda hâsıl olur; tıpkı «Ekmeğin yarısını yedim» (أكلت الرغيف نصفه) sözünde olduğu gibi. Zira yarı zikredilmese bile isnat tamdır; şüphe yok ki buradaki isnat bedel zikredilmeksizin tam değildir.

وأيضا أن الظهور ليس بعض بني آدم حقيقة بل بعض أعضائهم ولا يخفى ما في ذلك من النظر. ومِنْ في الموضعين ابتدائية، وفيه مزيد تقرير لابتنائه على البيان بعد الإبهام والتفصيل غب الإجمال، قيل: وتنبيه على أن الميثاق قد أخذ منهم وهم في أصلاب الآباء ولم يستودعوا في أرحام الأمهات وقوله تعالى: ذُرِّيَّتَهُمْ مفعول أَخَذَ أخر عن المفعول بواسطة الجار لاشتماله على ضمير راجع إليه فيلزم بالتقديم رجوع الضمير إلى متأخر لفظا ورتبة وهو لا يجوز إلا في مواضع ليس هذا منها ولمراعاة أصالته ومنشئيته ولما مر غير مرة من التشويق إلى المؤخر. وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر ويعقوب «ذرياتهم» والمراد أولادهم على العموم، ومن خص بني آدم بأسلاف اليهود على ما مر خص هذا بأخلافهم وفيه ما فيه، والاشكال المشهور وهو أن كل الناس يصدق عليه بنو آدم وذريته فيتحد المخرج والمخزج منه مدفوع بظهور أن المراد إخراج الفروع من الأصول حسب ترتب الولادة ولا يتوقف التخلص عنه على القول بذلك التخصيص.

Ayrıca sırtlar/beller hakikatte Âdemoğullarının bir cüzü değil, onların bazı uzuvlarıdır; bunda bulunan eleştiri ise gizli değildir. Her iki yerdeki { مِنْ } edatı ibtidâiyyedir; bunda kapalılıktan sonra açıklama ve icmalden sonra tafsilat esasına dayanmasından ötürü pekiştirme fazlalığı vardır. Şöyle de denilmiştir: Mîsakın, onlar annelerin rahimlerine emanet edilmeden önce babaların sulblerinde iken kendilerinden alındığına bir tenbihtir. Teâlâ'nın: { ذُرِّيَّتَهُمْ } “nesillerini” kavli, { أَخَذَ } fiilinin mef'ûlüdür; ona dönen bir zamiri içermesi sebebiyle car vasıtasıyla gelen mef'ûlden sonraya bırakılmıştır. Zira öne alınsaydı lafzan ve rütbeten sonra gelene zamirin raci olması gerekirdi ki bu da buranın dâhil olmadığı birkaç yer dışında caiz değildir; ayrıca onun asaletini ve menşe oluşunu gözetmek ve geriye bırakılan şeye iştiyak uyandırmak için böyle yapılmıştır. Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Ya'kūb çoğul olarak «ذرياتهم» okumuştur; murat genel olarak onların çocuklarıdır. Âdemoğullarını yukarıda geçtiği üzere Yahudilerin atalarına tahsis edenler, bunu da onların sonraki nesillerine tahsis etmişlerdir ki bu görüşün durumu ortadadır. Bütün insanların hem Âdemoğulları hem de onun zürriyeti sayılması sebebiyle çıkarılan ile kendisinden çıkarılanın birleşmesi şeklindeki meşhur müşkül ise, muradın doğum sırasına göre asıllardan füruun çıkarılması olduğunun açık olmasıyla defedilmiştir; bu müşkülden kurtulmak mezkûr tahsis görüşüne bağlı değildir.

وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أي أشهد كل واحد من أولئك الذرية المأخوذين من ظهور آبائهم على أنفسهم لا على غيرهم تقريرا لهم بربوبيته ﷾ التامة قائلا لهم: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ أي مالك أمركم ومربيكم على الإطلاق من غير أن يكون لأحد مدخل في شأن من شؤونكم قالُوا في جوابه ﷾ بَلى شَهِدْنا أي على أنفسنا بأنك ربنا لا رب لنا غيرك والمراد أقررنا بذلك. وجاء أن القاضي شريح قال لمقر عنده شهد عليك ابن أخت خالتك، ومن هناك قال الجلال السيوطي: إن هذه الآية أصل في الإقرار وبَلى حرف جواب وألفها أصلية عند الجمهور، وقال جمع: الأصل بل والألف زائدة وبعض أولئك يقول: إنها لتأنيث الكلمة كالتاء في ثمت وربت لأنها أميلت ولو لم تكن للتأنيث لكانت زائدة لمجرد التكثير كألف قبعثرى وتلك لا تمال، وتختص بالنفي فلا تقع إلا في جوابه فتفيد ابطاله سواء كان مجردا أو مقرونا بالاستفهام حقيقيا كان أو تقريريا، وقد أجروا النفي مع التقرير مجرى النفي المجرد في رده ببلى كما في هذه الآية، ولذلك قال ابن عباس وغيره لو قالوا نعم لكفروا. ووجهه أن نعم تصديق للمخبر بنفي أو إيجاب، ولذلك قال جماعة من الفقهاء: لو قال أليس لي عليك ألف؟ فقال: بلى لزمته ونعم لا. وقال آخرون: تلزمه فيهما وجروا فيه على مقتضى العرف لا اللغة.

{ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “ve onları kendilerine şahit tuttu”; yani babalarının bellerinden çıkarılan o nesillerin her birini, başkasına değil kendi nefislerine şahit kıldı. Bu, Azîz ve Celîl olanın eksiksiz rubûbiyetini onlara ikrar ettirmek üzere kendilerine: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?”; yani sizin hiçbir işinize kimsenin müdahalesi olmaksızın mutlak surette sizin işinizin mâliki ve terbiyeciniz [değil miyim?] diyerek [yapıldı]. Celîl ve A'lâ olanın cevabında: { قالُوا بَلى شَهِدْنا } “'Evet, şahit olduk' dediler”; yani Senin bizim Rabbimiz olduğuna ve Senden başka Rabbimiz olmadığına kendi aleyhimize şahitlik ettik [dediler]. Murat bunu ikrar etmeleridir. Kadı Şüreyh'in kendi huzurunda ikrarda bulunan birine «Teyzenin kız kardeşinin oğlu senin aleyhine şahitlik etti» dediği nakledilmiştir. Buradan hareketle Celâl es-Süyûtî: «Bu ayet ikrar konusunda bir asıldır» demiştir. Belâ (بَلى) bir cevap harfidir ve elifi cumhura göre aslidir. Bir grup ise aslı «bel» (بَلْ) olup elifin zâit olduğunu söylemiştir; bunlardan bazısı da kelimeye imâle yapıldığı için bu elifin «ثمت» ve «ربت» kelimelerindeki te (ت) gibi kelimeyi müennes kılmak için olduğunu söyler; şayet müenneslik için olmasaydı «قبعثرى» kelimesinin elifi gibi sırf harf çokluğu için zâit olurdu ki ona imâle yapılmaz. Bu harf nefye (olumsuza) mahsustur ve sadece onun cevabında yer alır; ister yalın olsun ister hakiki veya takrîrî bir istifhamla birlikte bulunsun nefyi iptal etmeyi ifade eder. Nitekim bu ayette olduğu gibi, takrir ile birlikte gelen nefyi Belâ ile reddetme hususunda yalın nefy mesabesinde tutmuşlardır. Bundan dolayı İbn Abbâs ve başkaları: «Eğer 'Neam' (نعم / Evet) deselerdi kâfir olurlardı» demişlerdir. Bunun gerekçesi şudur: Neam, ister olumsuz ister olumlu olsun haber vereni tasdik etmektir. Bundan dolayı fakihlerden bir grup şöyle demiştir: Bir kimse 'Benim sende bin dirhemim yok mu?' dese, diğeri 'Belâ' dese bu borç ona lâzım gelir, 'Neam' derse gelmez. Başkaları ise her iki durumda da lâzım geleceğini söylemiş ve bunda lügate değil örfün gereğine tabi olmuşlardır.

ونازع السهيلي وجماعة في المحكي عن الحبر وغيره متمسكين بأن الاستفهام التقريري موجب ولذلك امتنع سيبويه من جعل أَمْ متصلة على ما قيل في قوله تعالى: أَفَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ [الزخرف: ٥١، ٥٢] فإنها لا تقع بعد الإيجاب وإذا ثبت أنه إيجاب فنعم بعد الإيجاب تصديق له، قال ابن هشام: ويشكل عليهم أن بلى لا يجاب بها الإيجاب وذلك متفق عليه وبَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي [الزمر: ٥٩] متقدم فيه ما يدل على النفي لكن وقع في الحديث ما يقتضي أنها يجاب بها الاستفهام المجرد

Süheylî ve bir grup âlim, takrîrî istifhamın olumlu (mûceb) hükmünde olduğu gerekçesine dayanarak İbn Abbâs ve diğerlerinden nakledilen söze itiraz etmişlerdir. Bu sebeple Sîbeveyh, Teâlâ'nın: { أَفَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ } “Görmüyor musunuz yoksa ben daha mı hayırlıyım?” [ez-Zuhruf: 51-52] kavlinde söylendiği üzere «em» (أَمْ) edatını muttasıla kılmaktan imtina etmiştir; zira o olumlu ifadeden sonra gelmez. Bunun olumlu olduğu sabit olunca, olumludan sonra gelen «neam» onu tasdik etmek olur. İbn Hişâm der ki: Onlara şu husus müşkül olur ki, olumlu bir söze «Belâ» ile cevap verilmez; bu ittifakla böyledir. { بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي } “Hayır, ayetlerim sana gelmişti” [ez-Zümer: 59] ayetinde ise öncesinde nefye delalet eden bir ifade geçmiştir. Fakat hadiste yalın istifhama onunla cevap verildiğini iktiza eden hususlar vârit olmuştur;

ففي صحيح البخاري أنه ﷺ قال لأصحابه: «أترضون أن تكونوا ربع أهل الجنة؟ قالوا: بلى»

Sahîh-i Buhârî'de geçtiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Cennet ehlinin dörtte biri olmaya razı mısınız?» buyurmuş, onlar da: «Belâ (Evet)» demişlerdir.

وفي صحيح مسلم أنه ﷺ قال: «أنت الذي لقيتني بمكة فقال له المجيب: بلى»

Sahîh-i Müslim'de geçtiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Mekke'de benimle karşılaşan sen misin?» buyurmuş, cevap veren de ona: «Belâ (Evet)» demiştir.

