وذهب الشيخ إبراهيم الكوراني إلى أنه ﵇ رأى ربه سبحانه حقيقة قبل الصعق فصعق لذلك كما دك الجبل للتجلي، وأيده بما
Şeyh İbrâhim el-Kûrânî ise o [Musa] aleyhisselâm'ın bayılmadan (sa'kadan) önce Rabbini hakikaten gördüğü, tecelli sebebiyle dağın parçalandığı gibi bundan dolayı bayıldığı görüşüne varmış ve bunu şu rivayetle desteklemiştir:
أخرج أبو الشيخ عن أبي هريرة عن النبي ﷺ قال: «لما تجلى الله تعالى لموسى ﵇ كان يبصر دبيب النملة على الصفا في الليلة الظلماء من مسيرة عشرة فراسخ،
Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ Musa aleyhisselâm'a tecelli ettiğinde, o zifiri karanlık bir gecede on fersahlık mesafeden yalçın kaya üzerindeki karıncanın kımıldayışını görüyordu.
وبما
Ve şu rivayetle de [desteklemiştir]:
أخرجه عن أبي معشر أنه قال: مكث موسى ﵇ أربعين ليلة لا ينظر إليه أحد إلا مات من نور رب العالمين»
Yine Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Ma'şer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Musa aleyhisselâm kırk gece öyle bir halde kaldı ki, âlemlerin Rabbinin nurundan ötürü ona bakan herkes ölüyordu.”
وجمع بين هذا وبين
[Kûrânî] bununla şu hadisin arasını:
قوله ﷺ «إن الله تعالى أعطى موسى الكلام وأعطاني الرؤية وفضلني بالمقام المحمود والحوض المورود»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Şüphesiz Allah Teâlâ Musa'ya kelâmı verdi, bana ise rüyeti (görmeyi) verdi; beni Makâm-ı Mahmûd ve Havz-ı Mevrûd ile üstün kıldı.” sözünün arasını şöyle telif etmiştir:
بأن الرؤية التي أعطاها لنبينا ﷺ هي الرؤية مع الثبات والبقاء من غير صعق كما أن الكلام الذي أعطاه موسى كذلك بخلاف رؤية موسى ﵇ فإنها لم تجمع له مع البقاء. وعلى هذا فمعنى
Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilen rüyet, tıpkı Musa'ya verilen kelâm gibi, bayılma olmaksızın sebat ve beka ile birlikte olan bir rüyettir; Musa aleyhisselâm'ın rüyeti ise beka haliyle bir arada gerçekleşmemiştir. Buna göre,
قوله ﵊ في حديث الدجال «إنه لن يرى أحد منكم ربه حتى يموت هو أن أحدا لا يراه في الدنيا مع البقاء ولا يجمع له في الدنيا بينهما»
Peygamber aleyhisselâm'ın Deccâl hadisindeki “Şüphesiz sizden hiç kimse ölünceye kadar Rabbini göremeyecektir” sözünün anlamı şudur: Hiç kimse dünyada [hayatta] kalarak O'nu göremez ve dünyada bu ikisi [rüyet ile beka] bir kimsede bir araya gelmez.
وفسر الآية بما لا يخلو عن خفاء.
[Kûrânî] ayeti de kapalılıktan uzak olmayan bir şekilde tefsir etmiştir.
والذاهبون إلى عدم الرؤية مطلقا يجيبون عما ذكره من حديث أبي هريرة وخبر أبي معشر بأن الثاني ليس فيه أكثر من إثبات سطوع نور الله تعالى على وجه موسى ﵇ وليس في ذلك إثبات الرؤية لجواز أن يشرق نور منه
Rüyetin mutlak olarak gerçekleşmediği görüşünde olanlar ise, onun zikrettiği Ebû Hüreyre hadisine ve Ebû Ma'şer haberine şöyle cevap verirler: İkinci rivayette, Allah Teâlâ'nın nurunun Musa aleyhisselâm'ın yüzünde parıldadığını ispat etmekten başka bir şey yoktur; bunda rüyetin ispatı söz konusu değildir. Zira O'ndan [Allah'tan] bir nurun...
تعالى على وجهه ﵇ من غير رؤية فإنه لا تلازم بين الرؤية وإشراق النور وبأن الأول ليس نصا في ثبوت الرؤية المطلوبة له ﵇ لأنها كما قال غير واحد عبارة عن التجلي الذاتي ولله تعالى تجليات شتى غير ذلك فلعل التجلي الذي أشار إليه الحديث على تقدير صحة واحد منها، وقد يقطع بذلك فإنه سبحانه تجلى عليه ﵇ بكلامه واصطفائه وقربه منه على الوجه الخاص اللائق به تعالى، ولا يبعد أن يكون هذا سببا لذلك الإبصار، وهذا أولى مما قيل: إن اللام في لموسى للتعليل ومتعلق تجلى محذوف أي لما تجلى الله تعالى للجبل لأجل إرشاد موسى كان ﵇ يبصر بسبب إشراق بعض أنواره تعالى عليه حين التجلي للجبل ما يبصر.
...Teâlâ, Musa aleyhisselâm'ın yüzüne rüyet olmaksızın da yansıyabilmesi mümkündür; zira rüyet ile nurun parıldaması arasında bir ayrılmazlık (telâzüm) yoktur. Birinci rivayet ise, Musa aleyhisselâm için talep edilen rüyetin sübutunda nass (açık ve kesin bir delil) değildir; çünkü birden fazla âlimin belirttiği gibi o [talep edilen rüyet], zâtî tecelliden ibarettir; Allah Teâlâ'nın ise bundan başka pek çok tecellileri vardır. Hadisin işaret ettiği tecelli, -sahih olduğu takdirde- bu tecellilerden biri olabilir. Hatta şununla kesinlik kazanabilir: Cenâb-ı Hak, o [Musa] aleyhisselâm'a kelâmıyla, onu seçmesiyle ve Zât-ı Teâlâ'sına layık özel bir veçhile olan yakınlığıyla tecelli etmiştir. Bu durumun söz konusu görme kabiliyetine sebep olması uzak bir ihtimal değildir. Bu izah, şöyle denilmesinden daha evladır: «{ لِمُوسى } ifadesindeki lâm talil (gerekçe) içindir, { تجلى } fiilinin müteallakı ise mahzuftur; yani Allah Teâlâ Musa'yı irşad etmek için dağa tecelli ettiğinde, Musa aleyhisselâm, dağa tecelli anında Cenâb-ı Hakk'ın nurlarından bazısının kendi üzerine yansıması sebebiyle gördüğü şeyleri görüyordu.»
تضوع مسكا بطن نعمان إذ مشت ... به زينب في نسوة خفرات
«Zeyneb utangaç kadınlar arasında yürüdüğünde, / Nu'mân vadisinin içi misk kokusuyla dolup taştı.»
فالحق الذي لا ينبغي المحيص عنه أن موسى ﵇ لم يحصل له ما سأل في هذا الميقات، والذي أقطع به أنه نال مقام قرب النوافل والفرائض الذي يذكره الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم بالمعنى الذي يذكرونه كيفما كان، وحاشا لله من أن أفضل أحدا من أولياء هذه الأمة وإن كانوا هم- هم- على أحد من أنبياء بني إسرائيل فضلا عن رسلهم مطلقا فضلا عن أولي العزم منهم «وقد ذكر بعض العارفين من باب الإشارة في هذه الآيات» أن الله تعالى واعد موسى ﵇ ثلاثين ليلة للتخلص من حجاب الأفعال والصفات والذات كل عشرة للتخلص من حجاب، واختيرت العشرة لأنها عدد كامل كما تقدم الكلام عليه عند قوله سبحانه: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ، لكن بقيت منه بقية ما خلص عنها، واستعمال السواك في الثلاثين الذي نطقت به بعض الآثار إشارة إلى ذلك فضم إلى الثلاثين عشرة أخرى للتخلص من تلك البقية، وجاء أنه ﵇ أمر بأن يتقرب إليه سبحانه بما يتقرب به في ثلاثين، وأنزلت عليه التوراة في العشرة التي ضمت إليها لتكمل أربعين، وهو إشارة إلى أنه بلغ الشهود الذاتي التام في الثلاثين بالسلوك إلى الله تعالى ولم يبق منه شيء بل فني بالكلية وفي العشرة الرابعة كان سلوكه في الله تعالى حتى رزق البقاء بعد الفناء بالإفاقة، قالوا: وعلى هذا ينبغي أن يكون سؤال الرؤية في الثلاثين والإفاقة بعدها، وكان التكليم في مقام تجلي الصفات وكان السؤال عن افراط شوق منه ﵇ إلى شهود الذات في مقام فناء الصفات مع وجود البقية، ولَنْ تَرانِي إشارة إلى استحالة الاثنينية وبقاء الإنية في مقام المشاهدة، وهذا معنى قول من قال: رأيت ربي بعين ربي، وقوله سبحانه: وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ إشارة إلى جبل الوجود، أي انظر إلى جبل وجودك فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي وهو من باب التعليق بالمحال عنده فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا أي متلاشيا لا وجود له وَخَرَّ مُوسى عن درجة الوجد صَعِقاً أي فانيا فَلَمَّا أَفاقَ بالوجود الموهوب الحقاني قالَ سُبْحانَكَ أن تكون مرئيا لغيرك تُبْتُ إِلَيْكَ عن ذنب البقية، أو رجعت إليك بحسب العلم والمشاهدة إذ ليس في الوجود سواك وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ بحسب الرتبة، أي أنا في الصف الأول من صفوف مراتب الأرواح الذي هو مقام أهل الوحدة، وقد يقال: إن موسى إشارة إلى موسى الروح ارتاض أربعين ليلة لتظهر منه ينابيع الحكمة وقال لأخيه هارون القلب اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي من الأوصاف البشرية وَأَصْلَحَ ذات بينهم على وفق الشريعة وقانون الطريقة وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ من القوى الطبيعية، ولما حصل الروح على بساط القرب بعد هاتيك الرياضة وتتابعت عليه في روضات الأنس كاسات المحبة غرد بلبل لسانه في قفص فم وجوده فقال: رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ فقال له: هيهات ذاك وأين الثريا من يد المتناول؟ أنت بعد في بعد الاثنينية وحجاب جبل الأنانية فإن أردت ذلك فخل نفسك وائتني.
Kaçınılması caiz olmayan hakikat şudur ki: Musa aleyhisselâm bu mikatta talep ettiği şeye nail olamamıştır. Kesin olarak inandığım husus ise, sûfiyyenin -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- nasıl zikrederlerse etsinler kendi belirttikleri anlam üzere ifade ettikleri nevâfil ve ferâiz kurbu (yakınlığı) makamına onun nail olduğudur. Bu ümmetin evliyasından herhangi birini -onlar her ne kadar yüce mertebede bulunsalar da- İsrailoğulları'nın peygamberlerinden birine, hele hele genel olarak resullerine, hele hele ülülazm olanlarına üstün tutmaktan Allah'a sığınırım. Bazı arifler bu ayetlerde işarî olarak şöyle zikretmişlerdir: Allah Teâlâ, fiiller, sıfatlar ve zât hicaplarından kurtulması için -her on gece bir hicaptan kurtulmak üzere- Musa aleyhisselâm ile otuz gece için sözleşti. On sayısı tam bir sayı olduğu için seçildi; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “İşte bu tam on [gündür]” kavlinde bunun izahı geçmişti. Fakat Musa'da henüz kurtulamadığı bir bakiye (benlik kırıntısı) kalmıştı; bazı rivayetlerde geçen otuz günde misvak kullanma hadisesi buna işarettir. İşte o bakiyeden kurtulması için bu otuz güne bir on gün daha eklendi. Rivayette geldi ki, Musa aleyhisselâm'a otuz günde Allah'a ne ile yakınlaşıyorsa onunla yakınlaşması emredildi ve kırkı tamamlaması için eklenen on günde ona Tevrat indirildi. Bu durum, Musa'nın otuz gün içinde Allah Teâlâ'ya seyr ü sülûk ile tam zâtî müşahedeye ulaştığına, kendisinden hiçbir şey kalmayıp bilakis külliyen fâni olduğuna, dördüncü on günde ise ayılma (ifâka) vasıtasıyla fenâdan sonra bekâ ile rızıklandırılıncaya dek Allah'ta seyr ü sülûk ettiğine (seyr fillâh) bir işarettir. Ârifler şöyle demişlerdir: Buna göre rüyet talebinin otuzuncu günde, ifâkanın ise bundan sonra olması gerekir. Kelâm (konuşma), sıfatların tecellisi makamında idi; talep ise henüz benlik bakiyesi mevcut iken sıfatların fenâsı makamında Zât'ı müşahede etmeye duyulan aşırı şevkten ileri gelmişti. { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” ifadesi, müşahede makamında ikiliğin ve benliğin (enâniyetin) kalmasının imkânsızlığına işarettir. Nitekim «Rabbimi Rabbimin gözüyle gördüm» diyen zatın sözünün manası da budur. Cenâb-ı Hakk'ın { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } “Fakat şu dağa bak” sözü varlık dağına işarettir; yani «Kendi varlık dağına bak» demektir. { فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي } “Eğer o yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin” buyruğu, ona göre muhale ta'lik (imkânsıza bağlama) kabilindendir. { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا } “Rabbi dağa tecelli edince onu paramparça etti”, yani onu yok edip varlıksız kıldı. { وَخَرَّ مُوسى } “Musa yere yığıldı”, yani vecd derecesinden düştü, { صَعِقاً } “baygın olarak”, yani fâni bir halde. { فَلَمَّا أَفاقَ } “Ayılınca”, yani Hakk'ın bahşettiği hakkanî varlıkla kendine gelince; { قالَ سُبْحانَكَ } “Dedi ki: Seni tenzih ederim”, yani başkası tarafından görülmekten Seni tenzih ederim, { تُبْتُ إِلَيْكَ } “Sana tevbe ettim”, yani geride kalan benlik günahından tevbe ettim yahut varlıkta Senden başkası olmadığı için ilim ve müşahede bakımından Sana döndüm, { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve ben inananların ilkiyim”, yani rütbe bakımından ilk inananıyım; diğer bir deyişle, vahdet ehlinin makamı olan ruh mertebelerinin en ön safındayım. Şöyle de denilebilir: Musa, hikmet pınarlarının kendisinden fışkırması için kırk gece riyazet çeken «ruh»a işarettir; kardeşi olan «kalb»e [yani Harun'a] { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } “Kavmim içinde benim yerime geç” diyerek beşerî vasıfları yönetmesini, şeriatın ölçüsü ve tarikatın kuralı üzere aralarını ıslah etmesini ve { وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “bozguncuların yoluna uyma” diyerek de tabiî kuvvetlere uymamasını emretmiştir. Ruh, bu riyazetten sonra kurb (yakınlık) yaygısına ulaşıp üns bahçelerinde muhabbet kadehleri ardı ardına kendisine sunulunca, varlık ağzının kafesindeki lisan bülbülü şakıyıp { رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Rabbim! Bana [Kendini] göster, Sana bakayım” dedi. Ona şöyle denildi: «Heyhat! Süreyya yıldızı nere, ona el uzatanın eli nere? Sen henüz ikilik uzaklığında ve benlik dağının hicabındasın. Eğer bunu istiyorsan nefsini bırak da Bana gel!»
وجانب جناب الوصل هيهات لم يكن ... وها أنت حي ان تكن صادقا مت
«Vuslat makamından uzak dur, heyhat bu asla olmadı! / İşte sen hayattasın; eğer sadıksan öl!»
هو الحب إن لم تقض لم تقض مأربا ... من الحب فاختر ذاك أو خل خلتي
«Aşk budur; can vermezsen aşktan muradına eremezsin! / Ya bunu seç, ya da benim dostluğumu bırak!»
فهان عليه الفناء في جانب رؤية المحبوب ولم يعز لديه كل شيء إذ رأى عزة المطلوب.
Artık sevgilinin rüyeti uğrunda fâni olmak ona kolay geldi ve matlubun izzetini görünce hiçbir şey gözünde değerli kalmadı.
ونادي:
Ve şöyle nida etti:
فقلت لها: روحي لديك وقبضها ... إليك ومن لي أن تكون بقبضتي
«Ona dedim ki: Ruhum senin yanındadır, onu kabzetmek de / Sana aittir; o benim elimde olsun bana ne gerek?»
وما أنا بالشاني الوفاء على الهوى ... وشأني الوفا تأبى سواه سجيتي
«Ben aşka rağmen vefaya buğzedecek değilim; / Benim şanım vefadır, tabiatım bundan başkasını kabul etmez.»
فبذل وجوده وأعطى موجوده فتجلى ربه لجبل أنانيته ثم منّ عليه برؤيته وكان ما كان وأشرقت الأرض بنور ربها وطفىء المصباح إذ طلع الصباح وصدح هزار الأنس في رياض القدس بنغم.
Böylece varlığını feda edip mevcudunu verdi; Rabbi de onun enaniyet dağına tecelli etti, sonra ona rüyetini lütfetti; olanlar oldu, yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı, sabah doğunca kandil söndü ve kudsiyet bahçelerinde üns bülbülü şu nağmeyle şakıdı:
ولقد خلوت مع الحبيب وبيننا ... سر أرقّ من النسيم إذا سرى
«Sevgiliyle baş başa kaldım ve aramızda, / Esip geçen meltemden daha latif bir sır vardı.»
وأباح طرفي نظرة أملتها ... فغدوت معروفا وكنت منكرا
«Gözüme umut ettiğim bir bakışı mubah kıldı; / Böylece tanınan biri oldum, oysa [önceden] bilinmezdim.»
فدهشت بين جماله وجلاله ... وغدا لسان الحال عني مخبرا
«Cemali ile celali arasında hayrete düştüm / Ve hal dili benim adıma haber verir oldu.»
هذا والكلام في الرؤية طويل، وقد تكفل علم الكلام بتحقيق ذلك على الوجه الأكمل، والذي علينا إنما هو كشف القناع عما يتعلق بالآية، والذي نظنه أنا قد أدينا الواجب، ويكفي من القلادة ما أحاط بالجيد، والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل قالَ يا مُوسى استئناف مسوق لتسليته ﵇ من عدم الإجابة إلى سؤاله على ما اقتضته الحكمة كأنه قيل: إن منعتك الرؤية فقد أعطيتك من النعم العظام ما أعطيتك فاغتنمه وثابر على شكره إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ أي اخترتك وهو افتعال من الصفوة بمعنى الخيار والتأكيد للاعتناء بشأن الخبر عَلَى النَّاسِ الموجودين في زمانك وهذا كما فضل قومه على عالمي زمانهم في قوله سبحانه: يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [البقرة: ٤٧، ١٢٢] بِرِسالاتِي أي بأسفار التوراة. وقرأ أهل الحجاز وروح برسالتي وَبِكَلامِي أي بتكليمي إياك بغير واسطة. أو الكلام على حذف مضاف أي بإسماع كلامي والمراد فضلتك بمجموع هذين الأمرين فلا يرد هارون ﵇ لأنه لم يكن كليما على أن رسالته كانت تبعية أيضا وكان مأمورا باتباع موسى ﵇ وكذلك لا يرد السبعون الذين كانوا معه ﵇ في هذا الميقات في قول لأنهم وإن سمعوا الخطاب إلا أنهم ليس لهم من الرسالة شيء على أن المقصود بالتكليم الموجه إليه الخطاب هو موسى ﵇ دونهم وبتخصيص الناس بما علمت خرج النبي ﷺ فلا يرد أن مجموع الرسالة والتكليم بغير واسطة وجد له ﵊ أيضا على الصحيح، على أنا لو قلنا بأن التكليم بغير واسطة مخصوص به ﵇ من بين الأنبياء ﷺ لا يلزم منه تفضيله من كل الوجوه على غيره كنبينا ﵊ فقد يوجد في الفاضل ما لا يوجد في الأفضل وإنما كان الكلام بلا واسطة سببا للشرف بناء على العرف الظاهر وقد قالوا شتان بين من اتخذه الملك لنفسه حبيبا وقربه إليه بلطفه تقريبا وبين من ضرب له الحجاب والحجاب وحال بينه وبين المقصود بواب ونواب، على أن من ذاق طعم المحبة ولو بطرف اللسان يعلم ما في تكليم المحبوب بغير واسطة من اللطف العظيم والبر الجسيم، وكلامه جل شأنه لموسى ﵇ في ذلك الميقات كثير على ما دلت عليه الآثار، وقد سبق لك ما يدل على كميته من حديث أبي هريرة.
