ولعل ما أشرنا إليه هو الأولى. وجملة يَجُرُّهُ في موضع الحال من ضمير موسى أو من رأس أو من أخيه لأن المضاف جزء منه وهو أحد ما يجوز فيه ذلك، وضعفه أبو البقاء قالَ أي هارون مخاطبا لموسى ﵇ إزاحة لظنه ابْنَ أُمَّ بحذف حرف النداء لضيق المقام وتخصيص الأم بالذكر مع كونهما شقيقين على الأصح للترقيق، وقيل:
İşaret ettiğimiz [görüş] muhtemelen en evla olanıdır. { يَجُرُّهُ } “onu çekerek” cümlesi; Mûsâ’nın zamirinden veya { رَأْسِ } [kelimesinden] yahut { أَخِيهِ } [ifadesinden] hâl konumundadır; zira muzâf (tamlanan), onun bir parçasıdır ve bu da [hâl olmanın] caiz olduğu durumlardan biridir; ancak Ebü’l-Bekâ bunu zayıf görmüştür. { قَالَ } “[Hârûn] dedi ki”; yani Hârûn, Mûsâ’nın aleyhisselâm zannını bertaraf etmek üzere ona hitap ederek [şöyle] dedi: { ابْنَ أُمَّ } “Ey anamın oğlu!”; makamın darlığı sebebiyle nida harfi hazfedilmiştir. En sahih görüşe göre öz kardeş oldukları halde annenin zikrinin tahsis edilmesi [kalbini] yumuşatmak içindir. Şöyle de denilmiştir:
لأنها قامت بتربيته وقاست في تخليصه المخاوف والشدائد، وقيل: إن هارون ﵇ كانت آثار الجمال والرحمة فيه ظاهرة كما ينبىء عنه قوله تعالى: وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا [مريم: ٥٣] وكان مورده ومصدره ذلك، ولذا كان يلهج بذكر ما يدل على الرحمة، ألا ترى كيف تلطف بالقوم لما قدموا على ما قدموا فقال: يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ [طه: ٩٠] ومن هنا ذكر الأم ونسب إليها لأن الرحمة فيها أتم ولولاها ما قدرت على تربية الولد وتحمل المشاق فيها وهو منزع صوفي كما لا يخفى، واختلف في اسم أمهما ﵉ فقيل: محيانة بنت يصهر بن لاوى، وقيل: يوحانذ، وقيل: يارخا، وقيل: يازخت، وقيل: غير ذلك، ومن الناس من زعم أن لاسمها رضي الله تعالى عنها خاصية في فتح الأقفال وله رياضة مخصوصة عند أرباب الطلاسم والحروف وما هي إلا رهبانية ابتدعوها ما أنزل الله تعالى بها من كتاب.
Çünkü annesi onun yetişmesini üstlenmiş, onu kurtarmak için korkulara ve güçlüklere katlanmıştı. Şöyle de denilmiştir: Hârûn’da aleyhisselâm cemâl ve rahmet eserleri zahirdi; nitekim Allah Teâlâ’nın: { وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا } [Meryem: 53] “Rahmetimizden ona kardeşi Hârûn’u bir peygamber olarak ihsan ettik” kavli de buna işaret etmektedir. Onun gelişi gidişi (her hâli) buydu; bu sebeple rahmete delalet eden şeyleri zikretmeyi diline vird edinmişti. Baksana, [kavim] cüret ettikleri o şeyi yapınca onlara nasıl da lütufla hitap edip: { يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ } [Tâhâ: 90] “Ey kavmim! Siz bununla ancak imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân’dır” demişti. İşte bundan ötürü anneyi zikredip ona nispet etti; çünkü rahmet annede daha kâmildir, o olmasaydı çocuğu yetiştirmeye ve bunun meşakkatlerine katlanmaya güç yetiremezdi. Gizli değildir ki bu, tasavvufî bir yaklaşımdır. Her ikisinin aleyhimesselâm annelerinin ismi hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir rivayette Liha (Yishar b. Lâvî kızı Mahyâne), bir rivayette Yûhâniz, bir rivayette Yârhâ, bir rivayette Yâziht, bir rivayette de başka bir isim olduğu söylenmiştir. İnsanlardan bazıları, onun radıyallâhu teâlâ anhâ isminin kilitleri açmada bir havassı olduğunu ve tılsım ile havas ehli nezdinde buna mahsus bir riyazet bulunduğunu iddia etmişlerdir; oysa bu, Allah Teâlâ’nın hakkında hiçbir kitap indirmediği, onların uydurdukları bir ruhbanlıktan başka bir şey değildir.
وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي وأبوبكر عن عاصم هنا وفي [طه: ٩٤] ابْنَ أُمَّ بالكسر وأصله ابن أمي فحذفت الياء اكتفاء بالكسرة تخفيفا كالمنادى المضاف إلى الياء.
İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım’dan rivayetle Ebû Bekr, burada ve [Tâhâ: 94] ayetinde { ابْنَ أُمِّ } ifadesini [mîm’in] kesresiyle okumuşlardır. Aslı (ابن أمي)'dir; yâ harfine muzâf olan münadada olduğu gibi, tahfif (kolaylık) amacıyla kesre ile yetinilerek yâ hazfedilmiştir.
وقرأ الباقون بالفتح زيادة في التخفيف أو تشبيها بخمسة عشر إِنَّ الْقَوْمَ الذين فعلوا ما فعلوا اسْتَضْعَفُونِي أي استذلوني وقهروني ولم يبالوا بي لقلة أنصاري وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي وقاربوا قتلي حين نهيتهم عن ذلك والمراد أني بذلت وسعي في كفهم ولم آل جهدا في منعهم فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ أي فلا تفعل ما يشمتون بي لأجله فإنهم لا يعلمون سر فعلك، والشماتة سرور العدو بما يصيب المرء من مكروه.
Geri kalanlar ise tahfifi artırmak için veya (on beş sayısı gibi) fetha üzere mebni kılınmasına benzeterek [mîm’in] fethasıyla [{ ابْنَ أُمَّ }] okumuşlardır. { إِنَّ الْقَوْمَ } “Şüphesiz bu kavim”; yani o yaptıkları işi yapanlar, { اسْتَضْعَفُونِي } “beni zayıf düşürdüler”; yani beni hor görüp alt ettiler ve taraftarlarımın azlığından ötürü bana aldırmadılar. { وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي } “ve neredeyse beni öldürüyorlardı”; onları bundan nehyettiğim sırada beni öldürmeye yaklaştılar. Kastedilen şudur: Ben onları alıkoymak için elimden geleni yaptım ve onları engellemede hiçbir çabayı esirgemedim. { فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ } “Bana düşmanları sevindirme!”; yani onların benim aleyhime sevinmelerine yol açacak bir şey yapma; zira onlar senin fiilinin sırrını bilmezler. Şemâtet (düşmanı sevindirme), kişinin başına gelen nahoş bir durumdan dolayı düşmanın sevinmesidir.
وقرىء «فلا تشمت بي الأعداء» بفتح حرف المضارعة وضم الميم ورفع الأعداء- حطهم الله تعالى- وهو كناية عن ذلك المعنى أيضا على حد لا أرينك هاهنا. والمراد من الأعداء القوم المذكورون إلا أنه أقيم الظاهر مقام ضميرهم ولا يخفى سره وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أي لا تجعلني معدودا في عدادهم ولا تسلك بي سلوكهم بهم في المعاتبة، أو لا تعتقدني واحدا من الظالمين مع براءتي منهم ومن ظلمهم، فالجعل مثله في قوله تعالى:
Muzaraat harfinin fethası, mîm’in zammesi ve el-a'dâ'nın merfû kılınmasıyla «فلا تَشْمُتْ بي الأعداءُ» [düşmanlar bana sevinmesin] şeklinde de okunmuştur —Allah Teâlâ onları alçaltsın—; bu da «Seni burada görmeyeyim!» sözünde olduğu gibi aynı manadan kinayedir. Düşmanlardan kasıt adı geçen kavimdir; ancak onların zamiri yerine zahir isim getirilmiştir ve bunun hikmeti gizli değildir. { وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Beni o zâlimler topluluğuyla bir tutma!”; yani beni onların sayısında sayma ve azarlamada bana onlara yaptığın muameleyi yapma yahut ben onlardan ve onların zulmünden berî olduğum halde beni zâlimlerden biri sanma! Buradaki ca'l (tutma/sayma), Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki gibidir:
وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية الاعتذار كأنه قيل فماذا قال موسى ﵇ عند اعتذار أخيه؟ فقيل: قال رَبِّ اغْفِرْ لِي ما فعلت بأخي قبل جلية الحال وحسنات الأبرار سيئات المقربين وَلِأَخِي إن كان اتصف بما يعد ذنبا بالنسبة إليه في أمر أولئك الظالمين، وفي هذا الضم ترضية له ﵇ ورفع للشماتة عنه، والقول بأنه ﵇ استغفر لنفسه ليرضى أخاه ويظهر للشامتين رضاه لئلا تتم شماتتهم به ولأخيه للايذان بأنه محتاج إلى الاستغفار حيث كان يجب عليه أن يقاتلهم لي فيه توقف لا يخفى وجهه. وَأَدْخِلْنا جميعا.
{ وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا } [Zuhruf: 19] “Rahmân’ın kulları olan melekleri dişi saydılar.” { قَالَ } “[Mûsâ] dedi ki”; bu, mazeretin hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki “Kardeşinin mazereti üzerine Mûsâ aleyhisselâm ne dedi?” denilmiş de, [şöyle] cevap verilmiştir: Dedi ki: { رَبِّ اغْفِرْ لِي } “Rabbim! Beni bağışla”; durum açıklığa kavuşmadan önce kardeşime yaptığım şeyi [bağışla]; zira ebrârın (iyilerin) sevapları, mukarreblerin (yakınların) günahları sayılır. { وَلِأَخِي } “ve kardeşimi de [bağışla]”; şayet o zâlimlerin işi hususunda kendisine nispetle günah sayılabilecek bir vasıf bulunduysa. Bu ilave edişte ona aleyhisselâm bir rıza gösterme ve onun üzerinden düşman sevinmesini kaldırma vardır. Onun aleyhisselâm kardeşini razı etmek ve düşmanların sevinci tam olmasın diye onlara rızasını göstermek için kendisi adına istiğfar ettiği; kardeşi için ise onlarla savaşması gerektiği halde savaşmadığından ötürü istiğfara muhtaç olduğunu bildirmek için istiğfar ettiği şeklindeki görüşe karşı bende gerekçesi gizli olmayan bir tereddüt vardır. { وَأَدْخِلْنَا } “ve bizi dâhil et”; hepimizi,
فِي رَحْمَتِكَ الواسعة بمزيد الإنعام علينا، وهذا ما يقتضيه المقابلة بالمغفرة، والعدول عن ارحمنا إلى ما ذكر وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فلا غرو في انتظامنا في سلك رحمتك الواسعة في الدنيا والآخرة، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله، وادعى بعضهم أن فيه إشارة إلى أنه سبحانه استجاب دعاءه وفيه خفاء إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ أي بقوا على اتخاذه واستمروا عليه كالسامري وأشياعه كما يفصح عنه كون الموصول الثاني عبارة عن التائبين فإن ذلك صريح في أن الموصول الأول عبارة عن المصرين سَيَنالُهُمْ أي سيلحقهم ويصيبهم في الآخرة جزاء ذلك غَضَبٌ عظيم لا يقادر قدره مستتبع لفنون العقوبات لعظم جريمتهم وقبح جريرتهم مِنْ رَبِّهِمْ أي مالكهم، والجار والمجرور متعلق بينالهم، أو بمحذوف وقع نعتا لغضب مؤكدا لما أفاده التنوين من الفخامة الذاتية بالفخامة الإضافية أي كائن من ربهم وَذِلَّةٌ عظيمة فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وهي على ما أقول: الذلة التي عرتهم عند تحريق إلههم ونسفه في اليم نسفا مع عدم القدرة على دفع ذلك عنه، وقيل: هي ذلة الاغتراب التي تضرب بها الأمثال والمسكنة المنتظمة لهم ولأولادهم جميعا، والذلة التي اختص بها السامري من الانفراد عن الناس والابتلاء بلا مساس، وروي أن بقاياهم اليوم يقولون ذلك وإذا مس أحدهم أحد غيرهم حمّا جميعا في الوقت، ولعل ما ذكرناه أولى والرواية لم نر لها أثرا، وإيراد ما نالهم بالسين للتغليب، وقيل: وإليه يشير كلام أبي العالية المراد بهم التائبون، وبالغضب ما أمروا به من قتل أنفسهم، وبالذلة إسلامهم أنفسهم لذلك واعترافهم بالضلال، واعتذر عن السين بأن ذلك حكاية عما أخبر الله تعالى به موسى ﵇ حين أخبره بافتتان قومه واتخاذهم العجل فإنه قال له: سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ إلخ فيكون سابقا على الغضب، وجعل الكلام جواب سؤال مقدر وذلك أنه تعالى لما بين أن القوم ندموا على عبادتهم العجل بقوله سبحانه: وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا والندم توبة ولذلك عقبوه بقولهم: لئن لم يرحمنا ربنا ويغفر لنا وذكر عتاب موسى لأخيه ﵉ ثم استغفاره اتجه لسائل أن يقول: يا رب إلى ماذا يصير أمر القوم وتوبتهم واستغفار نبي الله تعالى وهل قبل الله تعالى توبتهم؟ فأجاب إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ
{ فِي رَحْمَتِكَ } “rahmetine”; üzerimize nimetleri artırmak suretiyle olan geniş [rahmetine]. Mağfiret ile karşılaştırılmasının ve «bize merhamet et» yerine bu zikredilene dönülmesinin gerektirdiği mana budur. { وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Sen merhametlilerin en merhametlisisin”; dolayısıyla dünya ve ahirette senin geniş rahmet zincirine dâhil olmamızda şaşılacak bir şey yoktur. Cümle, öncesinin muhtevasını teyit eden tezyîlî bir itiraziyedir (ara cümledir). Bazıları bunda O Subhânehû’nun onun duasını kabul ettiğine bir işaret olduğunu iddia etmişlerdir; ancak bu kapalıdır. { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenler”; yani Sâmirî ve avanesi gibi onu edinme üzerinde kalanlar ve bunda ısrar edenler —nitekim ikinci ism-i mevsûlün tövbe edenlerden ibaret olması bunu açıkça göstermektedir; zira bu, birinci ism-i mevsûlün ısrar edenlerden ibaret olduğunu açıkça ortaya koyar— { سَيَنَالُهُمْ } “onlara erişecektir”; yani bunun cezası olarak ahirette kendilerine ulaşıp isabet edecektir: { غَضَبٌ } “bir gazap”; cürümlerinin büyüklüğü ve suçlarının çirkinliği sebebiyle türlü cezaları beraberinde getiren, büyüklüğü takdir edilemez azim bir gazap, { مِنْ رَبِّهِمْ } “Rablerinden”; yani mâliklerinden. Câr ve mecrûr { يَنَالُهُمْ } [fiiline] yahut { غَضَبٌ } [kelimesine] sıfat olan mahzûf bir kelimeye taalluk eder; böylece tenvinin ifade ettiği zâtî azameti, izâfî azametle teyit eder; yani Rablerinden vaki olan [bir gazap]. { وَذِلَّةٌ } “ve bir zillet”; büyük bir zillet, { فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “dünya hayatında”. Benim görüşüme göre bu, ilahlarının yakılıp denize savrulması esnasında bunu ondan defetmeye güç yetirememeleriyle birlikte onları bürüyen zillettir. Şöyle de denilmiştir: O, dillere destan olan gurbet zilleti ve hem kendilerini hem de çocuklarını kuşatan miskinliktir; ayrıca Sâmirî’ye has olan insanlardan tecrit edilme ve «bana dokunmayın» (lâ misâs) belasıyla imtihan edilme zilletidir. Bugün onların bakiyelerinin de bunu söylediği ve onlardan birine yabancı biri dokunduğunda hemen ikisinin de sıtmaya yakalandığı rivayet edilmiştir. Muhtemelen bizim zikrettiğimiz görüş daha evladır; zira bu rivayetin bir aslına rastlamadık. Onlara erişen şeyin sîn harfiyle [ileriye matuf olarak] getirilmesi tağlîb içindir. Bir rivayette —ki Ebü’l-Âliye’nin sözü buna işaret eder— onlardan kastedilenin tövbe edenler, gazaptan kastedilenin nefislerini öldürmekle emrolunmaları, zilletten kastedilenin ise nefislerini buna teslim etmeleri ve sapıklıklarını itiraf etmeleri olduğu söylenmiştir. Sîn harfi ise şöyle izah edilmiştir: Bu, Allah Teâlâ’nın kavminin fitneye düştüğünü ve buzağıyı edindiklerini haber verdiği vakit Mûsâ’ya aleyhisselâm bildirdiği şeyin hikâyesidir; nitekim ona «Onlara bir gazap erişecektir...» buyurmuştu; dolayısıyla bu, gazaptan öncedir. Söz takdirî bir sorunun cevabı kılınmıştır: Şöyle ki Allah Teâlâ: { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا } “Elleri böğürlerinde kalıp da sapıttıklarını görünce” kavliyle kavmin buzağıya tapmaktan pişman olduğunu beyan edince —ki pişmanlık tövbedir ve bundan ötürü hemen ardından «Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa» demişlerdi— ve Mûsâ’nın kardeşine sitemini aleyhimesselâm, ardından da istiğfarını zikredince, soran bir kimsenin şöyle demesi makul hale geldi: «Ey Rabbim! Bu kavmin, onların tövbesinin ve Allah Teâlâ’nın peygamberinin istiğfarının akıbeti ne olacak? Allah Teâlâ onların tövbesini kabul etti mi?» İşte buna cevaben: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ } buyurdu.
أي نقم قبل توبة موسى وأخيه وغفر لهما خاصة وكان من تمام توبة القوم أن الله سبحانه أمرهم بقتل أنفسهم فسلموها للقتل، فوضع الذين اتخذوا العجل موضع القوم اشعارا بالعلية. وتعقب بأن سياق النظم الكريم وكذا سباقه ناب عن ذلك نبوا ظاهرا كيف لا وقوله تعالى: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ ينادي على خلافه فإنهم شهداء تائبون فكيف يمكن وصفهم بعد ذلك بالافتراء وأيضا ليس يجزي الله تعالى كل المفترين بهذا الجزاء الذي ظاهره قهر وباطنه لطف ورحمة إلا أن يقال: يكفي في صحة التشبيه وجود وجه الشبه في الجملة ولا بد من التزام ذلك على الوجه الذي ذكرناه أيضا وما ذكر في تحرير السؤال والجواب مما تمجه أسماع ذوي الألباب.
Yani: «Mûsâ ve kardeşinin tövbesi kabul edilip hususi olarak sadece o ikisi bağışlandı; kavmin tövbesinin tamamlanması için ise Allah Subhânehû onlara nefislerini öldürmelerini emretti ve onlar da nefislerini ölüme teslim ettiler.» Böylece illetliği hissettirmek için «el-kavm» yerine { الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } ibaresi konulmuştur. Fakat bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Kerîm nazmın siyakı (gelişi) ve sibakı (öncesi) buna açıkça aykırıdır. Nasıl olmasın ki! Zira Allah Teâlâ’nın: { وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } “İşte iftiracıları böyle cezalandırırız” kavli bunun aksini haykırmaktadır; zira onlar tövbe etmiş şehitlerdir, bundan sonra onların iftiracılıkla nitelenmesi nasıl mümkün olabilir? Ayrıca Allah Teâlâ bütün iftiracıları zahiri kahır, bâtını lütuf ve rahmet olan bu ceza ile cezalandırmaz. Ancak şöyle denilirse müstesna: Teşbihin sıhhati için genel olarak vech-i şebehin (benzerlik yönünün) bulunması yeterlidir; nitekim bizim zikrettiğimiz vecih üzere de bunu kabul etmek gerekir. Soru ve cevabın tahririnde zikredilen bu şey ise akıl sahiplerinin kulaklarının kabul etmeyeceği (tiksineceği) türdendir.
وقال عطية العوفي: المراد سينال أولاد الذين تعبدوا العجل وهم الذين كانوا على عهد رسول الله ﷺ، وأريد بالغضب والذلة ما أصاب بني النضير وقريظة من القتل والجلاء، أو ما أصابهم من ذلك ومن ضرب الجزية عليهم، وفي الكلام على هذا حذف مضاف وهو الأولاد، ويحتمل أن يكون هناك وهو من تعيير الأبناء بما فعل الآباء، ومثله في القرآن كثيرة. وقيل: المراد بالموصول المتخذون حقيقة وبالضمير في ينالهم أخلافهم وبالغضب الغضب الأخروي وبالذلة الجزية التي وضعها الإسلام عليهم أو الأعم منها ليشمل ما ضربه بختنصر عليهم. وتعقب ذلك أيضا بأنه لا ريب في أن توسيط حال هؤلاء في تضاعيف بيان حال المتخذين من قبيل الفصل بين الشجر ولحائه، والمراد بالمفترين المفترون على الله تعالى، وافتراء أولئك عليه سبحانه قول السامري في العجل هذا إلهكم وإله موسى ورضاهم به ولا أعظم من هذه الفرية ولعله لم يفتر مثلها أحد قبلهم ولا بعدهم. وعن سفيان بن عيينة أنه قال: كل صاحب بدعة ذليل وتلا هذه الآية.
Atıyye el-Avfî şöyle demiştir: Kastedilen, buzağıya tapanların çocuklarına [gazabın] erişeceğidir ki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunanlardır. Gazap ve zilletten kasıt ise Benî Nadîr ve Kurayza’nın başına gelen öldürülme ve sürgün edilme cezası yahut bunlarla birlikte üzerlerine cizye konulmasıdır. Buna göre sözde bir muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir ki o da «evlatlar»dır. [Muzâf takdiri] olmaksızın, babaların yaptıklarıyla evlatların ayıplanması kabilinden olması da muhtemeldir; Kur’an’da bunun benzerleri çoktur. Şöyle de denilmiştir: İsm-i mevsûlden kasıt bizzat buzağıyı edinenler, { يَنَالُهُمْ } ifadesindeki zamirden kasıt onların ardılları, gazaptan kasıt ahiret gazabı, zilletten kasıt ise İslâm’ın üzerlerine koyduğu cizye yahut Buhtunnasr’ın (Buhtunassar) onlara vurduğu zilleti de kapsayacak şekilde daha umumi olan zillettir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Şüphe yok ki buzağıyı edinenlerin hâlinin beyanı arasına bunların hâlini sokmak, ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak kabilindendir. İftiracılardan kasıt Allah Teâlâ’ya iftira edenlerdir. Onların O Subhânehû’ya iftirası ise Sâmirî’nin buzağı hakkında «Bu sizin de Mûsâ’nın da ilahıdır» demesi ve onların da buna rıza göstermesidir; bundan daha büyük bir iftira olamaz ve belki de onlardan önce de sonra da benzeri bir iftira atılmamıştır. Süfyân b. Uyeyne’den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Her bidat sahibi zelildir» ve bu ayeti okumuştur.
وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ أي سيئة كانت لعموم المغفرة ولأنه لا داعي للتخصيص ثُمَّ تابُوا عنها مِنْ بَعْدِها أي من بعد عملها وهو تصريح بما تقتضيه ثم وَآمَنُوا أي واشتغلوا بالإيمان وما هو مقتضاه وبه تمامه من الأعمال الصالحة ولم يصروا على ما فعلوا كالطائفة الأولى، وهو عطف على تابوا، ويحتمل أن يكون حالا بتقدير قد، وأيّا ما كان فهو على ما قيل: من ذكر الخاص بعدم العام للاعتناء به لأن التوبة عن الكفر هي الإيمان فلا يقال: التوبة بعد الإيمان كيف جاءت قبله.
{ وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ } “Kötülükleri işleyenler”; mağfiretin umumiliği ve tahsise bir gerekçe bulunmaması sebebiyle hangi kötülük olursa olsun, { ثُمَّ تَابُوا } “sonra tövbe edenler”; ondan vazgeçenler, { مِنْ بَعْدِهَا } “ondan sonra”; yani o kötülüğü işledikten sonra —ki bu, «sümme» (sonra) lafzının gerektirdiği şeyin açıkça ifadesidir— { وَآمَنُوا } “ve iman edenler”; yani birinci fırka gibi yaptıklarında ısrar etmeyip imana ve onun gereği ile tamamlayıcısı olan salih amellere sarılanlar. Bu, { تَابُوا } üzerine matuftur; takdirî bir «kad» ile hâl olması da muhtemeldir. Hangisi olursa olsun, denildiğine göre bu, önemine binaen genelden sonra özelin zikredilmesi kabilindendir; çünkü küfürden tövbe etmek bizzat imandır; dolayısıyla «İmandan sonra tövbe gelir, nasıl önce gelmiş?» denilemez.
قيل: حيث كان المراد بالإيمان ما تدخل فيه الأعمال يكون بعد التوبة. وقيل: المراد به هنا التصديق بأن الله تعالى يغفر للتائب أي ثم تابوا وصدقوا بأن الله تعالى يغفر لمن تاب إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها أي من بعد التوبة المقرونة بما لا تقبل بدونه وهو الإيمان، ولم يجعل الضمير للسيئات لأنه كما قال بعض المحققين لا حاجة له بعد قوله سبحانه:
Şöyle denilmiştir: İmandan kastedilen şey amellerin de içine girdiği bir mana olunca tövbeden sonra yer alır. Şöyle de denilmiştir: Buradaki imandan kasıt, Allah Teâlâ’nın tövbe edeni bağışlayacağını tasdik etmektir; yani «Sonra tövbe ettiler ve Allah Teâlâ’nın tövbe edeni bağışlayacağını tasdik ettiler.» { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا } “Şüphesiz Rabbin, ondan sonra”; yani kendisi olmaksızın kabul edilmeyeceği şeyle (imanla) birlikte olan tövbeden sonra. Zamir kötülüklere râci kılınmamıştır; çünkü bazı muhakkiklerin dediği gibi O Subhânehû’nun şu kavlinden sonra buna gerek yoktur:
ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها لا لأنه يحتاج إلى حذف مضاف ومعطوف من عملها والتوبة عنها لأنه لا معنى لكونه بعدها إلا ذلك لَغَفُورٌ لذنوبهم وإن عظمت وكثرت رَحِيمٌ مبالغ في إفاضة فنون الرحمة عليهم، والموصول مبتدأ وجملة إِنَّ رَبَّكَ إلخ خبر والعائد محذوف، والتقدير- عند أبي البقاء- لغفور لهم رحيم بهم، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة لضميره ﵊ للتشريف، وقيل: الخطاب للتائب، ولا يخفى لطف ذلك أيضا، وفي الآية إعلام بأن الذنوب وإن جلّت وعظمت فإن عفو الله تعالى وكرمه أعظم وأجل، وما ألطف قول أبي نواس غفر الله تعالى له:
{ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا } “sonra ondan sonra tövbe ettiler”. [Zamir kötülüklere râci değildir derken], «onları işlemek ve onlardan tövbe etmek» şeklinde bir muzâf ve ma’tûfun hazfine ihtiyaç duyacağından dolayı değil; zira tövbenin kötülüklerden sonra olmasının bundan başka bir anlamı yoktur. { لَغَفُورٌ } “elbette çok bağışlayıcıdır”; büyük ve çok olsa bile günahlarını [bağışlayıcıdır], { رَحِيمٌ } “çok merhamet edicidir”; onların üzerine türlü rahmetleri bolca akıtmada mübalağa sahibidir. İsm-i mevsûl mübteda, { إِنَّ رَبَّكَ } ile başlayan cümle haberdir; râbıt zamir ise hazfedilmiştir. Ebü’l-Bekâ’ya göre takdir «onları bağışlayıcı, onlara merhamet edicidir» (le-ğafûrun lehum rahîmun bihim) şeklindedir. O’nun aleyhisselâm zamirine izâfetle rubûbiyyet unvanına yer verilmesi taltif (şereflendirme) içindir. Bir rivayette hitabın tövbe edene yönelik olduğu da söylenmiştir; bunun inceliği de gizli değildir. Ayette, günahlar ne kadar büyük ve çok olursa olsun Allah Teâlâ’nın affının ve kereminin daha büyük ve daha yüce olduğuna dair bir bildirim vardır. Ebû Nüvâs’ın —Allah Teâlâ onu bağışlasın— şu sözü ne kadar da zariftir:
يا رب إن عظمت ذنوبي كثرة ... فلقد علمت بأن عفوك أعظم
«Yâ Rabbi! Günahlarım çoklukça büyüdüyse de... Kesinlikle bildim ki Senin affın daha büyüktür!»
إن كان لا يرجوك إلا محسن ... فبمن يلوذ ويستجير المجرم
«Eğer yalnız iyilik yapan Sana umut bağlayacaksa... Günahkâr kime sığınsın, kimden aman dilesin?»
ومما ينسب للإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه:
İmam Şâfiî’ye radıyallâhu teâlâ anh nispet edilen şiirlerden biri de şudur:
ولما قسا قلبي وضاقت مذاهبي ... جعلت الرجا ربي لعفوك سلما
«Kalbim katılaşıp yollarım daraldığında... Rabbim, Senin affına ümidi basamak yaptım.»
تعاظمني ذنبي فلما قرنته ... بعفوك ربي كان عفوك أعظما
«Günahım gözümde büyüdü; fakat onu Senin affınla tarttığımda, ey Rabbim, affın daha büyük geldi!»
ويعجبني قول بعضهم: وما أولى هذا المذنب به:
Şu sözü söyleyenin deyişi hoşuma gider ve bu günahkâr kimseye de bu ne kadar yakışır:
أنا مذنب أنا مخطئ أنا عاصي ... هو غافر هو راحم هو عافي
«Ben günahkârım, ben hatalıyım, ben âsiyim... O bağışlayandır, O merhamet edendir, O affedendir.»
قابلتهن ثلاثة بثلاثة ... وستغلبن أوصافه أوصافي
«Üç vasfı üç vasıfla karşılaştırdım... Elbette O’nun vasıfları benim vasıflarıma galip gelecektir.»
وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ شروع في بيان بقية الحكاية أثر ما بين تحزب القوم إلى مصر وتائب، والإشارة إلى ما لكل منهما إجمالا، أي ولما سكت عنه الغضب باعتذار أخيه وتوبة القوم، وهذا صريح في أن ما حكي عنه من الندم وما يتفرع عليه كان بعد مجيء موسى ﵇، وقيل: المراد ولما كسرت سورة غضبه ﵇ وقل غيظه باعتذار أخيه فقط لأنه زال غضبه بالكلية لأن توبة القوم ما كانت خالصة بعد، وأصل السكوت قطع الكلام، وفي الكلام استعارة مكنية حيث شبه الغضب بشخص ناه آمر وأثبت له السكوت على طريق التخييل، وقال السكاني: إن فيه استعارة تبعية حيث شبه سكون الغضب وذهاب حدته بسكون الآمر الناهي والغضب قرينتها، وقيل: الغضب استعارة بالكناية عن الشخص الناطق والسكوت استعارة تصريحية لسكون هيجانه وغليانه فيكون في الكلام مكنية قرينتها تصريحية لا تخييلية، وأيا ما كان ففي الكلام مبالغة وبلاغة لا يخفى علو شأنهما، وقال الزجاج: مصدر سكت الغضب السكتة ومصدر سكت الرجل السكوت وهو يقتضي أن يكون سكت الغضب فعلا على حدة وقيل ونسب إلى عكرمة: إن هذا من القلب وتقديره ولما سكت موسى عن الغضب، ولا يخفى أن السكوت كان أجمل بهذا القائل إذ لا وجه لما ذكره.
{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } “Mûsâ’nın öfkesi dindiği zaman”; kavmin ısrarcılar ve tövbe edenler olarak ikiye ayrıldığının beyan edilmesinden ve her iki grubun durumuna icmâlen işaret olunmasından hemen sonra kıssanın geri kalanını beyana giriştir. Yani kardeşinin mazereti ve kavmin tövbesiyle [Mûsâ’dan] öfke dindiği zaman. Bu, kavmin pişmanlığına ve bundan doğan durumlara dair anlatılanların Mûsâ’nın aleyhisselâm gelişinden sonra olduğunun açık bir ifadesidir. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, sadece kardeşinin mazeretiyle onun aleyhisselâm öfkesinin şiddetinin kırılması ve gayzının azalmasıdır; çünkü kavmin tövbesi henüz hâlis olmadığından öfkesi tamamen zail olmamıştı. Sükûtun aslı sözü kesmektir; burada istiare-i mekniyye vardır; şöyle ki öfke, emredip nehyeden bir şahsa benzetilmiş ve tahyîl yoluyla ona sükût isnat edilmiştir. Sekkâkî ise şöyle demiştir: Burada istiare-i tebeiyye vardır; zira öfkenin sakinleşmesi ve şiddetinin gitmesi, emredip nehyedenin susmasına benzetilmiş, öfke de bunun karinesi kılınmıştır. Şöyle de denilmiştir: Öfke, konuşan şahıstan kinaye yoluyla bir istiaredir; sükût ise öfkenin kabarmasının ve kaynamasının yatışması için istiare-i tasrihiyyedir; dolayısıyla kelamda karinesi tahyîlî değil tasrihî olan bir mekniyye bulunur. Hangisi olursa olsun, sözde yüksek derecesi gizli olmayan bir mübalağa ve belağat vardır. Zeccâc: «Öfkenin susmasının masdarı sekte (سكتة), adamın susmasının masdarı ise sükûttur (سكوت)» demiştir ki bu, öfkenin susmasının müstakil bir fiil olmasını iktiza eder. İkrime’ye nispet edilen bir görüşte ise bunun kalb (yer değiştirme) kabilinden olduğu ve takdirinin «Mûsâ öfkeden sustuğu zaman» şeklinde olduğu söylenmiştir. Gizli değildir ki bunu söyleyen kimse için susmak daha güzel olurdu; zira söylediğinin hiçbir tutar yanı yoktur.
وقرأ معاوية بن قرة «سكن» والمعنى على ذلك ظاهر إلا أنه على قراءة الجمهور أعلى كعبا عند كل ذي طبع سليم وذوق صحيح، وقرىء «سكت» بالبناء لما لم يسم فاعله والتشديد للتعدية. و «أسكت» بالبناء لذلك أيضا على أن المسكت هو الله تعالى أو أخوه أو التائبون أَخَذَ الْأَلْواحَ التي ألقاها وَفِي نُسْخَتِها أي فيما نسخ فيها وكتب، ففعلة بمعنى مفعول كالخطبة، والنسخ الكتابة، والإضافة بيانية أو بمعنى في، وإلى هذا ذهب الجبائي وأبو مسلم وغيرهما، وقيل: معنى منسوخة ما نسخ فيها من اللوح المحفوظ، وقيل: النسخ هنا بمعنى النقل، والمعنى فيما نقل من الألواح المنكسرة. وروي عن ابن عباس وعمرو بن دينار أن موسى ﵇ لما ألقى الألواح فتكسر منها ما تكسر صام أربعين يوما فرد عليه ما ذهب في لوحين وفيهما ما في الأول بعينه فكأنه نسخ من الأول هُدىً أي بيان للحق عظيم وَرَحْمَةٌ جليلة بالإرشاد إلى ما فيه الخير والصلاح لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ أي يخافون أشد الخوف، واللام الأولى متعلقة بمحذوف وقع صفة لما قبله أو هي لام الأجل أي هدى ورحمة لأجلهم، والثانية لتقوية عمل الفعل المؤخر كما في قوله سبحانه: إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ [يوسف: ٤٣] أو هي لام العلة والمفعول محذوف أي يرهبون المعاصي لأجل ربهم لا للرياء والسمعة، واحتمال تعلقها بمحذوف أي يخشون لربهم كما ذهب إليه أبو البقاء بعيد وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ تتمة لشرح أحوال بني إسرائيل، وقال البعض: إنه شروع في بيان كيفية استدعاء التوبة وكيفية وقوعها
Muâviye b. Kurre «سَكَنَ» (sakinleşti) şeklinde okumuştur; bu kıraate göre mana açıktır, ancak cumhurun kıraati selim tabiat ve sahih zevk sahibi herkes nezdinde çok daha üstündür. [Fiilin] meçhul sigası ve ta'diye için şedde ile «سُكِّتَ» şeklinde okunduğu gibi, aynı şekilde meçhul olarak «أُسْكِتَ» şeklinde de okunmuştur; bu takdirde susturan Allah Teâlâ yahut kardeşi veya tövbe edenlerdir. { أَخَذَ الْأَلْوَاحَ } “[Mûsâ] yere attığı levhaları aldı.” { وَفِي نُسْخَتِهَا } “onların nüshasında”; yani onlara kopyalanıp yazılan şeylerde. Fe'le vezni, hitbe kelimesinde olduğu gibi mef'ûl manasındadır; nesh ise yazmaktır. İzâfet beyâniyyedir yahut «fî» (içinde) manasındadır. Cübbâî, Ebû Müslim ve başkaları bu görüşe gitmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mensûhanın manası, Levh-i Mahfûz’dan onlara kopyalanan şeydir. Bir rivayette buradaki neshin nakil manasında olduğu, mananın da «kırılan levhalardan aktarılan şeylerde» demek olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs ve Amr b. Dînâr’dan rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm levhaları atıp da onlardan kırılan kırılınca kırk gün oruç tutmuş, bunun üzerine zayi olan kısım iki levha halinde ona geri verilmiş ve bunlarda ilkinin aynısı yer almıştır; sanki ilkinden istinsah edilmiştir (kopyalanmıştır). { هُدًى } “bir hidayet”; yani hakka dair azim bir beyan, { وَرَحْمَةٌ } “ve bir rahmet”; hayır ve salah olan şeylere irşat etmek suretiyle yüce bir rahmet vardı: { لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } “Rablerinden son derece korkanlar için”. Birinci lâm harfi, öncesine sıfat olan mahzûf bir kelimeye taalluk eder yahut sebep bildiren lâmdır; yani «onlar için hidayet ve rahmet». İkinci lâm ise O Subhânehû’nun: { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ } [Yûsuf: 43] “Eğer rüya tabir ediyorsanız” kavlinde olduğu gibi sonraya bırakılan fiilin amelini güçlendirmek içindir yahut illet lâmıdır ve mef'ûl mahzûftur; yani «Riyâ ve gösteriş için değil, Rableri için günahlardan korkarlar». Ebü’l-Bekâ’nın gittiği üzere mahzûfa taalluk edip «Rableri için haşyet duyarlar» manasında olması ihtimali uzaktır. { وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden seçti”; İsrâiloğullarının hâllerinin açıklanmasının tamamlanmasıdır. Bazıları ise bunun tövbenin nasıl talep edildiğini ve nasıl vuku bulduğunu beyana giriş olduğunu söylemiştir.
وَاخْتارَ يتعدى إلى اثنين ثانيهما مجرور بمن وقد حذفت هنا وأوصل الفعل والأصل من قومه، ونحوه قول الفرزدق:
{ اخْتَارَ } fiili iki mef'ûle müteaddî olur; ikincisi «min» harfiyle mecrûrdur. Burada harf-i cer hazfedilip fiil mef'ûle bitiştirilmiştir; aslı (مِنْ قَوْمِهِ) [kavminden] şeklindedir. Ferazdak’ın şu sözü de böyledir:
منا الذي اختير الرجال سماحة ... وجودا إذا هب الرياح الزعازع
«Şiddetli fırtınalar estiğinde cömertlik ve kerem bakımından insanların arasından seçilen kimse bizdendir.»
وقوله الآخر:
Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:
فقلت له: اخترها قلوصا سمينة ... ونابا علا بأمثل نابك في الحيا
«Ona dedim ki: Sen develerden semiz bir dişi deve ve develerin en iyisiyle boy ölçüşen yaşlı bir deve seç.»
قوله سبحانه: سَبْعِينَ رَجُلًا مفعول أول لاختار على المختار وأخر عن الثاني لما مر مرارا، وقيل: بدل بعض من كل، ومنعه الأكثرون بناء على أن البدل منه في نية الطرح والاختيار لا بد له من مختار ومختار منه وبالطرح يسقط الثاني، وجوزه أبو البقاء على ضعف ويكون التقدير سبعين منهم، وقيل: هو عطف بيان لِمِيقاتِنا ذهب أبو علي. وأبو مسلم وغيرهما من مفسري السنة والشيعة إلى أنه الميقات الأول وهو الميقات الكلامي قالوا: إنه ﵇ اختار لذلك من اثني عشر سبطا من كل سبط ستة حتى تتاموا اثنين وسبعين فقال ﵇: ليتخلف منكم رجلان فتشاحوا فقال:
O Subhânehû’nun: { سَبْعِينَ رَجُلًا } “yetmiş adamı” kavli, tercih edilen görüşe göre { اخْتَارَ } fiilinin birinci mef'ûlüdür ve defalarca geçtiği üzere ikinci mef'ûlden sonraya bırakılmıştır. Bazıları bunun bedel-i ba‘z olduğunu söylemiş; ancak çoğunluk, mübdelün minhin atılma niyetinde olduğu, seçme fiilinin ise mutlaka bir seçilen ve içinden seçilen gerektirdiği, atılma durumunda ise ikincisinin düşeceği gerekçesiyle bunu menetmiştir. Ebü’l-Bekâ zayıf bularak buna cevaz vermiştir; takdiri «onlardan yetmiş kişi» olur. Bunun atf-ı beyân olduğu da söylenmiştir. { لِمِيقَاتِنَا } “tayin ettiğimiz vakit için”; Ebû Ali, Ebû Müslim ve Ehl-i Sünnet ile Şîa müfessirlerinden başkaları bunun ilk mîkât, yani kelâm mîkâtı olduğu görüşüne varmışlardır. Dediler ki: O aleyhisselâm bunun için on iki kabilenin her birinden altışar kişi seçti, böylece yetmiş iki kişi oldular. Bunun üzerine o aleyhisselâm: «İçinizden iki kişi geride kalsın» dedi; çekişip durdular. Bunun üzerine şöyle buyurdu:
لمن قعد منكم مثل أجر من خرج فقعد كالب ويوشع، وروي أنه لم يصب إلا ستين شيخا فأوحى الله تعالى أن يختار من الشبان عشرة فاختارهم فأصبحوا شيوخا، وقيل: كانوا أبناء ما عدا العشرين ولم يتجاوزوا الأربعين فذهب عنهم الجهل والصبا فأمرهم موسى ﵇ أن يصوموا ويتطهروا ويطهروا ثيابهم ثم خرج بهم إلى طور سيناء فلما دنا من الجبل وقع عليه عمود الغمام حتى تغشى الجبل كله ودنا موسى ودخل فيه، وقال للقوم: ادنوا فدنوا حتى إذا دخلوا الغمام وقعوا سجدا فسمعوه وهو سبحانه يكلم موسى يأمره وينهاه افعل ولا تفعل ثم انكشف الغمام فأقبلوا إليه فطلبوا الرؤية فوعظهم وكان ما كان، وذهب آخرون وهو المروي عن الحسن إلى أنه غير الميقات الأول قالوا: إن الله سبحانه أمر موسى ﵇ أن يأتيه في أناس من بني إسرائيل يعتذرون إليه من عبادة العجل فاختار من اختاره فلما أتوا الطور قالوا ما قالوا، وروي ذلك عن السدي، وعن ابن إسحاق أنه ﵇ إنما اختارهم ليتوبوا إلى الله تعالى ويسألوه التوبة على من تركوا وراءهم من قومهم. ورجح ذلك الطيبي مدعيا أن الأول خلاف نظم الآيات وأقوال المفسرين. أما الأول فلما قال الإمام: إنه تعالى ذكر قصة ميقات الكلام وطلب الرؤية ثم أتبعها بقصة العجل وما يتصل بها فظاهر الحال أن تكون هذه القصة مغايرة للمتقدمة إذ لا يليق بالفصاحة ذكر بعض القصة ثم النقل إلى أخرى ثم الرجوع إلى الأولى وإنه اضطراب يصان عنه كلامه تعالى، وأيضا ذكر في الأولى خرور موسى ﵇ صعقا، وفي الثانية قوله بعد أخذ الرجفة: لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ، وأيضا لو كانت الرجفة بسبب طلب الرؤية لقيل: أتهلكنا بما قال السفهاء وضم إليه الطيبي أنه تعالى حيث ذكر صاعقتهم لم يذكر صعق موسى ﵇ وبالعكس فدل على التغاير، وأما الثاني فلما نقل عن السدي مما ذكرناه آنفا، وتعقب ما ذكر في الترجيح أولا صاحب الكشف بأن الانصاف أن المجموع قصة واحدة في شأن ما من على بني إسرائيل بعد إنجائهم من تحقيق وعد إيتاء الكتاب وضرب ميقاته وعبادة العجل وطلب الرؤية كان في تلك الأيام، وفي ذلك الشأن فالبعض مربوط بالبعض بقي إيثار هذا الأسلوب وهو بين لأن الأول في شأن الامتنان عليهم وتفضيلهم كيف وقد عطف واعَدْنا على أَنْجَيْناكُمْ وقد بين أنه تبيين للتفضيل، وتعقيب حديث الرؤية مستطرد للفرق بين الطلبين عندنا وليلقمهم الحجر عند المعتزلي. والثاني في شأن جنايتهم بعد ذلك الإحسان البالغ باتخاذ العجل والملاحة والافتراق من لوازم النظم، وتعقب ما ذكر فيه ثانيا بأن قول السدي وحده لا يصلح ردا كيف وهذا يخالف ما نقله محيي السنة في قوله سبحانه: لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ إنهم كانوا له وزراء مطيعين فاشتد عليه ﵇ فقدهم فرحمهم وخاف عليهم الفوت وأين لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ من الطاعة وحسن الاستئزار قال: ثم الظاهر من قوله تعالى: فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ [النساء: ١٥٣] إن
«İçinizden oturan kimseye de çıkanın ecri kadar ecir vardır.» Bunun üzerine Kâleb ile Yûşa oturdu. Rivayet edildiğine göre ancak altmış yaşlı bulabildi; bunun üzerine Allah Teâlâ gençlerden on kişi seçmesini vahyetti. Onları seçti ve sabaha yaşlı olarak eriştiler. Bir rivayette ise yirmisini aşmış, kırkını geçmemiş kimseler oldukları, cehalet ve çocukluk hâllerinin kendilerinden zail olduğu söylenmiştir. Mûsâ aleyhisselâm onlara oruç tutmalarını, temizlenmelerini ve elbiselerini temizlemelerini emretti; sonra onları Tûr-i Sînâ’ya çıkardı. Dağa yaklaştığında üzerine bir bulut sütunu indi, öyle ki bütün dağı kapladı. Mûsâ yaklaşıp içine girdi ve kavme: «Yaklaşın» dedi. Onlar da yaklaştılar; nihayet buluta girdiklerinde secdeye kapandılar ve O Subhânehû’nun Mûsâ ile konuştuğunu, ona emredip nehyettiğini, «şunu yap, bunu yapma» dediğini işittiler. Sonra bulut açıldı, ona yöneldiler ve rü'yet (Allah'ı görmeyi) talep ettiler; o da kendilerine vaaz etti ve olan oldu. Hasan’dan rivayet edilen diğer bir görüşe göre ise bu, birinci mîkâttan başkadır. Dediler ki: Allah Subhânehû Mûsâ’ya aleyhisselâm, buzağıya tapmaktan ötürü O’ndan özür dileyecek İsrâiloğullarından bir toplulukla huzuruna gelmesini emretti; o da seçtiklerini seçti. Tûr’a geldiklerinde diyeceklerini dediler. Bu, Süddî’den de rivayet edilmiştir. İbn İshâk’tan ise onun aleyhisselâm onları Allah Teâlâ’ya tövbe etmeleri ve arkalarında bıraktıkları kavimleri için tövbe dilemeleri maksadıyla seçtiği nakledilmiştir. Tîbî, birincisinin ayetlerin nazmına ve müfessirlerin sözlerine aykırı olduğunu iddia ederek bunu tercih etmiştir. Birincisi [yani nazma aykırılık] şundandır: İmam [Râzî] demiştir ki: «Allah Teâlâ kelâm mîkâtı ve rü'yet talebi kıssasını zikretti, ardından buzağı kıssasını ve onunla ilgili hususları getirdi; dolayısıyla zahir olan, bu kıssanın öncekinden farklı olmasıdır. Zira kıssanın bir kısmını zikredip sonra başkasına geçmek, sonra tekrar birincisine dönmek fesahate yakışmaz; bu, Allah Teâlâ’nın kelamının tenzih edileceği bir ızdıraptır (karışıklıktır). Ayrıca birincisinde Mûsâ’nın aleyhisselâm bayılarak yere yığıldığı, ikincisinde ise sarsıntı onları yakaladıktan sonra: «Dileseydin onları helak ederdin» dediği zikredilmiştir. Keza eğer sarsıntı rü'yet talebi sebebiyle olsaydı «İçimizdeki beyinsizlerin söyledikleri yüzünden mi bizi helak edeceksin?» denilirdi.» Tîbî buna şunu da eklemiştir: Allah Teâlâ onların çarpılmasını zikrettiğinde Mûsâ’nın aleyhisselâm bayılmasını zikretmemiş, aksinde de öyle yapmıştır; bu da farklılığa delalet eder. İkincisi [yani müfessirlerin sözlerine aykırılık] ise az önce zikrettiğimiz üzere Süddî’den nakledilen rivayettir. Tercihteki birinci gerekçeye Keşşâf sahibi (Tîbî’ye cevapla Teftâzânî) şöyle itiraz etmiştir: İnsafla bakılırsa bütünü tek bir kıssadır; kurtarılmalarından sonra İsrâiloğullarına bahşedilen kitap verilmesi vaadinin gerçekleşmesi, onun için vakit tayin edilmesi, buzağıya tapılması ve rü'yet talebi hep o günlerde ve o minvalde cereyan etmiştir; dolayısıyla bir kısmı diğerine bağlıdır. Bu üslubun tercih edilmesine gelince bu gayet açıktır; zira birincisi onlara lütufta bulunma ve onları üstün kılma makamındadır —nitekim «vaad ettik» kavli «sizi kurtardık» kavline atfedilmiştir ve bunun üstün kılmayı beyan olduğu açıklanmıştır; rü'yet bahsinin getirilmesi ise bize göre iki talep arasındaki farkı göstermek, Mutezile’ye göre ise onların ağzına taş tıkamak için bir istidrattır (ara konudur)—; ikincisi ise bu pek büyük ihsandan sonra buzağı edinmek suretiyle işledikleri cinayet hakkındadır; araya girme ve ayrılma nazmın gereklerindendir. İkinci gerekçeye ise şöyle itiraz edilmiştir: Süddî’nin tek başına sözü reddiye olmaya elverişli değildir. Nasıl olsun ki! Bu, Muhyissünne’nin Allah Teâlâ’nın: «Dileseydin onları helak ederdin» kavlinde naklettiği şu bilgiye aykırıdır: «Onlar Mûsâ’nın itaatkâr vezirleriydi; onları kaybetmek ona aleyhisselâm çok ağır geldi, onlara merhamet etti ve yok olup gitmelerinden korktu.» «Sana asla inanmayacağız» sözü nerede, itaat ve vezirlik nerede! Şöyle devam etmiştir: Sonra Allah Teâlâ’nın: { فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } [Nisâ: 153] “‘Bize Allah’ı açıkça göster’ dediler; zulümleri yüzünden onları yıldırım çarptı; sonra da buzağıyı edindiler” kavlinden zahir olan şudur ki:
اتخاذ العجل متأخر عن مقالتهم تلك خلاف ما نقل عن السدي والحمل على تراخي الرتبة لا بد له من سند كيف ولا ينافي التراخي الزماني فلا بد من دليل يخصه به، هذا وقد اعترف المفسرون في سورة طه بأنه اختار سبعين لميقات الكلام ذكروه في قوله تعالى: وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى [طه: ٨٣] وما اعتذر عنه الطيبي بأنه اختيار السبعين كان مرتين وليس في النقل أنهم كانوا معه عند المكالمة وطلب الرؤية فظاهر للمنصف سقوطه انتهى.