وليس لهؤلاء أن يحتجوا بذلك لأنه قليل فلا يتخرج عليه التنزيل انتهى. وأجاب البدر الدماميني بأنه لا إشكال في الحقيقة فإن هؤلاء راعوا صورة النفي المنطوق به فيجاب ببلى حيث يراد إبطال النفي الواقع بعد الهمزة وجوزوا الجواب بنعم على أنه تصديق لمضمون الكلام جميعه الهمزة ومدخولها وهو إيجاب كما سلف ودعواه الاتفاق مناقش فيها أما إن أراد الإيجاب المجرد من النفي بالمرة فقد حكى الرضى الخلاف فيه، وذكر أن بعضهم أجاز استعمالها بعده تمسكا بقوله:

Fakat bu kimselerin bununla delil getirmeleri doğru değildir; çünkü bu azdır ve Kur'an buna hamledilemez, [sözü] bitti. Bedreddin ed-Demâmînî ise hakikatte bir müşkül olmadığını söyleyerek şöyle cevap vermiştir: Zira bu kimseler lafzen telaffuz edilen nefyin suretini gözetmişlerdir; dolayısıyla hemzeden sonra gelen nefyi iptal etmek murat edildiğinde «Belâ» ile cevap verilir. Kelamın tamamının —yani hemze ve dâhil olduğu cümlenin— içeriğini tasdik etmek olarak «neam» ile cevabı da caiz görmüşlerdir ki bu daha önce geçtiği üzere olumludur (îcaptır). Onun ittifak iddiası ise tartışmalıdır. Şayet nefiyden tamamen soyutlanmış sırf olumluyu kastediyorsa Radî bunda ihtilaf olduğunu nakletmiş ve bazılarının şu beyte dayanarak ondan sonra kullanımını caiz gördüğünü zikretmiştir:

وقد بعدت بالوصل بيني وبينها ... بل ان من زار القبور ليبعدا

Kavuşma hususunda benimle onun arası uzaklaştı ... Evet, kabirleri ziyaret eden kimse elbette uzaklaşır.

وإن أراد ما هو الأعم حتى يشمل التقرير المصاحب للنفي فالخلاف فيه موجود مشهور ذكره هو في حرف النون انتهى، ولا يخفى أن البيت شاذ كما صرح به الرضى، والمذكور في بحث النون أن جماعة من المتقدمين والمتأخرين منهم الشلوبين قالوا: إنه إذا كان قبل النفي استفهام فإن كان على حقيقته فجوابه كجواب النفي المجرد وإن كان مرادا به التقرير فالأكثر أن يجاب بما يجاب به النفي رعيا للفظه، ويجوز عند أمن اللبس أن يجاب بما يجاب به الإيجاب رعيا لمعناه وعلى ذلك قول الأنصار للنبي ﷺ نعم وقد قال لهم: ألستم ترون لهم ذلك وقول جحدر:

Eğer nefye eşlik eden takriri de kapsayacak daha genel bir manayı kastediyorsa, bunda ihtilaf mevcuttur ve meşhurdur; kendisi de bunu nûn harfi bahsinde zikretmiştir, [sözü] bitti. Radî'nin de açıkça belirttiği gibi beytin şâz olduğu gizli değildir. Nûn bahsinde zikredilen şudur: Şelevbîn'in de aralarında bulunduğu mütekaddimûn ve müteahhirûndan bir grup âlim şöyle demişlerdir: Şayet nefiyden önce bir istifham bulunursa, eğer hakiki manasında ise cevabı yalın nefyin cevabı gibidir; eğer onunla takrir murat edilmişse çoğunlukla lafzı gözetilerek nefyin cevap verildiği edatla cevap verilir. İltibas (karışıklık) bulunmadığı takdirde manası gözetilerek olumlunun cevap verildiği edatla cevap verilmesi de caizdir. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'a: «Onların böyle olduğunu görmüyor musunuz?» buyurduğunda onların «Neam (Evet)» demeleri ve Cahder'in şu sözü buna örnektir:

أليس الليل يجمع أم عمرو ... وإيانا فذاك بنا تداني

Gece Ümmü Amr ile bizi bir araya getirmiyor mu? ... İşte bu bizim için bir yakınlaşmadır.

نعم وأرى الهلال كما تراه ... ويعلوها النهار كما علاني

Evet, o hilali nasıl görüyorsa ben de öyle görüyorum ... Ve gündüz beni kapladığı gibi onu da kaplıyor.

وعلى ذلك جرى كلام سيبويه، وقال ابن عصفور: أجرت العرب التقرير في الجواب مجرى النفي المحض وإن كان إيجابا في المعنى فإذا قيل: ألم أعطك درهما قيل في تصديقه: نعم وفي تكذيبه بلى، وذلك لأن المقرر قد يوافقك فيما تدعيه وقد يخالفك فإذا قال: نعم لم يعلم هل أراد نعم لم تعطني على اللفظ أو نعم أعطيتني على المعنى فلذلك أجابوه على اللفظ ولم يلتفتوا إلى المعنى. وأما نعم في بيت جحدر فجواب لغير مذكور وهو ما قدره اعتقاده من أن الليل يجمعه وأم عمرو وجاز ذلك لأمن اللبس لعلمه أن كل أحد يعلم أن الليل يجمعه مع أم عمرو، أو هو جواب لقوله: وأرى الهلال قدم عليه وأما قول الأنصار: فجاز لأمن اللبس لأنه قد علم أنهم يريدون نعم يعرف لهم ذلك، وعلى هذا يحمل استعمال سيبويه لها بعد التقرير انتهى.

Sîbeveyh'in sözü de buna göre cereyan etmiştir. İbn Usfûr der ki: Araplar mana bakımından olumlu olsa bile cevapta takriri sırf nefy hükmünde tutmuşlardır; nitekim 'Sana bir dirhem vermedim mi?' denildiğinde, onu tasdikte 'Neam' ve tekzibinde 'Belâ' denir. Çünkü takrirde bulunan kimse iddia ettiğin şeyde sana muvafakat da edebilir, muhalefet de edebilir. Dolayısıyla 'Neam' dediğinde lafza göre 'Evet bana vermedin' mi demek istediği yoksa manaya göre 'Evet bana verdin' mi demek istediği bilinmez; bu sebeple manaya iltifat etmeyip lafza göre cevap vermişlerdir. Cahder'in beytindeki «Neam» ise zikredilmeyen bir şeyin cevabıdır; o da gecenin kendisiyle Ümmü Amr'ı bir araya getirdiğine dair zihnindeki inançtır. Herkesin gecenin kendisini Ümmü Amr ile bir araya getirdiğini bildiğini bildiği için iltibas bulunmadığından bu caiz olmuştur; yahut öne alınmış olan «Ve hilali görüyorum» sözünün cevabıdır. Ensâr'ın sözüne gelince: Onların 'Evet, onların bu hakkı bilinmektedir' demek istedikleri bilindiği için iltibas bulunmadığından caiz olmuştur; Sîbeveyh'in takrirden sonra onu kullanması da buna hamledilir, [sözü] bitti.