İşte rüyet konusundaki söz uzundur ve kelâm ilmi bunu en kâmil veçhile tahkik etmeyi üstlenmiştir. Bize düşen ise sadece ayetle ilgili olan kısımdaki perdeyi aralamaktır; zannımızca biz de gereken vazifeyi eda etmiş bulunmaktayız. Gerdanı kuşatan gerdanlık kadarı kâfidir. Doğru yola ileten Allah Teâlâ'dır. { قالَ يا مُوسى } “[Allah] buyurdu ki: Ey Musa!” cümlesi, hikmetin iktiza ettiği üzere talebine icabet edilmeyişinden ötürü o [Musa] aleyhisselâm'ı teselli etmek amacıyla getirilmiş bir isti'nâftır. Sanki şöyle denilmektedir: «Eğer seni rüyetten menettiysem de sana verdiğim büyük nimetleri vermişimdir; artık onu ganimet bil ve şükrüne devam et.» { إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ } “Muhakkak ki Ben seni seçtim”; bu kelime hayırlı olan anlamındaki «safvet» kökünden iftiâl babındandır; tekit ise haberin şanına itina göstermek içindir. { عَلَى النَّاسِ } “insanlar üzerine”, yani kendi zamanındaki insanlar üzerine seçtim. Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın { يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın” [Bakara: 47, 122] kavlinde kavmini kendi zamanlarının âlemlerine üstün kılması gibidir. { بِرِسالاتِي } “risaletlerimle”, yani Tevrat'ın sahifeleriyle. Hicaz ehli ile Ravh ise tekil olarak «bi-risâletî» (risaletimle) şeklinde okumuşlardır. { وَبِكَلامِي } “ve kelâmımla”, yani vasıtasız olarak seninle konuşmamla. Yahut «kelâm» kelimesi muzâfın hazfi üzeredir; yani «kelâmımı işittirmemle» demektir. Kastedilen, «seni bu iki şeyin bütünüyle üstün kıldım» manasıdır; dolayısıyla bu duruma Harun aleyhisselâm itiraz konusu olamaz, zira o kelîm (kendisiyle doğrudan konuşulan) değildi; kaldı ki onun risaleti de tâbi konumdaydı ve Musa aleyhisselâm'a uymakla emrolunmuştu. Aynı şekilde bir görüşe göre bu mikatta o [Musa] aleyhisselâm ile beraber bulunan yetmiş kişi de itiraz konusu olamaz; zira onlar hitabı işitmiş olsalar bile risaletten hiçbir nasipleri yoktur; üstelik hitabın yöneltildiği konuşmanın asıl muhatabı onlar değil, Musa aleyhisselâm'dır. «İnsanlar» ifadesinin bildiğin üzere tahsis edilmesiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu umumi hükmün dışına çıkmış olur; dolayısıyla sahih görüşe göre vasıtasız kelâm ve risaletin toplamının o [Peygamberimiz] aleyhisselâm için de sabit olduğu yönünde bir itiraz vârid olmaz. Kaldı ki vasıtasız kelâmın peygamberler aleyhimüsselâm arasından sadece Musa aleyhisselâm'a mahsus olduğunu söylesek bile, bu durum onun Peygamberimiz aleyhisselâm gibi diğer zatlardan her yönden daha üstün olmasını gerektirmez; zira üstün olanda bulunmayan bir vasıf, daha üstün olanda bulunmayabilir. Vasıtasız konuşmanın bir şeref sebebi olması zahirî örfe göredir. Nitekim şöyle demişlerdir: Padişahın bizzat kendine sevgili edindiği ve lütfuyla kendine alabildiğine yaklaştırdığı kimse ile önüne perdeler üstüne perdeler çekilen, maksadıyla arasına kapıcılar ve vekiller giren kimse arasındaki fark ne büyüktür! Kaldı ki muhabbetin tadını dilinin ucuyla dahi tatmış olan kimse, sevgilinin vasıtasız hitabında ne denli muazzam bir lütuf ve büyük bir ihsan bulunduğunu bilir. Şanı yüce Allah'ın o mikatta Musa aleyhisselâm ile olan kelâmı, rivayetlerin delalet ettiği üzere pek çoktur; nitekim Ebû Hüreyre hadisinden bunun miktarına delalet eden rivayet daha önce geçmişti.
وأخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول، والبيهقي من طريق جويبر عن الضحاك عن ابن عباس عن النبي ﷺ قال: «إن الله تعالى شأنه ناجى موسى ﵇ بمائة ألف وأربعين ألف كلمة في ثلاثة أيام فلما سمع كلام الآدميين مقتهم لما وقع في مسامعه من كلام الرب ﷿ فكان فيما ناجاه أن قال: يا موسى إنه لم يتصنع المتصنعون بمثل الزهد في الدنيا ولم يتقرب إلي المتقربون بمثل الورع عما حرمت عليهم
Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de ve Beyhakî Cüveybir tarikiyle Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Şüphesiz şanı yüce Allah, Musa aleyhisselâm ile üç günde yüz kırk bin kelime ile münacatta bulundu. Musa insanoğlunun kelâmını işittiğinde, Rab azze ve celle'nin kelâmından kulağına erişen şeyden ötürü insanlardan nefret etti. Allah'ın ona münacatında buyurduğu sözler arasında şu da vardı: «Ey Musa! Şüphesiz [bana yakınlık] gösterenler dünyada zahitlik gibisiyle gösteriş yapmamışlardır; Bana yakınlaşanlar onlara haram kıldığım şeylerden sakınmak (vera) gibisiyle yakınlaşmamışlardır;
ولم يتعبد المتعبدون بمثل البكاء من خشيتي فقال موسى: يا رب وإله البرية كلها ويا مالك يوم الدين ويا ذا الجلال والإكرام ماذا أعددت لهم وماذا جزيتهم؟ قال: أما الزاهدون في الدنيا فإني أبيحهم جنتي حتى يتبؤوا فيها حيث شاؤوا وأما الورعون عما حرمت عليهم فإذا كان يوم القيامة لم يبق عبد إلا ناقشته الحساب وفتشت عما في يديه إلا الورعون فإني أجلّهم وأكرمهم وأدخلهم الجنة بغير حساب، وأما الباكون من خشيتي فأولئك لهم الرفيق الأعلى لا يشاركهم فيه أحد» .
kulluk edenler de Benim korkumdan ağlamak gibisiyle kulluk etmemişlerdir.» Bunun üzerine Musa: «Ey Rabbim, bütün mahlûkatın ilâhı, din gününün mâliki ve ey celâl ve ikram sahibi! Onlar için ne hazırladın ve onları ne ile mükâfatlandırdın?» dedi. Allah Teâlâ buyurdu ki: «Dünyada zahit olanlara gelince; onlara cennetimi mubah kılarım, öyle ki içinde diledikleri yere yerleşirler. Kendilerine haram kıldığım şeylerden sakınanlara (vera sahiplerine) gelince; kıyamet günü olduğunda, hesabını inceden inceye sorgulamadığım ve ellerindekini araştırmadığım hiçbir kul kalmaz, vera sahipleri müstesnadır; çünkü Ben onlara ikram ve tazim eder, onları hesapsız olarak cennete girdiririm. Benim korkumdan ağlayanlara gelince; işte onlar için Refîk-i A'lâ vardır ki orada hiç kimse onlara ortak olamaz.»”
وأخرج آدم بن أبي إياس في كتاب العلم عن ابن مسعود قال: لما قرب الله تعالى موسى نجيا أبصر في ظل العرش رجلا فغبطه بمكانه فسأله عنه فلم يخبره باسمه وأخبره بعلمه فقال له: هذا رجل كان لا يحسد الناس على ما أتاهم الله تعالى من فضله، برا بالوالدين، لا يمشي بالنميمة ثم قال الله تعالى: يا موسى ما جئت تطلب؟ قال: جئت أطلب الهدى يا رب. قال: قد وجدت يا موسى. فقال: رب اغفر لي ما مضى من ذنوبي وما غبر وما بين ذلك وما أنت أعلم به مني وأعوذ بك من وسوسة نفسي وسوء عملي فقيل له: قد كفيت يا موسى. قال: يا رب أي العمل أحب إليك أن أعمله؟ قال: اذكرني يا موسى. قال: رب أي عبادك أتقى؟ قال: الذي يذكرني ولا ينساني. قال: رب أي عبادك أغنى؟ قال: الذي يقنع بما يؤتى. قال: رب أي عبادك أفضل؟ قال: الذي يقضي بالحق ولا يتبع الهوى. قال: رب أي عبادك أعلم؟ قال: الذي يطلب علم الناس إلى علمه لعله يسمع كلمة تدله على هدى أو ترده عن ردى. قال: رب أي عبادك أحب إليك عملا؟ قال: الذي لا يكذب لسانه، ولا يزني فرجه، ولا يفجر قلبه. قال: رب ثم أي على أثر هذا؟ قال: قلب مؤمن في خلق حسن. قال: رب أي عبادك أبغض إليك؟ قال: قلب كافر في خلق سيء. قال: رب ثم أي على أثر هذا؟ قال: جيفة بالليل بطال بالنهار،
Âdem b. Ebî İyâs Kitâbü'l-İlm'de İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ Musa'yı münacat için yaklaştırdığında, Arş'ın gölgesinde bir adam gördü ve bulunduğu makamdan ötürü ona gıpta etti. Allah'a onu sordu; Allah Teâlâ ona ismini bildirmedi, fakat amelini bildirerek şöyle buyurdu: «Bu adam, Allah Teâlâ'nın lütfundan insanlara verdiklerine haset etmeyen, anne babasına iyilik eden ve koğuculuk yapmayan bir adamdı.» Sonra Allah Teâlâ: «Ey Musa, ne istemeye geldin?» buyurdu. Musa: «Ey Rabbim, hidayet istemeye geldim» dedi. Allah: «Onu buldun ey Musa» buyurdu. Musa: «Rabbim! Geçmiş günahlarımı, gelecekteki günahlarımı, bunların arasındakileri ve benden daha iyi bildiğin kusurlarımı bağışla; nefsimin vesvesesinden ve amelimin kötülüğünden Sana sığınırım» dedi. Kendisine: «Sana yetildi ey Musa» denildi. Musa: «Ey Rabbim, yapacağım hangi amel Sana daha sevimlidir?» dedi. «Beni zikretmendir ey Musa» buyurdu. «Rabbim, kullarının hangisi en takvalıdır?» dedi. «Beni zikreden ve Beni unutmayandır» buyurdu. «Rabbim, kullarının hangisi en zengindir?» dedi. «Kendisine verilene kanaat edendir» buyurdu. «Rabbim, kullarının hangisi en faziletlidir?» dedi. «Hak ile hükmeden ve hevasına uymayandır» buyurdu. «Rabbim, kullarının hangisi en âlimdir?» dedi. «Belki kendisini bir hidayete iletecek veya bir helaktan çevirecek bir söz işitirim ümidiyle insanların ilmini kendi ilmine katmak isteyendir» buyurdu. «Rabbim, kullarının ameli Sana en sevimli olanı hangisidir?» dedi. «Dili yalan söylemeyen, ırzı zina etmeyen ve kalbi haktan sapmayan kimsedir» buyurdu. Musa: «Rabbim, bundan sonra hangisidir?» dedi. «Güzel ahlak içindeki mümin kalptir» buyurdu. «Rabbim, kullarının hangisi Sana en sevimsizdir?» dedi. «Kötü ahlak içindeki kâfir kalptir» buyurdu. Musa: «Rabbim, bundan sonra hangisidir?» dedi. «Geceleri leş gibi uyuyan, gündüzleri ise boş gezen kimsedir» buyurdu.
وأخرج البيهقي في الأسماء والصفات. وأبو يعلى وابن حبان والحاكم وصححه عن أبي سعيد الخدري عن رسول الله ﷺ قال: قال موسى: يا رب علمني شيئا أذكرك به وأدعوك به؟ قال: قل يا موسى لا إله إلا الله. قال: يا رب كل عبادك يقول هذا. قال: قل لا إله إلا الله. قال: لا إله إلا أنت يا رب. إنما أريد شيئا تخصني به. قال: يا موسى لو أن السموات السبع وعامرهن غيري والأرضين السبع في كفة ولا إله إلا الله في كفة مالت بهن لا إله إلا الله.
Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Musa: «Ey Rabbim! Bana Seni zikredeceğim ve Sana dua edeceğim bir şey öğret» dedi. Allah: «Ey Musa! Lâ ilâhe illallâh de» buyurdu. Musa: «Ey Rabbim! Bütün kulların bunu söylüyor» dedi. Allah: «Lâ ilâhe illallâh de» buyurdu. Musa: «Senden başka ilâh yoktur ey Rabbim! Ben ancak bana mahsus kılacağın bir şey istiyorum» dedi. Allah Teâlâ buyurdu ki: «Ey Musa! Şayet yedi gök ve Benden başka onların imarcıları ile yedi yer bir kefeye konulsa, Lâ ilâhe illallâh da bir kefeye konulsa, Lâ ilâhe illallâh onlara ağır basardı.»”
وأخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول عن أبي هريرة قال: لما ارتقى موسى طور سينا رأى الجبار في أصبعه خاتما فقال: هل مكتوب عليه شيء من أسمائي أو كلامي؟ قال: لا. قال فاكتب عليه لكل أجل كتاب.
Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre: Musa Tûr-i Sînâ'ya çıktığında, Cebbâr olan Allah onun parmağında bir yüzük gördü ve: «Üzerinde Benim isimlerimden veya kelâmımdan bir şey yazılı mıdır?» buyurdu. Musa: «Hayır» dedi. Allah: «O halde üzerine { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” yaz» buyurdu.
وأخرج ابن أبي حاتم عن العلاء بن كثير قال: إن الله تعالى قال: يا موسى أتدري لم كلمتك؟ قال: لا يا رب قال: لأني لم أخلق خلقا تواضع لي تواضعك.
İbn Ebî Hâtim el-Alâ b. Kesîr'den rivayet ettiğine göre: Allah Teâlâ: «Ey Musa! Seninle niçin konuştuğumu biliyor musun?» buyurdu. Musa: «Hayır ey Rabbim» dedi. Allah: «Çünkü Ben Bana karşı senin tevazu gösterdiğin gibi tevazu gösteren hiçbir mahlûk yaratmadım» buyurdu.
وللقصاص أخبار كثيرة موضوعة في أسئلة موسى ﵇ ربه وأجوبته جل شأنه له لا ينبغي لمسلم التصديق بها فَخُذْ ما آتَيْتُكَ أي أعطيتك من شرف الاصطفاء وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ أي معدودا في عدادهم بأن يكون لك مساهمة كاملة فيهم، وحاصله كن بليغ الشكر فإن ما أنعمت به عليك من أجلّ النعم.
Kıssacıların (kassâs), Musa aleyhisselâm'ın Rabbine soruları ve şanı yüce Allah'ın ona cevapları hakkında uydurdukları, hiçbir Müslümanın tasdik etmemesi gereken pek çok haber vardır. { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ } “Sana verdiğimi al”, yani seçilme şerefinden sana bahşettiğim şeyi al, { وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “ve şükredenlerden ol”, yani aralarında tam bir paya sahip olmak suretiyle onların sayısına dâhil ol; netice itibarıyla, «hakkıyla şükredici ol, zira sana ihsan ettiğim şey en yüce nimetlerdendir» demektir.
أخرج ابن أبي شيبة عن كعب أنه قال: قال موسى ﵇: يا رب دلني على عمل إذا عملته كان شكرا لك فيما اصطنعت إلي، قال: يا موسى قل لا إله إلا الله وحده لا شريك له له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير.
İbn Ebî Şeybe Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm: «Ey Rabbim! Bana öyle bir amel göster ki onu yaptığımda bana bahşettiğin ihsanlara karşı Sana bir şükür olsun» dedi. Allah: «Ey Musa! “Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr” de» buyurdu.
قال: فكأن موسى أراد من العمل ما هو أنهك لجسمه مما أمر به فقال له: يا موسى لو أن السموات السبع الخبر وهو في معنى ما في خبر أبي سعيد.
Râvi dedi ki: Sanki Musa amel olarak kendisine emredilenden daha fazla bedenini yoracak bir şey istedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: «Ey Musa! Eğer yedi gök...» buyurdu; hadisin gerisi Ebû Saîd haberindeki anlamdadır.
وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يحتاجون إليه من الحلال والحرام والمحاسن والقبائح على ما قال الرازي وغيره وما أخرجه الطبراني والبيهقي في الدلائل عن محمد بن يزيد الثقفي قال: اصطحب قيس بن خرشة
{ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Biz levhalarda onun için her şeyden yazdık”, yani Râzî ve başkalarının belirttiği üzere helalden, haramdan, güzelliklerden ve kötülüklerden muhtaç oldukları her şeyi [yazdık]. Taberânî ile Beyhakî'nin ed-Delâil'de Muhammed b. Yezîd es-Sekafî'den rivayet ettikleri şu haber: «Kays b. Harase ile...
وكعب الأحبار حتى إذا بلغا صفين وقف كعب ثم نظر ساعة ثم قال: ليهراقن بهذه البقعة من دماء المسلمين شيء لا يهراق ببقعة من الأرض مثله فقال قيس: ما يدريك فإن هذا من الغيب الذي استأثر الله تعالى به؟ فقال كعب: ما من الأرض شبر إلا مكتوب في التوراة التي أنزل الله تعالى على موسى ما يكون عليه وما يخرج منه إلى يوم القيامة ظاهر في أن كل شيء أعم مما ذكر، ولعل ذكر ذلك من باب الرمز كما ندعيه في القرآن مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ بدل من الجار والمجرور، أي كتبنا له كل شيء من المواعظ وتفصيل الأحكام، وإلى هذا ذهب غير واحد من المعربين، وهو مشعر بأن مِنْ مزيدة لا تبعيضية، وفي زيادتها في الإثبات كلام، قيل: ولم تجعل ابتدائية حالا من موعظة وموعظة مفعول به لأنه ليس له كبير معنى، ولم تجعل موعظة مفعول له وإن استوفى شرائطه لأن الظاهر عطف تفصيلا عن موعظة، وظاهر أنه لا معنى لقولك كتبنا له من كل شيء لتفصيل كل شيء، وأما جعله عطفا على محل الجار والمجرور فبعيد من جهة اللفظ والمعنى.