buzağıyı edinmeleri onların bu sözlerinden sonradır; bu ise Süddî’den nakledilene aykırıdır. [Buradaki «sümme» lafzını] rütbece sonralığa (terâhî-i rütbîye) hamletmek için bir dayanak gerekir; kaldı ki bu, zamanca sonralığa (terâhî-i zamânîye) engel değildir; dolayısıyla onu sadece buna has kılacak bir delil lazımdır. Ayrıca müfessirler Tâhâ Suresi’nde kelâm mîkâtı için yetmiş kişi seçtiğini ikrar etmişlerdir; bunu Allah Teâlâ’nın: { وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى } [Tâhâ: 83] “Seni kavminden aceleyle ayıran nedir ey Mûsâ?” kavlinde zikretmişlerdir. Tîbî’nin, yetmiş kişinin seçiminin iki defa olduğu ve nakillerde tekellüm ve rü'yet talebi esnasında onların onunla beraber bulunduklarının yer almadığı şeklindeki özrü ise, insaf sahibi kimse için düşüklüğü açık bir izahtır; [alıntı] bitti.
وذكر القطب في توهين ما نقل عن السدي بأن الخروج للاعتذار إن كان بعد قتل أنفسهم ونزول التوبة فلا معنى للاعتذار، وإن كان قبل قتلهم فالعجب من اعتذار ثمرته قتل الأنفس، ثم قال: ولا ريب أن قصة واحدة تتكرر في القرآن يذكر في سورة بعضها، وفي أخرى بعض أخر وليس ذلك إلا لتكرار اعتبار المعتبرين بشيء من تلك القصة فإذا جاز ذكر قصة في سور متعددة في كل سورة شيء منها فلم لا يجوز ذلك في مواضع من سورة واحدة لتكرر الاعتبار اهـ، وهو ظاهر في ترجيح ما ذهب إليه الأولون، وأنا أقول: إن القول بأن هذا الميقات هو الميقات الأول ليس بعاطل من القول وبه قال جمع كما أشرنا إليه، وكلامنا في البقرة ظاهر فيه إلا أن الانصاف أن ظاهر النظم هنا يقتضي أنه غيره وما ذكره صاحب الكشف لا يقتضي أنه ظاهر في خلافه، وإلى القول بالغيرية ذهب جل من المفسرين.
Kutub, Süddî’den nakledileni zayıflatma sadedinde şöyle demiştir: Özür dilemek için çıkış, şayet nefislerini öldürmelerinden ve tövbenin inmesinden sonra ise özür dilemenin bir anlamı yoktur; şayet nefislerini öldürmelerinden önce ise neticesi nefislerin öldürülmesi olan bir özür ne kadar şaşırtıcıdır! Sonra şöyle demiştir: Şüphe yok ki tek bir kıssa Kur’an’da tekrarlanır; bir surede bir kısmı, diğer surede başka bir kısmı zikredilir; bu da ancak ibret alanların o kıssadaki bir şeyden tekrar tekrar ibret almaları içindir. Bir kıssanın birçok surede her surede bir parçası bulunacak şekilde zikredilmesi caiz olduğuna göre, ibretin tekrarlanması için tek bir surenin farklı yerlerinde bulunması neden caiz olmasın? [Sözü] bitti. Bu da ilk görüş sahiplerinin vardığı neticeyi tercihte açıktır. Ben derim ki: Bu mîkâtın birinci mîkât olduğu sözü boş bir lakırdı değildir; işaret ettiğimiz üzere bir topluluk bunu söylemiştir ve Bakara Suresi’ndeki sözümüz de bunda açıktır. Ancak insafla bakılırsa buradaki nazmın zahiri onun başkası olmasını gerektirir; Keşşâf sahibinin zikrettiği ise bunun aksinde zahir olduğunu iktiza etmez. Müfessirlerin çoğunluğu da başkası olduğu görüşüne varmıştır.
فقد أخرج عبد بن حميد من طريق أبي سعد عن مجاهد أن موسى ﵇ خرج بالسبعين من قومه يدعون الله تعالى ويسألونه أن يكشف عنهم البلاء فلم يستجب لهم فعل موسى أنهم أصابوا من المعصية ما أصاب قومهم،
Nitekim Abd b. Humeyd, Ebû Sa‘d tarikıyla Mücâhid’den şunu rivayet etmiştir: Mûsâ aleyhisselâm, Allah Teâlâ’ya dua etmeleri ve kendilerinden belayı kaldırmasını dilemeleri için kavminden yetmiş kişiyle çıktı; fakat duaları kabul olunmadı. Bunun üzerine Mûsâ, kavimlerinin bulaştığı günahtan onların da nasiplendiğini anladı.
قال أبو سعد: فحدثني محمد بن كعب القرظي أنه لم يستجب لهم من أجل أنهم لم ينهوهم عن المنكر ولم يأمروهم بالمعروف.
Ebû Sa‘d dedi ki: Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî bana, onların münkerden nehyetmeyip mârufu emretmediklerinden ötürü dualarının kabul edilmediğini anlattı.
وأخرج عبد بن حميد عن الفضل بن عيسى ابن أخي الرقاشي أن بني إسرائيل قالوا ذات يوم لموسى ﵇ ألست ابن عمنا ومنا وتزعم أنك كلمت رب العزة؟ فإنا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [البقرة: ٥٥] فلما أبوا إلا ذلك أوحى الله تعالى إلى موسى أن اختر من قومك سبعين رجلا فاختار سبعين خيرة ثم قال لهم: اخرجوا فلما برزوا جاءهم ما لا قبل لهم به الخبر.
Abd b. Humeyd, Fazl b. Îsâ İbn Ahî’r-Rakkâşî’den şunu rivayet etmiştir: İsrâiloğulları bir gün Mûsâ’ya aleyhisselâm: «Sen bizim amcamızın oğlu ve bizden biri değil misin? İzzet sahibi Rabbin seninle konuştuğunu iddia ediyorsun. { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } [Bakara: 55] ‘Allah’ı açıkça görmedikçe sana asla inanmayacağız’» dediler. Onlar bunda ayak direyince Allah Teâlâ Mûsâ’ya: «Kavminden yetmiş adam seç» diye vahyetti. O da [aralarından] hayırlı yetmiş kişi seçti ve onlara: «Çıkın» dedi. [Meydana] çıktıklarında karşı koyamayacakları şey başlarına geldi... [şeklinde] haberi nakletti.
وهو ظاهر في أن هذا الميقات ليس هو الأول. نعم إنه مخالف لما روي عن السدي لكنهما متفقان على القول بالغيرية ويوافق السدي في ذلك الحسن أيضا فليس هو متفردا بذلك كما ظنه صاحب الكشف، وما ذكره من مخالفة كلام السدي لما نقله محيي السنة في حيز المنع، وقوله فإنا لن نؤمن لك إلخ يظهر جوابه مما ذكرناه في البقرة عند هذه الآية من الاحتمالات، والقول بأن الاختيار كان مرتين غير بعيد وبه قال بعضهم، وما ذكره القطب من الترديد في الخروج للاعتذار ظاهر بعض الروايات عن السدي يقتضي تعين الشق الأول منه. فقد أخرج ابن أبي حاتم عنه أنه قال: انطلق موسى إلى ربه فكلمه فلما كلمه قال: ما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى فأجابه موسى بما أجابه فقال سبحانه: فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ [طه: ٨٥] الآية فرجع موسى إلى قومه غضبان أسفا فأبى الله تعالى أن يقبل توبتهم إلا بالحال التي كرهوا ففعلوا ثم إن الله تعالى أمر موسى ﵇ أن يأتيه في ناس من بني إسرائيل يعتذرون من عبادة العجل فوعدهم موعدا فاختار موسى سبعين رجلا إلخ وهو كما ترى ظاهر فيما قلناه، والقول بأنه لا معنى للاعتذار بعد قتل أنفسهم ونزول التوبة أجيب عنه بأن المعنى يحتمل أن يكون طلبا لزيادة الرضى واستنزال مزيد الرحمة، ويحتمل أن يكونوا أمروا بذلك تأكيدا للايذان بعظم الجناية وزيادة فيه وإشارة إلى أنه بلغ مبلغا في السوء لا يكفي في العفو عنه قتل الأنفس بل لا بد فيه مع ذلك الاعتذار، ويمكن أن يقال إنه كان قبل قتلهم أنفسهم: والسر في أنهم أمروا به أن يعلموا أيضا عظم الجناية على أتم وجه بعدم قبوله والله تعالى أعلم فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ أي الصاعقة أو رجفة الجبل فصعقوا منها والكثير على أنهم ماتوا جميعا ثم أحياهم الله تعالى، وقيل: غشي عليهم ثم أفاقوا وذلك لأنهم قالوا: لن نؤمن لك حتى نرى الله جهرة على ما في بعض الروايات أو ليتحقق عند القائلين ذلك من قومهم
Bu da bu mîkâtın birincisi olmadığında açıktır. Evet, Süddî’den rivayet edilene aykırıdır; ancak ikisi de başkası olduğu sözünde müttefiktirler. Bu hususta Hasan da Süddî’ye muvafakat etmektedir; dolayısıyla Keşşâf sahibinin zannettiği gibi o bunda tek başına değildir. Süddî’nin sözünün Muhyissünne’nin naklettiğine aykırı olduğuna dair zikrettiği husus ise kabule şayan değildir (men edilmiştir). «Sana asla inanmayacağız...» sözünün cevabı ise Bakara Suresi’nde bu ayette zikrettiğimiz ihtimallerden anlaşılır. Seçimin iki defa olduğu sözü de uzak değildir ve bazıları bunu söylemiştir. Kutub’un özür dilemek için çıkış hususunda zikrettiği iki ihtimale gelince, Süddî’den gelen bazı rivayetlerin zahiri bunun birinci şıkkının tayinini gerektirir. Nitekim İbn Ebî Hâtim ondan şunu rivayet etmiştir: Mûsâ Rabbine gitti ve O’nunla konuştu. Konuştuğunda: { مَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى } “Seni kavminden aceleyle ayıran nedir ey Mûsâ?” buyurdu. Mûsâ da verdiği cevabı verdi. Bunun üzerine O Subhânehû: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ } [Tâhâ: 85] “Şüphesiz biz kavmini imtihan ettik” ayetini buyurdu. Mûsâ öfkeli ve kederli olarak kavmine döndü; Allah Teâlâ ise onların hoşlanmadıkları o hâl (birbirlerini öldürmeleri) dışında tövbelerini kabul etmeye yanaşmadı; onlar da bunu yaptılar. Sonra Allah Teâlâ Mûsâ’ya aleyhisselâm, buzağıya tapmaktan özür dileyecek İsrâiloğullarından bir grup insanla huzuruna gelmesini emretti ve onlara bir vakit tayin etti; Mûsâ da yetmiş adam seçti... Gördüğün gibi bu, dediğimiz hususta gayet açıktır. «Nefislerini öldürmelerinden ve tövbenin inmesinden sonra özür dilemenin bir anlamı yoktur» sözüne ise şöyle cevap verilmiştir: Mana, rızanın artmasını talep etmek ve fazladan rahmet indirilmesini istemek olabilir; yahut cinayetin büyüklüğünü bildirmeyi pekiştirmek, bunu artırmak ve meselenin kötülükte öyle bir dereceye ulaştığını, affı için nefislerin öldürülmesinin yetmeyip bununla beraber mutlaka özür dilemenin de gerektiğini belirtmek için bununla emrolunmuş olmaları muhtemeldir. Şöyle demek de mümkündür: Bu, nefislerini öldürmelerinden önceydi; bununla emrolunmalarındaki sır ise, kabul edilmemesi yoluyla cinayetin büyüklüğünü en kâmil şekilde öğrenmeleridir; işin doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. { فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Onları o sarsıntı yakalayınca”; yani yıldırım yahut dağın sarsıntısı yakalayıp bundan ötürü çarpıldıklarında. Çoğunluğa göre hepsi öldü, sonra Allah Teâlâ onları diriltti. Bir rivayette ise bayıldılar, sonra ayıldılar denilmiştir. Bu da bazı rivayetlerde geçtiği üzere «Allah’ı açıkça görmedikçe sana asla inanmayacağız» demelerinden ötürüdür yahut kavimlerinden bunu söyleyenlerin nezdinde gerçekleşmesi içindir;
مزيد عظمته سبحانه على ما في البعض الآخر منها، أو لمجرد التأديب على ما في خبر القرظي، والظاهر أن قولهم: لن نؤمن إلخ صدر منهم في ذلك المكان لا بعد الرجوع كما قيل: ونقلناه في البقرة وحينئذ يبعد على ما قيل القول بأن هذا الميقات هو الميقات الأول لأن فيه طلب موسى ﵇ الرؤية بعد كلام الله تعالى له من غير فصل على ما هو الظاهر فيكون هذا الطلب بعده، وبعيد أن يطلبوا ذلك بعد أن رأوا ما وقع لموسى ﵇. وما
diğer bazı rivayetlerde geçtiği üzere O Subhânehû’nun azametinin büyüklüğünü anlamaları içindir yahut Kurazî’nin haberinde geçtiği üzere sırf tedip (terbiye etme) içindir. Zahir olan şudur ki onların «Asla inanmayacağız...» sözü, denildiği ve Bakara Suresi’nde naklettiğimiz üzere döndükten sonra değil, o mekânda kendilerinden sâdır olmuştur. Bu durumda denildiğine göre bu mîkâtın birinci mîkât olduğu sözü uzak düşer; çünkü onda Mûsâ’nın aleyhisselâm rü'yet talebi, zahir olana göre Allah Teâlâ’nın onunla kelâmından hemen sonra fasılasız vuku bulmuştur; dolayısıyla bu talep ondan sonra olur. Mûsâ’nın aleyhisselâm başına geleni gördükten sonra bunu talep etmeleri ise uzaktır. Ve şuna gelince:
أخرجه ابن أبي الدنيا وابن جرير وغيرهما عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: لما حضر أجل هارون أوحى الله تعالى إلى موسى ﵇ أن انطلق أنت وهارون وابنه إلى غار في الجبل فإنا قابضو روحه فانطلقوا جميعا فدخلوا الغار فإذا سرير فاضطجع عليه موسى ثم قام عنه فقال: ما أحسن هذا المكان يا هارون فاضطجع عليه هارون فقبض روحه فرجع موسى وابن أخيه إلى بني إسرائيل حزينين فقالوا له: أين هارون قال: مات؟ قالوا: بل قتلته كنت تعلم أنّا نحبه فقال لهم ويلكم أقتل أخي وقد سألته الله تعالى وزيرا ولو أني أردت قتله أكان ابنه يدعني. قالوا: بلى قتلته حسدا، قال: فاختاروا سبعين رجلا فانطلق بهم فمرض رجلان في الطريق فخط عليهما خطا فانطلق هو وابن هارون وبنو إسرائيل حتى انتهوا إلى هارون فقال: يا هارون من قتلك؟ قال: لم يقتلني أحد ولكني مت قالوا: ما تعصى يا موسى ادع لنا ربك يجعلنا أنبياء فأخذتهم الرجفة فصعقوا وصعق الرجلان اللذان خلفوا وقام موسى ﵇ يدعو ربه فأحياهم الله تعالى فرجعوا إلى قومهم أنبياء
İbn Ebî’d-Dünyâ, İbn Cerîr ve başkalarının Ali’den kerremallâhu teâlâ vecheh rivayet ettikleri şu haber: Şöyle demiştir: Hârûn’un eceli gelince Allah Teâlâ Mûsâ’ya aleyhisselâm: «Sen, Hârûn ve onun oğlu dağdaki bir mağaraya gidin; zira biz onun ruhunu kabzedeceğiz» diye vahyetti. Hep birlikte gittiler ve mağaraya girdiler; bir de baktılar ki bir taht/sedir var. Mûsâ onun üzerine uzandı, sonra kalktı ve: «Ey Hârûn, burası ne güzel bir yer!» dedi. Bunun üzerine Hârûn oraya uzandı ve ruhu kabzedildi. Mûsâ ve kardeşinin oğlu kederli bir şekilde İsrâiloğullarına döndüler. Onlar: «Hârûn nerede?» dediler. O: «Öldü» dedi. «Hayır, onu sen öldürdün; bizim onu sevdiğimizi biliyordun» dediler. Mûsâ onlara: «Yazıklar olsun size! Onu Allah Teâlâ’dan vezir olarak istemişken kardeşimi öldürür müyüm? Şayet onu öldürmek isteseydim oğlu beni bırakır mıydı?» dedi. «Evet, kıskançlıktan onu öldürdün» dediler. Mûsâ: «Öyleyse yetmiş adam seçin» dedi. Onları alıp gitti; yolda iki adam hastalandı, onların etrafına bir çizgi çizdi. Kendisi, Hârûn’un oğlu ve İsrâiloğulları yola devam edip Hârûn’un yanına vardılar. Mûsâ: «Ey Hârûn! Seni kim öldürdü?» dedi. O: «Beni kimse öldürmedi, fakat ben ecelimle öldüm» dedi. Onlar: «Sana karşı gelinmez ey Mûsâ! Rabbine dua et de bizi peygamber yapsın» dediler. Bunun üzerine onları sarsıntı yakaladı ve çarpıldılar; arkada bırakılan iki adam da çarpıldı. Mûsâ aleyhisselâm kalkıp Rabbine dua etti, Allah Teâlâ da onları diriltti ve kavimlerine birer peygamber olarak döndüler.