والأحسن أن تكون نعم في البيت جوابا لقوله: فذاك بنا تدانى، ثم قال ابن هشام: ويتحرر على هذا أنه لو أجيب أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ بنعم لم يكف في الإقرار لأنه ﷾ أوجب في الإقرار بما يتعلق بالربوبية ما لا يحتمل غير المعنى المراد من المقر، ولهذا لا يدخل في الإسلام بقوله لا إله إلا الله برفع إله لاحتماله لنفي الوحدة، ولعل ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إنما قال: إنهم لو قالوا: نعم لم يكن إقرارا وافيا، وجوز الشلوبين أن يكون مراده رضي الله تعالى عنه أنهم لو قالوا نعم جوابا للملفوظ على ما هو الأفصح لكان كفرا إذ الأصل تطابق السؤال والجواب لفظا، وفيه نظر لأن التكفير لا يكون بالاحتمال، والكلام عند جمع تمثيل لخلقه تعالى الخلق جميعا في مبدأ الفطرة مستعدين للاستدلال بالأدلة الآفاقية والأنفسية المؤدية إلى التوحيد كما نطق به

En güzeli, beyitteki «Neam» lafzının «İşte bu bizim için bir yakınlaşmadır» sözünün cevabı olmasıdır. Daha sonra İbn Hişâm şöyle demiştir: Buna göre şu netleşir ki, şayet { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } hitabına «Neam» ile cevap verilseydi ikrar hususunda yeterli olmazdı; çünkü Azîz ve Celîl olan [Allah], rubûbiyetle ilgili ikrarda ikrar edenin murat ettiği manadan başkasına ihtimali olmayan bir lafzı vacip kılmıştır. Bu sebepledir ki «Lâ ilâhe illallâh» derken tekliği nefyetme ihtimali bulunduğundan «ilâh» kelimesini ref ile okuyarak İslâm'a girilmez. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın 'Eğer neam deselerdi kâfir olurlardı' demesi, belki de bunun tam bir ikrar olmayacağı manasındadır. Şelevbîn ise o radıyallâhu anh'ın muradının, en fasih olana göre telaffuz edilen lafzın cevabı olarak «Neam» deselerdi bunun küfür olacağı şeklinde olmasını caiz görmüştür; zira asıl olan soru ile cevabın lafzan uyuşmasıdır. Fakat bunda eleştiriye açık yön vardır; çünkü tekfir ihtimalle olmaz. Bir gruba göre bu söz, Teâlâ'nın bütün mahlukatı fıtratın başlangıcında,

قوله ﷺ: «كل مولود يولد على الفطرة»

o sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Her doğan fıtrat üzere doğar...»

الحديث

hadisinde ifade buyurduğu gibi tevhidi netice veren afakî ve enfüsî delillerle istidlalde bulunmaya kabiliyetli olarak yaratmasının bir temsilidir.

مبني على تشبيه الهيئة المنتزعة من تعريضه ﷾ إياهم لمعرفة ربويته ووحدانيته بعد تمكينهم منها بما ركز فيهم من العقول والبصائر ونصب لهم في الآفاق والأنفس من الدلائل تمكينا تاما ومن تمكنهم منها تمكنا كاملا وتعرضهم لها تعرضا قويا بهيئة منتزعة من حمله تعالى إياهم على الاعتراف بها بطريق الأمر ومن مسارعتهم إلى ذلك من غير تلعثم أصلا من غير أن يكون هناك أخذ وإشهاد وسؤال وجواب، ونظير ذلك في قول ما في قوله ﷾: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ومن ذلك سائر ما يحكى عن الحيوان والجماد كقوله:

[Bu temsil], ortada hiçbir alma, şahit tutma, soru ve cevap bulunmaksızın; Azîz ve Celîl olanın, içlerine yerleştirdiği akıllar ve basiretler vasıtasıyla ve ufuklarda ve nefislerde onlar için diktiği delillerle rubûbiyet ve vahdaniyetini bilmelerine tam bir imkân sağladıktan sonra onları buna muhatap kılması ve onların da bu imkâna tam sahip olup buna kuvvetle yönelmelerinden intizâ edilen heyetin; Teâlâ'nın onları emir yoluyla bunu itirafa sevk etmesinden ve onların da hiçbir tereddüt göstermeksizin buna koşmalarından intizâ edilen heyete teşbih edilmesine dayanır. Bir görüşe göre bunun benzeri, Azîz ve Celîl olanın: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” kavlindeki ifadedir. Hayvanlardan ve cansız varlıklardan nakledilen şu sözler de bu kabildendir:

شكا إليّ جملي طول السرى ... مهلا رويدا فكلانا مبتلى

Devem bana gece yolculuğunun uzunluğundan şikâyet etti ... [Ben de dedim ki:] Ağır ol, yavaşla! İkimiz de imtihandayız.

(وقوله)

(Ve şairin şu sözü:)

امتلأ الحوض وقال قطني ... مهلا رويدا قد ملأت بطني

Havuz doldu ve 'Bana yetti' dedi ... Ağır ol, yavaşla, karnımı doldurdun!