...Ka'bü'l-Ahbâr yol arkadaşlığı yaptılar; nihayet Sıffîn'e vardıklarında Ka'b durdu, bir müddet baktı ve sonra: “Bu toprak parçasında Müslümanların kanından öyle bir kan dökülecektir ki, yeryüzünün hiçbir parçasında benzeri dökülmemiştir” dedi. Bunun üzerine Kays: “Bunu nereden biliyorsun? Zira bu, Allah Teâlâ'nın Kendisine has kıldığı gayb ilmindendir” dedi. Ka'b da: “Yeryüzünde hiçbir karış toprak yoktur ki, kıyamet gününe kadar üzerinde ne olacağı ve oradan ne çıkacağı, Allah Teâlâ'nın Musa'ya indirdiği Tevrat'ta yazılı olmasın” dedi.» Bu rivayet, «her şey» ifadesinin zikredilenden daha umumi olduğu hususunda zahirdir; bunun zikredilmesi de Kur'an hakkında iddia ettiğimiz gibi bir remiz (işaret) kabilinden olabilir. { مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “bir öğüt ve her şeyin açıklaması olarak” ifadesi câr ve mecrûrdan bedeldir; yani «Onun için öğütlerden ve hükümlerin açıklamasından her şeyi yazdık» demektir. İrab âlimlerinden pek çoğu bu görüşe varmıştır. Bu durum, { مِنْ } edatının teb'îz (kısmîlik) için değil zaid olduğunu hissettirmektedir; ancak olumlu cümlelerde zaid olması tartışmalıdır. Şöyle denilmiştir: { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } ibaresi ibtidâiyye kılınıp { مَوْعِظَةً } kelimesinden hâl, { مَوْعِظَةً } de mef'ûlün bih yapılmamıştır, çünkü bunun pek bir anlamı yoktur. { مَوْعِظَةً } kelimesi şartlarını taşısa bile mef'ûlün leh de yapılmamıştır; zira zahir olan { تَفْصِيلًا } kelimesinin { مَوْعِظَةً } üzerine matuf olmasıdır ve malumdur ki «Onun için her şeyi açıklamak maksadıyla her şeyden yazdık» demenin bir manası yoktur. Câr ve mecrûrun mahalline atfedilmesine gelince, bu da lafız ve mana bakımından uzaktır.
والطيبي اختار هذا العطف وأن مِنْ تبعيضية وموعظة وحدها بدل، والمعنى كتبنا بعض كل شيء في الألواح من نحو السور والآيات وغيرهما موعظة وكتبنا فيها تفصيل كل شيء يحتاجون إليه من الحلال والحرام ونحو ذلك، وفي ذلك اختصاص الإجمال والتفصيل بالموعظة للإيذان بأن الاهتمام بهذا أشد والعناية بها أتم، ولكونها كذلك كثر مدح النبي ﷺ بالبشير النذير، وإشعار بأن الموعظة مما يجب أن يرجع إليه في كل أمر يذكر به، ألا يرى إلى أن أكثر الفواصل التنزيلية والردود على هذا النمط نحو أَفَلا تَتَّقُونَ أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ وإلى سورة الرحمن كيف أعيد فيها ما أعيد وذلك ليستأنف السامع به ادكارا واتعاظا ويجدد تنبيها واستيقاظا، وأنت تعلم أن البعد الذي أشرنا إليه باق على حاله، وقوله سبحانه: لِكُلِّ شَيْءٍ إما متعلق بما عنده أو بمحذوف كما قال السمين وقع صفة له، واختلف في عدد الألواح وفي جوهرها ومقدارها وكاتبها فقيل كانت عشرة ألواح، وقيل: لوحين، قال الزجاج: ويجوز أن يقال في اللغة للوحين ألواح وأنها كانت من زمرد أخضر، أمر الرب تعالى جبريل ﵇ فجاء بها من عدن، وروي ذلك عن مجاهد، وأخرج أبو الشيخ عن ابن جريج قال: أخبرت أن الألواح كانت من زبرجد، وعن سعيد بن جبير قال: كانوا يقولون إنها كانت من ياقوتة وأنا أقول: إنها كانت من زمرد،
Tîbî ise bu atfı tercih etmiş, { مِنْ } edatının teb'îz için olduğunu ve sadece { مَوْعِظَةً } kelimesinin bedel olduğunu söylemiştir. Mana şöyledir: Levhalarda sûreler, ayetler ve benzerleri gibi her şeyin bir kısmını öğüt olarak yazdık; ayrıca muhtaç oldukları helal, haram ve benzeri her şeyin tafsilatını da orada yazdık. Bunda, mev'izaya (öğüde) daha fazla ihtimam gösterildiğini ve ona yönelik dikkatin daha tam olduğunu bildirmek için icmal ve tafsilin mev'izaya tahsis edilmesi söz konusudur. Mev'iza böyle olduğu içindir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müjdeleyici ve uyarıcı vasfıyla çokça övülmüştür; ayrıca bu, mev'izanın hatırlatılan her hususta başvurulması gereken bir esas olduğunu hissettirmektedir. Görmez misin ki Kur'an'daki fasılaların ve tekrarların çoğu { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?”, { أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” gibi bu minval üzeredir; keza Rahmân sûresine bak ki onda tekrarlanan şeyler nasıl tekrar edilmiştir; ta ki dinleyen kimse bununla yeniden düşünüp ibret alsın ve uyarılıp intibaha gelsin. Bilirsin ki işaret ettiğimiz uzaklık olduğu gibi durmaktadır. Cenâb-ı Hakk'ın { لِكُلِّ شَيْءٍ } kavli ise ya yanındaki lafza müteallaktır ya da Semîn'in dediği gibi mahzuf bir sıfata müteallaktır. Levhaların sayısında, maddesinde, miktarında ve onu yazanda ihtilaf edilmiştir: On levha olduğu söylenmiştir; iki levha olduğu da söylenmiştir. Zeccâc: «Arap dilinde iki levhaya da elvâh (levhalar) denilmesi caizdir» demiştir. Bunların yeşil zümrütten olduğu, Rab Teâlâ'nın Cebrail aleyhisselâm'a emredip onun da bunları Adn cennetinden getirdiği söylenmiş ve bu rivayet Mücâhid'den nakledilmiştir. Ebü'ş-Şeyh İbn Cüreyc'den şöyle rivayet etmiştir: «Bana levhaların zebercedden olduğu bildirildi.» Saîd b. Cübeyr'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: «İnsanlar onun yakuttan olduğunu söylüyorlardı; ben ise zümrütten olduğunu söylüyorum.»
وأخرج ابن أبي حاتم وغيره عن جعفر بن محمد عن أبيه عن جده عن النبي ﷺ أنه قال: «الألواح التي أنزلت على موسى كانت من سدر الجنة كان طول اللوح اثني عشر ذراعا»
İbn Ebî Hâtim ve başkaları Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o dedesinden, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Musa'ya indirilen levhalar cennet sidrinden idi; her levhanın uzunluğu on iki arşındı.”
وعن الحسن أنها كانت من خشب نزلت من السماء، وأن طول كل عشرة أذرع، وقيل: أمر الله تعالى موسى ﵇ بقطعها من صخرة صماء لينهاله فقطعها بيده وسقفها بأصابعه ولا يخفى أن أمثال هذا يحتاج إلى النقل الصحيح وإلا فالسكوت أولى إذ ليس في الآية ما يدل عليه، والمختار عندي أنها من خشب السدر إن صح السند إلى سلسلة الذهب، والمشهور عن ابن جريج أن كاتبها جبريل ﵇ كتبها بالقلم الذي كتب به الذكر،
Hasan'dan ise bunların semadan indirilen tahtadan olduğu ve her birinin uzunluğunun on arşın olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ Musa aleyhisselâm'a sert bir kayayı kendisi için yumuşatıp ondan levhaları kesmesini emretti, o da eliyle kesti ve parmaklarıyla düzeltti. Gizli değildir ki bu tür rivayetler sahih nakle muhtaçtır; aksi takdirde ayette buna delalet eden bir şey bulunmadığı için sükût etmek daha evladır. Bana göre tercih edilen görüş, şayet altın silsileye dayanan senet sahih ise, bunların sidr ağacından olduğudur. İbn Cüreyc'den meşhur olan rivayete göre ise levhaları yazan Cebrail aleyhisselâm'dır; onu Zikir'in yazıldığı kalemle yazmıştır.
والمروي عن علي كرم الله تعالى وجهه ومجاهد وعطاء وعكرمة وخلق كثير أن الله تعالى كتبها بيده وجاء أنها كتبت وموسى ﵇ يسمع صريف الأقلام التي كتبت بها
Ali kerremallâhu vecheh, Mücâhid, Atâ, İkrime ve pek çok kimseden rivayet edildiğine göre ise Allah Teâlâ onları Kendi eliyle yazmıştır. Rivayette geldi ki onlar yazılırken Musa aleyhisselâm yazıldıkları kalemlerin cızırtısını işitiyordu;
وهو المأثور عن الأمير كرم الله تعالى وجهه. وجاء عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه قال: خلق الله تعالى آدم بيده وخلق جنة عدن بيده وكتب التوراة بيده، ثم قال لأشياء كوني فكانت، وأخرج عبد بن حميد عن وردان بن خالد قال: خلق الله تعالى آدم بيده وخلق جبريل بيده وخلق القلم بيده وخلق عرشه بيده وكتب الكتاب الذي عنده لا يطلع عليه غيره بيده وكتب التوراة بيده وهذا كله من قبيل المتشابه، وفي بعض الآثار أنها كتبت قبل الميقات وأنزلت على ما قيل وهي سبعون وقر بعير يقرأ الجزء منه في سنة لم يقرأها إلا أربعة نفر موسى ويوشع وعزير وعيسى ﵈. ومما كتب فيها كما أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس
Emîr [Ali] kerremallâhu vecheh'den nakledilen rivayet de budur. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah Teâlâ Âdem'i eliyle yarattı, Adn cennetini eliyle yarattı ve Tevrat'ı eliyle yazdı; sonra diğer şeylere “ol” dedi ve onlar da oluverdi.» Abd b. Humeyd Verdân b. Hâlid'den şöyle rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ Âdem'i eliyle yarattı, Cebrail'i eliyle yarattı, Kalem'i eliyle yarattı, Arş'ını eliyle yarattı, katında bulunan ve Kendisinden başkasının muttali olamadığı Kitab'ı eliyle yazdı ve Tevrat'ı eliyle yazdı.» Bütün bunlar müteşâbihât kabilindendir. Bazı rivayetlerde bunların mikattan önce yazıldığı ve yetmiş deve yükü olarak indirildiği söylenmiştir; bir parçası bir yılda okunabiliyordu ve onu Musa, Yûşa', Üzeyir ve İsa aleyhimüsselâm olmak üzere sadece dört kişi okuyabilmişti. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre orada yazılı olanlar arasında şunlar da vardı:
ذكر النبي ﷺ وذكر أمته وما ادخر لهم عنده وما يسر عليهم في دينهم وما وسع عليهم فيما أحل لهم حتى إنه جاء أن موسى ﵇ عجب من الخير الذي أعطاه الله تعالى محمدا ﷺ وأمته وتمنى أن يكون منهم.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikri, ümmetinin zikri, katında onlar için saklanan mükâfatlar, dinlerinde onlara sağlanan kolaylıklar ve kendilerine helal kılınan şeylerdeki genişlik yer almaktaydı; hatta rivayette geldi ki Musa aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmetine verdiği hayra hayran kalmış ve onlardan olmayı temenni etmiştir.
وأخرج ابن مردويه. وأبو نعيم في الحلية وغيرهما عن جابر بن عبد الله قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: كان فيما أعطى الله تعالى موسى في الألواح يا موسى لا تشرك بي شيئا فقد حق القول مني لتلفحن وجوه المشركين النار، واشكر لي ولوالديك أقك المتالف وأنسئك في عمرك وأحيك حياة طيبة وأقلبك إلى خير منها، ولا تقتل النفس التي حرم الله تعالى إلا بالحق فتضيق عليك الأرض برحبها والسماء بأقطارها وتبوء بسخطي والنار، ولا تحلف باسمي كاذبا ولا آثما فإني لا أطهر ولا أزكى من لم ينزهني ويعظم أسمائي، ولا تحسد الناس على ما أعطيتهم من فضلي ولا تنفس عليه نعمتي ورزقي فإن الحاسد عدو نعمتي راد لقضائي ساخط لقسمتي التي أقسم بين عبادي ومن يكون كذلك فلست منه وليس مني، ولا تشهد بما لم يع سمعك ويحفظ عقلك ويعقد عليه قلبك فإني واقف أهل الشهادات على شهاداتهم يوم القيامة ثم سائلهم عنها سؤالا حثيثا، ولا تزن ولا تسرق، ولا تزن بحليلة جارك فأحجب عنك وجهي وتغلق عنك أبواب السماء، وأحب للناس ما تحب لنفسك، ولا تذبحن لغيري فإني لا أقبل من القربان إلا ما ذكر عليه اسمي وكان خالصا لوجهي، وتفرغ لي يوم السبت وفرغ لي نفسك وجميع أهل بيتك ثم قال رسول الله ﷺ: إن الله تعالى جعل السبت لموسى ﵇ عيدا، واختار لنا الجمعة فجعلها عيدا»
İbn Merdûye, Hilye'de Ebû Nuaym ve diğerleri Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Allah Teâlâ'nın levhalarda Musa'ya verdikleri arasında şu da vardı: Ey Musa! Bana hiçbir şeyi ortak koşma; zira katımdan şu söz hak olmuştur ki, cehennem ateşi müşriklerin yüzlerini mutlaka yalayacaktır. Bana ve anne babana şükret ki seni helak edici şeylerden koruyayım, ömrünü uzatayım, sana güzel bir hayat yaşatayım ve seni bundan daha hayırlısına çevireyim. Allah Teâlâ'nın haram kıldığı canı hak olmaksızın öldürme; aksi halde genişliğiyle yeryüzü ve bucaklarıyla gökyüzü sana dar gelir, gazabım ve cehennem ile dönersin. İsmimle yalan yere ve günahkârca yemin etme; zira Ben, Beni tenzih etmeyen ve isimlerimi yüceltmeyen kimseyi arındırmam ve temize çıkarmam. Lütfumdan insanlara verdiğim şeylerden ötürü onlara haset etme, nimetim ve rızkım hususunda onlara göz dikme; çünkü hasetçi kimse nimetimin düşmanı, kazama karşı çıkan ve kullarım arasında taksim ettiğim payıma öfkelenen kimsedir. Kim böyle olursa Ben ondan değilim, o da Benden değildir. Kulağının işitip bellemediği, aklının muhafaza etmediği ve kalbinin düğümlemediği (kesin inanmadığı) şeylere şahitlik etme; zira Ben kıyamet gününde şahitlik ehlini şahitlikleri üzerine durduracak, sonra da onlara bundan dolayı çetin bir sual soracağım. Zina etme, hırsızlık yapma. Komşunun helaliyle zina etme; yoksa yüzümü senden perdelerim ve göğün kapıları sana kapanır. Kendin için sevdiğini insanlar için de sev. Benden başkası için kurban kesme; zira Ben üzerinde ismim anılmayan ve sırf Benim rızam için olmayan kurbanı kabul etmem. Cumartesi gününü Bana ayır; nefsini ve bütün ev halkını Bana hasret.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ cumartesiyi Musa aleyhisselâm için bayram kıldı, bizim için ise cumayı seçti ve onu bayram yaptı.”»
فَخُذْها بِقُوَّةٍ أي بجد وحزم قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والجملة على إضمار القول عطفا على كتبنا وحذف القول كثير مطرد، والداعي لهذا التقدير كما قال العلامة الثاني رعاية المناسبة لكتبنا له لأنه جاء على الغيبة، ولو كان بدله كتبنا لك لم يحتج إلى تقدير، وأما حديث عطف الإنشاء على الأخبار فلا ضير فيه لأنه يجوز إذا كان بالفاء.
{ فَخُذْها بِقُوَّةٍ } “Onları kuvvetle tut”, yani İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın dediği gibi azim ve ciddiyetle tut. Cümle, { كتبنا } fiiline atıfla kavil (söz) takdiri üzeredir; kavlin hazfedilmesi ise çokça vaki ve yaygındır. Allâme-i Sânî'nin belirttiği üzere bu takdirin sebebi, { كَتَبْنا لَهُ } ifadesine münasebeti gözetmektir; zira o ifade gaybet (üçüncü şahıs) kipiyle gelmiştir. Şayet onun yerine «ketebnâ leke» (senin için yazdık) denilmiş olsaydı bir takdire ihtiyaç kalmazdı. İnşâî cümlenin ihbârî cümleye atfedilmesi meselesine gelince, bunda bir sakınca yoktur; zira fâ harfi ile olduğunda bu caizdir.
وقيل: هو بدل من قوله سبحانه: فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وضعف بأن فيه الفصل بأجنبي وهو جملة كتبنا المعطوفة على جملة قالَ وهو تفكيك للنظم والضمير المنصوب للألواح أو لكل شيء فإنه بمعنى الأشياء والعموم لا يكفي في عود ضمير الجماعة بدون تأويله بالجمع، وجوز عوده للتوراة بقرينة السياق، والقائل بالبدلية جعله عائدا إلى الرسالات والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من الفاعل أي ملتبسا بقوة، وجوز أن يكون حالا من المفعول أي ملتبسة بقوة براهينها، والأول أوضح، وأن يكون صفة مفعول مطلق أي أخذا بقوة.
Şöyle de denilmiştir: Bu ifade Cenâb-ı Hakk'ın { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ } “Sana verdiğimi al” kavlinden bedeldir. Ancak bu görüş, araya yabancı bir cümlenin yani { قالَ } cümlesine matuf olan { كتبنا } cümlesinin girmesi ve bunun nazmı koparması gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Mansûb zamir ise levhalara yahut «eşya» manasında olduğu için «külli şey'» lafzına râcidir; zira cinsin umumiliği, cemî (çoğul) tevili olmaksızın cemi zamirinin ona dönmesi için yeterli değildir. Zamirin siyakın karinesiyle Tevrat'a dönmesi de caiz görülmüştür. Bedel olduğunu söyleyen kimse ise zamiri «risaletler»e döndürmüştür. Câr ve mecrûr ({ بقوة }), failden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır; yani «kuvvete bürünerek» demektir. Mef'ûlden hâl olması da caiz görülmüştür; yani «delillerinin kuvvetiyle donatılmış olarak» demektir; fakat birinci ihtimal daha açıktır. Mef'ûl-i mutlakın sıfatı olması da caizdir; yani «kuvvetli bir tutuşla tut» demektir.
وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها أي أحسنها فالباء زائدة كما في قوله:
{ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “Kavmine de emret, en güzeline sarılsınlar”, yani en güzelini alsınlar; buradaki bâ harfi şu şiirde olduğu gibi zaiddir:
سود المحاجر لا يقرأن بالسور ويحتمل أن تكون بالباء أصلية وهو الظاهر، وحينئذ فهي إما متعلقة بيأخذوا بتضمينه معنى يعملوا أو هو من الأخذ بمعنى السيرة، ومنه أخذ أخذهم أي سار سيرهم وتخلق بخلائقهم كما نقول وإما متعلقة بمحذوف وقع حالا ومفعول يأخذوا محذوف أي أنفسهم كما قيل، والظاهر أنه مجزوم في جواب الأمر فيحتاج إلى تأويل لأنه لا يلزم من أمرهم أخذهم، أي إن تأمرهم ويوفقهم الله تعالى يأخذوا، وقيل: بتقدير لام الأمر فيه بناء على جواز ذلك بعد أمر من القول أو ما هو بمعناه كما هنا، وإضافة أفعل التفضيل هنا عند غير واحد كإضافته في زيد أحسن الناس وهي على المشهور محضة على معنى اللام، وقيل: إنها لفظية ويوهم صنيع بعضهم أنها على معنى في وليس به، والمعنى بأحسن الأجزاء التي فيها، ومعنى أحسنيتها اشتمالها على الأحسن كالصبر فإنه أحسن بالإضافة إلى الانتصار، أي مرهم يأخذوا بذلك على طريقة الندب والحث على الأفضل كقوله تعالى: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ [الزمر: ٥٥] أو المعنى بأحسن أحكامها والمراد به الواجبات فانها أحسن من المندوبات والمباحات أو هي والمندوبات على ما قيل فإنها أحسن من المباحات.
«Gözlerinin çevresi sürmeli kadınlar sûreleri okumazlar.» Bâ harfinin aslî olması da muhtemeldir ve zahir olan da budur. Bu takdirde bâ, ya amel etmek manası tazammun ettirilerek { يَأْخُذُوا } fiiline müteallaktır yahut da ahz kelimesinin sîret (tutum ve gidişat) manasından gelmesidir; nitekim kullandığımız «onların tutumunu benimsedi» ifadesi, «onların yolundan gitti ve onların ahlakıyla ahlaklandı» demektir. Yahut da bâ harfi hâl makamındaki mahzuf bir kelimeye müteallaktır ve { يَأْخُذُوا } fiilinin mef'ûlü ise denildiği üzere «kendilerini» anlamında mahzuftur. Zahir olan, fiilin emir cevabında meczum olmasıdır; bu durumda bir tevile ihtiyaç vardır, zira onlara emretmesinden sarılmaları zorunlu olarak çıkmaz; yani «Eğer onlara emredersen ve Allah Teâlâ da onları muvaffak kılarsa sarılırlar» demektir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki gibi kavil kökünden türeyen «emir» lafzından veya onun manasını taşıyan bir ifadeden sonra caiz olması esasına dayanılarak, fiilin başında emir lâmının mukadder olduğu kabul edilir. Buradaki ism-i tafdîlin izafeti, pek çok âlime göre «Zeyd insanların en güzelidir» ifadesindeki izafet gibidir ve meşhur görüşe göre lâm manasında mahz (hakiki) bir izafettir. Lafzî bir izafet olduğu da söylenmiştir; bazılarının ifadesi ise bunun «fî» manasında olduğu vehmini vermektedir ancak öyle değildir. Mana şöyledir: «İçindeki en güzel kısımlarla amel etsinler.» Bunların en güzel olmasının anlamı ise intikama nispetle daha güzel olan sabır gibi en güzeli ihtiva etmesidir; yani mendup ve daha faziletli olana teşvik yoluyla bunu tutmalarını emret; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” [Zümer: 55]. Yahut mana şöyledir: «Onun en güzel hükümleriyle amel etsinler.» Bundan kasıt ise vaciplerdir; zira vacipler menduplardan ve mubahatlardan daha güzeldir; yahut denildiğine göre vacipler ile menduplardır, zira bunlar mubahatlardan daha güzeldir.
وقيل: إن الأحسن بمعنى البالغ في الحسن مطلقا لا بالإضافة وهو المأمور به ومقابله المنهي عنه، وإلى هذا يشير كلام الزجاج حيث قال: أمروا بالخير ونهوا عن الشر وعرفوا ما لهم وما عليهم فقيل: وَأْمُرْ قَوْمَكَ إلخ فافعل نظيره في قولهم: الصيف أحر من الشتاء فانه بمعنى الصيف في حره أبلغ من الشتاء في برده إذ تفضيل حرارة الصيف على حرارة الشتاء غير مرادة بلا شبهة ويقال هنا: المأمور به أبلغ في الحسن من المنهي عنه في القبح.
Şöyle de denilmiştir: «En güzel» (ahsen), nispet yoluyla değil mutlak olarak güzellikte zirveye ulaşmış manasındadır ki o da emredilen hususlardır; bunun mukabili ise nehyedilen hususlardır. Zeccâc'ın şu sözü buna işaret etmektedir: «Onlara iyilik emredildi, kötülük yasaklandı; lehlerine ve aleyhlerine olan şeyler kendilerine bildirildi ve sonra { وَأْمُرْ قَوْمَكَ } “Kavmine de emret...” buyuruldu.» Buradaki ef'al (ism-i tafdîl) kalıbı, Arapların «Yaz mevsimi kıştan daha sıcaktır» sözündeki tafdîlin benzeridir; zira bunun manası «Yaz mevsimi sıcaklığında, kış mevsiminin soğukluğunda olduğundan daha ileridir» demektir; zira yazın hararetinin kışın hararetine üstün tutulması şüphesiz kastedilmemiştir. Burada da şöyle denilir: Emredilen şey güzellikte, nehyedilen şeyin çirkinlikte olduğundan daha ileridir.
وتفصيل ما في المقام على ما ذكره الدماميني في تعليقه على المصابيح ونقله عنه الشهاب أن لأفعل أربع حالات. إحداها وهي الحالة الأصلية أن يدل على ثلاثة أمور: الأول اتصاف من هو له بالحدث الذي اشتق منه وبهذا كان وصفا، الثاني مشاركة مصحوبة في تلك الصفة، الثالث مزية مرصوفة على مصحوبة فيها، وبكل من هذين الأمرين فارق غيره من الصفات، وثانيتها أن يخلع عنه ما امتاز به من الصفات ويتجرد للمعنى الوصفي، وثالثتها أن تبقى عليه معانيه الثلاثة ولكن يخلع عنه قيد المعنى الثاني ويخلفه قيد آخر، وذلك أن المعنى الثاني وهو الاشتراك كان مقيدا بتلك الصفة التي هي المعنى الأول فيصير مقيدا بالزيادة التي هي المعنى الثالث، ألا ترى أن المعنى في قولهم العسل أحلى من الخل أن للعسل حلاوة وأن تلك الحلاوة ذات زيادة وأن زيادة حلاوة العسل أكثر من زيادة حموضة الخل، وقد قال ذلك ابن هشام في حواشي التسهيل وهو بديع جدا، ورابعتها أن يخلع عنه المعنى الثاني وهو المشاركة وقيد المعنى الثالث وهو كون الزيادة على مصاحبه فيكون للدلالة على الاتصاف بالحدث وعلى زيادة مطلقة لا مقيدة وذلك في نحو يوسف أحسن إخوته انتهى. وعدم اشتراك المأمور به والمنهي عنه في الحسن المراد مما لا شبهة فيه وإن كان الحسن مطلقا كما في البحر مشتركا فإن المأمور به أحسن من حيث الامتثال وترتب الثواب عليه والمنهي عنه حسن باعتبار الملاذ والشهوة. وقال قطرب كما نقله عنه محيي السنة: المعنى يأخذوا بحسنها وكلها حسن، وهو ظاهر في حمل أفعل على الحالة الثانية، وقيل: المعنى يأخذوا بها وأحسن صلة وليس له من القبول عائد. وقال الجبائي: المراد يأخذوا بالناسخ دون المنسوخ، وقيل: الأخذ بالأحسن هو أن تحمل الكلمة المحتملة لمعنيين أو لمعان على أشبه محتملاتها بالحق وأقربها للصواب، ولا ينبغي أن يحمل الأخذ على الشروع كما في قولك أخذ زيد يتكلم أي شرع في الكلام، والأحسن على العقائد فيكون المراد أمرهم ليشرعوا بالتحلي بالعقائد الحقة وهي لكونها أصول الدين وموقوفة عليها صحة الأعمال أحسن من غيرها من الفروع وهو متضمن لأمرهم بجميع ما فيها كما لا يخفى فإن أخذ بالمعنى المعنى من أفعال الشروع ليس هذا استعمالها المعهود في كلامهم على أن فيه بعد ما فيه، ومثل هذا كون ضمير أحسنها عائدا إلى قوة على معنى مرهم يأخذوها بأحسن قوة وعزيمة فيكون أمرا منه سبحانه أن يأمرهم بأخذها كما أمره به ربه سبحانه إلا أنه تعالى اكتفى في أمره عن ذكر الأحسن بما أشار إليه التنوين فإن ذلك خلاف المأثور المنساق إلى الفهم مع أنا لم نجد في كلامهم أحسن قوة ومفعول يأخذوا عليه محذوف كما في بعض الاحتمالات السابقة غير أنه فرق ظاهر بين ما هنا وما هناك.
Bu makamdaki meselelerin tafsilatı, Demâmînî'nin Mesâbîh hâşiyesinde zikrettiği ve Şihâb'ın da ondan naklettiği üzere şöyledir: Ef'al (tafdîl) kalıbının dört hali vardır: Birincisi ve aslî hali üç hususa delalet etmesidir: 1. Kendisine nispet edilen zatın, türetildiği mastar ile muttasıf olması (ki bununla vasıf olmuştur), 2. Birlikte zikredilenin (mufaddalun aleyh) o sıfatta ortak olması, 3. Kendisine nispet edilenin o sıfatta diğerine karşı bir fazlalığa sahip olması. İşte bu iki husus ile diğer sıfatlardan ayrılır. İkincisi: Kendisini diğer sıfatlardan ayıran hususların ondan soyutlanıp sırf vasıf manasına mücerret kalmasıdır. Üçüncüsü: Üç mananın üzerinde kalması, ancak ikinci mananın kaydının soyularak yerine başka bir kaydın geçmesidir. Şöyle ki: İkinci mana olan ortaklık, birinci mana olan o sıfatla kayıtlı iken, üçüncü mana olan ziyadelik (fazlalık) ile kayıtlı hale gelir. Görmez misin ki «Bal sirkeden daha tatlıdır» sözündeki mana; balın bir tatlılığa sahip olduğu, bu tatlılığın bir ziyadelik taşıdığı ve balın tatlılığındaki fazlalığın sirkenin ekşiliğindeki fazlalıktan daha çok olduğudur. Bunu İbn Hişâm Teshîl hâşiyesinde söylemiştir ve bu son derece bedi' bir tespittir. Dördüncüsü ise: İkinci mana olan ortaklığın ve üçüncü mananın kaydı olan diğerine göre fazlalık oluşunun soyutlanmasıdır; böylece mastarla muttasıf oluşa ve kayıtlanmamış mutlak bir fazlalığa delalet eder. Bu durum «Yusuf kardeşlerinin en güzelidir» misalindeki gibidir. [Demâmînî'nin sözü] bitti. Emredilen ile nehyedilenin kastedilen güzellikte ortak olmaması şüphe götürmeyen bir husustur; her ne kadar el-Bahr'da geçtiği üzere mutlak güzellik ortak olsa da; zira emredilen şey imtisal (boyun eğme) ve sevabın terettüp etmesi bakımından daha güzeldir; nehyedilen ise lezzetler ve şehvetler açısından güzeldir. Kutrub'un Muhyissünne'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: «Mana, onun güzeline sarılsınlar demektir; zira onun hepsi güzeldir.» Bu açıklama, tafdîl kalıbını ikinci hale hamletme konusunda zahirdir. Şöyle de denilmiştir: «Mana, ona sarılsınlar demektir; “ahsen” ise sıladır (zaiddir) ve bunun kabul edilir bir tarafı yoktur.» Cübbâî şöyle demiştir: «Kastedilen, mensuha değil nâsihe sarılmalarıdır.» Şöyle de denilmiştir: En güzele sarılmak; iki veya daha fazla manaya ihtimali olan bir kelimeyi, muhtemel manaları arasında hakka en çok benzeyeni ve doğruya en yakın olanı üzerine hamletmektir. Buradaki «ahz» kelimesini «Zeyd konuşmaya başladı» ifadesinde olduğu gibi başlama (şürû') manasına; «ahsen» kelimesini de akaide hamletmek uygun değildir; zira bu takdirde kastedilen mana, onların hak akaidle donanmaya başlamalarını emretmek olur ki; akaid dinin asılları olduğundan ve amellerin sıhhati ona bağlı bulunduğundan diğer füru hükümlerden daha güzeldir ve gizli olmadığı üzere bu, onların içindeki her şeyle emrolunmalarını tazammun eder. Çünkü ahz kelimesinin bu manada şürû' fiillerinden sayılması onların kelamındaki bilinen kullanımı değildir; kaldı ki bunda birtakım uzaklıklar da vardır. Bunun gibi, «ahsenihâ»daki zamirin «kuvvet»e döndürülerek «Onlara onu en güzel kuvvet ve azimle tutmalarını emret» manasına yorulması da böyledir; bu durumda Cenâb-ı Hakk'ın ona, tıpkı Rabbi kendisine emrettiği gibi onları da onu almaya emretmesi kabilinden olur; ancak Allah Teâlâ emrinde en güzeli zikretmek yerine tenvinin işaret ettiğiyle yetinmiştir. Zira bu, nakledilen ve zihne ilk gelen anlama aykırıdır; üstelik onların kelamında «en güzel kuvvet» şeklinde bir kullanım da bulamadık. Bu ihtimale göre { يَأْخُذُوا } fiilinin mef'ûlü önceki bazı ihtimallerde olduğu gibi mahzuftur; ne var ki buradaki durum ile oradaki durum arasında açık bir fark vardır.
سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ توكيد لأمر القوم بالأخذ بالأحسن وبعث عليه على نهج الوعيد والترهيب بناء على ما روي عن قتادة وعطية العوفي من أن المراد بدار الفاسقين دار فرعون وقومه بمصر ورأى بصرية، وجوز أن تكون علمية والمفعول الثالث محذوف أي سأريكم إياها خاوية على عروشها لتعتبروا وتجدوا ولا تهاونوا في امتثال الأمر ولا تعملوا أعمال أهلها ليحل بكم ما حل بهم، وفيه التفات من الغيبة إلى الخطاب، وحسن موقعه قصد المبالغة في الحث وفي وضع الاراءة موضع الاعتبار إقامة السبب مقام المسبب مبالغة أيضا كقوله تعالى: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ [النمل: ٦٩] وفي وضع دار الفاسقين موضع أرض مصر الاشعار بالعلية والتنبيه على أن
{ سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Size fasıkların yurdunu göstereceğim” kavli, kavmin en güzeline sarılmaları emrini pekiştirmekte ve Katâde ile Atıyye el-Avfî'den rivayet edildiğine göre fasıkların yurdundan maksadın Firavun ve kavminin Mısır'daki yurdu olduğu esasına dayanılarak tehdit ve korkutma üslubuyla buna teşvik etmektedir. Buradaki { رَأَى } fiili basarîdir (gözle görmektir); kalbî (ilim manasında) olması da caizdir ve üçüncü mef'ûl mahzuftur; yani «İbret alasınız, ciddiyet gösteresiniz, emre uymada gevşeklik yapmayasınız ve onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmemesi için o yurt ehlinin amellerini işlemeyesiniz diye o yurdu size altı üstüne gelmiş bir halde göstereceğim» demektir. Burada gaybetten hitaba iltifat vardır; bunun yerinde oluşu teşvikteki mübalağa kastından ileri gelmektedir. İbret alma makamına gösterme fiilinin konulmasında da, tıpkı Allah Teâlâ'nın { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “De ki: Yeryüzünde gezin de günahkârların akıbeti nasıl olmuş bir bakın!” [Neml: 69] kavlinde olduğu gibi mübalağa maksadıyla sebebin müsebbeb yerine ikamesi söz konusudur. Mısır toprağı yerine «fasıkların yurdu» ifadesinin konulmasında ise illet bildirme ve...
يحترزوا ولا يستنوا بسنتهم من الفسق، والسين للاستقبال لأن ذلك قبل الرجوع إلى مصر كما في الكشف.
...onların fasıklık yolundan sakınmalarına ve onların yolunu adet edinmemelerine dikkat çekme gayesi vardır. Sîn harfi istikbal içindir; zira Keşşâf'ta geçtiği üzere bu durum Mısır'a dönüşten öncedir.