لا يكاد يصح فيما أرى لتظافر الآثار بخلافه وإباء ظواهر الآيات عنه.
Görüşüme göre bu rivayet, buna aykırı rivayetlerin birbiri ardınca gelmesi ve ayetlerin zahirinin bunu reddetmesi sebebiyle neredeyse hiç sahih değildir.
قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ عرض للعفو السابق لاستجلاب العفو اللاحق يعني أنك قدرت على إهلاكهم قبل ذلك بحمل فرعون على إهلاكهم وبإغراقهم في البحر وغيرهما فترحمت عليهم ولم تهلكهم فارحمهم الآن كما رحمتهم من قبل جريا على مقتضى كرمك وإنما قال: وَإِيَّايَ تسليما منه وتواضعا، وقيل: أراد بقوله مِنْ قَبْلُ حين فرطوا في النهي عن عبادة العجل وما فارقوا عبدته حين شاهدوا إصرارهم عليها أي لو شئت إهلاكهم بذنوبهم إذ ذاك وإياي أيضا حين طلبت منك الرؤية، وقيل: حين قتل القبطي لأهلكتنا، وقيل: هو تمن منه ﵇ للاهلاك جميعا بسبب محبته أن لا يرى ما يرى من مخالفتهم له مثلا أو بسبب آخر وفيه دغدغة أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا من العناد وسوء الأدب أو من عبادة العجل، والهمزة إما لإنكار وقوع الإهلاك ثقة بلطف الله ﷿ كما قال ابن الأنباري أو للاستعطاف كما قال المبرد أي لا تهلكنا، وأيا ما كان فهو من مقول موسى ﵇ كالذي قبله، وقول بعضهم: كان ذلك قاله بعضهم غير ظاهر ولا داعي إليه، والقول بأن الداعي ما فيه من التضجر الذي لا يليق بمقام النبوة لا يخفى ما فيه، ولعل مراد القائل بذلك أن هذا القول من موسى ﵇ يشبه قول أحد السبعين فكأنه قاله على لسانهم لأنهم الذين أصيبوا بما أصيبوا به دونه فافهم إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ استئناف مقرر لما قبله واعتذار عما وقع منهم وإن نافية وهي للفتنة المعلومة للسياق أي ما الفتنة إلا فتنتك أي محنتك وابتلاؤك حيث أسمعتهم كلامك فطمعوا في رؤيتك واتبعوا القياس في غير محله أو أوجدت في العجل خوارا فزاغوا به.
{ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ } “[Mûsâ] dedi ki: ‘Rabbim! Dileseydin onları daha önce helak ederdin’”; sonraki affı celbetmek için önceki affı arz etmektir. Yani: Sen daha önce Firavun’u onları helak etmeye sevk ederek, onları denizde boğarak ve diğer yollarla onları helak etmeye kadirdin; fakat onlara merhamet ettin de helak etmedin; öyleyse kereminin gereği uyarınca daha önce merhamet ettiğin gibi şimdi de onlara merhamet et! { وَإِيَّايَ } “ve beni de [helak ederdin]” sözünü ise teslimiyet ve tevazuundan ötürü söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” sözüyle, buzağıya tapmaktan nehyetmede kusur gösterdikleri ve tapanların bunda ısrar ettiklerini gördüklerinde onlardan ayrılmadıkları vakti kastetmiştir; yani «Şayet o vakit günahları sebebiyle onları, Sana rü'yeti talep ettiğimde ise beni de helak etmek isteseydin helak ederdin.» Bir rivayette de: «Kıptî öldürüldüğünde bizi helak ederdin» manasında olduğu söylenmiştir. Bir rivayette bunun, mesela kavminin kendisine muhalefet ettiklerini görmeme sevgisi yahut başka bir sebepten ötürü onun aleyhisselâm hep birlikte helak olmayı temenni etmesi olduğu söylenmiştir; ancak bunda şüphe/itiraz vardır. { أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mı edeceksin?”; yani inat ve edepsizlik yahut buzağıya tapma sebebiyle. Hemze, İbnü’l-Enbârî’nin dediği gibi Allah’ın azze ve celle lütfuna güvenerek helakın vukuunu inkâr içindir yahut Müberred’in dediği gibi istiatâf (merhamet dileme) içindir; yani «Bizi helak etme!». Hangisi olursa olsun, önceki gibi bu da Mûsâ’nın aleyhisselâm sözündendir. Bazılarının: «Bunu o yetmiş kişiden bazıları söyledi» demesi zahir değildir ve buna hiçbir gerekçe yoktur. Gerekçenin peygamberlik makamına yakışmayan bir bıkkınlık ve usanç olduğu şeklindeki sözün durumu da ortadadır. Belki de bunu söyleyenin muradı şudur: Mûsâ’nın aleyhisselâm bu sözü yetmiş kişiden birinin sözüne benzemektedir; dolayısıyla o olmaksızın musibete uğrayanlar onlar olduğu için sanki onların lisanından bunu söylemiştir; iyi anla! { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu, ancak Senin bir imtihanındır”; öncesini teyit eden ve onlardan sâdır olan şey için bir mazeret bildiren istînâftır. { إِنْ } nâfiyedir (olumsuzluk bildirir), { هِيَ } ise siyakla bilinen fitneye râcidir; yani: «Bu fitne, ancak Senin fitnendir; yani Senin imtihanın ve sınamandır. Zira onlara kelâmını işittirdin, onlar da Seni görmeye tamah ettiler ve yersiz bir kıyasa uydular yahut buzağıda bir böğürme varettin de onunla yoldan saptılar.»
أخرج ابن أبي حاتم عن راشد بن سعد أن الله تعالى لما قال لموسى ﵇: إن قومك اتخذوا عجلا جسدا له خوار قال: يا رب فمن جعل فيه الروح؟ قال: أنا قال: فأنت أضللتهم يا رب قال: يا رأس النبيين يا أبا الحكماء إني رأيت ذلك في قلوبهم فيسرته لهم،
İbn Ebî Hâtim, Râşid b. Sa‘d’dan şunu rivayet etmiştir: Allah Teâlâ Mûsâ’ya aleyhisselâm: «Kavmin böğüren bir buzağı heykeli edindi» buyurduğunda Mûsâ: «Yâ Rabbi! Ona ruhu kim koydu?» dedi. Allah: «Ben» buyurdu. Mûsâ: «Öyleyse onları Sen saptırdın yâ Rabbi!» dedi. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «Ey nebilerin reisi, ey hikmet ehlinin atası! Ben bunu onların kalplerinde gördüm ve bunu onlara kolaylaştırdım.»
ولعل هذا إشارة إلى الاستعداد الأزلي الغير المجعول. وقيل: الضمير راجع على الرجفة أي ما هي إلا تشديدك التعبد والتكلف علينا بالصبر على ما أنزلته بنا، وروي هذا عن الربيع وابن جبير وأبي العالية، وقيل:
Bu rivayet muhtemelen yaratılmamış ezelî istidada (kabiliyete) bir işarettir. Şöyle de denilmiştir: Zamir sarsıntıya râcidir; yani «Bu sarsıntı, başımıza indirdiğin şeye sabretmek suretiyle üzerimize kulluk ve mükellefiyeti ağırlaştırmandan başka bir şey değildir.» Bu görüş er-Rebî‘, İbn Cübeyr ve Ebü’l-Âliye’den rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الضمير لمسألة الإراءة وإن لم تذكر.
Zamir, zikredilmemiş olsa bile rü'yet talebi meselesine râcidir.
تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ استئناف مبين لحكم الفتنة، وقيل: حال من المضاف إليه أو المضاف أي تضل بسببها من تشاء إضلاله بالتجاوز عن الحد أو باتباع المخايل أو بنحو ذلك وتهدي من تشاء هداه فيقوى بها إيمانه، وقيل: المعنى تصيب بهذه الرجفة من تشاء وتصرفها عمن تشاء، وقيل: تضل بترك الصبر على فتنتك وترك الرضا بها من تشاء عن نيل ثوابك ودخول جنتك وتهدي بالرضا لها والصبر عليها من تشاء وهو كما ترى أَنْتَ وَلِيُّنا أي أنت القائم بأمورنا الدنيوية والأخروية لا غيرك فَاغْفِرْ لَنا ما يترتب عليه مؤاخذتك وَارْحَمْنا بإفاضة آثار الرحمة الدنيوية والأخروية علينا. والفاء لترتيب الدعاء على ما قبله من الولاية لأن من شأن من يلي الأمور ويقوم بها دفع الضر وجلب النفع، وقدم طلب المغفرة على طلب الرحمة لأن التخلية أهم من التحلية، وسؤال المغفرة لنفسه ﵇ في ضمن سؤالها لمن سألها له مما لا ضير فيه وإن لم يصدر منه نحو ما صدر منه كما لا يخفى، والقول بأن إقدامه ﵇ على أن يقول: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ جرأة عظيمة فطلب من الله تعالى غفرانها والتجاوز عنها مما يأباه السوق عند أرباب الذوق، ولا أظن أن الله تعالى عدد ذلك ذنبا منه ليستغفره عنه، وفي ندائه السابق ما يؤيد ذلك وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ إذ كل غافر سواك إنما يغفر لغرض نفساني كحب الثناء ودفع الضرر وأنت تغفر لا لطلب عوض ولا غرض بل لمحض الفضل والكرم، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبل، وتخصيص المغفرة بالذكر لأنها الأهم.
{ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ } “Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin”; fitnenin hükmünü beyan eden bir istînâftır. Muzâf veya muzâfun ileyhten hâl olduğu da söylenmiştir; yani «Haddi aşması veya hayallere kapılması yahut benzeri yollarla saptırmayı dilediğin kimseyi onun sebebiyle saptırırsın; hidayetini dilediğin kimseyi de doğru yola iletirsin de onunla imanı kuvvetlenir.» Şöyle de denilmiştir: Mana, «Bu sarsıntıyı dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de uzaklaştırırsın» şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: «Senin fitnene sabretmeyi ve ona razı olmayı terk etmek suretiyle dilediğin kimseyi sevabına kavuşmaktan ve cennetine girmekten saptırır; ona rıza gösterip sabretmek suretiyle de dilediğini hidayete erdirirsin.» Bu ise gördüğün gibidir. { أَنْتَ وَلِيُّنَا } “Sen bizim velimizsin”; yani dünyevî ve uhrevî işlerimizi deruhte eden başkası değil, ancak Sensin. { فَاغْفِرْ لَنَا } “Bizi bağışla”; muahazenin (cezalandırmanın) terettüp edeceği şeyleri [bağışla], { وَارْحَمْنَا } “ve bize merhamet et”; dünyevî ve uhrevî rahmetinin eserlerini üzerimize bolca akıtarak. «Fâ» harfi, duayı öncesinde geçen velâyet üzerine bina etmek içindir; zira işleri üstlenen ve deruhte eden kimsenin şânı, zararı defetmek ve faydayı celbetmektir. Mağfiret talebi rahmet talebinden öne alınmıştır; çünkü tahliye (arındırma), tahliyeden (süslemeden) daha mühimdir. Kendisinden onların yaptıkları gibi bir şey sâdır olmamış olsa bile, kendisi için istediği kimseler zımnında kendi nefsi için de aleyhisselâm mağfiret dilemesinde gizli olmadığı üzere hiçbir beis yoktur. Onun aleyhisselâm: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } demeye cüret etmesinin pek büyük bir cüret olduğu, bu yüzden Allah Teâlâ’dan bunu bağışlamasını ve affetmesini istediği şeklindeki görüş, zevk-i selîm sahipleri nezdinde siyakın reddedeceği bir şeydir. Zannetmiyorum ki Allah Teâlâ kendisinden mağfiret dilesin diye bunu onun bir günahı saysın; önceki nidasında da bunu teyit eden husus vardır. { وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ } “ve Sen bağışlayanların en hayırlısısın”; zira Senden başka her bağışlayan övgü sevgisi ve zararı savma gibi nefsanî bir gaye için bağışlar; Sen ise ne bir ivaz (karşılık) ne de bir gaye için değil, sırf lütuf ve kereminden ötürü bağışlarsın. Cümle, öncesini teyit eden tezyîlî bir itiraziyedir (ara cümledir); en mühim olan o olduğu için mağfiret zikirle tahsis edilmiştir.
وفسر بعضهم ما ذكر بغفران السيئة وتبديلها بالحسنة ليكون تذييلا لاغفر وارحم معا وَاكْتُبْ لَنا أي أثبت واقسم لنا فِي هذِهِ الدُّنْيا التي عرانا فيها ما عرانا حَسَنَةً حياة طيبة وتوفيقا للطاعة.
Bazıları zikredilen şeyi, hem «bağışla» hem de «merhamet et» ifadelerine tezyîl olsun diye kötülüğün bağışlanması ve onun iyilikle değiştirilmesi şeklinde tefsir etmiştir. { وَاكْتُبْ لَنَا } “ve bize yaz”; yani payımıza takdir edip sabit kıl, { فِي هَذِهِ الدُّنْيَا } “bu dünyada”; başımıza gelenlerin geldiği bu dünyada, { حَسَنَةً } “bir güzellik”; güzel bir hayat ve itaate muvaffakiyet.
وقيل: ثناء جميلا وليس بجميل، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد اقبل وفادتنا وردنا بالمغفرة والرحمة وَفِي الْآخِرَةِ أي واكتب لنا أيضا في الآخرة حسنة وهي المثوبة الحسنى والجنة.
Şöyle de denilmiştir: Güzel bir övgü; fakat bu hoş bir görüş değildir. İbn Abbâs’tan radıyallâhu teâlâ anhümâ muradın «Bizim Sana geliş heyetimizi kabul et ve bizi mağfiret ve rahmetle geri çevir» demek olduğu rivayet edilmiştir. { وَفِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette de”; yani ahirette de bize bir güzellik yaz ki o da en güzel mükâfat ve cennettir.
قيل: إن هذا كالتأكيد لقوله: اغفر وارحم إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ أي تبنا إليك من هاد يهود إذا رجع وتاب كما قال:
Bunun «Bizi bağışla ve bize merhamet et» sözü için bir tekit gibi olduğu söylenmiştir. { إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz Sana yöneldik (tövbe ettik)”; yani döndü ve tövbe etti manasındaki (هَادَ يَهُودُ) kökünden hareketle «Sana tövbe ettik». Nitekim şair şöyle demiştir:
إني امرؤ مما جنيت هائد ومن كلام بعضهم:
«Şüphesiz ben işlediğim suçtan tövbe eden bir kimseyim.» Bazılarının sözünde de şöyle geçer:
يا راكب الذنب هدهد ... واسجد كأنك هدهد
«Ey günaha binen, tövbe et (yavaşla)... Ve hüdhüd kuşu gibi secdeye kapan!»
وقيل: معناه مال، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «هدنا» بكسر الهاء من هاد يهيد إذا حرك، وأخرج ابن المنذر. وغيره عن أبي وجرة السعدي أنه أنكر الضم وقال: والله لا أعلمه في كلام أحد من العرب وإنما هو هدنا بالكسر أي ملنا وهو محجوج بالتواتر، وجوز على هذه القراءة أن يكون الفعل مبنيا للفاعل والمفعول بمعنى حركنا أنفسنا أو حركنا غيرنا، وكذا على قراءة الجماعة، والبناء للمفعول عليها على لغة من يقول: عود المريض، ولا بأس بذلك إذا كان الهود بمعنى الميل سوى أن تلك لغة ضعيفة، وممن جوز الأمرين على القراءتين الزمخشري. وتعقبه السمين بأنه متى حصل الالتباس وجب أن يؤتى بحركة تزيله فيقال: عقت إذا عاقك غيرك بالكسر فقط أو الإشمام إلا أن سيبويه جوز في نحو قيل الأوجه الثلاثة من غير احتراز، والجملة تعليل لطلب المغفرة والرحمة، وتصديرها بحرف التحقيق لإظهار كمال النشاط والرغبة في مضمونها قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال الله تعالى له بعد دعائه؟ فقيل: قال عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ أي شأني أصيب بعذابي من أشاء تعذيبه من غير دخل لغيري فيه.
Şöyle de denilmiştir: Manası meyletti demektir. Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ, kımıldattı/hareket ettirdi manasındaki (هَادَ يَهِيدُ) fiilinden hareketle hâ harfinin kesresiyle «هِدْنَا» şeklinde okumuştur. İbnü’l-Münzir ve başkaları Ebû Vecre es-Sa‘dî’den nakletmişlerdir ki o, zamme ile okuyuşu inkâr etmiş ve: «Vallahi Araplardan hiçbirinin kelamında bunu bilmiyorum; o ancak kesre ile 'hidnâ'dır; yani meylettik demektir» demiştir. Fakat mütevatir kıraat onun aleyhine kesin bir hüccettir. Bu kıraate göre fiilin hem mâlûm hem meçhul olması caiz görülmüştür; yani «kendimizi hareket ettirdik» yahut «başkası bizi hareket ettirdi» manasındadır. Cemaatin kıraatinde de böyledir; ona göre meçhul oluşu, hastayı ziyaret etmek manasında «عُودَ الْمَرِيضُ» diyenlerin lügatine göredir. Hûd kelimesi meyil manasında olduğunda bunda bir beis yoktur; şu kadar var ki bu zayıf bir lügattir. Her iki kıraatte de iki durumu caiz görenlerden biri Zemahşerî’dir. Semîn ise şöyle itiraz etmiştir: Karışıklık (iltibas) meydana geldiğinde onu giderecek bir hareke getirilmesi vacip olur; nitekim başkası sana engel olduğunda sadece kesre yahut işmam ile «عِقْتَ» denir. Ancak Sîbeveyh, «kîle» (قيل) gibi kelimelerde hiçbir çekince olmaksızın üç veche de cevaz vermiştir. Cümle, mağfiret ve rahmet talebinin gerekçesidir; tahkik harfiyle [innâ] başlaması ise muhtevasına olan tam gayreti ve arzuyu göstermek içindir. { قَالَ } “[Allah] buyurdu ki”; beyânî bir istînâftır; sanki “Duasından sonra Allah Teâlâ ona ne buyurdu?” denilmiş de: Şöyle buyurdu, denilmiştir: { عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ } “Azabım var ya, onu dilediğime isabet ettiririm”; yani Benim şânım şudur: Başkasının hiçbir dahli olmaksızın azabımı cezalandırmayı dilediğim kimseye isabet ettiririm.
وقرأ الحسن وعمرو الأسود «من أساء» بالسين المهملة ونسبت إلى زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وأنكر بعضهم صحتها وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ أي شأنها أنها واسعة تبلغ كل شيء ما من مسلم ولا كافر ولا مطيع ولا عاص إلا وهو متقلب في الدنيا بنعمتي، وفي نسبة الإصابة إلى العذاب بصيغة المضارع ونسبة السعة إلى الرحمة
Hasan ve Amr el-Esved noktasız sîn ile «مَنْ أَسَاءَ» (kötülük edene) şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Zeyd b. Ali’ye radıyallâhu teâlâ anhümâ de nispet edilmiş, ancak bazıları bunun sıhhatini inkâr etmiştir. { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır”; yani onun şânı her şeye ulaşacak kadar geniş olmasıdır. Hiçbir Müslüman, kâfir, itaatkâr ve âsî yoktur ki dünyada Benim nimetim içinde dönüp dolaşıyor olmasın. İsabet ettirmenin azaba muzari sigasıyla, kuşatıcılığın ise rahmete
بصيغة الماضي إيذان بأن الرحمة مقتضى الذات وأما العذاب فمقتضى معاصي العباد، والمشيئة معتبرة في جانب الرحمة أيضا، وعدم التصريح بها قيل: تعظيما لأمر الرحمة، وقيل: للاشعار بغاية الظهور، ألا ترى إلى قوله تعالى: فَسَأَكْتُبُها فإنه متفرع على اعتبار المشيئة كما لا يخفى، كأنه قيل: فإذا كان الأمر كذلك أي كما ذكر من إصابة عذابي وسعة رحمتي لكل من أشاء فسأثبتها إثباتا خاصا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أي الكفر والمعاصي إما ابتداء أو بعد الملابسة وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ المفروضة عليهم في أموالهم وقيل المعنى يطيعون الله ورسوله ﷺ والظاهر خلافه، وتخصيص إيتاء الزكاة بالذكر مع اقتضاء التقوى له للتعريض بقوم موسى ﵇ لأن ذلك كان شاقا عليهم لمزيد حبهم للدنيا، ولعل الصلاة إنما لم تذكر مع إنافتها على سائر العبادات وكونها عماد الدين اكتفاء منها بالاتقاء الذي هو عبارة عن فعل الواجبات بأسرها وترك المنهيات عن آخرها وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا كلها كما يفيده الجمع المضاف يُؤْمِنُونَ إيمانا مستمرا من غير إخلال بشيء منها، وتكرير الموصول مع أن المراد به عين ما أريد بالموصول الأول دون أن يقال ويؤمنون بآياتنا عطفا على ما قبله كما سلك في سابقه قيل: لما أشير إليه من القصر بتقديم الجار والمجرور أي هم بجميع آياتنا يؤمنون لا ببعضها دون بعض، وفيه تعريض بمن آمن ببعض وكفر ببعض كقوم موسى ﵇.
mâzî sigasıyla nispet edilmesinde, rahmetin zâtın muktezası olduğuna, azabın ise kulların günahlarının muktezası olduğuna dair bir bildirim vardır. Meşiet (dileme) rahmet tarafında da muteberdir; onun açıkça zikredilmemesinin ise rahmetin şânını yüceltmek için olduğu yahut son derece zahir olduğunu hissettirmek için olduğu söylenmiştir. Baksana Allah Teâlâ’nın: { فَسَأَكْتُبُهَا } “Onu yazacağım” kavli, gizli olmadığı üzere meşietin dikkate alınmasına terettüp etmektedir; sanki şöyle denilmiştir: «Mademki durum böyledir —yani azabımın dilediğime isabet etmesi ve rahmetimin dilediğim her şeyi kuşatması şeklinde zikredildiği gibidir— Ben de onu hususi bir şekilde yazıp takdir edeceğim: { لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar için”; yani gerek başlangıçta gerekse bulaştıktan sonra küfürden ve günahlardan sakınanlar için; { وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ } “ve zekâtı verenler [için]”; malları üzerine farz kılınan zekâtı [verenler]. Bir rivayette mananın «Allah’a ve Resûlü’ne sallallâhu aleyhi ve sellem itaat ederler» demek olduğu söylenmiştir; ancak zahir olan bunun aksidir. Takvanın onu gerektirmesine rağmen zekât vermenin zikirle tahsis edilmesi, Mûsâ’nın aleyhisselâm kavmine tarizde bulunmak (dokundurmak) içindir; zira dünyaya olan aşırı sevgilerinden ötürü bu onlara çok ağır geliyordu. Namazın, diğer ibadetlerden üstün olmasına ve dinin direği olmasına rağmen zikredilmemesi ise, bütün vacipleri yerine getirip yasakların tamamını terk etmekten ibaret olan sakınma (ittikâ) ile yetinilmesinden ötürüdür. { وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا } “ve âyetlerimize”; muzâf çoğulun ifade ettiği üzere onların tamamına, { يُؤْمِنُونَ } “inananlar [için]”; onlardan hiçbirini ihlal etmeksizin devamlı bir imanla [inananlar]. Kendisinden öncekinde yapıldığı gibi öncesine atıfla «ve âyetlerimize inanırlar» denilmeyip, birinci ism-i mevsûlle kastedilenin aynısı kastedildiği halde ism-i mevsûlün tekrarlanması, câr ve mecrûrun öne alınmasıyla işaret edilen kasr (tahsis) içindir; yani onlar bazısına inanıp bazısına inanmamazlık etmeyerek bütün âyetlerimize inanırlar. Bunda Mûsâ’nın aleyhisselâm kavmi gibi bazısına inanıp bazısını inkâr edenlere bir tariz vardır.