وجعلوا قوله ﷾: أَنْ تَقُولُوا من تلوين الخطاب وصرفه عن رسول الله ﷺ إلى معاصريه من اليهود تشديدا في الإلزام أو إليهم وإلى متقدميهم بطريق التغليب وهو مفعول له لما قبله من الأخذ والاشهاد أو لمقدر يدل عليه ذلك، والمعنى على ما يقول البصريون: فعلنا ما فعلنا كراهة أن تقولوا وعلى ما يقول الكوفيون: لئلا تقولوا يَوْمَ الْقِيامَةِ عند ظهور الأمر وإحاطة العذاب بمن أشرك إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا أي وحدانية الربوبية غافِلِينَ لم ننبه عليه، وإنما لم يسعهم هذا الاعتذار حينئذ على ما قيل لأنهم نبهوا بنصب الأدلة وجعلوا متهيئين تهيؤا تاما لتحقيق الحق وإنكار ذلك مكابرة فكيف يمكنهم أن يقولوا ذلك أَوْ تَقُولُوا في ذلك اليوم إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ أي إن آباءنا هم اخترعوا الإشراك وهم سنّوه من قبل زماننا وَكُنَّا نحن ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ لا نهتدي إلى سبيل التوحيد أَفَتُهْلِكُنا أي أتؤاخذنا فتهلكنا اليوم بالعذاب بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ من آبائنا المضلين لا نراك تفعل. وأَوْ لمنع الخلو دون الجمع، وفعل القول عطف على نظيره وقرأهما أبو عمرو بالياء على الغيبة لأن صدر الكلام عليها، ووجه قراءة الخطاب ما علمت. وقال البعض: إن ذاك لقول الرب تعالى ربكم وإنما لم يسع القوم هذا القول لأن ما ذكر من استعدادهم يضيق عليهم المسالك إليه إذ التقليد عند قيام الدلائل والقدرة على الاستدلال بها مما لا مساغ إليه أصلا. هذا والذي عليه المحدثون والصوفية قاطبة أن الله تعالى أخذ من العباد بأسرهم ميثاقا قاليا قبل أن يظهروا بهذه البنية المخصوصة وأن الإخراج من الظهور كان قبل أيضا.

Azîz ve Celîl olanın: { أَنْ تَقُولُوا } “...demeyesiniz diye” kavlini hitabın renklendirilmesi (telvînü'l-hitâb) ve ilzamı şiddetlendirmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çağdaşı olan Yahudilere yahut tağlîb yoluyla hem onlara hem de öncekilere çevrilmesi kabilinden kılmışlardır; bu da önceki alma ve şahit tutma fiilinin yahut buna delalet eden mukadder bir fiilin mef'ûlün lieclihidir. Basralıların söylediğine göre mana: «...demenizden hoşlanmadığımız için yaptıklarımızı yaptık»; Kûfelilerin söylediğine göre ise «Kıyamet günü demeyesiniz diye» şeklindedir. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet günü”; iş açığa çıktığında ve azap şirk koşanları kuşattığında, { إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا } “'Biz bundan...'”; yani rubûbiyetin birliğinden { غافِلِينَ } “habersizdik”; uyarılmamıştık [demeyesiniz diye]. Söylendiğine göre onların o gün bu mazereti ileri sürmeye güçleri yetmeyecektir; çünkü onlar delillerin vaz edilmesiyle uyarılmışlar ve hakkı tahkik etmek için tam bir hazırlık içine konulmuşlardır; bunu inkâr etmek ise inatçılıktır, öyleyse bunu nasıl söyleyebilirler? { أَوْ تَقُولُوا } “Yahut demeyesiniz diye”; o günde: { إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ } “'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu'”; yani şirki ilk uyduranlar ve bizim zamanımızdan önce onu adet edinenler onlardı, { وَكُنَّا } “biz ise”, { ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } “onlardan sonra gelen bir nesildik”; tevhid yoluna hidayet bulamıyorduk, { أَفَتُهْلِكُنا } “bizi helak mi edeceksin?”; yani saptıran atalarımız olan { بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ } “o bâtılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden” bugün bizi azapla muaheze edip helak mi edeceksin? Bunu yapacağını sanmıyoruz [demeyesiniz diye]. Buradaki «أَوْ» (ev) edatı cem'i değil, iki durumun da olmamasını (men'-i hulüvv) ifade eder. Kavil fiili benzeri üzerine matuftur; Ebû Amr ise kelamın başı gâib üzere olduğu için her ikisini de gâib kipiyle ye (ي) ile [en yekūlû / ev yekūlû] okumuştur. Hitap kıraatinin vechi ise bildiğin gibidir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, Rab Teâlâ'nın «Rabbiniz» kavli sebebiyledir. Topluluğun bu sözü söylemeye güç yetirememeleri, zikredilen kabiliyetlerinin bu yolları onlara daraltmasındandır; zira deliller varken ve onlarla istidlal etmeye güç yetiyorken taklit asla caiz olmayan bir şeydir. Muhaddislerin ve bütün mutasavvıfların üzerinde olduğu görüş ise, Allah Teâlâ'nın kulların tamamından bu özel beden yapısıyla ortaya çıkmalarından önce sözlü bir mîsak aldığı ve bellerden çıkarmanın da bundan önce gerçekleştiği şeklindedir.

فقد أخرج أحمد والنسائي وابن جرير وابن مردويه والحاكم وصححه والبيهقي في الأسماء والصفات عن ابن عباس عن النبي ﷺ قال: «إن الله تعالى أخذ الميثاق من ظهر آدم بنعمان يوم عرفة فأخرج من صلبه كل ذرية ذراها فنشرها بين يديه كالذر ثم كلمهم قبلا ألست بربكم؟ قالوا: بلى شهدنا» .