وقال الكلبي: المراد بدار الفاسقين منازل عاد وثمود والقرون الذين هلكوا، وعن الحسن وعطاء أن المراد بها جهنم، وأيا ما كان فالكلام على النهج الأول أيضا، ويجوز أن يكون على نهج الوعد والترغيب بناء على ما روي عن قتادة أيضا من أن المراد بدار الفاسقين أرض الجبابرة والعمالقة بالشام فإنها مما أبيح لبني إسرائيل وكتب لهم حسبما ينطق به قوله ﷿: يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ [المائدة: ٢١] ومعنى الإراءة الإدخال بطريق الايراث، ويؤيده قراءة بعضهم «سأورثكم» وجوز على هذا أن يراد بالدار مصر، وفي الكلام على هذه القراءة وإرادة أرض مصر من الدار تغليب لأن المعنى سأورثك وقومك أرض مصر، ولا يصح ذلك عليها إذا أريد من الدار أرض الجبابرة بناء على أن موسى ﵇ لم يدخلها وإنما دخلها مع القوم بعد وفاته ﵇، ويصح بناء على القول بأن موسى ﵇ دخلها ويوشع على مقدمته، وجوز اعتبار التغليب على القراءة المشهورة أيضا، وقرأ الحسن «سأوريكم» بضم الهمزة وواو ساكنة وراء خفيفة مكسورة وهي لغة فاشية في الحجاز، والمعنى سأبين لكم ذلك وأنوره على أنه من أوريت الزند، واختار ابن جني في تخريج هذه القراءة ولعله الأظهر أنها على الإشباع كقوله:
Kelbî şöyle demiştir: Fâsıkların yurdundan maksat Âd, Semûd ve helak olmuş geçmiş nesillerin yurtlarıdır. Hasan[-ı Basrî] ve Atâ'dan ise maksadın cehennem olduğu rivayet edilmiştir. Hangisi olursa olsun, söz yine birinci üslup üzeredir. Yine Katâde'den nakledilen, fâsıkların yurdundan maksadın Şam'daki zorbaların ve Amâlika'nın toprakları olduğu rivayetine dayanılarak, vaat ve teşvik üslubu üzere olması da caizdir. Zira orası, Allah azze ve celle'nin: { يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey kavmim! Allah'ın size [vatan olarak] yazdığı kutsal toprağa girin...” [Mâide: 21] kavlinin ifade ettiği üzere, İsrâiloğullarına mubah kılınan ve onlar için yazılan yerlerdendir. Göstermenin (irâe) manası, miras kılma yoluyla girdirmektir. Bazılarının «سأورثكم» (Sizi mirasçı kılacağım) şeklindeki kıraati de bunu destekler. Buna göre «yurt» ile Mısır'ın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Bu kıraatte ve yurttan Mısır toprağının kastedilmesinde bir tağlîb vardır; çünkü mana: «Seni ve kavmini Mısır toprağına mirasçı kılacağım» demektir. Yurttan zorbaların toprağı kastedildiğinde ise bu tağlîb, Mûsâ aleyhisselâm'ın oraya girmediği, kavmin oraya ancak onun aleyhisselâm vefatından sonra girdiği görüşüne göre sahih olmaz; Mûsâ aleyhisselâm'ın oraya girdiği ve Yûşa'ın da onun öncüsü olduğu görüşüne göre ise sahih olur. Meşhur kıraate göre de tağlîbin kabul edilmesi caiz görülmüştür. Hasan[-ı Basrî] hemzenin zammesi, sakin vav ve şeddesiz kesreli râ ile «سأوريكم» şeklinde okumuştur ki bu, Hicaz'da yaygın bir lehçedir. Mana, «Çakmak taşını çaktım» (أوريت الزند) ifadesinden hareketle «Bunu size açıklayacak ve aydınlatacağım» demektir. İbn Cinnî bu kıraatin tahlilinde —ki muhtemelen en zahir olanı da budur— bunun şu beyitteki gibi işbâ' (harfi uzatma) kabilinden olduğunu tercih etmiştir:
من حيثما سلكوا ادنو فانظروا سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ استئناف مسوق على ما قال شيخ الإسلام لتحذيرهم عن التكبر الموجب لعدم التفكر في الآيات التي كتبت في ألواح التوراة المتضمنة للمواعظ والأحكام أو ما يعمها وغيرها من الآيات التكوينية التي من جملتها ما وعدوا إراءته من دار الفاسقين، ومعنى صرفهم عنها منعهم بالطبع على قلوبهم فلا يكادون يتفكرون فيها ولا يعتبرون بها لإصرارهم على ما هم عليه من التكبر والتجبر كقوله سبحانه: فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [الصف: ٥] أي سأطبع على قلوب الذين يعدون أنفسهم كبراء ويرون أن لهم ارتفاعا في العالم السفلي ومزية على الخلق فلا ينتفعون بآياتي ولا يغتنمون مغانم آثارها فلا تسلكوا مسلكهم فتكونوا أمثالهم. وقيل: هو جواب سؤال مقدر ناشىء من الوعد بإدخال أرض الجبابرة والعمالقة على أن المراد بالآيات ما تلي آنفا ونظائره وبالصرف عنها إزالة المتكبرين عن مقام معارضتها وممانعتها لوقوع أخبارها وظهور أحكامها وظهور أحكامها وآثارها بإهلاكهم على يد موسى أو يوشع ﵉، كأنه قيل: كيف ترى دارهم وهم فيها؟ فقيل لهم: سأهلكهم، وإنما عدل إلى الصرف ليزدادوا ثقة بالآيات واطمئنانا بها وعلى هذين القولين يكون الكلام مع موسى ﵇، والآية متعلقة إما بقوله سبحانه: سَأُرِيكُمْ وإما بما تقدمه على الوجه الذي أشير إليه آنفا، وجوز الطيبي كونها متصلة بقوله تعالى: وَأْمُرْ إلخ على معنى الأمر كذلك وأما الإرادة فإني سأصرف عن الأخذ بآياتي أهل الطبع والشقاوة، وقيل:
«Nereden giderlerse yaklaşın da bakın!» { سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” [ifadesi], Şeyhülislâm'ın belirttiğine göre, Tevrat levhalarına yazılmış olan öğüt ve hükümleri içeren ayetler yahut bunları ve kendilerine gösterileceği vaat edilen fâsıkların yurdunun da dahil olduğu tekvînî ayetleri kapsayan deliller üzerinde düşünmemeye sebep olan kibirden onları sakındırmak için sevk edilmiş bir istînâftır. Onları ayetlerden uzaklaştırmanın (sarf) manası, kalplerini mühürlemek suretiyle onları engellemektir; öyle ki, içinde bulundukları kibir ve zorbalıktaki ısrarları sebebiyle Allah Sübhânehu'nun: { فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırdı” [Saff: 5] kavlinde olduğu gibi o ayetler üzerinde neredeyse hiç düşünmezler ve onlardan ibret almazlar. Yani: Kendilerini büyük sayıp süflî âlemde bir üstünlükleri ve yaratılmışlara karşı bir ayrıcalıkları olduğunu düşünenlerin kalplerini mühürleyeceğim; böylece ayetlerimden yararlanamayacak ve onların eserlerinin kazanımlarını elde edemeyecekler. Sakın onların yoluna girmeyin, yoksa onlar gibi olursunuz. Şöyle de denilmiştir: Bu, zorbaların ve Amâlika'nın toprağına girdirme vaadinden doğan takdîrî bir sorunun cevabıdır; şu şartla ki ayetlerden maksat az önce okunanlar ve benzerleri, onlardan uzaklaştırmaktan maksat ise Mûsâ veya Yûşa aleyhimesselâm'ın eliyle onları helak ederek ayetlerin haberlerinin gerçekleşmesi, hüküm ve eserlerinin zahir olması karşısında kibirlenenleri o ayetlere karşı koyma ve direnme makamından bertaraf etmektir. Sanki şöyle denilmiştir: «Onlar oradayken onların yurdunu nasıl göreceğiz?» Bunun üzerine onlara: «Onları helak edeceğim» denilmiştir. Ayetlere olan güven ve huzurları artsın diye helak yerine sarf (uzaklaştırma) lafzına meyledilmiştir. Bu iki görüşe göre hitap Mûsâ aleyhisselâm iledir. Ayet ise ya Allah Sübhânehu'nun { سَأُرِيكُمْ } kavline ya da az önce işaret edilen vecih üzere ondan öncesine taalluk etmektedir. Tîbî, bu ayetin Allah Teâlâ'nın: «وَأْمُرْ» [Emret...] kavline şu mana ile bağlı olmasını caiz görmüştür: «Emir böyledir; iradeye gelince, ben kalbi mühürlü ve bedbaht olanları ayetlerime sarılmaktan uzaklaştıracağım.» Şöyle de denilmiştir:
الكلام مع كافري مكة والآية متصلة بقوله عن شأنه: أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها [الأعراف:
Hitap Mekke kâfirlerinedir ve ayet, O'nun şanı hakkındaki: { أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا } [A'râf: 100]
١٠٠] الآية، وإيراد قصة موسى ﵇ وفرعون للاعتبار أي سأصرف المتكبرين عن إبطال الآيات وإن اجتهدوا كما فعل فرعون فعاد عليه فعله بعكس ما أراد، وقيل: إن الآية على تقدير كون الكلام مع قول رسول الله ﷺ اعتراض في خلال ما سيق للاعتبار ومن حق من ساق قصة له أن ينبه على مكانه كلما وجد فرصة التمكن منه، وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريح لإظهار الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر مع أن في المؤخر نوع طول يخل تقديمه بتجاوب أطراف النظم الجليل، واحتج بالآية بعض أصحابنا على أن الله تعالى قد يمنع عن الإيمان ويصد عنه وهو ظاهر على تقدير أن يراد بالصرف المنع عن الإيمان وليس بمتعين كما علمت، وقد خاض المعتزلة في تأويلها فأولوها بوجوه ذكرها الطبرسي بِغَيْرِ الْحَقِّ إما صلة للتكبر على معنى يتكبرون ويتعززون بما ليس بحق وهو دينهم الباطل
ayetine bağlıdır. Mûsâ aleyhisselâm ve Firavun kıssasının zikredilmesi ise ibret içindir; yani: «Kibirlenenler ne kadar çabalarlarsa çabalasınlar, onları ayetleri iptal etmekten uzaklaştıracağım; nitekim Firavun da öyle yapmış, fakat yaptığı şey istediğinin tam tersi olarak aleyhine dönmüştü.» Şöyle de denilmiştir: Sözün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmine yönelik olduğu takdire göre ayet, ibret için sevk edilen hususların arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Kendisine bir kıssa anlatılan kimsenin hakkı, fırsat buldukça onun konumuna dikkat çekmektir. Câr ve mecrûrun sarih mef'ûle takdim edilmesi, öne alınana verilen önemi göstermek ve sonraya bırakılana karşı iştiyak uyandırmak içindir; bununla birlikte sonraya bırakılanda bir tür uzunluk vardır ki onun öne alınması o yüce nazmın tarafları arasındaki ahengi bozardı. Ashâbımızdan bazıları bu ayeti, Allah Teâlâ'nın bazen imandan menedip ona engel olabileceğine delil getirmişlerdir; bu da sarf (uzaklaştırma) ile imandan menedilmenin kastedildiği takdire göre açıktır, fakat bildiğin gibi bu mana taayyün etmiş değildir. Mûtezile ise bunun teviline dalmış ve Tabersî'nin zikrettiği birtakım vecihlerle tevil etmiştir. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” [ifadesi], ya büyüklenme fiilinin sılasıdır (bağlantısıdır); manası: «Hak olmayan bir şeyle, yani bâtıl dinleriyle...»
وظلمهم المفرط أو متعلق بمحذوف هو حال من فاعله أي يتكبرون ملتبسين بغير الحق وما له يتكبرون غير محقين لأن التكبر بحق ليس إلا لله تعالى كما
«ve aşırı zulümleriyle büyüklük taslar ve üstünlük taslarlar» demektir; ya da fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani: «Haksızlığa bürünmüş olarak ve haksız bir şekilde büyüklük taslarlar; zira hak ile büyüklük taslamak ancak Allah Teâlâ'ya mahsustur; nitekim...»
في الحديث القدسي الذي أخرجه أبو داود عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه «الكبرياء ردائي والعظمة إزاري فمن نازعني في واحد منهما قذفته في النار» .
Ebû Dâvûd'un Ebû Hureyre radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiği kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur: «Büyüklük (kibriyâ) benim ridâm, azamet ise benim izârımdır. Kim bunlardan birinde benimle çekişirse onu cehenneme atarım.»
وقيل: المراد أنهم يتكبرون على من لا يتكبر كالأنبياء ﵈ لأنه الذي يكون بغير حق، وأما التكبر على المتكبر صدقة، وأنت تعلم أن هذا صورة تكبر لا تكبر حقيقة فلعل مراد هذا القائل: إن التقييد بما ذكر لاظهار أنهم يتكبرون حقيقة.
Şöyle de denilmiştir: Maksat, peygamberler aleyhimesselâm gibi büyüklük taslamayan kimselere karşı büyüklük taslamalarıdır; çünkü haksız yere olan kibir budur. Kibirlenene karşı kibirlenmek ise sadakadır. Sen de bilirsin ki bu gerçek bir kibir değil, kibrin suretidir. Dolayısıyla bu sözü söyleyenin maksadı şu olabilir: Zikredilen kayıtla sınırlandırma, onların hakikaten büyüklük tasladıklarını ortaya koymak içindir.
وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها عطف على يتكبرون داخل معه في حكم الصلة، والمراد بالآية إما المنزلة فالمراد برؤيتها مشاهدتها والإحساس بها بسماعها أو ما يعمها وغيرها من المعجزات، فالمراد برؤيتها مطلق المشاهدة المنتظمة للسماع والإبصار، وفسر بعضهم الآيات فيما تقدم بالمنصوبة في الآفاق والأنفس، والآية هنا بالمنزلة أو المعجزة لئلا يتوهم الدور على ما قيل فليفهم، وجوز أن يكون عطفا على سأصرف للتعليل على منوال قوله سبحانه:
{ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا } “Onlar her ayeti görseler de ona inanmazlar” [ifadesi], { يَتَكَبَّرُونَ } fiiline matuftur ve onunla birlikte sıla hükmüne dâhildir. Ayetten maksat ya indirilen ayetlerdir ki bu durumda ayeti görmekten maksat onu müşahede etmek ve işiterek algılamaktır; ya da onu ve diğer mucizeleri kapsayan genel manadır ki bu durumda ayeti görmekten maksat işitmeyi ve görmeyi içine alan mutlak müşahededir. Bazıları, yukarıda geçen ayetleri afakta ve nefislerde dikilmiş olan delillerle, buradaki ayeti ise indirilen ayet veya mucize ile tefsir etmişlerdir ki ileri sürüldüğü üzere kısır döngü (devr) vehmedilmesin; iyi anlaşılsın! Miftâh sahibinin görüşüne göre, Allah Sübhânehu'nun şu kavli tarzında bir illet bildirme (ta'lîl) olarak...'
وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ [النمل: ١٥] على رأي صاحب المفتاح، وأيا ما كان فالمراد عموم النفي لا نفي العموم أي كفروا بكلّ أية آية وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ أي طريق الهدى والسداد لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا أي لا يتوجهون إليه ولا يسلكونه أصلا لاستيلاء الشيطنة عليهم.
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Andolsun biz Dâvûd'a ve Süleyman'a ilim verdik. Onlar: «Hamd Allah'a mahsustur» dediler” [Neml: 15] { سَأَصْرِفُ } fiiline matuf olması da caiz görülmüştür. Hangisi olursa olsun, kastedilen şey olumsuzluğun genelliği (umum-ı nefy) olup genelliğin olumsuzlanması (nefy-i umum) değildir; yani: Onlar her bir ayeti tek tek inkâr etmişlerdir. { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ } “Doğru yolu görseler”, yani hidayet ve istikamet yolunu [görseler], { لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “onu yol edinmezler”; yani şeytanîliğin kendilerini istila etmesi sebebiyle ona asla yönelmez ve o yola girmezler.
وقرأ حمزة والكسائي «الرّشد» بفتحتين، وقرىء «الرشاد» وثلاثها لغات كالقسم والسقم والسقام، وفرق أبو عمرو كما قال الجبائي بين الرشد والرشد بأن الرشد بالضم الصلاح في الأمر والرشد بالفتح الاستقامة في الدين، والمشهور عدم الفرق وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ أي طريق الضلال يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا أي يختارونه لأنفسهم مسلكا مستمرا لا يكادون يعدلون عنه لموافقته لأهوائهم وإفضائه بهم إلى شهواتهم ذلِكَ أي المذكور من التكبر وعدم الإيمان بشيء من الآيات وإعراضهم عن سبيل الهدى وإقبالهم التام إلى سبيل الضلال حاصل بِأَنَّهُمْ أي بسبب أنهم كَذَّبُوا بِآياتِنا الدالة على بطلان ما اتصفوا به من القبائح وعلى حقية أضدادها وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ غير معتدين بها فلا يتكفرون فيها وإلا لما فعلوا ما فعلوا من الأباطيل، وجوز غير واحد أن يكون ذلك إشارة إلى الصرف، وما فيه البحث يدفع بأدنى عناية كما لا يخفى على من مدت إليه العناية أسبابها، وأيا ما كان فاسم الإشارة مبتدأ والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع خبرا عنه كما أشرنا إليه.
Hamza ve Kisâî «الرّشد» kelimesini iki fetha ile («er-raşed» şeklinde) okumuşlardır. «الرّشاد» şeklinde de okunmuştur. Üçü de tıpkı sekam, sukm ve sekâm gibi birer lehçedir. Cübbâî'nin belirttiğine göre Ebû Amr, ruşd ile raşed arasını ayırarak ruşdün (zamme ile) işteki salah, raşedin (fetha ile) ise dindeki istikamet olduğunu söylemiştir; meşhur olan ise aralarında fark olmadığıdır. { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ } “Fakat azgınlık yolunu görürlerse”, yani sapıklık yolunu [görürlerse], { يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “onu hemen yol edinirler”; yani hevalarına uygun düşmesi ve onları şehvetlerine ulaştırması sebebiyle neredeyse hiç vazgeçmeyecekleri sürekli bir yol olarak kendilerine seçerler. { ذَلِكَ } “Bu”, yani zikredilen büyüklük taslama, ayetlerden hiçbirine inanmama, hidayet yolundan yüz çevirip sapıklık yoluna tam anlamıyla yönelme durumu; { بِأَنَّهُمْ } “şundandır ki”, yani şunun sebebiyledir: { كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } “onlar ayetlerimizi yalanladılar”, öyle ayetler ki kendilerinin vasıflandığı çirkinliklerin bâtıllığını ve bunların zıtlarının hak olduğunu gösteren ayetleri [yalanladılar], { وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ } “ve onlardan gafil idiler”, yani onlara değer vermez, onlar üzerinde düşünmezlerdi; aksi takdirde işledikleri bu bâtılları işlemezlerdi. Birden fazla âlim, «ذَلِكَ» lafzının sarf (uzaklaştırma) fiiline işaret olmasını caiz görmüştür. Bunda ileri sürülen itiraz ise, inayet sebeplerinin kendisine uzandığı kimseye gizli kalmayacağı üzere, en küçük bir dikkatle bertaraf edilir. Her halükarda işaret ismi mübtedadır; câr ve mecrûr ise işaret ettiğimiz üzere ondan haber olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır.
وقيل: محل اسم الإشارة النصب على المصدر أي سأصرفهم ذلك الصرف بسبب تكذيبهم بآياتنا وغفلتهم عنها، ولا مانع من كون العامل أصرف المقدم لأن الفاصل ليس بأجنبي وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ أي لقائهم الدار الآخرة على أنه من إضافة المصدر إلى المفعول وحذف الفاعل أو لقائهم ما وعده الله تعالى في الآخرة من الجزاء على أن الإضافة إلى الظرف على التوسع. والمفعول مقدر كالفاعل ومحل الموصول في الاحتمالين الرفع على الابتداء، وقوله تعالى: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ خبره أي ظهر بطلان أعمالهم التي كانوا عملوها من صلة الأرحام وإغاثة الملهوفين بعد ما كانت مرجوة النفع على تقدير إيمانهم بها، وحاصله أنهم لا ينتفعون بأعمالهم وإلا فهي أعراض لا تحبط حقيقة هَلْ يُجْزَوْنَ أي لا يجزون يوم القيامة.
Şöyle de denilmiştir: İşaret isminin iraptaki yeri mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; yani: «Ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyle onları işte böyle bir uzaklaştırmayla uzaklaştıracağım.» Amilin öne geçmiş olan { أَصْرِفُ } fiili olmasına bir engel yoktur; çünkü aradaki fasıla yabancı değildir. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ } “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlar”, yani masdarın mef'ûle izafeti ve fâilin hazfi kabilinden olarak ahiret yurduna kavuşmalarını ya da genişletme (tevessü') yoluyla zarfa izafe edilmesiyle Allah Teâlâ'nın ahirette vadettiği karşılığa kavuşmalarını [yalanlayanlar]. Fâil gibi mef'ûl de takdir edilmiştir. Her iki ihtimalde de ism-i mevsûlün yeri mübteda olarak merfûdur. Allah Teâlâ'nın: { حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “onların amelleri boşa gitmiştir” kavli ise onun haberidir; yani akrabayı ziyaret etmek, darda kalanlara yardım etmek gibi yapmış oldukları ameller —ki bunlara iman etmeleri takdirinde faydası umulurdu— boşa çıktığı zahir olmuştur. Bunun özü şudur: Onlar amellerinden yararlanamazlar; yoksa ameller birer arazdır, hakikatte boşa çıkmazlar. { هَلْ يُجْزَوْنَ } “Onlar cezalandırılırlar mı?”, yani kıyamet gününde onlar karşılık görürler mi?
إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي إلا جزاء ما استمروا على عمله من الكفر والمعاصي وتقدير هذا المضاف لظهور أن المجزى ليس نفس العمل، وقيل: إن أعمالهم تظهر في صور ما يجزون به فلا حاجة إلى التقدير، وهذه الجملة مستأنفة، وقيل: هي الخبر والجملة السابقة في موضع الحال بإضمار قد، واحتجت الأشاعرة على ما قيل بهذه الآية
{ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “yaptıklarından başkasıyla”, yani küfür ve günahlardan yapagelmekte oldukları şeylerin cezasından başkasıyla [cezalandırılırlar mı?]. Bu muzafın takdir edilmesi, karşılığı verilen şeyin amelin bizzat kendisi olmadığının açık olmasındandır. Şöyle de denilmiştir: Onların amelleri, kendisiyle cezalandırılacakları şeylerin suretinde tezahür eder, dolayısıyla takdire gerek yoktur. Bu cümle müste'nefedir. Bir görüşe göre ise haber budur; önceki cümle ise takdîrî bir «قد» (kad) edatıyla hâl konumundadır. Nakledildiğine göre Eş'arîler bu ayeti,
على فساد قول أبي هاشم أن تارك الواجب يستحق العقاب وإن لم يصدر عنه فعل الضد لأنها دلت على أنه لا جزاء إلا على عمل وترك الواجب ليس به.
Ebû Hâşim'in, «Vacibi terk eden kimse, zıddı olan bir fiili işlemese bile cezayı hak eder» şeklindeki görüşünün bâtıl olduğuna delil getirmişlerdir; çünkü bu ayet, karşılığın ancak bir amel üzerine olacağını göstermektedir, vacibi terk etmek ise bir amel değildir.
وأجاب أبو هاشم بأني لا أسمي ذلك العقاب جزاء، ورد بأن الجزاء ما يجزي أي يكفي في المنع عن المنهي عنه والحث على المأمور به والعقاب على ترك الواجب كاف في الزجر عن ذلك الترك فكان جزاء.
Ebû Hâşim buna: «Ben o cezayı 'cezâ' (yapılanın tam karşılığı) olarak isimlendirmiyorum» diye cevap vermiştir. Buna ise şöyle reddiye yapılmıştır: Cezâ, yasaklanandan alıkoymaya ve emredilene teşvik etmeye yeten (iczâ eden) şeydir; vacibi terk etmeye yönelik azap da o terkten men etmeye kâfidir, dolayısıyla cezâdır.
وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد ذهابه إلى الجبل لمناجاة ربه سبحانه مِنْ حُلِيِّهِمْ جمع حلي كثدي وثدي وهو ما يتخذ للزينة ويتحلى به من الذهب والفضة، والجار والمجرور متعلق باتخذ كمن بعده من قبله ولا ضير في ذلك لاختلاف معنى الجارين فإن الأول للابتداء والثاني للتبعيض، وقيل: للابتداء أيضا، وتعلقه بالفعل بعد تعلق الأول به واعتباره معه، وقيل: الجار الثاني متعلق بمحذوف وقع حالا مما بعده إذ لو تأخر لكان صفة له، وإضافة الحلي إلى ضمير القوم لأدنى ملابسة لأنها كانت للقبط فاستعاروها منهم قبيل الغرق فبقيت في أيديهم وقيل: إنها على ما يتبادر منها بناء على أن القوم ملكوها بعد أن ألقاها البحر على الساحل بعد غرق القبط أو بعد أن استعاروها منهم وهلكوا. قال الإمام: روي أنه تعالى لما أراد إغراق فرعون وقومه لعلمه أنه لا يؤمن أحد منهم أمر موسى ﵇ بني إسرائيل أن يستعيروا حلي القبط ليخرجوا خلفهم لأجل المال أو لتبقى أموالهم في أيديهم.
{ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ } “Mûsâ'nın kavmi onun ardından edindiler”, yani Rabbi Sübhânehu ile münâcât için dağa gidişinden sonra; { مِنْ حُلِيِّهِمْ } “ziynet eşyalarından”, süy ve südiy gibi haly kelimesinin çoğuludur ki süslenmek için edinilen ve kendisiyle takınılan altın ve gümüştür. Câr ve mecrûr, tıpkı kendisinden önceki { مِنْ بَعْدِهِ } gibi { اتَّخَذَ } fiiline müteallıktır; iki câr edatının manalarının farklı olması sebebiyle bunda bir sakınca yoktur; zira birincisi başlangıç (ibtidâ), ikincisi ise kısmiyet (teb'îz) bildirir. İkincisinin de ibtidâ için olduğu ve birincisinin fiile bağlanıp onunla birlikte değerlendirilmesinden sonra fiile bağlandığı söylenmiştir. İkinci câr ve mecrûrun kendisinden sonraki kelimeden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu da söylenmiştir; çünkü sonra gelseydi onun sıfatı olurdu. Zinet eşyalarının kavmin zamirine izafe edilmesi en küçük bir münasebet sebebiyledir; çünkü bunlar Kıptîlere aitti, boğulmadan hemen önce onlardan ödünç almışlardı da ellerinde kalmıştı. Denildi ki: Kıptîlerin boğulmasından sonra denizin bunları sahile atması yahut onlardan ödünç alıp Kıptîlerin helak olması üzerine kavmin bunlara malik olması esasına dayanılarak, lafzın ilk akla gelen manası üzeredir. İmam [Fahreddin er-Râzî] dedi ki: Şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ, Firavun ve kavminden hiçbirinin iman etmeyeceğini bildiği için onları boğmayı murad ettiğinde, Mûsâ aleyhisselâm'a İsrâiloğullarına Kıptîlerin ziynet eşyalarını ödünç almalarını emretmesini buyurdu; ta ki mal sebebiyle peşlerinden çıksınlar yahut malları onların elinde kalsın.
واستشكل ذلك بكونه أمرا بأخذ مال الغير بغير حق، وإنما يكون غنيمة بعد الهلاك مع أن الغنائم لم تكن حلالا لهم
Bu durum, başkasının malını haksız yere alma emri olması bakımından müşkil görülmüştür; zira o ancak helakten sonra ganimet olur, oysa ganimetler onlara helal kılınmamıştı;
لقوله ﷺ: «أعطيت خمسا لم يعطهن أحد قبلي أحلت لي الغنائم» الحديث
nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz şöyle buyurmuştur: «Bana benden önce kimseye verilmeyen beş şey verildi: Ganimetler bana helal kılındı...» hadisi.
على أن ما نقل عن القوم في سورة [طه: ٨٧] من قولهم: حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ يقتضي عدم الحل أيضا.
Ayrıca Tâhâ Suresi'nde [87] kavimden nakledilen: { حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “O kavmin ziynet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklendik” sözü de bunun helal olmadığını gerektirir.
وأجيب بأن ذلك أن تقول: إنهم لما استعبدوهم بغير حق واستخدموهم وأخذوا أموالهم وقتلوا أولادهم ملكهم الله تعالى أرضهم وما فيها، فالأرض لله تعالى يورثها من يشاء من عباده، وكان ذلك بوحي من الله تعالى لا على طريق الغنيمة، ويكون ذلك على خلاف القياس وكم في الشرائع مثله، والقول المحكي سيأتي إن شاء الله تعالى ما فيه، وهذه الجملة كما قال الطيبي عطف على قوله سبحانه: وَواعَدْنا مُوسى عطف قصة على قصة.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Şöyle diyebilirsin: Onlar İsrâiloğullarını haksız yere köleleştirip çalıştırdıkları, mallarını alıp çocuklarını öldürdükleri zaman, Allah Teâlâ onların topraklarını ve içindekileri İsrâiloğullarına mülk kıldı. Yeryüzü Allah Teâlâ'nındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Bu durum ganimet yoluyla değil, Allah Teâlâ'dan bir vahiy ile olmuştur; bu da kıyasa aykırı (istisnaî) bir durumdur ve şeriatlerde bunun benzeri çoktur. Nakledilen söze gelince, onun hakkındaki açıklama inşâallahu teâlâ gelecektir. Bu cümle, Tîbî'nin dediği gibi, kıssanın kıssaya atfı kabilinden olarak Allah Sübhânehu'nun { وَوَاعَدْنَا مُوسَى } kavline matuftur.
وقرأ حمزة والكسائي «حليهم» بكسر الحاء اتباعا لكسر اللام كدلي وبعض «حليهم» على الافراد وقوله سبحانه:
Hamza ve Kisâî «حِلِيِّهِمْ» kelimesini, dıliyy kelimesinde olduğu gibi lâmın kesresine tebean hâ harfinin kesresiyle okumuşlardır. Bazıları da «حَلْيِهِمْ» şeklinde müfred olarak okumuştur. Allah Sübhânehu'nun:
عِجْلًا مفعول اتخذ بمعنى صاغ وعمل، أخر عن المجرور لما مر آنفا، وقيل: إن اتخذ متعد إلى اثنين وهو بمعنى صير والمفعول الثاني محذوف أي إلها، والعجل ولد البقر خاصة وهذا كما يقال لولد الناقة حوار ولولد الفرس مهر ولولد الحمار جحش ولولد الشاة حمل ولولد العنز جدي ولولد الأسد شبل ولولد الفيل دغفل ولولد الكلب جرو ولولد الظبي خشف ولولد الاروية غفر ولولد الضبع فرغل ولولد الدب ديسم ولولد الخنزير خنوص ولولد الحية حربش ولولد النعام رأل ولولد الدجاجة فروج ولولد الفأر درص ولولد الضب حسل إلى غير، والمراد هنا ما هو على صورة العجل.
{ عِجْلًا } “bir buzağı” [kavli], döktü ve yaptı manasında { اتَّخَذَ } fiilinin mef'ûlüdür; az önce geçen sebepten ötürü mecrûrdan sonraya bırakılmıştır. Denildi ki: { اتَّخَذَ } fiili dönüştürdü (sayyarâ) manasında iki mef'ûl alır ve ikinci mef'ûl mahzuftur; yani «ilah olarak» demektir. «Icl» (عجل) özellikle sığır yavrusuna denir; tıpkı deve yavrusuna hıvâr, at yavrusuna muhr, eşek yavrusuna cahş, koyun yavrusuna hamel, keçi yavrusuna cedy, aslan yavrusuna şibl, fil yavrusuna dağfel, köpek yavrusuna cerv, ceylan yavrusuna hışf, yaban keçisi yavrusuna gafr, sırtlan yavrusuna fergal, ayı yavrusuna deysem, domuz yavrusuna hınvîs, yılan yavrusuna hırbış, devekuşu yavrusuna re'l, tavuk yavrusuna ferrûc, fare yavrusuna dırs, keler yavrusuna hisl vb. denildiği gibi. Burada kastedilen ise buzağı suretinde olan şeydir.
وقوله تعالى: جَسَداً بدل من عجلا أو عطف بيان أو نعت له بتأويل متجسدا، وفسر ببدن ذي لحم ودم، قال الراغب: الجسد كالجسم لكنه أخص منه، وقيل: إنه يقال لغير الإنسان من خلق الأرض ونحوه، ويقال أيضا لما له لون والجسم لما لا يبين له لون كالهواء، ومن هنا على ما قيل قيل للزعفران الجساد ولما أشبع صبغه من الثياب مجسد، وجاء المجسد أيضا بمعنى الأحمر، وبعض فسر الجسد به هنا فقال: أي أحمر من ذهب لَهُ خُوارٌ هو صوت البقر خاصة كالثغاء للغنم واليعار للمعز والنبيب للتيس والنباح للكلب والزئير للأسد والعواء والوعوعة للذئب والضباح للثعلب والقباع للخنزير والمواء للهرة، والنهيق والسحيل للحمار والصهيل والضبح والقنع والحمحمة للفرس والرغاء للناقة والصنى للفيل والبتغم للظبي والضغيب للأرنب والعرار للظليم والصرصرة للبازي والعقعقة للصقر والصفير
Allah Teâlâ'nın: { جَسَدًا } “ceset [olarak]” kavli, «عِجْلًا» kelimesinden bedeldir veya atf-ı beyândır yahut «mütecessid» (cisimleşmiş) teviliyle onun sıfatıdır. Et ve kemik sahibi bir beden olarak tefsir edilmiştir. Râgıb der ki: Ceset, cisim gibidir fakat ondan daha hastır. İnsan dışındaki yeryüzü yaratıkları ve benzerleri için söylendiği de belirtilmiştir. Rengi olan şeyler için de kullanılır; cisim ise hava gibi rengi belirgin olmayan şeyler için de kullanılır. İşte bundan ötürü safrana «cesâd», boyası iyice yedirilmiş elbiseye «mücesced» denildiği nakledilmiştir. Mücesced aynı zamanda kırmızı manasına da gelir. Bazıları buradaki cesedi bununla tefsir ederek «yani altından kırmızı» demiştir. { لَهُ خُوَارٌ } “Böğürmesi olan” [ifadesindeki «huvâr»], sığırın özel sesidir; tıpkı koyunun süğâsı, keçinin yuârı, tekenin nebîbi, köpeğin nübâhı, aslanın zeîri, kurdun uvâsı ve va'va'ası, tilkinin dıbâhı, domuzun kubâı, kedinin müvâsı, eşeğin nehîki ve sehîli, atın sahîli, dabhı, kan'ı ve hamhamesi, devenin rügâsı, filin sanâsı, ceylanın baغمı, tavşanın dağîbi, erkek devekuşunun arârı, doğanın sarsarası, şahinin a'aka'ası, kartalın safîri...
للنسر والهدير للحمام والسجع للقمري والسقسقة للعصفور والنعيق والنعيب للغراب والصقاء والزقاء للديك والقوقاء والنقيقة للدجاجة والفحيح للحية والنقيق للضفدع والصئي للعقرب والفأرة والصرير للجراد إلى غير ذلك.
...akbabanın hediri, kumrunun seci'i, serçenin saksakası, karganın na'îkı ve na'îbi, horozun sukâsı ve zükâsı, tavuğun kavkâsı ve nakîkası, yılanın fehîhi, kurbağanın nakîkı, akrep ve farenin suîsi, çekirgenin sarîri vb. gibi.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قرأ «جؤار»
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten «جُؤَار» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
بجيم مضمومة وهمزة، وهو الصوت الشديد، ومثله الصياح والصراخ. والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع خبرا مقدما وخوار مبتدأ، والجملة في موضع النعت لعجلا.
Zammeli cîm ve hemze iledir; şiddetli ses demektir; çığlık ve haykırış da böyledir. Câr ve mecrûr, öne geçmiş haber olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; «خُوَارٌ» ise mübtedadır. Cümle, «عِجْلًا» kelimesinin sıfatı konumundadır.
روي أن السامري لما صاغ العجل ألقى في فمه من تراب أثر فرس جبريل ﵇ فصار حيا،
Rivayet edildiğine göre Sâmirî buzağıyı döktüğünde, Cibrîl aleyhisselâm'ın atının bastığı yerin izindeki topraktan onun ağzına attı, böylece o canlı hale geldi.
وذكر بعضهم في سر ذلك أن جبريل ﵇ لكونه الروح الأعظم سرت قوة منه إلى ذلك التراب أثرت ذلك الأثر بإذن الله تعالى لأمر يريده ﷿، ولا يلزم من ذلك أن يحيا ما يطؤه بنفسه ﵇ لأن الأمر مربوط بالإذن وهو إنما يكون بحسب الحكم التي لا يعلمها إلا الحكيم الخبير فتدبر. وإلى القول بالحياة ذهب كثير من المفسرين، وأيد بأن الخوار إنما يكون للبقر لا لصورته، وبأن ما سيأتي إن شاء الله تعالى في سورة طه كالصريح فيما دل عليه الخبر. وقال جمع من مفسري المعتزلة: إن العجل كان بلا روح وكان السامري قد صاغه مجوفا ووضع في جوفه أنابيب على شكل مخصوص وجعله في مهب الريح فكانت تدخل في تلك الأنابيب فيسمع لها صوت يشبه خوار العجل ولذلك سمي خوارا. وما في طه سيأتي إن شاء الله تعالى الكلام فيه. واختلف في هذا الخوار فقيل: كان مرة واحدة، وقيل:
Bazıları bunun sırrı hakkında şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm en büyük ruh olduğu için, ondan o toprağa bir kuvvet sirayet etti ve Allah Teâlâ'nın dilediği bir hikmetten ötürü O'nun izniyle bu etkiyi meydana getirdi. Bundan, aleyhisselâm'ın bizzat bastığı her şeyin dirilmesi gerekmez; çünkü mesele izne bağlıdır, izin ise ancak Hakîm ve Habîr olan Allah'ın bildiği hikmetlere göredir; iyi düşün! Müfessirlerin çoğu onun canlı olduğu görüşüne gitmiştir. Bu görüş, böğürmenin surete değil ancak sığıra mahsus olmasıyla ve inşâallahu teâlâ Tâhâ Suresi'nde gelecek olan ayetin bu haberin delalet ettiği hususta adeta sarih olmasıyla desteklenmiştir. Mûtezile müfessirlerinden bir grup ise şöyle demiştir: Buzağı ruhsuzdu; Sâmirî onun içini boş yapmış, içine özel bir şekilde borular yerleştirmiş ve onu rüzgârın estiği yere koymuştu. Rüzgâr bu borulara giriyor ve ondan buzağı böğürmesine benzer bir ses işitiliyordu; bu yüzden ona huvâr (böğürme) denildi. Tâhâ Suresi'ndeki hususun açıklaması inşâallahu teâlâ gelecektir. Bu böğürme hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir defa olduğu söylendiği gibi,
كان مرات كثيرة، وكانوا كلما خار سجدوا له وإذا سكت رفعوا رؤوسهم. وعن السدي أنه كان يخور ويمشي. وعن وهب نفى الحركة، والآية ساكتة عن إثباتها، وليس في الأخبار ما يعول عليه فالتوقف عن إثبات المشي أولى، وليست هذه المسألة من المهمات، وإنما نسب الاتخاذ إلى قوم موسى ﵇ وهو فعل السامري لأنهم رضوا به وكثيرا ما ينسب الفعل إلى قوم مع وقوعه من واحد منهم فيقال: قتل بنو فلان قتيلا والقاتل واحد منهم، وقيل: لأن المراد اتخاذهم إياه إلها، فالمعنى صيروه إلها وعبدوه، وحينئذ لا تجوز في الكلام لأن العبادة له وقعت منهم جميعا.
birçok defa olduğu da söylenmiştir; öyle ki her böğürdüğünde ona secde ederler, sustuğunda ise başlarını kaldırırlardı. Süddî'den onun böğürdüğü ve yürüdüğü rivayet edilmiştir. Vehb'den ise hareketi nefyettiği nakledilmiştir. Ayet yürümeyi ispattan yana sessizdir; haberlerde de güvenilecek bir şey yoktur, bu yüzden yürüdüğünü iddia etmekten kaçınmak daha evladır. Zaten bu mesele önemli meselelerden de değildir. [Buzağıyı] edinme fiili Sâmirî'nin eylemi olduğu halde Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmine nispet edilmiştir; çünkü onlar buna rıza göstermişlerdir. Nitekim bir fiil içlerinden biri tarafından işlendiği halde çok kere bir topluluğa nispet edilir ve: «Falandoğulları bir adam öldürdü» denilir, oysa katil içlerinden tek bir kişidir. Bir görüşe göre de maksat, onu ilah edinmeleridir; yani onu ilah kıldılar ve ona taptılar demektir. Bu durumda sözde mecaz yoktur; zira ona tapınma eylemi onların tamamından sâdır olmuştur.