واختلف في توجيه هذا الجواب فقال شيخ الإسلام: لعل الله تعالى حين جعل توبة عبدة العجل بقتلهم أنفسهم وكان الكلام الذي أطمع السبعين في الرؤية في ذلك ضمن موسى ﵇ دعاءه التخفيف والتيسير حيث قال:
Bu cevabın yönlendirilmesinde (tevcîhinde) ihtilaf edilmiştir. Şeyhülislâm şöyle demiştir: Muhtemelen Allah Teâlâ buzağıya tapanların tevbesini kendilerini öldürmeleri olarak belirlediğinde ve yetmiş kişiyi rü’yete tamah ettiren kelâm da bu hususta olunca, Mûsâ aleyhisselâm şu sözüyle:
وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً أي خصلة حسنة عارية عن المشقة والشدة فإن في القتل من العذاب الشديد ما لا يخفى فأجابه سبحانه بأن عذابي أصيب به من أشاء وقومك ممن تناولته مشيئتي ولذلك جعلت توبتهم مشوبة بالعذاب الدنيوي ورحمتي وسعت كل شيء وقد نال قومك نصيب منها في ضمن العذاب الدنيوي وسأكتب الرحمة خالصة غير مشوبة بالعذاب الدنيوي كما دعوت لمن صفتهم كيت وكيت لا لقومك لأنهم ليسوا كذلك فيكفيهم ما قدر لهم من الرحمة وإن كانت مقارنة العذاب، وعلى هذا فموسى ﵇ لم يستجب له سؤاله في قومه ومن الله تعالى بما سأله على من آمن بمحمد ﷺ.
{ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً } “Bize bu dünyada da bir iyilik yaz”; yani meşakkat ve şiddetten arınmış güzel bir haslet [yaz]. Zira öldürme fiilinde gizli olmayan şiddetli bir azap vardır. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: Azabımı dilediğime isabet ettiririm, senin kavmin de meşietimin kapsamına girenlerdendir; bu sebeple onların tevbesini dünyevî azapla karışık kıldım. Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; nitekim senin kavmin de dünyevî azap zımnında ondan bir pay almıştır. Şöyle şöyle vasıflara sahip olan kimseler için ise —senin dua ettiğin gibi— rahmeti dünyevî azapla karışmamış, katıksız olarak yazacağım; senin kavmine değil, çünkü onlar böyle değildir. Dolayısıyla azapla beraber de olsa, onlar için takdir edilmiş olan rahmet kendilerine yeter, diye cevap vermiştir. Buna göre Mûsâ’nın aleyhisselâm kavmi hakkındaki talebine icabet edilmemiş, Allah Teâlâ onun talep ettiği şeyi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem iman edenlere lütfetmiştir.
وفي بعض الآثار أنه ﵇ لما أجيب بما ذكر قال: أتيتك يا رب بوفد من بني إسرائيل فكانت وفادتنا لغيرنا.
Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, Mûsâ’ya aleyhisselâm bu şekilde cevap verilince şöyle demiştir: «Ey Rabbim! Sana İsrâiloğullarından bir heyetle gelmiştim; oysa heyetimiz bizden başkası için [fayda vermiş] oldu.»
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما دعاء موسى ربه سبحانه فجعل دعاءه لمن آمن بمحمد ﵊ واتبعه،
İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ nakledildiğine göre, Mûsâ Rabbine dua etmiş, Allah da onun duasını Muhammed’e aleyhisselâm iman edip ona uyanlar için kılmıştır.
وفي رواية أخرى رواها جمع عنه سأل موسى ربه مسألة فأعطاه محمدا ﷺ وتلا الآية،
Bir topluluğun ondan rivayet ettiği diğer bir rivayette ise: Mûsâ Rabbinden bir şey diledi, Rabbi de ona Muhammed’i sallallâhu aleyhi ve sellem verdi, deyip bu ayeti okumuştur.
لكن لا يخفى أن ما قرره هذا الشيخ بعيد. وقال صاحب الكشف في ذلك: كأنه لما سأل موسى ﵇ لنفسه ولقومه خير الدارين أجيب بأن عذابي لغير التائبين إن شئت ورحمتي الدنيوية تعم التائب وغيره وأما الجمع بين الرحمتين فهو للمستعدين فإن تاب من دعوت لهم وثبتوا كأعقابهم نالتهم الرحمة الخاصة الجامعة وأثر فيهم دعاؤك وإن داوموا على ما هم فيه بعدوا عن القبول، والغرض ترغيبهم على الثبات على التوبة والعمل الصالح وتحذيرهم عن المعاودة عما فرط منهم مع التخلص إلى ذكر النبي ﷺ والحث على اتباعه أحسن تخلص وحث يحير الألباب ويبدي للمتأمل فيه العجب العجاب، وإلى بعض هذا يشير كلام الزمخشري.
Fakat bu Şeyh’in ortaya koyduğu açıklamanın uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. el-Keşşâf sahibi bu hususta şöyle demiştir: Sanki Mûsâ aleyhisselâm kendisi ve kavmi için iki cihan saadetini istediğinde, ona şöyle cevap verilmiştir: Eğer dilersem azabım tevbe etmeyenler içindir; dünyevî rahmetim ise tevbe edeni de etmeyeni de kapsar. İki rahmetin birden cem edilmesi ise buna istidadı olanlar içindir. Şayet kendilerine dua ettiklerin tevbe eder ve onların izinden gidenler gibi sebat gösterirlerse, her iki cihanı kapsayan hususi rahmet onlara da ulaşır ve duan onlara tesir eder; yok eğer bulundukları hâl üzere devam ederlerse kabule mazhar olmaktan uzak kalırlar. Buradaki maksat, onları tevbeye ve salih amele sebat etmeye teşvik etmek, yaptıkları taşkınlıklara tekrar dönmekten sakındırmak ve aynı zamanda Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem zikrine ve ona uymaya teşvike en güzel şekilde intikal (tahallus) etmektir; öyle bir intikal ve teşviktir ki akılları hayrete düşürür ve üzerinde düşünen kimseye hayret verici güzellikler sergiler. Zemahşerî’nin sözü de bunun bir kısmına işaret etmektedir.
وقال العلامة الطيبي في توجيهه: إن هذا الجواب وارد على الأسلوب الحكيم، وقوله سبحانه: عَذابِي إلخ كالتمهيد للجواب، والجواب فَسَأَكْتُبُها إلخ، وذلك أن موسى ﵇ طلب الغفران والرحمة والحسنة في الدارين لنفسه ولأمته خاصة بقوله: وَاكْتُبْ لَنا وعلله بقوله: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ فأجابه الرب سبحانه بأن تقييدك المطلق ليس من الحكمة فإن عذابي من شأنه أنه تابع لمشيئتي فأمتك لو تعرضوا لما اقتضت الحكمة تعذيب من باشره لا
Allâme et-Tîbî bu cevabın tevcîhinde şöyle demiştir: Bu cevap üslûb-ı hakîm üzere vârit olmuştur. Allah Teâlâ’nın { عَذَابِي } “Azabım...” kavli cevaba bir mukaddime (hazırlık) gibidir; asıl cevap ise { فَسَأَكْتُبُهَا } “onu yazacağım...” kısmıdır. Şöyle ki; Mûsâ aleyhisselâm { وَاكْتُبْ لَنَا } “bize yaz” sözüyle mağfiret, rahmet ve dünya ile ahiretteki iyiliği özellikle kendisi ve ümmeti için talep etmiş ve bunu { إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ } “şüphesiz biz Sana yöneldik” sözüyle gerekçelendirmiştir. Rabbi de ona şöyle cevap vermiştir: Mutlak olanı kayıtlaman hikmete uygun değildir; zira Benim azabım, şânı gereği Meşietime bağlıdır. Dolayısıyla senin ümmetin, hikmetin gereği olarak işleyenin cezalandırılmasını icap ettiren şeylere maruz kalırsa,
ينفعهم دعاؤك لهم وان رحمتي من شأنها أن تعم في الدنيا الخلق صالحهم وطالحهم مؤمنهم وكافرهم فالحسنة الدنيوية عامة فلا تختص بأمتك فتخصيصها تحجير للواسع وأما الحسنة الأخروية فهي للموصوفين بكذا وكذا، وجعل فَسَأَكْتُبُها كالقول بالموجب لأنه ﵇ طلب ما طلب وجعل العلة ما جعل فضم الله تعالى ما ضم، يعني أن الذي يوجب اختصاص الحسنتين معا هذه الصفات المتعددة لا التوبة المجردة، ثم ذكر أن ترتيب هذا على ما قبله بالفاء على منوال قوله تعالى جوابا عن قول إبراهيم ﵇: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [البقرة:
onlar için yaptığın dua kendilerine fayda vermez. Benim rahmetim ise, şânı gereği dünyada iyisiyle kötüsüyle, müminiyle kâfiriyle bütün mahlûkatı kuşatır. Dünyadaki iyilik geneldir, dolayısıyla sadece senin ümmetine has değildir; onu tahsis etmek ise geniş olanı daraltmaktır (tahcîr). Ahiretteki iyilik ise şöyle şöyle vasıflara sahip olanlar içindir. { فَسَأَكْتُبُهَا } “onu yazacağım” kısmını kavl-i bi’l-mûceb gibi kılmıştır; zira Mûsâ aleyhisselâm dilediğini dilemiş ve gerekçesini belirtmiş, Allah Teâlâ da buna gerekeni eklemiştir. Yani iki iyiliğin birden tahsisini gerektiren şey, sadece yalın bir tevbe değil, bu birden çok vasıflardır. Sonra Tîbî, bunun öncesine «fâ» (ف) harfi ile tertip edilmesinin, İbrâhîm’in aleyhisselâm { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “soyumdan da [önderler yap]” sözüne karşılık Allah Teâlâ’nın verdiği { قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } [Bakara: 124] “Zalimler ahdime nail olamaz” cevabının üslubu üzere olduğunu zikretmiştir.
١٢٤] وأيد هذا التقرير بما روي عن الحسن وقتادة وسعت رحمته في الدنيا البر والفاجر وهي يوم القيامة للمتقين خاصة اهـ ما أريد منه، وما ذكره من حديث التحجر في القلب منه شيء فإن الظاهر أن ما في دعاء موسى ﵇ ليس منه وإنما التحجر في مثل ما
Bu açıklamayı Hasan ve Katâde’den rivayet edilen «O’nun rahmeti dünyada iyiyi de kötüyü de kuşatmıştır; kıyamet gününde ise sadece takva sahiplerine mahsustur» sözüyle desteklemiştir. Ondan kastedilen burada sona erdi. Tîbî’nin zikrettiği «tahcîr» (daraltma) meselesine gelince, bu konuda kalbe yatan şüphe vardır; zira zahir olan şudur ki Mûsâ’nın aleyhisselâm duasındaki talep bu türden bir daraltma değildir. Tahcîr ancak şu rivayetteki gibidir:
أخرجه أحمد. وأبو داود عن جندب عن عبد الله البجلي قال: «جاء أعرابي فأناخ راحلته ثم عقلها وصلى خلف رسول الله ﷺ ثم نادى اللهم ارحمني ومحمدا ولا تشرك في رحمتنا أحدا فقال رسول الله ﵊: لقد حظرت رحمة واسعة إن الله خلق مائة رحمة فأنزل رحمة يتعاطف بها الخلق جنها وأنسها وبهائمها وعنده تسعة وتسعون» .
Ahmed ve Ebû Dâvûd’un Cündeb kanalıyla Abdullah el-Becelî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir bedevi gelip devesini çöktürdü, ardından bağladı ve Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem arkasında namaz kıldı. Sonra: 'Allahım! Bana ve Muhammed’e rahmet et, rahmetimize hiç kimseyi ortak etme!' diye seslendi. Bunun üzerine Resûlullah aleyhisselâm: 'Geniş olan bir rahmeti daralttın! Şüphesiz ki Allah yüz rahmet yarattı; cinlerin, insanların ve hayvanların birbirine merhamet ettiği bir tek rahmeti [yeryüzüne] indirdi, katında ise doksan dokuz rahmet bıraktı' buyurdu.»
وأنا أقول: قد يقال: إن موسى ﵇ إنما طلب على أبلغ وجه المغفرة والرحمة الدنيوية والأخروية له ولقومه وتعليل ذلك بالتوبة مما لا شك في صحته، ولا يفهم من كلامه ﵇ أنه طلب للقوم كيف كانوا وفي أي حالة وجدوا وعلى أي طريقة سلكوا فإن ذلك مما لا يكاد يقع ممن له أدنى معرفة بربه فضلا عن مثله ﵇، وإنما هذا الطلب لهم من حيث إنهم تائبون راجعون إليه عز شأنه، ولا يبعد أن يقال باستجابة دعائه بذلك بل هي أمر مقطوع به بالنسبة إليه ﷺ وكيف يشك في أنه غفر له ورحم وأوتي خير الدارين وهو- هو- وأما بالنسبة إلى قومه فالظاهر أن التائب منهم أوتي خير الآخرة لأن هذه التوبة إن كانت هي التوبة بالقتل فقد جاء عن الزهري أن الله تعالى أوحى إلى موسى بعد أن كان ما كان ما يحزنك؟ أما من قتل منكم فحي يرزق عندي وأما من بقي فقد قبلت توبته فسر بذلك موسى وبنو إسرائيل، وإن كانت غيرها فمن المعلوم أن التوبة تقبل بمقتضى الوعد المحتوم، وخير من قبلت توبته في الآخرة كثير، وأما خير الدنيا فقد نطقت الآيات بأن القوم غرقى فيه، ويكفي في ذلك قوله تعالى: يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [البقرة: ٤٧، ١٢٢] .
Ben derim ki: Şöyle söylenebilir: Mûsâ aleyhisselâm kendisi ve kavmi için dünya ve ahiret mağfiretini ve rahmetini en beliğ şekilde talep etmiştir; bunu tevbeye bağlamasının doğruluğunda ise şüphe yoktur. Onun aleyhisselâm sözünden, kavmi nasıl olursa olsun, hangi hâl üzere bulunursa bulunsun ve hangi yolu tutarsa tutsun onlar için [bu rahmeti] dilediği anlaşılmaz; zira böyle bir talep Rabbini asgari düzeyde tanıyan bir kimseden bile sadır olmazken, onun aleyhisselâm gibi bir zattan nasıl sadır olabilir? Bu talep onlar için sırf şânı yüce olan Allah’a tevbe edip dönen kimseler olmaları bakımındandır. Onun bu duasına icabet edildiğini söylemek uzak bir ihtimal değildir, bilakis onun sallallâhu aleyhi ve sellem şahsı hakkında bu kesin bir husustur. Kendisi o yüce makamda iken bağışlandığından, merhamet olunduğundan ve iki cihanın hayrına nail kılındığından nasıl şüphe edilebilir? Kavmine gelince; zahir olan şudur ki, onlardan tevbe eden kimseye ahiret hayrı verilmiştir. Zira bu tevbe şayet nefislerini öldürmek suretiyle yapılan tevbe ise, Zührî’den nakledildiğine göre Allah Teâlâ o olay gerçekleştikten sonra Mûsâ’ya: «Seni üzen nedir? Sizden öldürülen kimse Benim katımda diri olup rızıklandırılmaktadır; geriye kalanların ise tevbesini kabul ettim» diye vahyetmiş, Mûsâ ve İsrâiloğulları buna sevinmiştir. Şayet başka bir tevbe ise, kesin olan vaad gereğince tevbenin kabul edileceği ve tevbesi kabul edilen kimsenin ahiretteki hayrının pek çok olduğu bilinmektedir. Dünya hayrına gelince; ayetler kavmin bu hayra gark olduğunu açıkça ifade etmektedir. Bu hususta Allah Teâlâ’nın şu kavli kâfidir: { يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ } [Bakara: 47, 122] “Ey İsrâiloğulları! Size verdiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın.”
وحينئذ فيمكن أن يقال في توجيه الجواب: أنه سبحانه لما رأى من موسى ﵇ شدة القلق والاضطراب ولهذا بالغ في الدعاء خشية من طول غضبه تعالى على من يشفق عليه من ذلك سكن جل شأنه روعته وأجاب طلبته بأسلوب عجيب، وطريق بديع غريب فقال سبحانه له: عَذابِي أي الذي تخشى أن تصيب بعض نباله التي أرميها بيد جلالي عن قسي إرادتي من دعوت له أصيب به من أشاء فلا يتعين قومك الذين تخشى عليهم ما تخشى لأن يكون غرضا له بعد أن تابوا من الذنب وتركوا فعله وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ إنسانا كان أو غيره مطيعا كان أو غيره فما من شيء إلا وهو داخل فيها سابح في تيارها أو سايح في فيافيها بل ما من معذب إلا ويرشح عليه ما يرشح منها ولا أقل من أدنى لم أعذبه بأشد مما هو فيه مع قدرتي عليه فطب نفسا وقرّ عينا فدخول قومك في رحمة وسعت كل شيء ولم تضق عن شيء أمر لا شك فيه ولا شبهة تعتريه كيف وقد هادوا إلي ووفدوا عليّ أفترى أني أضيق الواسع عليهم وأوجه نبال الخيبة إليهم وأردهم بخفّي حنين فيرجع كل منهم صفر الكفين؟ لا أراني أفعل بل إني سأرحمهم وأذهب عنهم ما أهمهم وأكتب الحظ الأوفر من رحمتي لأخلافهم الذين يأتون آخر الزمان ويتصفون بما يرضيني ويقومون بأعباء ما يراد منهم، وإلى ذلك الإشارة بقوله سبحانه: فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ إلخ، ولعل تقديم وصف العذاب دون وصف الرحمة ليفرغ ذهنه ﵇ مما يخاف منه مع أن في عكس هذا الترتيب ما يوجب انتشار
Bu durumda cevabın tevcîhinde şöyle denilebilir: Allah Teâlâ, Mûsâ’da aleyhisselâm aşırı bir telaş ve ıstırap gördüğünde —ki bu sebeple Mûsâ, durumlarına acıdığı kimseler üzerine Allah Teâlâ’nın gazabının uzamasından korkarak duada çok ileri gitmişti— şânı yüce olan Allah onun korkusunu teskin etmiş ve talebine acayip bir üslup ve benzersiz, garip bir yolla cevap vererek ona şöyle buyurmuştur: { عَذَابِي } “Azabım”; yani irademin yaylarından celal elimin attığı o oklardan bazısının, kendisi için dua ettiğin kimselere isabet etmesinden korktuğun azabım var ya, { أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ } “onu dilediğime isabet ettiririm”. Dolayısıyla günahlarından tevbe edip o fiili terk ettikten sonra, haklarında endişe duyduğun kavminin bu azaba hedef olması kaçınılmaz değildir. { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır”; ister insan olsun ister başka bir varlık, ister itaatkâr olsun ister başkası. Hiçbir şey yoktur ki bu rahmetin içine girmiş, onun akıntısında yüzüyor veya çöllerinde dolaşıyor olmasın. Bilakis azap gören hiçbir kimse yoktur ki üzerine bu rahmetten bir şeyler sızıyor olmasın; en azından, gücüm yettiği halde onu içinde bulunduğu azaptan daha şiddetlisiyle azaplandırmamış olmam bile bundandır. Artık için rahat, gözün aydın olsun! Her şeyi kuşatan ve hiçbir şeyden daralmayan bir rahmete kavminin dahil olması, şüphe götürmez ve tereddüt kabul etmez bir husustur. Nasıl olmasın ki, onlar Bana yönelmiş ve huzuruma heyet olarak gelmişlerdir. Geniş olan rahmetimi onlara daraltacağımı, hayal kırıklığı oklarını onlara yönelteceğimi ve onları Huneyn’in iki pabucuyla (eli boş) geri çevirip her birinin eli boş döneceğini mi sanırsın? Böyle yapacağımı görmem; bilakis onlara merhamet edeceğim, kendilerini üzen kederi gidereceğim ve rahmetimden en bol nasibi, ahir zamanda gelecek olan, Beni razı edecek vasıflarla bezenip kendilerinden istenen vazifelerin yükünü taşıyacak olan onların nesillerine yazacağım. Allah Teâlâ’nın şu kavliyle işaret edilen mana işte budur: { فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlar için yazacağım...” Rahmet vasfından önce azap vasfının öne alınması, onun aleyhisselâm zihnini korktuğu şeyden arındırmak içindir; zira bu tertibin aksinde,
النظم الكريم ووصف أخلاقهم بما وصفوا به لاستنهاض همهم إلى الاتصاف بما يمكن اتصافهم به منه أو إلى الثبات عليه، ولم يصرح في الجواب بحصول السؤال بأن يقال: قد أوتيت سؤلك يا موسى مثلا اختيارا لما هو أبلغ فيه، وهذا الذي ذكرناه وإن كان لا يخلو عن شيء إلا أنه أولى من كثير مما وقفنا عليه من كلام المفسرين وقد تقدم بعضه، وأقول بعد هذا كله: خير الاحتمالات ما تشهد له الآثار وإذا صح الحديث فهو مذهبي فتأمل. والسين في فَسَأَكْتُبُها يحتمل أن تكون للتأكيد، ويحتمل أن تكون للاستقبال كما لا يخفى وجهه على ذوي الكمال الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ الذي أرسله الله تعالى لتبليغ الأحكام النَّبِيَّ أي الذي أنبأ الخلق عن الله تعالى فالأول تعتبر فيه الإضافة إلى الله تعالى والثاني تعتبر فيه الإضافة إلى الخلق، وقدم الأول عليه لشرفه وتقدم إرسال الله تعالى له على تبليغه، وإلى هذا ذهب بعضهم، وجعلوا إشارة إلى أن الرسول والنبي هنا مراد بهما معناهما اللغوي لإجرائهما على ذات واحدة كما أنهما كذلك في قوله تعالى: وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا [مريم: ٥١، ٥٤] ، وفسر في الكشاف الرسول بالذي يوحى إليه كتاب والنبي بالذي له معجزة، ويشير إلى الفرق بين الرسول والنبي بأن الرسول من له كتاب خاص والنبي أعم. وتعقبه في الكشف بأن أكثر الرسل لم يكونوا أصحاب كتاب مستقل كإسماعيل ولوط والياس ﵈ وكم وكم وكم ثم قال: والتحقيق أن النبي هو الذي ينبىء عن ذاته تعالى وصفاته وما لا تستقل العقول بدرايته ابتداء بلا واسطة بشر، والرسول هو المأمور مع ذلك بإصلاح النوع، فالنبوة نظر فيها إلى الإنباء عن الله تعالى والرسالة إلى المبعوث إليهم، والثاني وإن كان أخص وجودا إلا أنهما مفهومان مفترقان ولهذا لم يكن رسولا نبيا مثل إنسان حيوان اهـ.