Nitekim Ahmed, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Merdûye, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz Allah Teâlâ mîsakı Arefe günü Na'mân'da Âdem'in sırtından aldı; onun sulbünden yaratacağı bütün zürriyetini çıkardı, onları zerreler gibi huzurunda yaydı, sonra karşılarına geçip onlara hitap etti: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet, şahit olduk' dediler.»

وأخرج مالك في الموطأ وأحمد وعبد بن حميد والبخاري في التاريخ وأبو داود والترمذي وحسنه والنسائي وابن جرير وخلق كثير عن مسلم بن يسار الجهني أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه سئل عن هذه الآية وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ إلخ فقال: «سمعت رسول الله ﷺ سئل عنها فقال: إن الله تعالى خلق آدم ثم مسح ظهره بيمينه فاستخرج منه ذرية فقال: خلقت هؤلاء للجنة وبعمل أهل الجنة يعملون ثم مسح ظهره فاستخرج منه ذرية فقال: خلقت هؤلاء للنار وبعمل أهل النار يعملون فقال الرجل: يا رسول الله ففيم العمل؟ فقال: إذا خلق العبد للجنة استعمله بعمل أهل الجنة حتى يموت على عمل من أعمال أهل الجنة فيدخله الله الجنة وإذا خلق العبد للنار استعمله بعمل أهل النار حتى يموت على عمل من أعمال أهل النار

İmâm Mâlik el-Muvatta'da, Ahmed, Abd b. Humeyd, Târîh'inde Buhârî, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr ve daha pek çok âlim Müslim b. Yesâr el-Cühenî'den rivayet etmişlerdir ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'a bu { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } ayeti sorulduğunda şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle buyurduğunu işittim: 'Allah Teâlâ Âdem'i yarattı, sonra sağ eliyle sırtını meshetti ve ondan bir zürriyet çıkardı da: «Bunları cennet için yarattım, onlar cennet ehlinin ameliyle amel ederler» buyurdu. Sonra sırtını tekrar meshetti ve ondan bir zürriyet daha çıkardı da: «Bunları da cehennem için yarattım, onlar cehennem ehlinin ameliyle amel ederler» buyurdu. Bunun üzerine bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü, o halde amel ne içindir?» dedi. Resûlullah: «Kul cennet için yaratıldığında cennet ehlinin amellerinden biri üzere ölünceye kadar Allah onu cennet ehlinin ameliyle çalıştırır ve böylece Allah onu cennete girdirir; kul cehennem için yaratıldığında ise cehennem ehlinin amellerinden biri üzere ölünceye kadar onu cehennem ehlinin ameliyle çalıştırır

فيدخله حديث عمر رضي الله تعالى عنه لا يساعد ذلك ولا ظاهر الآية لأنه سبحانه

ve böylece onu [cehenneme] girdirir» buyurdu.» Ömer radıyallâhu anh hadisi buna yardımcı olmadığı gibi ayetin zahiri de yardımcı olmaz; zira Sübhânehu

وتعالى لو أراد أن يذكر أنه استخرج الذرية من صلب آدم دفعة واحدة لا على توليد بعضهم من بعض على مر الزمان لقال: وإذا أخذ ربك من ظهر آدم ذريته، والتوفيق بينهما أن يقال: المراد من بني آدم في الآية آدم وأولاده وكأنه صار اسما للنوع كالإنسان والبشر، والمراد بالإخراج توليد بعضهم من بعض على مر الزمان واقتصر في الحديث على ذكر آدم اكتفاء بذكر الأصل عن ذكر الفرع،

ve Teâlâ, zürriyeti zamanın akışı içinde bazısını bazısından tenasül yoluyla değil de bir defada Âdem'in sulbünden çıkardığını zikretmek isteseydi «Hani Rabbin Âdem'in sırtından zürriyetini almıştı» derdi. İkisini telif etmek ise şöyle demekle olur: Ayetteki Âdemoğullarından murat Âdem ve çocuklarıdır; adeta insan ve beşer gibi türün ismi olmuştur. Çıkarmaktan murat ise zamanın akışı içinde bazısının bazısından tenasül etmesidir; hadiste ise aslı zikretmek fer'i zikretmekten müstağni kıldığı için sadece Âdem'in zikriyle yetinilmiştir.

وقوله ﵊ في الحديث «مسح ظهر آدم»

O aleyhisselâm'ın hadisteki «Âdem'in sırtını meshetti» sözüne gelince,

يحتمل أن يكون الماسح الملك الموكل على تصوير الأجنة وتخليقها وجمع موادها وأسند إلى الله تعالى لأنه الآمر كما أسند التوفي إليه في قوله تعالى: يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها [الزمر: ٤٢] والمتوفى لها هو الملك لقوله تعالى: تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ [النحل: ٢٨، ٣٢] ويحتمل أن يكون الماسح هو الله تعالى ويكون المسح من باب التمثيل، وقيل: هو من المساحة بمعنى التقدير كأنه قال: قدر ما في ظهره من الذرية انتهى كلامه. وقال بعضهم: ليس المعنى في الحديث أنه تعالى أخرج الكل من ظهر آدم ﵇ بالذات بل أخرج من ظهره أبناءه الصلبية ومن ظهورهم أبناءهم الصلبية وهكذا إلى آخر السلسلة لكن لما كان المظهر الأصلي ظهره ﵊ وكان مساق الحديث بيان حال الفريقين إجمالا من غير أن يتعلق بذكر الوسائط غرض على نسب إخراج الكل إليه، وأما الآية الكريمة فحيث كانت مسوقة للاحتجاج على الكفرة المعاصرين لرسول الله ﷺ وبيان عدم إفادة الاعتذار بإسناد الإشراك إلى آبائهم اقتضى الحال نسبة إخراج كل واحد منهم إلى ظهر أبيه من غير تعرض لاخراج الأبناء الصلبية لآدم ﵇ من ظهره قطعا، وعدم بيان الميثاق في الخبر العمري ليس بيانا لعدمه ولا مستلزما له اهـ.