قال الحسن: كلهم عبدوا العجل إلا هارون ﵇، واستثنى آخرون غيره معه، وعلى القول قيل: لا بد من تقدير فعبدوه ليكون ذلك مصب الإنكار لأن حرمة التصوير حدثت في شرعنا على المشهور ولأن المقصود إنكار عبادته أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا تقريع لهم وتشنيع على فرط ضلالهم وإخلالهم بالنظر، أي ألم يروا أنه لا يقدر على ما يقدر عليه آحاد البشر من الكلام وإرشاد السبيل بوجه من الوجوه فكيف عدلوه بخالق الأجسام والقوى والقدر، وجعله بعضهم تعريضا بالإله الحق وكلامه الذي لا ينفد وهدايته الواضحة التي لا تجحد، وقيل: إنه تعريض بالله تعالى وبكلامه مع موسى ﵇ وهدايته لقومه اتَّخَذُوهُ تكرار لجميع ما سلف من الاتخاذ على الوجه المخصوص المشتمل على الذم، وهو من باب الكناية على أسلوب. أن يرى مبصر ويسمع واع أي أقدموا على ما أقدموا عليه من الأمر المنكر.
Hasan[-ı Basrî] dedi ki: Hârûn aleyhisselâm hariç hepsi buzağıya taptı. Başkaları onunla birlikte başkalarını da istisna etmişlerdir. Bu görüşe göre: «فعبدوه» (ve ona taptılar) ifadesinin takdir edilmesi gerektiği söylenmiştir; ta ki kınamanın odak noktası bu olsun. Zira suret yapmanın haramlığı meşhur görüşe göre bizim şeriatimizde ortaya çıkmıştır ve asıl maksat ona tapılmasını kınamaktır. { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا } “Görmediler mi ki o, kendileriyle konuşmuyor ve onlara bir yol göstermiyor?” [kavli], onları azarlamak, aşırı sapıklıklarını ve akıl yürütmedeki kusurlarını teşhir etmek içindir; yani: İnsan fertlerinin güç yetirdiği konuşma ve herhangi bir şekilde doğru yolu gösterme işine onun güç yetiremediğini görmediler mi? Nasıl olur da onu cisimleri, kuvvetleri ve kudretleri yaratan Allah ile bir tutarlar? Bazıları bunu Hak olan İlah'a, O'nun tükenmez kelamına ve inkâr edilemez apaçık hidayetine bir tariz (dolaylı işaret) kılmıştır. Denildi ki: Bu, Allah Teâlâ'ya, O'nun Mûsâ aleyhisselâm ile konuşmasına ve kavmine hidayet etmesine bir tarizdir. { اتَّخَذُوهُ } “Onu benimsediler”, kınamayı içeren özel bir vecihle, daha önce geçen edinme fiilinin tamamının tekrarıdır; bu da «Gören görsün, işiten işitsin» üslubunda bir kinaye kabilindendir; yani: Giriştikleri o münker işe cüretle giriştiler.
وَكانُوا ظالِمِينَ اعتراض تذييلي أي إن دأبهم قبل ذلك الظلم ووضع الأشياء في غير موضعها فليس ببدع منهم هذا المنكر العظيم، وكرر الفعل ليبني عليه ذلك، وقيل: الجملة في موضع الحال أي اتخذوه في هذه الحالة المستمرة لهم وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ أي ندموا كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وجعله غير واحد كناية عن شدة الندم وغايته لأن النادم إذا اشتد نومه عض يده غما فتصير يده مسقوطا فيها، وأصله سقط فوه أو عضه في يده أي وقع ثم حذف الفاعل وبني الفعل للمفعول به فصار سقط في يده كقولك: مر بزيد، وقرأ ابن السميفع سقط بالبناء للفاعل على الأصل، واليد على ما ذكر حقيقة، وقال الزجاج: معناه سقط الندم في أنفسهم وجعل القطب ذلك من باب الاستعارة التمثيلية حيث شبه حال الندم في النفس بحال الشيء في اليد في التحقيق والظهور ثم عبر عنه بالسقوط في
{ وَكَانُوا ظَالِمِينَ } “ve zalim kimseler idiler” [kavli], tezyîlî bir itiraziyedir (pekiştirici bir ara cümledir); yani: Bundan önce de onların âdeti zulmetmek ve eşyayı layık olduğu yerin dışına koymaktı; dolayısıyla bu büyük münkeri işlemeleri onlardan beklenmedik bir şey değildir. Fiil, bu hususun üzerine bina edilmesi için tekrarlanmıştır. Şöyle de denilmiştir: Cümle hâl konumundadır; yani kendileri için süregelen bu hal üzereyken onu [ilah] edindiler. { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } “Elleri böğürlerinde kalınca (başları elleri arasına düşüp pişman olunca)”, yani İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği üzere pişman olduklarında... Birden fazla âlim bunu aşırı pişmanlıktan ve onun son noktasından kinaye kılmıştır; zira pişman olan kimse kederi şiddetlendiğinde üzüntüden elini ısırır, böylece eli içine düşülen (ısırılan) yer haline gelir. Aslı: «Ağzı veya ısırığı eline düştü» yani vaki oldu şeklindedir; sonra fâil hazfedilip fiil mef'ûlün bih için meçhul kılınmış ve tıpkı «مر بزيد» (Zeyd'e uğrandı) demen gibi «سقط في يده» olmuştur. İbnü's-Semeyka', asıl üzere fâil kalıbında malum olarak «سَقَطَ» şeklinde okumuştur. Bu zikredilene göre el hakikattir. Zeccâc dedi ki: Manası, «pişmanlık nefislerine düştü» demektir. Kutub ise bunu temsilî istiare kabilinden saymış; nefisteki pişmanlık halini, kesinlik ve açıklıkta eldeki şeyin haline benzetmiş, sonra bunu ele düşmekle ifade etmiştir...
اليد ولا لطف للاستعارة التصريحية فيه، وقال الواحدي: إنه يقال لما يحصل وإن لم يكن في اليد وقع في يده وحصل في يده مكروه فيشبه ما يحصل في النفس وفي القلب بما يرى بالعين، وخصت اليد لأن مباشرة الأمور بها كقوله تعالى:
...ve bunda tasrîhiyye istiaresinin bir letafeti yoktur. Vâhidî şöyle demiştir: Elde olmasa bile meydana gelen şeyler için «eline düştü» ve «eline hoşlanmadığı bir şey geçti» denilir; böylece nefiste ve kalpte meydana gelen şey gözle görülen şeye benzetilir. Elin tahsis edilmesi ise işlerin bizzat onunla yapılması sebebiyledir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ [الحج: ١٠] أو لأن الندم يظهر أثره بعد حصوله في القلب في اليد لعضها والضرب بها على أختها ونحو ذلك فقد قال سبحانه في النادم: فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ [الكهف: ٤٢] وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ [الفرقان:
{ ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ } “Bu, senin iki elinin önceden takdim ettiği şeyler yüzündendir” [Hac: 10]. Yahut pişmanlığın eseri kalpte meydana geldikten sonra elde ısırma, bir eli diğerine vurma ve benzeri şekillerde ortaya çıktığı içindir; nitekim Allah Sübhânehu pişman olan kimse hakkında şöyle buyurmuştur: { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ } “Avuçlarını ovuşturup duruyordu” [Kehf: 42]; { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ } “O gün zalim kimse ısırır...” [Furkân:
٢٧] ، وقيل: من عادة النادم أن يطأطىء رأسه ويضع ذقنه على يده بحيث لو أزالها سقط على وجهه فكأن اليد مسقوط فيها، وفِي بمعنى على، وقيل: هو من السقاط وهو كثرة الخطأ، وقيل: من السقيط وهو ما يغشى الأرض بالغدوات شبه الثلج لا ثبات له، فهو مثل لمن خسر في عاقبته ولم يحصل على طائل من سعيه، وعد بعضهم سقط من الأفعال التي لا تتصرف كنعم وبئس.
27]. Şöyle de denilmiştir: Pişman olanın âdeti, başını öne eğip çenesini elinin üzerine koymaktır; öyle ki elini çekse yüzüstü düşecektir, dolayısıyla el içine düşülen bir şey gibidir. Buradaki «فِي» harf-i cerri «عَلَى» manasındadır. Bunun çokça hata yapmak manasındaki «sekât» (السقاط) kelimesinden geldiği de söylenmiştir. Sabahları yeryüzünü kaplayan ve kar gibi olup sebatı bulunmayan kırağı manasındaki «sekît» (السقيط) kelimesinden geldiği de söylenmiştir; bu durumda akıbetinde hüsrana uğrayan ve çabasından bir netice elde edemeyen kimse için bir meseldir. Bazıları «سُقِطَ» fiilini tıpkı «ni'me» ve «bi'se» gibi çekimi olmayan fiillerden saymıştır.
وقرأ ابن أبي عبلة «أسقط» على أنه رباعي مجهول وهي لغة نقلها الفراء والزجاج، وذكر بعضهم أن هذا التركيب لم يسمع قبل نزول القرآن، ولم تعرفه العرب، ولم يوجد في أشعارهم وكلامهم فلذا خفي على الكثير وأخطؤوا في استعماله كأبي حاتم وأبي نواس، وهو العالم النحرير ولم يعلموا ذلك ولو علموه لسقط في أيديهم وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا
İbn Ebî Able meçhul rubâî olarak «أُسْقِطَ» şeklinde okumuştur ki bu, Ferrâ ve Zeccâc'ın naklettiği bir lehçedir. Bazıları bu terkibin Kur'an inmeden önce işitilmediğini, Arapların bunu bilmediğini, şiirlerinde ve sözlerinde bulunmadığını zikretmişlerdir; bu yüzden Ebû Hâtim ve derin bir âlim olmasına rağmen Ebû Nüvâs gibi pek çok kimseye kapalı kalmış ve kullanımında hata etmişlerdir. Onlar bunu bilmiyorlardı; şayet bilselerdi elleri böğürlerinde kalırdı (büyük bir pişmanlık duyarlardı). { وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا } “ve gerçekten sapmış olduklarını gördüklerinde”,
أي تبينوا ضلالهم باتخاذ العجل وعبادته تبينا كأنهم قد أبصروه بعيونهم قيل: وتقديم ذكر ندمهم على هذه الرؤية مع كونه متأخرا عنها للمسارعة إلى بيانه والإشعار بغاية سرعته كأنه سابق على الرؤية.
yani buzağıyı edinmek ve ona tapmakla saptıklarını sanki gözleriyle görmüş gibi açıkça anladıklarında... Denildi ki: Pişmanlıklarının bu görmeden sonra olmasına rağmen zikrinin öne alınması, onu beyan etmede acele etmek ve adeta görmeden önceymiş gibi son derece hızlı gerçekleştiğini hissettirmek içindir.
وقال القطب في بيان تأخر تبين الضلال عن الندم مع كونه سابقا عليه: إن الانتقال من الجزم بالشيء إلى تبين الجزم بالنقيض لا يكون دفعيا في الأغلب بل إلى الشك ثم الظن بالنقيض ثم الجزم به ثم تبينه، والقوم كانوا جازمين بأن ما هم عليه صواب والندم عليه ربما وقع لهم في حال الشك فيه فقد تأخر تبين الضلال عنه انتهى، فافهم ولا تغفل قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا بإنزال التوبة المكفرة وَيَغْفِرْ لَنا بالتجاوز عن خطيئتنا، وتقديم الرحمة على المغفرة مع أن التخلية حقها أن تقدم على التحلية قيل: إما للمسارعة إلى ما هو المقصود الأصلي وإما لأن المراد بالرحمة مطلق إرادة الخير بهم وهو مبدأ لإنزال التوبة المكفرة لذنوبهم، واللام في لَئِنْ موطئة للقسم أي والله لئن إلخ، وفي قوله سبحانه: لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ لجواب القسم كما هو المشهور.
Kutub, sapıklığı açıkça görmenin pişmanlıktan önce olmasına rağmen sonraya bırakılmasının beyanı sadedinde şöyle demiştir: Bir şeye kesin inanmaktan onun zıddına kesin olarak inanmaya geçiş çoğunlukla bir anda olmaz; bilakis önce şüpheye, sonra zıddına dair zanna, sonra ona kesin inanmaya, sonra da onu açıkça kavramaya geçilir. Bu kavim ise içinde bulundukları şeyin doğru olduğuna kesin olarak inanıyorlardı; bundan dolayı pişmanlık belki de onlarda şüphe halindeyken vuku bulmuştu, bu yüzden sapıklığı açıkça görmeleri pişmanlıktan sonraya kalmıştır, [sözün sonu]. Anla ve gafil olma! { قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا } “Dediler ki: «Eğer Rabbimiz bize merhamet etmezse»”, günahları örten tövbeyi nasip etmek suretiyle; { وَيَغْفِرْ لَنَا } “ve bizi bağışlamazsa”, hatamızı affetmek suretiyle... Tahliyenin (günahtan arınmanın) tahliyeye (faziletle bezenmeye) takdim edilmesi gerekmesine rağmen rahmetin mağfiretten öne alınması hakkında denildi ki: Ya asıl maksat olan şeye aceleyle yönelmek içindir ya da rahmetten maksadın onlara yönelik mutlak hayır iradesi olması sebebiyledir ki bu da günahlarını örten tövbenin indirilmesinin başlangıcıdır. { لَئِنْ } kelimesindeki lâm kaseme hazırlık (muvatta') içindir; yani «Vallahi eğer...» demektir. Allah Sübhânehu'nun: { لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz” kavlindeki lâm ise meşhur olduğu üzere kasemin cevabıdır.
وقرأ حمزة والكسائي «ترحمنا وتغفر لنا» بالتاء الفوقية و «ربنا» بالنصب على النداء، وما حكي عنهم من الندامة والرؤية والقول كان بعد رجوع موسى ﵇ من الميقات كما ينطق به ما سيأتي إن شاء الله تعالى في طه، وقدم ليتصل ما قالوه بما فعلوه وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ مما حدث منهم أَسِفاً أي شديد الغضب كما قال أبو الدرداء ومحمد القرظي وعطاء والزجاج أو حزينا على ما روي عن ابن عباس والحسن وقتادة رضي الله تعالى عنهم، وقال أبو مسلم: الغضب والأسف بمعنى والتكرير للتأكيد.
Hamza ve Kisâî, üstten iki noktalı tâ ile «تَرْحَمْنَا وَتَغْفِرْ لَنَا» ve nidâ üzere mansub olarak «رَبَّنَا» şeklinde okumuşlardır. Onlardan nakledilen pişmanlık, görme ve söz, inşâallahu teâlâ Tâhâ Suresi'nde gelecek olan ayetin açıkça ifade ettiği üzere, Mûsâ aleyhisselâm'ın mîkâttan dönüşünden sonraydı. Söylediklerinin yaptıklarıyla irtibatlı olması için öne alınmıştır. { وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ } “Mûsâ kavmine döndüğünde kızgın”, onlardan sâdır olan şeyden ötürü; { أَسِفًا } “ve üzgün [idi]”, yani Ebû'd-Derdâ, Muhammed el-Kurazî, Atâ ve Zeccâc'ın dediği gibi son derece öfkeli yahut İbn Abbâs, Hasan ve Katâde radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edildiğine göre kederli idi. Ebû Müslim dedi ki: Gadap ve esef aynı manadadır, tekrar ise tekit içindir.
وقال الواحدي: هما متقاربان فإذا جاءك ما تكره ممن هو دونك غضبت وإذا جاءك ممن فوقك حزنت، فعلى هذا كان موسى ﵇ غضبان على قومه باتخاذهم العجل حزينا لأن الله تعالى فتنهم، وقد أخبره سبحانه بذلك قبل رجوعه، ونصب الوصفين على أنهما حالان مترادفان أو متداخلان بأن يكون الثاني حالا من الضمير المستتر في الأول، وجوّز أبو البقاء أن يكون بدلا من الحال الأولى وهو بدل كل لا بعض كما توهم.
Vâhidî şöyle demiştir: Bu ikisi birbirine yakındır; hoşlanmadığın bir şey senden aşağı birinden gelirse öfkelenirsin (gadab), senden üstün birinden gelirse üzülürsün (hüzün/esef). Buna göre Mûsâ aleyhisselâm, buzağıyı edinmeleri sebebiyle kavmine öfkeli, Allah Teâlâ onları imtihan ettiği için de üzgündü; nitekim Allah Sübhânehu dönmesinden önce bunu ona haber vermişti. İki vasfın mansub olması, müterâdif iki hâl yahut ikincisinin birincideki müstetir zamirden hâl olması suretiyle mütedâhil iki hâl olmalarındandır. Ebü'l-Bekâ, ikinci vasfın birinci hâlden bedel olmasını da caiz görmüştür ki bu, vehmedildiği gibi bedel-i ba'z değil, bedel-i küldür.
قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي خطاب إما لعبدة العجل وإما لهارون ﵇ ومن معه من المؤمنين أي بئسما فعلتم بعد غيبتي حيث عبدتم العجل بعد ما رأيتم مني من توحيد الله تعالى ونفي الشركاء عنه سبحانه واخلاص العبادة له ﷻ، أو بئسما قمتم مقامي حيث لم تراعوا عهدي ولم تكفوا العبدة عما فعلوا بعد ما رأيتم مني من
{ قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي } “«Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!» dedi”; bu hitap ya buzağıya tapanlara ya da Hârûn aleyhisselâm ile beraberindeki müminleredir; yani: «Benden Allah Teâlâ'nın birliğini, O Sübhânehu'dan ortakların nefyedildiğini ve ibadetin O celle celâlühû'ya ihlasla yapıldığını gördükten sonra buzağıya taparak gaybetimden sonra ne kötü iş yaptınız!» yahut «Onları tevhide yönlendirdiğimi ve 'Bize de onların ilahları gibi bir ilah yap' dediklerinde sığıra tapmaya meyleden bakışlarını bundan menettiğimi benden gördüğünüz halde...»
حملهم على التوحيد وكفهم عما طمحت نحوه أبصارهم من عبادة البقر حين قالوا اجعل لنا إلها كما لهم آلهة.
«...ahidimi gözetmeyip tapanları yaptıklarından alıkoymayarak benim yerime ne kötü vekillik yaptınız!» [demektir].