yüce nazmın insicamının dağılmasına yol açacak bir durum vardır. Onların ahlakının zikredilen vasıflarla nitelenmesi ise, himmetlerini bu vasıflardan elde edebilecekleri ile bezenmeye veya bu vasıf üzere sebat etmeye sevk etmek içindir. Cevapta daha beliğ olan üslup tercih edilerek, mesela «Dilediğin sana verildi ey Mûsâ» denilmek suretiyle talebin gerçekleştiği açıkça ifade edilmemiştir. Zikrettiğimiz bu açıklama, her ne kadar bazı tenkitlerden büsbütün uzak olmasa da, müfessirlerin sözlerinden ulaştığımız pek çok izahattan daha evladır; nitekim bunların bir kısmı daha önce geçmişti. Bütün bunlardan sonra derim ki: İhtimallerin en hayırlısı, nakillerin (eserlerin) şahitlik ettiğidir; hadis sahih olduğunda ise o benim mezhebimdir, iyice düşün! { فَسَأَكْتُبُهَا } ifadesindeki «sîn» (س) harfinin tekit için olması muhtemel olduğu gibi, istikbal (gelecek zaman) için olması da muhtemeldir; bu hususun vechi kemal sahiplerine gizli değildir. { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ } “O Resûl'e uyanlar”; yani hükümleri tebliğ etmesi için Allah Teâlâ’nın gönderdiği elçiye; { النَّبِيَّ } “o Peygamber'e”; yani yaratılmışlara Allah Teâlâ’dan haberler veren zata. Birinci kelimede Allah Teâlâ’ya olan izafet, ikincisinde ise mahlûkata olan izafet dikkate alınır. Şerefinden ve Allah Teâlâ’nın onu göndermesinin tebliğinden önce gelmesinden ötürü birinci vasıf ikincinin önüne geçirilmiştir. Bazı âlimler bu görüşe varmış ve Resûl ile Nebî kelimelerinden burada sözlük anlamlarının kastedildiğine işaret etmişlerdir; çünkü bunlar Allah Teâlâ’nın { وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا } [Meryem: 51, 54] “O bir elçi, bir peygamberdi” ayetinde olduğu gibi tek bir zata nispet edilmiştir. el-Keşşâf’ta Resûl, kendisine kitap vahyedilen; Nebî ise mucizesi olan kimse olarak tefsir edilmiştir ve Resûl ile Nebî arasındaki farka işaret edilerek Resûl’ün hususi bir kitabı olan kimse, Nebî’nin ise daha genel olduğu belirtilmiştir. el-Keşf sahibi buna itiraz ederek resullerin çoğunun İsmâîl, Lût ve İlyâs aleyhimüsselâm ve daha niceleri gibi müstakil bir kitap sahibi olmadıklarını belirtmiş, ardından şöyle demiştir: Tahkik ehlinin görüşüne göre Nebî, insan vasıtası olmaksızın bidayeten akılların idrakinde müstakil olamayacağı şeyleri, Allah’ın zâtını ve sıfatlarını O’ndan haber veren kimsedir. Resûl ise bununla birlikte insan nevini ıslah etmekle emrolunan kimsedir. Dolayısıyla nübüvvütte Allah Teâlâ’dan haber vermeye, risâlette ise kendilerine gönderilen muhataplara bakılır. İkincisi (risâlet) varlık bakımından daha hususi olsa da ikisi farklı mefhumlardır; bundan dolayı 'resûlen nebiyyen' ifadesi 'insan hayvan' ifadesi gibi değildir. İntikal burada sona erdi.
وفيه مخالفة بينة لما ذكر أولا، ولا حجر في الاعتبار. نعم ما ذكروه مدفوع بأن الفرق المذكور مع تغاير المفهومين على كل حال من عرف الشرع والاستعمال، وأما في الوضع والحقيقة اللغوية فهما عامان. وقد ورد في القرآن بالاستعمالين فلا تعارض بينهما.
Bu ifadede, ilk zikredilene açık bir muhalefet vardır; ancak değerlendirmede bir engel yoktur. Evet, zikrettikleri bu itiraz şu şekilde bertaraf edilir: Her hâlükârda mefhumların farklılığıyla birlikte zikredilen fark, şeriat ve kullanım örfüne göredir. Vaz' ve lügat hakikati bakımından ise her ikisi de geneldir. Nitekim Kur’an’da her iki kullanımla da vârit olmuştur, dolayısıyla aralarında bir çelişki yoktur.
ولا يرد أن ذكر النبي العام بعد الخاص لا يفيد والمعروف في مثل ذلك العكس، ولا يخفى أن المراد بهذا الرسول النبي نبينا ﷺ الْأُمِّيَّ أي الذي لا يكتب ولا يقرأ، وهو على ما قال الزجاج نسبة إلى أمة العرب لأن الغالب عليهم ذلك.
Hastan sonra genel olan Nebî vasfının zikredilmesinin bir fayda sağlamadığı ve bu gibi durumlarda bilinenin bunun tersi olduğu şeklinde bir itiraz vârit olmaz. Bu elçi ve peygamberden maksadın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu gizli değildir. { الْأُمِّيَّ } “ümmî [olan]”; yani yazmayan ve okumayan [peygambere]. Zeccâc’ın dediğine göre bu vasıf Arap milletine nisbettir; çünkü onların geneli bu hâl üzereydi.
وروى الشيخان وغيرهما عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ «إنا أمة أمية لا نكتب ولا نحسب»
Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Ömer’den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biz ümmî bir topluluğuz; ne yazı yazar ne de hesap yaparız» buyurdu.
أو
Yahut
إلى أم القرى لأن أهلها كانوا كذلك، ونسب ذلك إلى الباقر رضي الله تعالى عنه
Ümmü’l-Kurâ’ya (Mekke’ye) nisbettir; çünkü ahalisi bu vasıfta idi. Bu görüş İmam Bâkır’a radıyallâhu anh nispet edilmiştir.
أو إلى أمه كأنه على الحالة التي ولدته أمه عليها، ووصف ﵊ بذلك تنبيها على أن كمال علمه مع حاله إحدى معجزاته ﷺ فهو بالنسبة إليه- بأبي هو وأمي- ﵊ صفة مدح، وأما بالنسبة إلى غيره فلا، وذلك كصفة التكبر فإنها صفة مدح لله ﷿ وصفة ذم لغيره.
Yahut annesine nisbettir; sanki annesinin kendisini doğurduğu hâl üzeredir. Onun aleyhisselâm bu vasıfla nitelenmesi, bu hâliyle birlikte ilminin kemale ermiş olmasının onun mucizelerinden sallallâhu aleyhi ve sellem biri olduğuna dikkat çekmek içindir. Dolayısıyla bu vasıf —anam babam ona feda olsun— onun aleyhisselâm hakkında bir övgü sıfatıdır; başkası hakkında ise böyle değildir. Bu tıpkı tekebbür sıfatı gibidir; zira tekebbür Allah Teâlâ azze ve celle için bir övgü sıfatı iken, başkası için bir yergi sıfatıdır.
واختلف في أنه ﵊ هل صدر عنه الكتابة في وقت أم لا؟ فقيل: نعم صدرت عنه عام الحديبية فكتب الصلح وهي معجزة أيضا له ﷺ وظاهر الحديث يقتضيه، وقيل: لم يصدر عنه أصلا وإنما أسندت إليه في الحديث مجازا.
Onun aleyhisselâm herhangi bir vakitte yazı yazıp yazmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Evet, Hudeybiye senesinde ondan yazı sadır olmuş ve sulh muahedesini yazmıştır; bu da onun sallallâhu aleyhi ve sellem mucizelerindendir ve hadisin zahiri bunu gerektirir. Denildi ki: Ondan kesinlikle yazı sadır olmamış, hadiste yazı fiili ona mecazen isnat edilmiştir.
وجاء عن بعض أهل البيت ﵃ أنه ﷺ كان تنطق له الحروف المكتوبة إذا نظر فيها،
Ehl-i Beyt’in radıyallâhu anhüm bazısından rivayet edildiğine göre, o sallallâhu aleyhi ve sellem yazılı harflere baktığında o harfler kendisi için dile gelirdi.
ولم أر لذلك سندا يعول عليه، وهو ﷺ فوق ذلك. نعم
Bunun için dayanılacak bir senet görmedim; zaten o sallallâhu aleyhi ve sellem bunun da fevkindedir. Evet,
أخرج أبو الشيخ من طريق مجاهد قال حدثني عون بن عبد الله بن عتبة عن أبيه قال: «ما مات النبي ﷺ حتى قرأ وكتب
Ebû’ş-Şeyh, Mücâhid tarikiyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana Avn b. Abdillâh b. Utbe babasından naklen anlattı ki o şöyle dedi: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem okuyup yazıncaya kadar vefat etmedi.»
فذكرت هذا الحديث للشعبي فقال: صدق سمعت أصحابنا يقولون ذلك» وقيل: الأمي نسبة إلى الأم بفتح الهمزة بمعنى القصد لأنه المقصود وضم الهمزة من تغيير النسب، ويؤيده قراءة يعقوب «الأمّي» بالفتح وإن احتملت أن تكون من تغيير النسب أيضا، والموصول في محل جر بدل من الموصول الأول، هو إما بدل كل على أن المراد منه هؤلاء المعهودين أو بعض على أنه عام ويقدر حينئذ منهم، وجوز أن يكون
«Bu hadisi Şa’bî’ye anlattım; 'Doğru söyledi, ashabımızın böyle dediğini işittim' dedi.» Bir görüşe göre ümmî kelimesi, kastedilen manasındaki 'ümm' (kasıt) kelimesine —hemzenin fethasıyla— nisbettir; çünkü o kastedilen kimsedir; hemzenin dammesi ise nisbet tağyirindendir (değişikliğindendir). Ya’kūb’un hemzenin fethasıyla «el-Emmî» kıraati de bunu destekler, gerçi bu kıraatin de nisbet değişikliğinden olması muhtemeldir. İsm-i mevsûl cer mahallinde olup birinci mevsûlden bedeldir. Bu ya 'bedel-i kül'dür —ki bundan maksat bu bilinen kimselerdir— yahut mevsûlün umumi olması üzerine 'bedel-i ba’z'dır ve bu takdirde 'onlardan' anlamı takdir edilir. İsm-i mevsûlün
نعتا له، ويحتمل أن يكون في محل نصب على القطع وإضمار ناصب له، وأن يكون في محل رفع على أنه خبر مبتدأ محذوف، وقيل: على أنه مبتدأ خبره جملة يَأْمُرُهُمْ أو أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وكلاهما خلاف المتبادر من النظم الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً باسمه ونعوته الشريفة بحيث لا يشكون أنه هو، ولذلك عدل عن أن يقال: يجدون اسمه أو وصفه مكتوبا عِنْدَهُمْ ظرف لمكتوبا الواقع حالا أو ليجدون، وذكر لزيادة التقرير وأن شأنه ﵊ حاضرة عندهم لا يغيب عنهم أصلا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ اللذين يعتد بهما بنو إسرائيل سابقا ولا حقا، وكأنه لهذا المعنى اقتصر عليهما وإلا فهو ﷺ مكتوب في الزبور أيضا،
onun için sıfat olması da caiz görülmüştür. Kat' yoluyla ve kendisini nasbeden takdirî bir amille nasb mahallinde olması yahut mahzûf mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması da muhtemeldir. Bir görüşe göre de mübtedadır; haberi ise { يَأْمُرُهُمْ } cümlesi yahut { أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } cümlesidir; ancak her ikisi de nazmın ilk akla gelen anlamına aykırıdır. { الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً } “Onu yazılmış olarak bulurlar”; ismiyle ve şerefli sıfatlarıyla, öyle ki onun o olduğunda şüphe etmezler. Bundan dolayı «ismini veya vasfını yazılmış bulurlar» denilmeyip böyle ifade edilmiştir. { عِنْدَهُمْ } “yanlarındaki”; hâl konumundaki 'mektûben' kelimesinin yahut 'yecidûne' fiilinin zarfıdır; pekiştirmeyi artırmak ve onun aleyhisselâm şânının onların yanında hazır bulunup asla onlardan gizli kalmadığını bildirmek için zikredilmiştir. { فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “Tevrat ve İncil'de”; gerek önceki gerek sonraki İsrâiloğullarının itibar ettiği [kitaplarda]. Sanki bu manadan ötürü bu iki kitapla yetinilmiştir; yoksa o sallallâhu aleyhi ve sellem Zebûr’da da yazılıdır.
أخرج ابن سعد. والدارمي في مسنده. والبيهقي في الدلائل. وابن عساكر عن عبد الله بن سلام قال: «صفة رسول الله ﷺ في التوراة يا أيها النبي إنا أرسلناك شاهدا ومبشرا ونذيرا وحرزا للأميين أنت عبدي ورسولي سميتك المتوكل ليس بفظ ولا غليظ ولا سخاب في الأسواق ولا يجزي بالسيئة ولكن يعفو ويصفح ولن يقبضه الله تعالى حتى يقيم به الملة العوجاء حتى يقولوا لا إله إلا الله ويفتح أعينا عميا وآذانا صما وقلوبا غلفا» ، ومثله من رواية البخاري وغيره عن عبد الله بن عمرو بن العاص،
İbn Sa’d, Dârimî Müsned’inde, Beyhakī Delâil’de ve İbn Asâkir, Abdullah b. Selâm’dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem Tevrat’taki vasfı şöyledir: 'Ey Peygamber! Şüphesiz Biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir sığınak olarak gönderdik. Sen Benim kulumsun ve elçimsin; seni el-Mütevekkil olarak isimlendirdim. O ne kaba, ne katı yürekli ne de çarşılarda bağırıp çağırandır. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve bağışlar. Allah, eğri dini onunla doğrultup 'Lâ ilâhe illallâh' dedirtmedikçe, kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri onunla açmadıkça onun ruhunu kabzetmeyecektir.'» Bunun benzeri Buhârî ve diğerlerinin rivayetiyle Abdullah b. Amr b. el-Âs’tan da nakledilmiştir.
وجاء من حديث أخرجه ابن سعد. وابن عساكر من طريق موسى بن يعقوب الربعي عن سهل مولى خيثمة قال: «قرأت في الإنجيل نعت محمد ﷺ أنه لا قصير ولا طويل أبيض ذو ضفيرتين بين كتفيه خاتم لا يقبل الصدقة ويركب الحمار. والبعير ويحلب الشاة ويلبس قميصا مرقوعا ومن فعل ذلك فقد برىء من الكبر وهو يفعل ذلك وهو من ذرية إسماعيل اسمه أحمد» .
İbn Sa’d ve İbn Asâkir’in Mûsâ b. Ya’kūb er-Rabaî tarikiyle Hayseme’nin azatlısı Sehl’den rivayet ettikleri bir hadiste Sehl şöyle demiştir: «İncil’de Muhammed’in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfını şöyle okudum: 'O ne kısa ne de uzundur; beyaz tenli, iki örgülü saçı olan, iki küreği arasında peygamberlik mührü bulunan, sadaka kabul etmeyen, merkebe ve deveye binen, koyun sağan ve yamalı gömlek giyen biridir. Kim bunları yaparsa kibirden arınmış olur; o da bunları yapar. O İsmâil’in soyundandır, adı Ahmed’dir.'»
وجاء من خبر أخرجه البيهقي في الدلائل عن وهب بن منبه قال: «إن الله تعالى أوحى في الزبور يا داود إنه سيأتي من بعدك نبي اسمه أحمد ومحمد لا أغضب عليه أبدا ولا يعصيني أبدا وقد غفرت له قبل أن يعصيني ما تقدم من ذنبه وما تأخر وأمته مرحومة أعطيتهم من النوافل مثل ما أعطيت الأنبياء وافترضت عليهم الفرائض التي افترضت على الأنبياء والرسل حتى يأتوني يوم القيامة ونورهم مثل نور الأنبياء وذلك أني افترضت عليهم أن يتطهروا إلى كل صلاة كما افترضت على الأنبياء قبلهم وأمرتهم بالغسل من الجنابة كما أمرت الأنبياء قبلهم وأمرتهم بالحج كما أمرت الأنبياء قبلهم وأمرتهم بالجهاد كما أمرت الرسل قبلهم يا داود إني فضلت محمدا وأمته على الأمم كلهم، أعطيتهم ست خصال لم أعطها غيرهم من الأمم، لا أؤاخذهم بالخطأ والنسيان وكل ذنب ركبوه على غيره عمد إذا استغفروني منه غفرته وما قدموا لآخرتهم من شيء طيبة به أنفسهم عجلته لهم أضعافا مضاعفة ولهم عندي أضعاف مضاعفة وأفضل من ذلك، وأعطيتهم على المصائب إذا صبروا وقالوا: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ [البقرة: ١٥٦] الصلاة والرحمة والهدى إلى جنات النعيم، فإن دعوتي استجبت لهم فإما أن يروه عاجلا وإما أن أصرف عنهم سوءا وإما أن أدخره لهم في الآخرة، يا داود من لقيني من أمة محمد يشهد أن لا إله إلا الله وحدي لا شريك لي صادقا بها فهو معي في جنتي وكرامتي ومن لقيني وقد كذب محمدا وكذب بما جاء به واستهزأ بكتابي صببت عليه من قبره العذاب صبا وضربت الملائكة وجهه ودبره عند منشره في قبره ثم أدخله في الدرك الأسفل من النار»
Beyhakī’nin Delâil’de Vehb b. Münebbih’ten rivayet ettiği bir haberde ise şöyle denilmiştir: «Allah Teâlâ Zebûr’da şöyle vahyetmiştir: 'Ey Dâvûd! Senden sonra adı Ahmed ve Muhammed olan bir peygamber gelecek; Ben ona ebediyen gazap etmem, o da Bana ebediyen isyan etmez. O Bana isyan etmeden önce geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamışımdır. Onun ümmeti merhamet edilmiş bir ümmettir; peygamberlere verdiğim nafilelerin benzerini onlara verdim, peygamberlere ve resullere farz kıldığım farzları onlara farz kıldım; öyle ki kıyamet gününde nurları peygamberlerin nuru gibi olarak Bana gelirler. Bu da onlardan önceki peygamberlere farz kıldığım gibi her namaz için abdest almalarını onlara farz kılmam, onlardan önceki peygamberlere emrettiğim gibi cünüplükten yıkanmalarını onlara emretmem, onlardan önceki peygamberlere emrettiğim gibi haccı onlara emretmem ve onlardan önceki elçilere emrettiğim gibi cihadı onlara emretmem sebebiyledir. Ey Dâvûd! Muhammed’i ve ümmetini bütün ümmetlere üstün kıldım; diğer ümmetlere vermediğim altı hasleti onlara verdim: Hata ve unutmadan dolayı onları hesaba çekmem; kasten olmaksızın işledikleri her günah için Benden mağfiret dilediklerinde onları bağışlarım; ahiretleri için gönül hoşluğuyla takdim ettikleri her şeyi onlara kat kat fazlasıyla peşin veririm ve katımda onlar için kat kat fazlası ve bundan daha üstünü vardır. Musibetlere sabredip { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } [Bakara: 156] “Şüphesiz biz Allah’a aidiz ve şüphesiz O’na döneceğiz” dediklerinde onlara salât, rahmet ve Naim cennetlerine hidayet verdim. Bana dua ettiklerinde dualarına icabet ederim; ya bunu dünyada peşin gösteririm yahut onlardan bir kötülüğü savarım yahut da bunu ahirette onlar için saklarım. Ey Dâvûd! Muhammed’in ümmetinden kim Bana şirk koşmaksızın ve samimi olarak 'Allah’tan başka ilah yoktur' diye şehadet ederek kavuşursa, o Benim cennetimde ve ikramımda Benimledir. Kim de Muhammed’i yalanlamış, onun getirdiğini inkâr etmiş ve Kitabımla alay etmiş olarak Bana kavuşursa, kabrinden itibaren üzerine azabı oluk oluk akıtırım; kabrinden diriltildiğinde melekler onun yüzüne ve arkasına vururlar, sonra da onu cehennemin en alt derekesine sokarım.'»
إلى غير ذلك من الأخبار الناطقة بأنه ﷺ مكتوب في الكتب الإلهية. والظرفان متعلقان بيجدونه أو بمكتوبا. وذكر الإنجيل قبل نزوله من قبيل ما نحن فيه من ذكر النبي ﷺ والقرآن الكريم قبل مجيئهما.
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem ilahî kitaplarda yazılı olduğunu açıkça bildiren diğer rivayetler de bu kabildendir. İki zarf ya 'yecidûne' fiiline yahut 'mektûben' kelimesine müteallıktır. İncil’in indirilmesinden önce zikredilmesi, içinde bulunduğumuz bahiste Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur’ân-ı Kerîm’in gelişlerinden önce zikredilmesi kabilindendir.
يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ كلام مستأنف، وهو على ما قيل متضمن لتفصيل بعض أحكام الرحمة التي وعد فيما سبق بكتبها إجمالا إذ ما أشارت إليه المتعاطفات من آثار الرحمة الواسعة وجوز كونه في محل نصب على أنه حال مقدرة من مفعول يجدونه أو من المستكن في مكتوبا، وقيل: هو مفسر لمكتوبا أي لما كتب، والمراد بالمعروف قيل الإيمان، وقيل: ما عرف في الشريعة. والمراد بالمنكر ضد ذلك وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ
{ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onlara marufu emreder ve onları münkerden nehyeder”; müstakil bir kelamdır. Söylendiğine göre bu, daha önce icmalen yazılacağı vaat edilen rahmetin bazı hükümlerinin tafsilatını içermektedir; zira atfedilen hususların işaret ettiği şeyler geniş rahmetin eserlerindendir. Bu cümlenin, 'yecidûne' fiilinin mef’ûlünden yahut 'mektûben' kelimesindeki müstetir zamirden mukadder bir hâl olarak nasb mahallinde olması da caiz görülmüştür. Bir görüşe göre de 'mektûben' kelimesini tefsir etmektedir; yani yazılmış olan şeyleri açıklar. Maruf ile kastedilenin iman olduğu söylenmiştir; şeriatta bilinen (meşru) şeyler olduğu da söylenmiştir. Münkerden kastedilen ise bunun zıddıdır. { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ } “onlara temiz şeyleri helal kılar ve haram kılar”
عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ فسر الأول بالأشياء التي يستطيبها الطبع كالشحوم، والثاني بالأشياء التي يستخبثها كالدم، فتكون الآية دالة على أن الأصل في كل ما تستطيبه النفس ويستلذه الطبع الحل وفي كل ما تستخبثه النفس ويكرهه الطبع الحرمة إلا لدليل منفصل، وفسر بعضهم الطيب بما طاب في حكم الشرع والخبيث بما خبث فيه كالربا والرشوة.
{ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “onlara pis şeyleri”. Birincisi (tayyibât), içyağları gibi fıtratın lezzetli bulduğu şeylerle tefsir edilmiştir; ikincisi (habâis) ise kan gibi fıtratın tiksindiği şeylerle tefsir edilmiştir. Buna göre ayet, nefsin hoşuna giden ve fıtratın lezzet aldığı her şeyde aslolanın helallik olduğuna; nefsin tiksindiği ve fıtratın hoşlanmadığı her şeyde ise —müstakil bir delil bulunmadıkça— aslolanın haramlık olduğuna delalet eder. Bazıları ise tayyibi şeriatın hükmünde temiz/helal olan, habîsi de faiz ve rüşvet gibi şeriatın hükmünde pis/haram olan şeylerle tefsir etmiştir.
وتعقب بأن الكلام حينئذ يحل ما يحكم بحله ويحرم ما يحكم بحرمته ولا فائدة فيه. وردوه بأنه يفيد فائدة وأي فائدة لأن معناه أن الحل والحرمة بحكم الشرع لا بالعقل والرأي، وجوز بعضهم كون الخبيث بمعنى ما يستخبث طبعا أو ما خبث شرعا وقال كالدم أو الربا ومثل للطيب بالشحم وجعل ذلك مبنيا على اقتضاء التحليل سبق التحريم والشحم كان محرما عند بني إسرائيل، وعلى اقتضاء التحريم سبق التحليل وجعل الدم وأخيه مما حرم على هذا لأن الأصل في الأشياء الحل، ولا يرد أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا [البقرة: ٢٧٥] لأنه لرد قولهم إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا [البقرة:
Bu yoruma, sözün bu takdirde «helalliğine hükmettiğini helal kılar, haramlığına hükmettiğini haram kılar» anlamına geleceği ve bunda bir fayda bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ancak buna şöyle cevap verilmiştir: Bu ifade büyük bir fayda sağlar, zira bunun manası; helallik ve haramlığın akıl ve reyle değil, şeriatın hükmüyle sabit olduğudur. Bazıları habîsin fıtraten tiksinilen veya şer’an pis sayılan şey anlamına gelmesini caiz görmüş; kan veya faiz gibi örneklendirmiş, tayyib için de içyağını örnek vermiştir. Bunu da helal kılmanın daha önce haram kılınmış olmayı gerektirmesine —ki içyağı İsrâiloğullarına haram kılınmıştı— ve haram kılmanın daha önce helal kılınmış olmayı gerektirmesine dayandırmıştır; kan ve benzerlerini bu kabilden kılmıştır, zira eşyada aslolan helalliktir. { أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } [Bakara: 275] “Allah alışverişi helal, faizi haram kıldı” ayeti buna bir itiraz teşkil etmez; çünkü bu ayet onların: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } [Bakara: 275] “Alışveriş de faiz gibidir” sözünü reddetmek içindir,
٢٧٥] أو لأن المراد ابقاؤه على حله لمقابلته بتحريم الربا. ودفع بهذا ما توهم من عدم الفائدة وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ أي يخفف عنهم ما كلفوه من التكاليف الشاقة كقطع موضع النجاسة من الثوب أو منه ومن البدن، وإحراق الغنائم، وتحريم السبت، وقطع الأعضاء الخاطئة، وتعين القصاص في العمد والخطأ من غير شرع الدية فإنه وإن لم يكن مأمورا به في الألواح إلا أنه شرع بعد تشديدا عليهم على ما قيل، وأصل الأصر الثقل الذي يأصر صاحبه عن الحراك، والاغلال جمع غل بضم الغين وهي في الأصل كما قال ابن الأثير الحديدة التي تجمع يد الأسير إلى عنقه ويقال لها جامعة أيضا، ولعل غير الحديد إذا جمع به يد إلى عنق يقال له ذلك أيضا، والمراد منهما هنا ما علمت وهو المأثور عن كثير من السلف، ولا يخفى ما في الآية من الاستعارة.
yahut faizin haram kılınmasının karşılığında zikredildiği için kastedilen alışverişin kendi helalliği üzere bırakılmasıdır. Böylece fayda bulunmadığı vehmi bertaraf edilmiştir. { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları indirir”; yani elbiseden yahut hem elbiseden hem bedenden necasit bulaşan yerin kesilip atılması, ganimetlerin yakılması, cumartesi yasağı, hata işleyen uzuvların kesilmesi, diyet meşru kılınmaksızın kasten ve hataen öldürmede kısasın zorunlu olması gibi kendilerine yüklenen meşakkatli mükellefiyetleri onlardan hafifletir. Zira nakledildiğine göre bu hükümler levhalarda emredilmemiş olsa bile, üzerlerine bir zorlaştırma olarak sonradan meşru kılınmıştı. Isr (إِصْر) kelimesinin aslı, sahibini hareket etmekten alıkoyan ağır yüktür. Ağlâl (أَغْلَال) ise gayn harfinin dammesiyle 'gull' kelimesinin çoğuludur; İbnü’l-Esîr’in belirttiği gibi aslen esirin elini boynuna bağlayan demirdir ve buna 'câmia' da denir. Muhtemelen demir dışındaki bir şeyle el boyna bağlandığında da böyle denilir. Buradaki her iki kelimeden kastedilen ise bildiğin manadır ve seleften pek çoğundan rivayet edilen de budur. Ayetteki istiarenin varlığı ise gizli değildir.
وجوز أن يكون هناك تمثيل، وعن عطاء كانت بنو إسرائيل إذا قامت تصلي لبسوا المسوح وغلوا أيديهم إلى أعناقهم وربما ثقب الرجل ترقوته وجعل فيها طرف السلسلة وأوثقها على السارية يحبس نفسه على العبادة وعلى هذا فالأغلال يمكن أن يراد حقيقته، وقرأ ابن عامر «آصارهم» على الجمع وقرأ «آصرهم» بالفتح على المصدر وبالضم على الجمع أيضا فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ أي صدقوا برسالته ونبوته وَعَزَّرُوهُ أي عظموه ووقروه كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقال الراغب: التعزير النصرة مع التعظيم، والتعزير الذي هو دون الحد يرجع إليه لأنه تأديب والتأديب نصرة لأن أخلاق السوء أعداء ولذا
Burada bir temsilin bulunması da caiz görülmüştür. Atâ’dan rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları namaza durduklarında çul giyer, ellerini boyunlarına bağlarlardı; bazen de kişi köprücük kemiğini delip içine zincirin ucunu takar ve kendini ibadete hapsetmek için onu direğe bağlardı. Buna göre ağlâl kelimesinden hakiki anlamın kastedilmiş olması mümkündür. İbn Âmir çoğul olarak «âsârahum», fetha ile mastar olarak «asrahum» ve zamme ile çoğul olarak «usrahum» şeklinde okumuştur. { فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ } “Ona inananlar”; yani onun risâletini ve nübüvvetini tasdik edenler, { وَعَزَّرُوهُ } “ona saygı gösterenler”; yani İbn Abbâs’ın radıyallâhu anhümâ dediği gibi onu yücelten ve ona hürmet edenler. Râgıb şöyle demiştir: Ta’zîr, tazimle birlikte olan yardımdır. Had cezasından az olan ta’zîr cezası da buna döner; çünkü o bir terbiyedir (te’dib), terbiye ise bir yardımdır, zira kötü ahlak birer düşmandır. Bundan dolayıdır ki
قال في الحديث: «انصر أخاك ظالما أو مظلوما فقيل كيف أنصره ظالما؟ فقال ﵊: تكفه عن الظلم»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et! 'Zalimken ona nasıl yardım edeyim?' denilince, aleyhisselâm: 'Onu zulümden alıkoyarsın' buyurdu.»
وأصله عند غير واحد المنع والمراد منعه حتى لا يقوى عليه عدو، وقرىء «عزروه» بالتخفيف وَنَصَرُوهُ على أعدائه في الدين وعطف هذا على ما قبله ظاهر على ما روي عن الحبر وكذا على ما قاله الجمع إذ الأول عليه من قبيل درء المفاسد وهذا من قبيل جلب المصالح، ومن فسر الأول بالتعظيم مع التقوية أخذا من كلام الراغب قال هنا نصروه لي أي قصدوا بنصره وجه الله تعالى وإعلاء كلمته فلا تكرار خلافا لمن توهمه وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ وهو القرآن وعبر عنه بالنور لظهوره في نفسه بإعجازه وإظهاره لغيره من الأحكام وصدق الدعوى فهو أشبه شيء بالنور الظاهر بنفسه والمظهر لغيره بل هو نور على نور، والظرف اما متعلق بأنزل والكلام على حذف مضاف أي مع نبوته أو إرساله ﵇ لأنه لم ينزل معه وإنما نزل مع جبريل ﵇.
Birden çok âlime göre ta’zîrin aslı menetmektir; buradaki murat ise düşmanın ona güç yetirememesi için onu koruyup himaye etmektir. Şeddesiz olarak «azerûhu» şeklinde de okunmuştur. { وَنَصَرُوهُ } “ve ona yardım edenler”; dindeki düşmanlarına karşı [ona yardım edenler]. Bunun önceki kelimeye atfedilmesi, İbn Abbâs’tan rivayet edilen görüşe ve âlimler topluluğunun dediğine göre gayet açıktır; zira birincisi mefsedetleri defetme (def-i mefâsid), ikincisi ise maslahatları celbetme (celb-i mesâlih) kabilindendir. Râgıb’ın sözünden hareketle birinciyi desteklemekle birlikte tazim etmek şeklinde tefsir eden kimse ise, burada «ona yardım ettiler; yani onun yardımında Allah Teâlâ’nın rızasını ve kelimesini yüceltmeyi kastettiler» demiştir; dolayısıyla bunu vehmeden kimsenin aksine bir tekrar söz konusu değildir. { وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ } “ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar”; bu nur Kur’an’dır. İcazıyla bizzat apaçık olması ve hükümleri ile peygamberlik davasının doğruluğunu başkasına açıklaması sebebiyle ondan 'nur' diye bahsedilmiştir; dolayısıyla o, bizzat zahir olup başkasını da izhar eden nura en çok benzeyen şeydir, hatta nur üstüne nurdur. Zarf ya 'ünzile' fiiline müteallıktır ve söz hazfedilmiş bir muzâf üzeredir; yani «onun nübüvveti yahut peygamber olarak gönderilmesi aleyhisselâm ile birlikte» demektir, zira Kur’an onunla birlikte değil, Cibrîl aleyhisselâm ile indirilmiştir.
نعم استباؤه أو إرساله كان مصحوبا بالقرآن مشفوعا به وإما متعلق باتبعوا على معنى شاركوه في اتباعه وحينئذ لم يحتج إلى تقدير، وقد يعلق به على معنى اتبعوا القرآن مع اتباعهم النبي ﷺ إشارة إلى العمل بالكتاب والسنة، وجوز أن يكون في موضع الحال من ضمير اتبعوا أي اتبعوا النور مصاحبين له في اتباعه وحاصله ما ذكر في الاحتمال الثاني، وأن يكون حالا مقدرة من نائب فاعل أنزل. وفي مجمع البيان أن مع بمعنى على وهو متعلق بأنزل ولم يشتهر وروي
Evet, onun seçilmesi veya peygamber olarak gönderilmesi Kur’an ile birlikte ve ona eşlik eder şekilde olmuştur. Yahut zarf 'ittebeû' fiiline müteallıktır ve manası «ona uymada onunla ortak oldular» demektir; bu durumda takdire ihtiyaç kalmaz. Bazen de Kitap ve Sünnet ile amel etmeye işaret olarak «Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem uymalarıyla birlikte Kur’an’a da uydular» manasında bu fiile bağlanır. Bu zarfın 'ittebeû' fiilindeki zamirden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür; yani «o nura uymasında ona eşlik ederek uydular» demektir ve neticesi ikinci ihtimalde zikredilen manadır. Yine 'ünzile' fiilinin naib-i failinden mukadder bir hâl olması da caizdir. Mecmau’l-Beyân’da 'maa' edatının 'alâ' (üzerine) manasında olup 'ünzile' fiiline müteallık olduğu belirtilmiştir; ancak bu meşhur değildir ve rivayet de edilmiştir.
ذلك، وقال بعضهم: هي هنا مرادفة لعند وهو أحد معانيها المشهورة إلا أنه لا يخفى بعده وإن قيل حاصل المعنى حينئذ أنزل عليه أُولئِكَ أي المنعوتون بتلك النعوت الجليلة هُمُ الْمُفْلِحُونَ أي هم الفائزون بالمطلوب لا المتصفون بأضداد صفاتهم، وفي الإشارة إشارة إلى علية تلك الصفات للحكم، وكاف البعد للإيذان ببعد المنزلة وعلو الدرجة في الفضل والشرف، والمراد من الموصول المخبر عنه بهذه الجملة عند ابن عباس رضي الله تعالى عنه اليهود الذين آمنوا برسول الله ﷺ، وقيل: ما يعمهم وغيرهم من أمته ﵊ المتصفين بعنوان الصلة إلى يوم القيامة والاتصاف بذلك لا يتوقف على إدراكه ﷺ كما لا يخفى وهو الأولى عندي.
Bazıları ise şöyle demiştir: Bu edat burada 'ınde' (katında/yanında) ile eş anlamlıdır ki bu da onun meşhur manalarından biridir; ancak bu takdirde mananın «ona indirildi» şeklinde olduğu söylense bile bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; yani bu yüce vasıflarla nitelenenler, { هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; yani vasıflarının zıddıyla nitelenenler değil, arzu edilen hedefe ulaşanlar yalnızca onlardır. İsm-i işarette bu vasıfların hükmün illeti olduğuna bir işaret vardır. Uzaklık kâf’ı (ك) ise fazilet ve şerefteki makamın yüceliğini ve derecenin yüksekliğini bildirmek içindir. Bu cümle ile kendisinden haber verilen ism-i mevsûlden maksat, İbn Abbâs’a radıyallâhu anh göre Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden Yahudilerdir. Denildi ki: Kıyamet gününe kadar sıla cümlesinin unvanıyla nitelenen hem onları hem de onun aleyhisselâm ümmetinden diğer kimseleri kapsayan genel anlamdır; zira gizli olmadığı üzere bu vasıfla nitelenmek onu sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat görmeye bağlı değildir ve bana göre de evla olan budur.
وادعى بعضهم أن المراد من الموصول في قوله تعالى: فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ المعنى الأعم أيضا وجعله ابن الخازن قول جمهور المفسرين، وفيه ما فيه ومما يقضي منه العجب كون المراد منه اليهود الذين كانوا في زمن موسى ﵇، والجملة متفرعة على ما تقدم من نعوته ﷺ الجليلة الشأن، وقيل: على كتب الرحمة لمن مر، وذكر شيخ الإسلام أنها تعليم لكيفية اتباعه ﵇ وبيان علو رتبة متبعيه واغتنامهم مغانم الرحمة الواسعة في الدارين إثر بيان نعوته الجليلة والإشارة إلى إرشاده ﵊ وإياهم بما في ضمن يَأْمُرُهُمْ إلخ، وجعل الحصر المدلول عليه بقوله سبحانه: أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ بالنسبة إلى غيرهم من الأمم ثم قال: فيدخل فيهم قوم موسى ﵇ دخولا أوليا حيث لم ينجوا عما في توبتهم من المشقة الهائلة، وهو مبني على ما سلكه في تفسير الآيات من أول الأمر ولا يصفو عن كدر قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً لما حكى ما في الكتابين من نعوته ﷺ وشرف من يتبعه على ما عرفت، أمر ﵊ بأن يصدع بما فيه تبكيت لليهود الذين حرموا أتباعه وتنبيه لسائر الناس على افتراء من زعم منهم أنه ﷺ مرسل إلى العرب خاصة، وقيل: إنه أمر له ﵊ ببيان أن سعادة الدارين المشار إليهما فيما تقدم غير مختصة بمن اتبعه من أهل الكتابين بل شاملة لكل من يتبعه كائنا من كان وذلك ببيان عموم رسالته ﷺ وهي عامة للثقلين كما نطقت به النصوص حتى صرحوا بكفر منكره وما هنا لا يأبى ذلك، والمفهوم فيه غير معتبر عند القائل به لفقد شرطه وهو ظاهر الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ في موضع نصب بإضمار أعني أو نحوه أو رفع على إضمار هو.
Bazıları Allah Teâlâ’nın: { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlar için yazacağım” kavlindeki ism-i mevsûlden muradın da daha genel mana olduğunu iddia etmiş ve İbnü’l-Hâzin bunu cumhur müfessirlerin görüşü olarak nakletmiştir; ancak bu görüşte eleştirilecek noktalar vardır. Akıllara hayret veren şeylerden biri de bundan kastedilenin Mûsâ aleyhisselâm zamanındaki Yahudiler olduğu iddiasıdır. Cümle, Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem daha önce geçen şânı yüce vasıflarına terettüp etmektedir; rahmetin geçen kimselere yazılmasına terettüp ettiği de söylenmiştir. Şeyhülislâm bunun, onun aleyhisselâm yüce vasıflarının açıklanmasının ve { يَأْمُرُهُمْ } “onlara emreder...” ayetinin zımnında bulunan onun kendilerini irşadına işaret edilmesinin ardından, ona uymanın keyfiyetini öğretmek, ona uyanların mertebesinin yüceliğini ve dünya ile ahiretteki geniş rahmet ganimetlerini elde edişlerini beyan etmek olduğunu zikretmiştir. { أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kurtuluşa erenler işte onlardır” kavlinin delalet ettiği hasrı ise diğer ümmetlere nispetle kılmış, sonra da şöyle demiştir: «Böylece tevbelerindeki korkunç meşakkatten kurtulamadıkları için Mûsâ’nın aleyhisselâm kavmi öncelikli olarak bunların içine girer.» Bu izah, onun baştan itibaren ayetlerin tefsirinde tuttuğu yola dayanmaktadır ve bulanıklıktan arınmış değildir. { قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, hepinize Allah’ın gönderdiği elçiyim”; iki Kitap’ta onun sallallâhu aleyhi ve sellem vasıfları ve bildiğin üzere ona uyanların şerefi zikredilince, ona uymaktan mahrum kalan Yahudileri susturacak ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem sadece Araplara gönderildiğini iddia edenlerin iftirasını diğer insanlara bildirecek hususu açıkça haykırması aleyhisselâm emredilmiştir. Denildi ki: Bu, daha önce işaret edilen iki cihan saadetinin sadece iki Kitap ehlinden ona uyanlara has olmadığını, bilakis kim olursa olsun ona uyan herkesi kapsadığını onun sallallâhu aleyhi ve sellem risâletinin umumiliğini açıklamak suretiyle beyan etmesi için ona aleyhisselâm verilmiş bir emirdir. Onun risâleti, nassların açıkça bildirdiği üzere cinlere ve insanlara şamildir; hatta âlimler bunu inkâr edenin küfrünü açıkça belirtmişlerdir. Buradaki ifade de buna aykırı değildir. Mefhum ise şartı bulunmadığı için mefhum-ı muhalefeti kabul edenlerce muteber değildir ve bu zahirdir. { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü O’nundur”; 'a’nî' (kastediyorum) veya benzeri bir fiilin takdiriyle nasb mahallinde yahut 'hüve' (O) zamirinin takdiriyle ref mahallindedir.
وجوز أن يكون في موضع جر على أنه صفة للاسم الجليل أو بدل منه، واستبعد ذلك أبو البقاء لما فيه من الفصل بينهما، وأجيب بأنه مما ليس بأجنبي وفي حكم ما لا يكون فيه فصل ورجح الأول بالفخامة إذ يكون عليه جملة مستقلة مؤذنة بأن المذكور علم في ذلك أي اذكر من لا يخفى شأنه عند الموافق والمخالف، وقيل: هو مبتدأ خبره لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وهو على الوجوه الأول بيان لما قبله وجعله الزمخشري مع ذلك بدلا من الصلة وقد نص على جواز هذا النحو سيبويه وذكر العلامة أن سوق كلامه يشعر بأنه بدل استعمال، ووجه البيان أن من ملك العالم علويه وسفليه هو الإله فبينهما تلازم يصحح جعل الثاني مبينا للأول وليس المراد بالبيان الإثبات بالدليل حتى يقال الظاهر العكس لأن الدليل على تفرده سبحانه بالألوهية ملكه للعالم بأسره مع أنه يصح أن يجعل دليلا عليه أيضا فيقال الدليل على أنه جل شأنه المالك المتصرف في ذلك انحصار الألوهية فيه إذ لو كان إله غيره لكان له ذلك، واعترض أبو حيان القول بالبدلية بأن إبدال الجمل من الجمل غير المشتركة في عامل لا يعرف، وتعقب بأن أهل المعاني ذكروه وتعريف التابع بكل ثان أعرب بإعراب سابقه ليس بكلي، وقوله سبحانه: يُحيِي وَيُمِيتُ لزيادة تقرير إلهيته سبحانه، وقيل:
Lafza-i Celâl’in sıfatı veya ondan bedel olarak cer mahallinde olması da caiz görülmüştür. Ebü’l-Bekâ, aralarına fasıla girmesi sebebiyle bunu uzak görmüştür; ancak yabancı bir unsur olmadığı ve fasılanın bulunmadığı hükmünde olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Birinci görüş azamet ifade etmesi sebebiyle tercih edilmiştir; zira buna göre müstakil bir cümle olur ve zikredilen zâtın bu hususta apaçık bilindiğini bildirir; yani «şânı muvafık olan için de muhalif olan için de gizli kalmayan Zâtı zikret» demektir. Denildi ki: O mübtedadır, haberi ise { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O’ndan başka ilah yoktur” cümlesidir. İlk vecihlere göre bu cümle kendisinden öncekini açıklayan bir beyandır. Zemahşerî bununla birlikte onu sıladan bedel kılmıştır; Sîbeveyh de bu tür bir kullanımın caiz olduğunu nass ile belirtmiştir. Allâme ise onun sözünün gelişinin bunun bir 'bedel-i isti’mâl' olduğunu hissettirdiğini zikretmiştir. Beyan oluşunun vechi şudur: Âlemin üstünü ve altını mülkünde bulunduran Zât bizzat İlah’tır; dolayısıyla aralarında ikincinin birinciyi açıklayan kılınmasını sahih kılacak bir telâzüm (birbirini gerektirme) vardır. Beyandan maksat, zahir olanın bunun tersi olduğu söylenecek şekilde delille ispat etmek değildir; zira O’nun sübhânehu uluhiyyette tek oluşunun delili bütün âlemin O’nun mülkünde olmasıdır. Bununla birlikte bunun O’na delil kılınması da caizdir; böylece «şânı yüce olan Allah’ın bu mülkte tasarruf sahibi yegâne mâlik olmasının delili, uluhiyyetin yalnızca O’na mahsus olmasıdır; zira O’ndan başka bir ilah olsaydı bu mülk ona da ait olurdu» denilir. Ebû Hayyân, âmilde ortak olmayan cümlelerin birbirinden bedel yapılmasının bilinmediği gerekçesiyle bedel görüşüne itiraz etmiştir. Ancak meânî ehlinin bunu zikrettiği ve tabi olanın 'öncekinin irabıyla iraplanan her ikinci öge' şeklindeki tanımının küllî olmadığı belirtilerek buna cevap verilmiştir. Allah Teâlâ’nın { يُحيِي وَيُمِيتُ } “O diriltir ve öldürür” kavli, O’nun sübhânehu uluhiyyetini daha da pekiştirmek içindir. Denildi ki:
لزيادة اختصاصه تعالى بذلك وله وجه وجيه والفاء في قوله عز شأنه: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ لتفريع الأمر على ما تقرر من رسالته ﷺ وإيراد نفسه الكريمة ﵊ بعنوان الرسالة على طريق الالتفات إلى الغيبة للمبالغة في
Allah Teâlâ’nın buna olan hususiyetini daha da pekiştirmek içindir ve bunun kuvvetli bir yönü vardır. Şânı yüce olan Allah’ın: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “O halde Allah’a ve Resûlü’ne iman edin” kavlindeki «fâ» (ف) harfi, emri onun sallallâhu aleyhi ve sellem risâletinin sabit olmasına terettüp ettirmek içindir. Yüce nefsini aleyhisselâm risâlet unvanıyla gaib kipine iltifat yoluyla zikretmesi ise,
إيجاب الامتثال ووصف الرسول بقوله تعالى: النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ لمدحه ولزيادة تقرير أمره وتحقيق أنه المكتوب في الكتابين الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ ما أنزل عليه وعلى سائر الرسل ﵈ من كتبه ووحيه، وقرىء «وكلمته» على إرادة الجنس أو القرآن أو عيسى ﵇ كما روي ذلك عن مجاهد تعريضا لليهود تنبيها على أن من لم يؤمن به ﵇ لم يعتبر إيمانه، والإتيان بهذا الوصف بحمل أهل الكتابين على الامتثال بما أمروا به والتصريح بالإيمان بالله تعالى للتنبيه على أن الإيمان به سبحانه لا ينفك عن الإيمان بكلماته ولا يتحقق إلا به ولا يخفى ما في هذه الآية من إظهار النصفة والتفادي عن العصبية للنفس وجعلوا ذلك نكتة للالتفات وإجراء هاتيك الصفات وَاتَّبِعُوهُ أي في كل ما يأتي وما يذر من أمور الدين.
imtisali (itaati) vacip kılmada mübalağa içindir. Resûl’ün Allah Teâlâ’nın { النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ } “o ümmî Peygamber’e” kavliyle nitelenmesi, onu övmek, onun durumunu daha da pekiştirmek ve onun iki Kitap’ta yazılı olan peygamber olduğunu tahkik etmek içindir. { الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “O Allah’a ve O’nun kelimelerine inanır”; yani kendisine ve diğer resullere aleyhimüsselâm O’nun kitaplarından ve vahyinden indirilenlere [inanır]. Cins kastedilerek yahut Kur’an veya Mücâhid’den rivayet edildiği üzere Îsâ aleyhisselâm kastedilerek tekil olarak «ve kelimetihî» şeklinde de okunmuştur; bu da ona aleyhisselâm inanmayanın imanının muteber olmadığına dikkat çekmek üzere Yahudilere bir tarizdir. Bu vasfın getirilmesi, iki Kitap ehlini emrolundukları şeye uymaya sevk etmek içindir. Allah Teâlâ’ya imanın açıkça zikredilmesi ise, O’na sübhânehu imanın O’nun kelimelerine imandan ayrılamayacağına ve ancak bununla gerçekleşeceğine dikkat çekmek içindir. Bu ayette insafı ortaya koyma ve nefis için taassuptan sakınma manasının bulunduğu gizli değildir; iltifatın ve bu sıfatların peş peşe zikredilmesinin nükte-i letafetini de bu kılmışlardır. { وَاتَّبِعُوهُ } “ve ona uyun”; yani din işlerinden emrettiği ve nehyettiği her şeyde [ona uyun].
لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ علة للفعلين أو حال من فاعليهما أي رجاء لاهتدائكم إلى المطلوب أو راجين له. وفي تعليقه بهما إيذان بأن من صدقه ولم يتبعه بالتزام شرعه فهو بعد في مهامه الضلال وَمِنْ قَوْمِ مُوسى يعني بني إسرائيل أُمَّةٌ جماعة عظيمة يَهْدُونَ الناس بِالْحَقِّ أي محقين على أن الباء للملابسة، والجار والمجرور في موضع الحال أو بكلمة الحق على أن الباء للآلة والجار لغو وَبِهِ أي بالحق يَعْدِلُونَ في الأحكام الجارية فيما بينهم، وصيغة المضارع في الفعلين للايذان بالاستمرار التجددي، واختلف في المراد منهم فقيل أناس كانوا كذلك على عهد موسى ﷺ والكلام مسوق لدفع ما عسى يوهمه تخصيص كتب الرحمة والتقوى والإيمان بالآيات بمتبعي رسول الله ﷺ من حرمان أسلاف قوم موسى ﵇ من كل خير وبيان أن كلهم ليسوا كما حكيت أحوالهم بل منهم الموصوفون بكيت وكيت، وصيغة المضارع لحكاية الحال الماضية.
{ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulursunuz”; iki fiilin illetidir yahut faillerinden hâldir; yani «arzu edilen hedefe hidayet bulmanızı umarak» yahut «bunu umar vaziyette». Hidayetin bu iki fiile bağlanmasında, onu tasdik ettiği halde şeriatına bağlanarak ona uymayan kimsenin hâlâ sapıklık çöllerinde olduğuna dair bir bildirim vardır. { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى } “Mûsâ’nın kavminden de”; yani İsrâiloğullarından, { أُمَّةٌ } “bir topluluk vardır ki”; büyük bir cemaat, { يَهْدُونَ } “hidayete erdirirler”; insanları [hidayete erdirirler], { بِالْحَقِّ } “hak ile”; yani hak üzere olarak —ki «bâ» (ب) harfi mülâbese içindir ve câr-mecrûr hâl konumundadır— yahut hak kelimesi vasıtasıyla —ki «bâ» âlet içindir ve câr lağvdır—. { وَبِهِ } “ve onunla”; yani hak ile, { يَعْدِلُونَ } “adaletle hükmederler”; aralarında cereyan eden hükümlerde. İki fiildeki muzari sigası teceddüdî istimrarı (sürekli yenilenen devamlılığı) bildirmek içindir. Onlardan kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Denildi ki onlar Mûsâ aleyhisselâm zamanında bu vasıfta olan insanlardı. Bu söz, rahmetin yazılmasının, takvanın ve ayetlere imanın Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem uyanlara tahsis edilmesinin, Mûsâ’nın aleyhisselâm kavminin geçmişlerinin her türlü hayırdan mahrum kaldığı vehmini defetmek ve hepsinin durumları anlatılanlar gibi olmadığını, bilakis içlerinde şöyle şöyle nitelenen kimselerin bulunduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Muzari sigası ise geçmişteki hâli hikâye etmek içindir.
واختار هذا شيخ الإسلام ولا يبعد عندي أن يكون ذلك بيانا لقسم آخر من القوم مقابل لما ذكره موسى ﵇ في قوله: أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا فيه تنصيص على أن من القوم من لم يفعل، وقيل: أناس وجدوا على عهد نبينا ﷺ موصوفون بذلك كعبد الله بن سلام وأضرابه ورجحه الطيبي بأنه أقرب الوجوه، وذلك أنه تعالى لما أجاب عن دعاء موسى ﵇ بقوله تعالى: فَسَأَكْتُبُها إلى قوله سبحانه: الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ إلخ ثم أمر رسول الله ﷺ أن يصدع بما فيه تبكيت لليهود وتنبيه على افترائهم فيما يزعمونه في شأنه ﵇ مع إظهار النصفة وذلك بقوله تعالى: قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إلخ وقوله سبحانه: فَآمِنُوا إلخ عقب ذلك بقوله عزّ شأنه: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى إلخ، والمعنى أن بعض هؤلاء الذين حكينا عنهم ما حكينا آمنوا وأنصفوا من أنفسهم يهدون الناس إلى أنه ﵊ الرسول الموعود ويقولون لهم: هذا الرسول النبي الأمي الذي نجده مكتوبا عندنا في التوراة والإنجيل ويعدلون في الحكم لا يجورون ولكن أكثرهم ما أنصفوا ولبسوا الحق بالباطل وكتموه وجاروا في الأحكام فيكون ذكر هذه الفرقة تعريضا بالأكثر.
Şeyhülislâm bu görüşü tercih etmiştir. Bana göre ise bunun, Mûsâ’nın aleyhisselâm { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” kavlinde zikrettiği zümrenin karşısında yer alan kavmin diğer bir kısmını beyan etmesi uzak bir ihtimal değildir; zira bu sözde kavimden o fiili işlemeyen kimselerin bulunduğuna dair açık bir nass vardır. Denildi ki: Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunup bu vasıfla nitelenen Abdullah b. Selâm ve emsali kimselerdir. Tîbî bunun en uygun vecih olduğunu belirterek tercih etmiştir. Şöyle ki: Allah Teâlâ Mûsâ’nın aleyhisselâm duasına { فَسَأَكْتُبُها } kavlinden { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ } kavline kadar olan kısımla cevap verip sonra da Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem { قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ } ve { فَآمِنُوا } ayetleriyle insafı ortaya koyarak Yahudileri susturacak ve onun aleyhisselâm hakkında iddia ettikleri iftirayı bildirecek şeyleri açıkça haykırmasını emredince, bunun hemen peşinden { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى } ayetini getirmiştir. Mana şudur: Durumlarını anlattığımız bu kimselerin bir kısmı iman etmiş, kendilerine insaf göstermiş, insanları onun aleyhisselâm vaat edilen Resûl olduğuna hidayet etmekte ve onlara «Tevrat ve İncil’de yanımızda yazılı bulduğumuz ümmî peygamber işte budur» demekte, hükümde adaleti gözetip zulmetmemektedirler. Fakat onların çoğu insaf etmemiş, hakkı batıla bulamış, onu gizlemiş ve hükümlerde zulmetmiştir. Dolayısıyla bu fırkanın zikredilmesi çoğunluğa bir tariz olmaktadır.
واعترض بأن الذين آمنوا من قوم موسى على عهد رسول الله ﷺ كانوا قليلين ولفظ أمته يدل على الكثرة، وأيضا إن هؤلاء قد مر ذكرهم فيما سلف، وأجيب بأن لفظ الأمة قد يطلق على القليل لا سيما إذا كان له شأن بل قد يطلق على الواحد إذا كان كذلك كما في قوله تعالى: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً [النحل: ١٢٠] وبأن ذكرهم هنا لما أشير إليه من النكتة لا يأبى ذكرهم فيما سلف لغير تلك النكتة وتكرار الشيء الواحد لاختلاف الأغراض سنة مشهورة في الكتاب على أنه قد قيل: إنهم فيما تقدم قد وصفوا بما هو ظاهر في أنهم مهتدون وهنا قد وصفوا بما هو ظاهر في أنهم هادون فيحصل من الذكرين أنهم موصوفون بالوصفين. نعم يبقى الكلام في نكتة الفصل ولعلها لا تخفى على المتدبر، وقيل هم قوم من بني إسرائيل وجدوا بين موسى ونبينا محمد عليهما الصلاة والسلام وهم الآن موجودون
Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Mûsâ’nın kavminden iman edenler az kişiydi, oysa ümmet lafzı çokluğa delalet eder; ayrıca bu kimselerin zikri daha önce geçmişti. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ümmet lafzı, bilhassa şânı yüce olduğunda az kimse için de kullanılabilir; hatta böyle olduğunda Allah Teâlâ’nın { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } [Nahl: 120] “Şüphesiz İbrâhim tek başına bir ümmetti” ayetinde olduğu gibi tek bir kişi için bile kullanılabilir. Yine işaret edilen nükteden ötürü onların burada zikredilmesi, başka bir nükte sebebiyle daha önce geçmiş olmalarına engel teşkil etmez; zira maksatların farklılığı sebebiyle tek bir şeyin tekrarlanması Kitap’ta meşhur bir sünnettir (usuldür). Kaldı ki daha önce geçen kısımda onların hidayete ermiş (mühtedî) olduklarını zahir kılan vasıflarla, burada ise hidayete erdirici (hâdî) olduklarını zahir kılan vasıflarla nitelendikleri söylenmiştir; böylece iki zikirden onların her iki vasıfla da nitelendikleri anlaşılır. Evet, faslın nükte-i letafeti üzerinde düşünmek gerekir ve muhtemelen bu düşünen kimseye gizli kalmaz. Denildi ki onlar, Mûsâ ile Peygamberimiz Muhammed aleyhimessalâtü vesselâm arasında yaşamış ve şu anda da mevcut olan
أيضا، فقد أخرج ابن جرير وغيره عن ابن جريج أنه قال: بلغني أن بني إسرائيل لما قتلوا أنبياءهم وكفروا وكانوا اثني عشر سبطا تبرأ سبط منهم مما صنعوا واعتذروا وسألوا الله أن يفرق بينهم وبينهم ففتح الله تعالى لهم نفقا في الأرض فساروا فيه حتى خرجوا من وراء الصين فهم هنالك حنفاء يستقبلون قبلتنا، وإليهم الإشارة كما قال ابن عباس بقوله تعالى: وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً [الإسراء: ١٠٤] وفسر وعد الآخرة بنزول عيسى ﵇ وقال: إنهم ساروا في السرب سنة ونصفا.
İsrâiloğullarından bir kavimdir. Nitekim İbn Cerîr ve diğerleri İbn Cüreyc’den şöyle dediğini nakletmiştir: «Bana ulaştığına göre İsrâiloğulları peygamberlerini öldürüp inkâr ettiklerinde —ki on iki kabile (sıbt) idiler— içlerinden bir kabile onların yaptıklarından beri oldu, özür diledi ve Allah’tan kendileriyle onların arasını ayırmasını istedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar için yerde bir tünel açtı, onlar da bu tünelde yürüyerek Çin’in arkasından çıktılar. Onlar orada bizim kıblemize yönelen hanîflerdir.» İbn Abbâs’ın dediği gibi Allah Teâlâ’nın: { وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً } [İsrâ: 104] “Ondan sonra İsrâiloğullarına: 'O topraklarda oturun; ahiret vaadi geldiğinde hepinizi bir araya getireceğiz' dedik” kavlinde işaret edilenler bunlardır. İbn Abbâs 'ahiret vaadi'ni Îsâ’nın aleyhisselâm nüzulü olarak tefsir etmiş ve onların o yeraltı yolunda bir buçuk yıl yürüdüklerini söylemiştir.
وذكر مقاتل كما روى أبو الشيخ أن الله تعالى أجرى معهم نهرا وجعل لهم مصباحا من نور بين أيديهم وأن أرضهم التي خرجوا إليها تجتمع فيها الهوام والبهائم والسباع مختلطين وأن النبي ﷺ أتاهم ليلة المعراج ومعه جبرئيل ﵇ فآمنوا به وعلمهم الصلاة،
Mukâtil’in Ebü’ş-Şeyh’in rivayet ettiği üzere zikrettiğine göre; Allah Teâlâ onlarla beraber bir nehir akıtmış, önlerinde nurdan bir kandil var etmiş, çıktıkları topraklarda haşerat, ehlî hayvanlar ve yırtıcı hayvanlar bir arada karışık yaşarmış. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Miraç gecesi Cibrîl aleyhisselâm ile birlikte onların yanına gitmiş, onlar da ona iman etmişler ve o sallallâhu aleyhi ve sellem onlara namazı öğretmiştir.
وعن الكلبي والضحاك والربيع أنه ﵊ علمهم الزكاة وعشر سور من القرآن نزلت بمكة وأمرهم أن يجمعوا ويتركوا السبت وأقرأه سلام موسى ﵇ فرد النبي ﵊، السلام.
Kelbî, Dahhâk ve Rebî’den nakledildiğine göre, o aleyhisselâm onlara zekâtı ve Mekke’de inen on sureyi öğretmiş, cuma namazını kılmalarını ve cumartesi yasağını bırakmalarını emretmiş; onlar da Mûsâ’nın aleyhisselâm selamını ona iletmiş, Peygamber aleyhisselâm da selama karşılık vermiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه قال بينكم وبينهم نهر من رمل يجري، وضعف هذه الحكاية ابن الخازن وأنا لا أراها شيئا ولا أظنك تجد لها سندا يعول عليه ولو ابتغيت نفقا في الأرض أو سلما في السماء.
İbn Ebî Hâtim’in Süddî’den rivayet ettiğine göre o: «Sizinle onlar arasında akan kumdan bir nehir vardır» demiştir. İbnü’l-Hâzin bu hikâyeyi zayıf saymıştır; ben de bunu kayda değer bir şey olarak görmüyorum. Yerde bir tünel veya gökte bir merdiven arasan bile buna dayanılacak sahih bir senet bulabileceğini zannetmem.
هذا ومن باب الإشارة في الآيات قالَ يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي دون رؤيتي على ما يقوله نفاة الرؤية فَخُذْ ما آتَيْتُكَ بالتمكين وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ بالاستقامة في القيام بحق العبودية التي لا مقام أعلى منها لا تدعني إلا بيا عبدها. فإنه أشرف أسمائي، وبالشكر تزداد النعم كما نطق بذلك الكتاب وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ أي أظهرنا نقوش استعداده في ألواح تفاصيل وجوده من الروح والقلب والعقل والفكر والخيال فظهر فيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ أي بعزم لتكون من ذويه وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها أي أكثرها نفعا وهي العزائم سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ أي عاقبة الذين لا يأخذون بذلك سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وهم الذين في مقام النفس فيكون تكبرهم حجابا لهم عن آيات الله تعالى وأما المتكبرون بالحق وهم الذين فنيت صفاتهم وظهرت عليهم صفات مولاهم فليسوا بمحجوبين ولا يعد تكبرهم مذموما لأنه ليس تكبرهم حقيقة وإنما حظهم منه كونهم مظهرا له الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حيث حجبوا بصفاتهم وأفعالهم حبطت أعمالهم فلا تقربهم شيئا وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا صنعه لهم السامري وكان من قوم يعبدون العجل أو ممن رآهم فوقع في قلبه لسوء استعداده حبه وأضمر عبادته واختار صياغته من حليهم ليكون ميلهم إليه أتم لأن قلب الإنسان يميل حيث ماله سيّما إذا كان ذهبا أو فضة، وكثير من الناس اليوم عبيد الدرهم والدينار وهما العجل المعنوي لهم وإن لم يسجدوا له وأكثر الأقوال أن ذلك العجل صار ذا لحم ودم إليه الإشارة بقوله تعالى: جَسَداً لَهُ خُوارٌ وفي كلام الشيخ الأكبر قدس سره أنه صار ذا روح بواسطة الترب الذي وطئه الروح الأمين ولم يصرح بكونه ذا لحم ودم وَأَلْقَى الْأَلْواحَ أي ذهل من شدة الغضب عنها وتجافى عن حكم ما فيها ونسيان ما يستحسن من الحلم مثلا عند الغضب مما يجده كل أحد من نفسه وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يجره إليه ظنا أنه قصر في كفهم.
Ayetlerdeki işarî tefsir kabilinden olarak: { قالَ يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي } “[Allah] buyurdu ki: Ey Mûsâ! Risâletlerimle ve kelâmımla seni insanların üzerine seçtim”; rü’yeti inkâr edenlerin dediği gibi 'rü’yetim olmaksızın' demektir. { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ } “Sana verdiğimi al”; temkin ile [al], { وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “ve şükredenlerden ol”; kendisinden daha yüce bir makam bulunmayan kulluk hakkını ifada dosdoğru olarak [şükredenlerden ol]. Bana ancak 'Ey O'nun kulu!' diye seslen; çünkü bu isimlerimin en şereflisidir ve Kitap’ın açıkça bildirdiği üzere şükür ile nimetler artar. { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ } “Ve onun için levhalara yazdık”; yani onun varlığının ruh, kalp, akıl, fikir ve hayalden ibaret olan tafsilat levhalarında istidadının nakışlarını izhar ettik de oralarda { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “her şeyden bir öğüt ve her şeye dair bir açıklama” zahir oldu. { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } “Onu kuvvetle tut”; yani azimle [tut] ki azim sahiplerinden olasın. { وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar”; yani en faydalısına sarılsınlar ki bunlar azimetlerdir. { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Size fasıkların yurdunu göstereceğim”; yani buna sarılmayanların akıbetini [göstereceğim]. { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım”; bunlar nefis makamında olanlardır, dolayısıyla kibirleri Allah Teâlâ’nın ayetlerine karşı onlara bir perde olur. Hak ile mütekebbir olanlara gelince —ki onlar sıfatları fena bulup üzerlerinde Mevlâ’larının sıfatları zahir olan kimselerdir— onlar perdeli değillerdir ve onların tekebbürü yerilmiş sayılmaz; çünkü bu hakikatte onların kibri değildir, onların bundan nasibi yalnızca ona mazhar olmalarıdır. { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ } “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlar”; sıfatları ve fiilleriyle perdelendiklerinden { حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “amelleri boşa çıkmıştır”, dolayısıyla amelleri onları hiçbir şeye yaklaştırmaz. { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا } “Mûsâ’nın kavmi onun ardından ziynet eşyalarından bir buzağı edindi”; onu kendilerine Sâmirî yapmıştı. Sâmirî buzağıya tapan bir kavimdendi yahut onları görüp istidadının kötülüğünden ötürü kalbine buzağı sevgisi düşen ve ona tapmayı gizleyen biriydi. Ona meylleri daha tam olsun diye onu ziynet eşyalarından dökmeyi seçti; çünkü insanın kalbi —bilhassa altın ve gümüş olduğunda— malının bulunduğu yere meyleder. Bugün insanların çoğu da dirhem ve dinarın kuludur; ona secde etmeseler bile bu ikisi onlar için manevi bir buzağıdır. Görüşlerin çoğuna göre o buzağı et ve kemik sahibi bir canlı haline gelmiştir; Allah Teâlâ’nın: { جَسَداً لَهُ خُوارٌ } “Böğürmesi olan bir ceset” kavliyle işaret edilen budur. Şeyh-i Ekber’in —kuddise sirruh— kelamında ise Rûhu’l-Emîn’in bastığı toprak vasıtasıyla onun ruh sahibi olduğu belirtilmiş, fakat et ve kemik sahibi olduğu açıkça söylenmemiştir. { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “Ve levhaları bıraktı”; yani öfkesinin şiddetinden onlardan gafil oldu, içindekilerin hükmünden uzaklaştı ve öfke anında —mesela hilim gibi— güzel görülen şeyleri unuttu ki bunu herkes kendi nefsinde hisseder. { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ } “Kardeşinin başından tuttu”; onları engellemede kusur ettiğini zannederek onu kendine doğru çekiyordu.