meshedenin ceninleri şekillendirmek, yaratmak ve maddelerini toplamakla görevli melek olması muhtemeldir; emreden O olduğu için, Teâlâ'nın: { يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Ölümleri anında canları Allah alır” [ez-Zümer: 42] kavlinde vefat ettirmenin Allah'a isnat edilmesi gibi —ki Teâlâ'nın: { تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Meleklerin canlarını aldığı kimseler” [en-Nahl: 28, 32] kavli gereğince vefat ettiren melektir— Allah Teâlâ'ya isnat edilmiştir. Meshedenin bizzat Allah Teâlâ olması ve meshetmenin temsil kabilinden olması da muhtemeldir. Takdir etmek manasındaki mesaha (المساحة) kökünden olduğu, adeta 'sırtındaki zürriyeti takdir etti' demek istediği de söylenmiştir, [Beyzâvî'nin] sözü bitti. Bazıları şöyle demiştir: Hadisteki mana Allah Teâlâ'nın hepsini bizzat Âdem aleyhisselâm'ın sırtından çıkardığı demek değildir; bilakis onun sırtından kendi sulbünden olan çocuklarını, onların sırtlarından da kendi sulblerinden olan çocuklarını ve silsilenin sonuna kadar böylece çıkardı. Ancak asıl mazhar o aleyhisselâm'ın sırtı olduğu ve hadisin sevki vasıtaları zikretmeye bir maksat taalluk etmeksizin iki fırkanın durumunu icmâlî olarak beyan etmek olduğu için hepsinin çıkarılması ona nispet edilmiştir. Yüce ayete gelince; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan kâfirlere karşı hüccet getirmek ve şirki atalarına isnat etme şeklindeki mazeretin fayda vermeyeceğini beyan etmek üzere sevk edildiğinden dolayı, durum Âdem aleyhisselâm'ın sulbünden olan çocuklarının onun sırtından çıkarılmasına kesinlikle değinmeksizin her birinin çıkarılışını kendi babasının sırtına nispet etmeyi gerektirmiştir. Hz. Ömer'in haberinde mîsakın beyan edilmemiş olması ise onun yokluğunun beyanı olmadığı gibi bunu gerektirmez de, [sözü bitti].

وأنت تعلم أن التأويل الذي ذكره البيضاوي يأبى عنه كل الإباء حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأن ما ذكره البعض من أن مساق الحديث بيان حال الفريقين إجمالا يأباه ظهور عدم كون السؤال عن حالهما ليساق الحديث لبيانه فإن الظاهر أن الصحابي إنما سأله ﵊ عما أشكل عليه من معنى الآية أن الإشهاد هل هو حقيقة أم على الاستعارة؟ فلما أجابه ﷺ بما عرف منه ما أراده لأنه كان بليغا ولو أشكل عليه من جهة أخرى لكان الواجب بيان تلك الجهة وكذا فهم الفاروق رضي الله تعالى عنه.

Sen bilirsin ki Beyzâvî'nin zikrettiği tevili İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın hadisi tamamen reddeder; bazısının 'Hadisin sevki iki fırkanın durumunu icmalen beyan etmektir' şeklindeki sözünü de sorunun hadisin onu beyan etmek üzere sevk edileceği şekilde onların durumuna dair olmadığının açıklığı reddeder. Zira zahir olan şudur ki sahabi, ayetin manasından kendisine müşkül gelen hususu —yani şahit tutmanın hakikat mi yoksa istiare mi olduğunu— o aleyhisselâm'a sormuştur. O sallallâhu aleyhi ve sellem de ona cevap verince, sahabi beliğ bir kimse olduğu için onun muradını anlamıştır; eğer başka bir yönden müşkül olsaydı vacip olan o yönün beyanı olurdu. Fârûk radıyallâhu anh'ın anlayışı da böyledir.

ومن هنا يعلم أن قول الإمام ان ظاهر الآية يدل على إخراج الذرية من ظهر بني آدم، وليس فيها ما يدل على أنهم أخرجوا من صلب آدم ولا ما يدل عليه نفيه إلا أن الخبر دل عليه فيثبت خروجهم من آدم بالحديث ومن بنيه بالآية لا يطابق سباق الحديث كما لا يخفى، وقال الشيخ شهاب الدين التوربشتي: إنما جد كثير من أهل العلم في الهرب عن القول في معنى الآية بما يقتضيه ظاهر خبر الحبر لمكان قوله سبحانه: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ فقالوا: إن كان هذا الإقرار عن اضطرار حيث كوشفوا بحقيقة الأمر وشاهدوه عين اليقين فلهم ذلك اليوم أن يقولوا: شهدنا يومئذ فلما زال عنا علم الضرورة ووكلنا إلى آرائنا كان منا من أصاب ومنا من أخطأ وإن كان عن استدلال ولكنهم عصموا عنده من الخطأ فلهم أيضا أن يقولوا: أيدنا يوم الإقرار بتوفيق وعصمة وحرناهما من بعد ولو امددنا بهما أبدا لكانت شهادتنا في كل حين كشهادتنا في اليوم الأول فيتعين حينئذ أن يراد بالميثاق ما ركب الله تعالى فيهم من العقول وآتاهم من البصائر لأنها هي الحجة البالغة والمانعة عن قولهم إنا كنا إلخ لأن الله تعالى جعل الإقرار والتمكن من معرفة ربوبيته ووحدانيته سبحانه حجة عليهم في الإشراك كما جعل بعث الرسول حجة عليهم في الإيمان بما أخبر عنه من الغيوب انتهى.