وجوز أن يكون على الخطاب للفريقين على أن المراد بالخلافة الخلافة فيما يعم الأمرين اللذين أشير إليهما ولا تكرار في ذكر مِنْ بَعْدِي بعد خَلَفْتُمُونِي لأن المراد من بعد ولايتي وقيامي بما كنت أقوم إذ بعديته على الحقيقة إنما تكون على ما قيل بعد فراقه الدنيا، وقيل: إن مِنْ بَعْدِي تأكيد من باب رأيته بعيني وفائدته تصوير نيابة المستخلف ومزاولة سيرته كما أن هنالك تصوير الرؤية وما يتصل به، وما نكرة موصوفة مفسرة لفاعل بئس المستكن فيه والمخصوص بالذم محذوف أي بئس خلافة خلفتمونيها من بعدي خلافتكم، والذم فيما إذا كان الخطاب لهارون ﵇ ومن معه من المؤمنين ليس للخلافة نفسها بل لعدم الجري على مقتضاها، وأما إذا كان للسامري وأشياعه فالأمر ظاهر أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ أي أعجلتم عما أمركم به ربكم وهو انتظار موسى ﵇ حال كونهم حافظين لعهده وما وصاهم به فبنيتم الأمر على أن الميعاد قد بلغ آخره ولم أرجع إليكم فحدثتم أنفسكم بموتي فغيرتم. روي أن السامري قال لهم حين أخرج لهم العجل، وقال: إن هذا إلهكم وإله موسى إن موسى لن يرجع وإنه قد مات. وروي أنهم عدوا عشرين يوما بلياليها فجعلوها أربعين ثم أحدثوا ما أحدثوا. والمعروف تعدي «عجل» بعن لا بنفسه فيقال: عجل عن الأمر إذا تركه غير تام ونقيضه تم عليه وأعجله عنه غير وضمنوه هنا معنى السبق وهو كناية عن الترك فتعدى تعديته ولم يضمن ابتداء. معنى الترك لخفاء المناسبة بينهما وعدم حسنها. وذهب يعقوب إلى أن السبق معنى حقيقي له من غير تضمين، والأمر واحد الأوامر. وعن الحسن أن المعنى أعجلتم وعد ربكم الذي وعدكم من الأربعين فالأمر عليه واحد الأمور والمراد بهذه الأربعين على ما ذكره الطيبي غير الأربعين التي أشار الله إليها بقوله سبحانه: فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً [الأعراف: ١٤٢] وسيأتي تتمة الكلام في ذلك قريبا إن شاء الله تعالى.
Hilafe (vekillik) ile işaret edilen her iki hususu kapsayan şeyin kastedilmesi esasına dayanılarak hitabın her iki gruba birden olması da caiz görülmüştür. { خَلَفْتُمُونِي } ifadesinden sonra { مِنْ بَعْدِي } ifadesinin zikredilmesinde bir tekrar yoktur; çünkü maksat «benim vekilliğimden ve yerine getirdiğim şeyleri ifa etmemden sonra» demektir; zira denildiğine göre, onun hakiki sonralığı ancak dünyadan ayrılmasından sonra olur. Şöyle de denilmiştir: { مِنْ بَعْدِي } ifadesi, tıpkı «Onu gözümle gördüm» sözündeki gibi bir tekittir; faydası ise, orada görmenin ve onunla irtibatlı şeylerin tasvir edildiği gibi, halef tayin edilenin vekilliğini ve onun gidişatını tatbik edişini tasvir etmektir. «مَا» edatı, «بِئْسَ» fiilinin içinde gizli olan fâilini açıklayan mevsûf bir nekredir; zemme tahsis edilen mexsûs ise mahzuftur, yani: «Benden sonra arkamdan yaptığınız vekillik ne kötü bir vekilliktir!» demektir. Hitabın Hârûn aleyhisselâm ve beraberindeki müminlere olması durumundaki yergi, hilafetin bizzat kendisine değil, onun gereğine göre hareket edilmeyişinedir. Sâmirî ve taraftarlarına olması durumunda ise mesele açıktır. { أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?”, yani Rabbinizin size emrettiği şeyi —ki o da Mûsâ aleyhisselâm'ın ahdini ve kendilerine vasiyet ettiği şeyleri korudukları bir halde onu beklemeleridir— terk etmekte acele mi ettiniz de belirlenen vaktin sonuna ulaştığı ve benim size dönmeyeceğim esasına dayanarak kendi kendinize benim öldüğümü kurup [dininizi] değiştirdiniz? Rivayet edildiğine göre Sâmirî buzağıyı onların önüne çıkarıp: «Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır» dediğinde onlara: «Mûsâ asla dönmeyecek, o öldü» demiştir. Yine rivayet edildiğine göre onlar yirmi günü geceleriyle birlikte sayıp kırk gün kabul etmişler, sonra da ihdas ettikleri bu şeyi ihdas etmişlerdir. Bilinen şudur ki «acele etti» fiili kendi başına değil «عَنْ» harf-i cerri ile müteaddi olur; nitekim bir işi tamamlamadan bıraktığında «عجل عن الأمر» denilir; bunun zıddı ise o işi tamamlamaktır (تم عليه). Burada fiile öne geçmek (sebk) manası tazmin edilmiştir ki bu da terkten kinayedir; böylece onun gibi müteaddi olmuştur. Aralarındaki münasebetin kapalı ve güzel olmayışı sebebiyle doğrudan doğruya terk manası tazmin edilmemiştir. Ya'kûb, sebk (öne geçme) manasının tazmin olmaksızın onun hakiki manası olduğu görüşüne gitmiştir. «Emir» ise emirlerin (evâmir) tekilidir. Hasan[-ı Basrî]'den gelen rivayete göre mana: «Rabbinizin size kırk günden vadettiği sözü konusunda acele mi ettiniz?» şeklindedir; buna göre emir, işler (umûr) kelimesinin tekilidir. Tîbî'nin zikrettiğine göre bu kırk günden maksat, Allah Sübhânehu'nun: { فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı” [A'râf: 142] kavliyle işaret ettiği kırk günden başkasıdır. Bu konudaki sözün tamamı inşâallahu teâlâ yakında gelecektir.
وَأَلْقَى الْأَلْواحَ أي وضعها على الأرض كالطارح لها ليأخذ برأس أخيه مما عراه من فرط الغيرة الدينية وكان ﵇ شديد الغضب لله سبحانه. فقد أخرج أبو الشيخ عن زيد بن أسلم أنه ﵇ كان إذا غضب اشتعلت قلنسوته نارا. وقال القاضي ناصر الدين: أي طرحها من شدة الغضب وفرط الضجرة حمية للدين، ثم نقل أنه انكسر بعضها حين ألقاها، واعترض عليه أفضل المتأخرين شيخ مشايخنا صبغة الله أفندي الحيدري بأن الحمية للدين إنما تقتضي احترام كتاب الله تعالى وحمايته أن يلحق به نقص أو هوان بحيث تنكسر ألواحه ثم قال: والصواب أن يقال: إنه ﵇ لفرط حميته الدينية وشدة غضبه لله تعالى لم يتمالك ولم يتماسك إن وقعت الألواح من يده بدون اختيار فنزل ترك التحفظ منزلة الإلقاء الاختياري فعبر به تغليظا عليه ﵇ فإن حسنات الأبرار سيئات المقربين انتهى.
{ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ } “ve levhaları bıraktı”, yani kendisini kaplayan aşırı dinî gayret sebebiyle kardeşinin başını tutmak için onları adeta fırlatırcasına yere bıraktı. O aleyhisselâm Allah Sübhânehu için son derece öfkelenen biriydi. Nitekim Ebü'ş-Şeyh, Zeyd b. Eslem'den, onun aleyhisselâm öfkelendiğinde külahından ateş çıktığını rivayet etmiştir. Kâdı Nâsıruddin şöyle demiştir: «Yani dine olan gayretinden ötürü şiddetli öfke ve aşırı can sıkıntısından onları fırlattı.» Sonra onları bıraktığı anda bazılarının kırıldığını nakletmiştir. Müteahhirînin en faziletlisi olan hocalarımızın hocası Sıbğatullah Efendi el-Hayderî ona itiraz ederek, dine olan gayretin ancak Allah Teâlâ'nın kitabına saygı göstermeyi ve levhaları kırılacak derecede ona bir noksanlık veya hürmetsizlik dokunmasından onu korumayı gerektireceğini belirtmiş, ardından şöyle demiştir: «Doğrusu şöyle denilmesidir: O aleyhisselâm aşırı dinî gayretinden ve Allah Teâlâ için duyduğu şiddetli öfkesinden ötürü kendine hakim olamadı, levhalar elinden gayriihtiyarî olarak düştü; böylece dikkati elden bırakması ihtiyarî bir fırlatma menzilesine indirilerek, ona aleyhisselâm bir muâheze olmak üzere 'fırlatıp attı' şeklinde ifade edildi; zira ebrarın hasenatı mukarreblerin seyyiatıdır, [sözün sonu].»
وتعقبه العلامة صالح أفندي الموصلي عليه الرحمة بأنه لا يخفى أن هذا الإيراد إنما نشأ من جعل قول القاضي حمية للدين مفعولا له لطراحها وهو غير صحيح، فقد صرح في أوائل تفسيره لسورة طه بأن الفعل الواحد لا يتعدى لعلتين وإنما هو مفعول له لشدة الغضب وفرط الضجرة على سبيل التنازع، والتوجيه الذي ذكر للآية هو ما أراده القاضي وتفسيره الإلقاء بالطرح لا ينافي ذلك على ما لا يخفى اهـ، وأقول أنت تعلم أن كون هذا التوجيه هو ما أراده القاضي غير بيّن ولا مبين على أن حديث كون التعبير بالإلقاء تغليظا ﵇ منحط عن درجة القبول جدا إذ ليس في السباق ولا في السياق ما يقضي بكون المقام عتاب موسى ﵇ ليفتي بهذا التغليظ نظرا إلى مقامه ﷺ بل المقام ظاهر في الحط على قومه كما لا يخفى على من له أدنى حظ من رفيع النظر، والذي يراه هذا الفقير ما أشرنا إليه أولا. وحاصله أن موسى ﵇ لما رأى من قومه ما رأى غضب غضبا شديدا حمية للدين وغيرة من الشرك برب العالمين فعجل في وضع الألواح لتفرغ يده فيأخذ برأس أخيه فعبر عن ذلك الوضع بالإلقاء تفظيعا لفعل قومه حيث كانت معاينته سببا
Allâme Sâlih Efendi el-Mevsılî —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— onu taakkup ederek şöyle demiştir: «Gizli değildir ki bu itiraz, Kâdı'nın 'dine olan gayretinden ötürü' sözünü 'onları fırlattı' ifadesinin mef'ûlün lehi kılmaktan kaynaklanmıştır; oysa bu doğru değildir. Nitekim Kâdı, Tâhâ Suresi tefsirinin başlarında tek bir fiilin iki illete birden müteaddi olamayacağını açıkça belirtmiştir; bu ifade tenâzu' yoluyla şiddetli öfke ve aşırı can sıkıntısının mef'ûlün lehidir. Ayet için zikredilen bu açıklama Kâdı'nın bizzat kastettiği şeydir; onun 'ilkâ'yı 'tarh' (fırlatma/bırakma) ile tefsir etmesi de gizli olmadığı üzere buna aykırı değildir.» Ben derim ki: Sen de bilirsin ki bu açıklamanın Kâdı'nın kastettiği şey olduğu ne açıktır ne de açıklanmıştır; kaldı ki ilkâ ifadesinin ona aleyhisselâm bir muâheze olduğu sözü de kabul derecesinden oldukça uzaktır. Zira ne siyakta ne de sibakta, onun sallallâhu aleyhi ve sellem makamı göz önüne alınarak böyle bir muâhezenin varlığına hükmedecek şekilde makamın Mûsâ aleyhisselâm'ı azarlama makamı olduğunu gerektiren bir durum yoktur; bilakis yüksek bir anlayıştan en küçük bir nasibi olan kimseye gizli kalmayacağı üzere makam, açıkça kavmini yerme makamıdır. Bu fakirin benimsediği görüş ise ilk başta işaret ettiğimiz husustur. Bunun özü şudur: Mûsâ aleyhisselâm kavminden gördüğü şeyi görünce, dine olan hamiyeti ve Âlemlerin Rabbi'ne ortak koşulmasından duyduğu gayret sebebiyle son derece şiddetli bir şekilde öfkelendi; eli boşalsın da kardeşinin başını tutsun diye levhaları aceleyle yere bıraktı; kavminin yaptığı işi bizzat görmesi buna sebep...
لذلك وداعيا إليه مع ما فيه من الإشارة إلى شدة غيرته وفرط حميته وليس في ذلك ما يتوهم منه نوع إهانة لكتاب الله تعالى بوجه من الوجوه، وانكسار بعض الألواح حصل من فعل مأذون فيه ولم يكن غرض موسى ﵇ ولا مر بباله ولا ظن ترتبه على ما فعل، وليس هناك إلا العجلة في الوضع الناشئة من الغيرة لله تعالى، ولعل ذلك من باب وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى [طه: ٨٤] واختلفت الروايات في مقدار ما تكسر ورفع، وبعضهم أنكر ذلك حيث إن ظاهر القرآن خلافه. نعم
...ve sevk edici olduğu için, onların eyleminin çirkinliğini vurgulamak amacıyla —onun şiddetli gayretine ve aşırı hamiyetine işaret etmekle birlikte— bu bırakma fiili «ilkâ» (fırlatıp bırakma) lafzıyla ifade edilmiştir. Bunda hiçbir şekilde Allah Teâlâ'nın kitabına yönelik bir tür hürmetsizlik vehmedilecek bir taraf yoktur. Levhaların bazısının kırılması ise izin verilmiş bir fiilden meydana gelmiştir; Mûsâ aleyhisselâm'ın ne gayesi buydu, ne aklından geçmişti, ne de yaptığı fiilin buna yol açacağını zannetmişti. Burada sadece Allah Teâlâ için duyulan gayretten doğan hızlıca bırakma söz konusudur. Bu da belki { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى } “Razı olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim!” [Tâhâ: 84] kabilindendir. Kırılan ve semaya kaldırılan miktarın ne kadar olduğu konusunda rivayetler ihtilaf etmiştir; bazıları ise Kur'an'ın zahirinin buna aykırı olması sebebiyle bunu inkâr etmiştir. Evet,
أخرج أحمد وغيره وعبد بن حميد والبزار وابن أبي حاتم وابن حبان والطبراني وغيرهم عن ابن عباس قال:
Ahmed ve diğerleri ile Abd b. Humeyd, Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir:
قال رسول الله ﷺ «يرحم الله تعالى موسى ليس المعاين كالمخبر أخبره ربه ﵎ أن قومه فتنوا بعده فلم يلق الألواح فلما رآهم وعاينهم ألقى الألواح فتكسر منها ما تكسر»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ Mûsâ'ya rahmet etsin; bizzat gören, haber alan gibi değildir. Rabbi celle celâlühû ona kavminin kendisinden sonra fitneye düştüğünü haber verdiğinde levhaları atmadı; fakat onları bizzat görüp müşahede edince levhaları bıraktı ve onlardan kırılan kırıldı.»
فتأمل ولا تغفل، وما روي عن ابن عباس أن موسى ﵇ لما ألقى الألواح رفع منها ستة أسباع وبقي سبع، وكذا ما روي عن غيره نحوه مناف لما
İyi düşün ve gafil olma! İbn Abbâs'tan rivayet edilen, Mûsâ aleyhisselâm levhaları bıraktığında onlardan yedide altısının semaya kaldırılıp geriye yedide birinin kaldığı şeklindeki rivayet ve başkasından nakledilen benzeri rivayetler,
روي فيما تقدم من أن التوراة نزلت سبعين وقرأ يقرأ الجزء منه في سنة لم يقرأها إلا أربعة نفر: موسى ويوشع وعزير وعيسى ﵈.
daha önce geçen «Tevrat yetmiş deve yükü olarak indirildi; bir cüzü bir yılda okunurdu, onu da ancak dört kişi okuyabilmişti: Mûsâ, Yûşa, Üzeyr ve Îsâ aleyhimesselâm» şeklindeki rivayete aykırıdır.
وكذا لما يذكر بعد من قوله تعالى: أَخَذَ الْأَلْواحَ فإن الظاهر منه العهد. والجواب بأن الرفع لما فيها من الخط دون الألواح خلاف الظاهر والله تعالى أعلم بحقيقة الحال وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ أي بشعر رأس هارون ﵇ لأنه الذي يؤخذ ويمسك عادة ولا ينافي أخذه بلحيته كما وقع في سورة طه أو أدخل فيه تغليبا يَجُرُّهُ إِلَيْهِ ظنا منه ﵇ أنه قصر في كفهم ولم يتمالك لشدة غضبه وفرط غيظه أن فعل ذلك وكان هارون أكبر من موسى ﵉ بثلاث سنين إلا أن موسى أكبر منه مرتبة وله الرسالة والرياسة استقلالا وكان هارون وزيرا له وكان ﵇ حمولا لينا جدا ولم يقصد موسى بهذا الأخذ إهانته والاستخفاف به بل اللوم الفعلي على التقصير المظنون بحكم الرياسة وفرط الحمية، والقول بأنه ﵇ إنما أخذ رأس أخيه ليسارّه ويستشكف منه كيفية الواقعة مما يأباه الذوق كما لا يخفى على ذويه، ومثله القول بأن إنما كان لتسكين هارون لما رأى به من الجزع والقلق، وقال أبو علي الجبائي: إن موسى ﵇ أجرى أخاه مجرى نفسه فصنع به ما يصنع الإنسان به عند شدة الغضب، وقال الشيخ المفيد من الشيعة: إن ذلك للتألم من ضلال قومه وإعلامهم على أبلغ وجه عظم ما فعلوه لينزجروا عن مثله ولا يخفى أن الأمر على هذا من قبيل:
Aynı şekilde daha sonra gelecek olan Allah Teâlâ'nın: { أَخَذَ الْأَلْوَاحَ } “Levhaları aldı” kavline de aykırıdır; zira bundan zahir olan, bilinen levhaların tamamıdır. Semaya kaldırılanın levhalar değil de içindeki yazılar olduğu şeklindeki cevap ise zahire aykırıdır; işin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ } “ve kardeşinin başını tuttu”, yani Hârûn aleyhisselâm'ın başının saçını [tuttu]; çünkü âdete göre tutulup yakalanan yer orasıdır. Tâhâ Suresi'nde geçtiği üzere sakalını tutmuş olması buna aykırı değildir yahut tağlîb yoluyla ona dahil edilmiştir. { يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “onu kendine doğru çekerek”; bu da kavmi engellemede gevşeklik gösterdiğini zannetmesinden aleyhisselâm ve şiddetli öfkesiyle aşırı gayzından ötürü kendine hakim olamayarak böyle yapmasındandır. Hârûn, Mûsâ aleyhimesselâm'dan üç yaş büyüktü; ancak Mûsâ mertebece ondan daha büyüktü, risalet ve riyaset müstakil olarak ona aitti; Hârûn ise onun veziriydi. O aleyhisselâm çok tahammüllü ve son derece yumuşak huyluydu. Mûsâ bu tutuşuyla ona hakaret etmeyi ve onu küçümsemeyi değil, riyasetin ve aşırı hamiyetin gereği olarak zannedilen kusurdan ötürü fiilî bir kınamayı kastetmişti. Onun aleyhisselâm kardeşinin başını ancak onunla fısıldaşmak ve olayın mahiyetini ondan öğrenmek için tuttuğu şeklindeki görüş, zevk-i selîm sahiplerine gizli kalmayacağı üzere zevkin reddedeceği bir şeydir. Bunun gibi, Hârûn'da gördüğü telaş ve endişeyi teskin etmek için olduğu şeklindeki görüş de böyledir. Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm kardeşini kendisi menzilesinde gördü ve insanın şiddetli öfke anında kendisine yaptığını ona yaptı. Şîa'dan Şeyh Müfîd ise şöyle demiştir: Bu, kavminin sapıklığından elem duymak ve benzerinden sakınsınlar diye işledikleri şeyin büyüklüğünü onlara en beliğ şekilde bildirmek içindir. Gizli değildir ki bu duruma göre mesele şu beyit kabilindendir:
غيري جنى وأنا المعاقب فيكم ... فكأنني سبابة المتندم
«Suçu başkası işledi, cezalandırılan ise aranızda ben oldum... Sanki ben pişman olanın [ısırılan] şehadet parmağıyım!»