Buradan anlaşılır ki İmam'ın [Fahreddin er-Râzî'nin]: «Ayetin zahiri zürriyetin Âdemoğullarının sırtından çıkarıldığına delalet eder; onda Âdem'in sulbünden çıkarıldıklarına dair bir delil olmadığı gibi bunu nefyeden bir delil de yoktur; ancak hadis buna delalet etmiştir. Dolayısıyla onların Âdem'den çıkışları hadisle, çocuklarından çıkışları ise ayetle sabit olur» sözü, gizli olmadığı üzere hadisin akışına uygun düşmemektedir. Şeyh Şihâbüddin et-Tûribiştî şöyle demiştir: İlim ehlinden pek çoğunun, ayetin manasında İbn Abbâs haberinin zahirinin iktiza ettiği şeyi söylemekten kaçınmaya ciddiyetle yönelmeleri, Sübhânehu'nun: { أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ } “Kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye” kavlinden ötürüdür. Şöyle dediler: Şayet bu ikrar işin hakikatine muttali kılınıp onu ayne'l-yakîn gördükleri ıztırarî bir ikrar ise, o gün şöyle deme hakları olur: 'Biz o gün şahit olduk; fakat bizden zarûrî ilim zail olup kendi reylerimize bırakıldığımızda içimizden isabet eden de oldu, hata eden de oldu.' Şayet istidlale dayalı idiyse fakat o esnada hatadan korunmuş idiyseler, yine şöyle deme hakları olur: 'İkrar gününde bir tevfik ve ismet ile desteklendik, sonrasında ise bunlardan mahrum bırakıldık; şayet bunlarla ebediyen desteklenseydik her andaki şahitliğimiz ilk gündeki şahitliğimiz gibi olurdu.' O halde mîsak ile Allah Teâlâ'nın onların içine yerleştirdiği akılların ve onlara verdiği basiretlerin kastedilmesi متعين (kesin) olur; zira kesin hüccet ve 'Biz habersizdik...' demelerine engel olan şey odur. Çünkü Allah Teâlâ, peygamber göndermeyi gayptan haber verdiği şeylere iman etme hususunda onların aleyhine hüccet kıldığı gibi, ikrarı ve Sübhânehu'nun rubûbiyetini ve vahdaniyetini bilme imkânını da şirk koşma hususunda onların aleyhine hüccet kılmıştır, [sözü bitti].

وحاصله أن لو لم تؤول الآية بما ذكر يلزم أن لا يكونوا محجوجين يوم القيامة، وقد أجيب عنه باختيار كل من الشقين ورفع محذوره. أما الأول فبأن يقال: إذا قالوا شهدنا يومئذ فلما زال علم الضرورة ووكلنا إلى آرائنا كان كذا أيها الكذابون متى وكلتم إلى آرائكم ألم نرسل رسلنا تترى ليوقظوكم عن سنة الغفلة؟ وأما الثاني فبأن يقال: إن هذا

Hâsılı şudur: Şayet ayet zikredilen şekilde tevil edilmezse, kıyamet günü onların hüccetle ilzam edilememiş olmaları gerekir. Buna her iki şıkkı da tercih edip mahzurunu gidermek suretiyle cevap verilmiştir. Birincisine gelince, şöyle denilir: Onlar 'O gün şahit olduk; fakat zarûrî ilim zail olup kendi reylerimize bırakıldığımızda şöyle oldu' dediklerinde: 'Ey yalancılar, ne zaman kendi reylerinize bırakıldınız? Sizi gaflet uykusundan uyandırmak için elçilerimizi peş peşe göndermedik mi?' denilir. İkincisine gelince, şöyle denilir: Şüphesiz bu,

مشترك الإلزام فإنه إذا قيل لهم: ألم نمنحكم العقول والبصائر: فلهم أن يقولوا؟ فإذا حرمنا اللطف والتوفيق فأي منفعة لنا في العقل والبصيرة؟ وذكر محيي السنة في جواب أنه كيف تلزم الحجة ولا أحد يذكر ذلك الميثاق أن الله تعالى قد أوضح الدلائل على وحدانيته وصدق رسله فيما أخبروا به فمن أنكره كان معاندا ناقضا للعهد ولزمته الحجة ونسيانه وعدم حفظه لا يسقط الاحتجاج بعد أخبار المخبر الصادق. ولا يخفى ما فيه، ولهذا أجاب بعضهم بأن قوله تعالى:

müşterek bir ilzamdır; zira onlara: 'Size akılları ve basiretleri bahşetmedik mi?' denildiğinde onların şöyle deme hakları olur: 'Lütuf ve tevfikten mahrum bırakıldığımız takdirde akıl ve basiretin bize ne faydası olur?' Muhyissünne [el-Begavî], hiç kimsenin o mîsakı hatırlamamasına rağmen hüccetin nasıl lâzım geleceği sorusuna verdiği cevapta şöyle demiştir: Allah Teâlâ birliğine ve elçilerinin haber verdikleri şeylerde doğru söylediklerine dair delilleri açıklamıştır; dolayısıyla bunu inkâr eden kimse ahdi bozan bir muannid olur ve hüccet ona lâzım gelir. Sadık haber verenin haber vermesinden sonra onu unutmak ve hatırda tutmamak hüccet getirmeyi düşürmez. Bunda bulunan eleştiri ise gizli değildir; bu sebeple bazısı Teâlâ'nın şu kavline şöyle cevap vermiştir: