وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ الضمير المجرور للآيات، والغفلة مجاز عن عدم الذكر والمبالاة أي بسبب تكذيبهم بالآيات وعدم مبالاتهم بها وتفكرهم فيها بحيث صاروا كالغافلين عنها بالكلية وإلا فالمكذب بأمر لا يكون غافلا عنه للتنافي بين الأمرين، وفي ذلك إشارة إلى أن من شاهد مثلها لا ينبغي له أن يكذب بها مع علمه بها، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الضمير للنقمة وأريد بها الغرق كما يدل عليه ما قبله، وعليه فيجوز أن تكون الجملة حالية بتقدير قد، ولا مجاز في الغفلة حينئذ والأول أولى كما لا يخفى.
{ وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } “ve onlardan gafildiler” Mecrur zamir ayetlere aittir; gaflet ise anmamaktan ve umursamamaktan mecazdır. Yani ayetleri yalanlamaları, onları önemsememeleri ve üzerlerinde düşünmemeleri sebebiyle tamamen onlardan gafil kimseler gibi oldular. Aksi takdirde bir şeyi yalanlayan kimse o şeyden gafil olamaz; çünkü bu iki durum birbiriyle çelişir. Bunda, benzer ayetleri bizzat müşahede eden bir kimsenin, onları bildiği halde yalanlamasının yakışık almayacağına bir işaret vardır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayette ise zamirin intikama ait olduğu ve kendisinden önceki ifadenin delaletiyle bundan boğulmanın kastedildiği belirtilmiştir. Buna göre cümlenin takdirî bir «kad» ile hâl olması caizdir ve bu durumda gaflet kelimesinde mecaz bulunmaz. Fakat gizli kalmayacağı üzere birinci görüş daha evladır.
وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ بالاستعباد وذبح الأبناء، والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على استمرار الاستضعاف وتجدده، والمراد بهم بنو إسرائيل، وذكروا بهذا العنوان إظهارا لكمال اللطف بهم وعظم الإحسان إليهم حيث رفعوا من حضيض المذلة إلى أوج العزة، ولعل فيه إشارة إلى أن الله سبحانه عند القلوب المنكسرة. ونصب القوم على أنه مفعول أول لأورثنا والمفعول الثاني قوله سبحانه:
{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ } “Köleleştirilerek ve oğulları boğazlanarak hor ve zayıf görülen o kavme miras bıraktık” Geçmiş ve gelecek zaman kalıplarının bir arada kullanılması, hor görülüp zayıf bırakılmanın sürekliliğini ve yenilenişini göstermek içindir. Onlardan maksat İsrailoğullarıdır. Onlara yönelik lütfun kemalini ve ihsanın büyüklüğünü göstermek üzere bu unvanla anılmışlardır; nitekim zilletin çukurundan izzetin zirvesine yükseltilmişlerdir. Muhtemelen bunda Allah Sübhânehû'nun kırık kalplerin yanında olduğuna bir işaret vardır. { الْقَوْمَ } kelimesi { أَوْرَثْنَا } fiilinin birinci mef'ûlü olarak nasb edilmiştir; ikinci mef'ûl ise Yüce Allah'ın şu kavlidir:
مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا أي جميع جهاتها ونواحيها، والمراد بها على ما روي عن الحسن وقتادة وزيد ابن أسلم أرض الشام، وذكر محيي السنة البغوي أنها أرض الشام ومصر، وفي رواية أنها أرض مصر التي كانت بأيدي المستضعفين، وإلى ذلك ذهب الجبائي، ورواه أبو الشيخ عن الليث بن سعد، أي أورثنا المستضعفين أرض مستضعفيهم وملكهم، ومعنى توريثهم إياها على القول بأنهم لم يدخلوها بعد أن خرجوا منها مع موسى عليه السلام
{ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } “yeryüzünün doğularını ve batılarını” yani her tarafını ve bütün bölgelerini [miras bıraktık]. Hasan, Katâde ve Zeyd b. Eslem'den rivayet edildiğine göre bundan maksat Şam topraklarıdır. Muhyi's-Sünne el-Begavî ise oranın Şam ve Mısır toprakları olduğunu zikretmiştir. Bir rivayette ise mustazafların (güçsüz bırakılanların) elinde bulunan Mısır toprakları olduğu belirtilmiştir; Cübbâî bu görüşe meyletmiş ve Ebû'ş-Şeyh de bunu Leys b. Sa'd'dan rivayet etmiştir. Yani: Mustazaflara, kendilerini güçsüz bırakanların topraklarını ve mülklerini miras verdik demektir. Onların Musa aleyhisselâm ile birlikte oradan çıktıktan sonra bir daha oraya girmedikleri görüşüne göre, orayı onlara miras bırakmanın anlamı:
إدخالها تحت ملكهم وعدم وجود مانع لهم عن التصرف فيها أو تمكين أولادهم فيها وذلك في زمن داود وسليمان ﵉، ولا يخفى أنه خلاف المتبادر كما مرت الإشارة إليه. على أن أرض مصر بعد أن فتحت في زمن داود ﵇ لم يكن لبني إسرائيل تمكن فيها واستقرار وإنما كان ملك وتصرف وكان التمكن في الأرض المقدسة، والسوق على ما قيل يقتضي ذكر ما تمكنوا فيه لا ما ملكوه، وأقول قد يقال المراد بالأرض هنا وفيما تقدم من قوله سبحانه: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ الأرض المقدسة التي طلب موسى ﵇ من فرعون بني إسرائيل ليذهب بهم إليها فإنها موطن آبائهم فيكون موسى ﵇ قد وعدهم هلاك عدوهم المانع لهم من الذهاب إليها وجعل الله تعالى إياهم خلفاء فيها بعد آبائهم وأسلافهم أو بعد من هي في يده إذ ذاك من العمالقة ثم أخبر سبحانه هنا أن الوعد قد نجز وقد أهلكنا أعداء أولئك الموعودين وأورثناهم الأرض التي منعوهم عنها ومكناهم فيها وفي حصول بغية موسى ﵇ وما ألطف توريث الأبناء مساكن الآباء الَّتِي بارَكْنا فِيها بالخصب وسعة الأرزاق أو بذلك وبكونها مساكن الأنبياء ﵈ والصالحين وذلك ظاهر على تقدير أن يراد بمشارق الأرض ومغاربها الشام ونواحيها. فقد أخرج ابن أبي شيبة عن أبي أيوب الأنصاري قال ليهاجرن الرعد والبرق والبركات إلى الشام.
Orayı mülkiyetleri altına sokmak ve tasarrufta bulunmalarına hiçbir engelin kalmaması ya da Davud ve Süleyman aleyhimesselâm döneminde çocuklarının oraya yerleştirilmesidir. Daha önce işaret edildiği üzere bunun ilk akla gelen anlama aykırı olduğu gizli değildir. Kaldı ki Mısır toprakları Davud aleyhisselâm zamanında fethedildikten sonra İsrailoğulları için orada tam bir yerleşme ve istikrar olmamış, sadece mülkiyet ve tasarruf söz konusu olmuştu; asıl yerleşme Mukaddes Topraklarda gerçekleşmişti. İfade akışı ise denildiği üzere mülk edindikleri yerin değil, fiilen yerleştikleri yerin zikredilmesini gerektirir. Derim ki: Burada ve daha önce geçen Yüce Allah'ın: { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir” buyruğunda geçen «arz» ile, Musa aleyhisselâm'ın İsrailoğullarını götürmek üzere Firavun'dan talep ettiği Mukaddes Toprakların kastedildiği söylenebilir. Çünkü orası onların atalarının vatanıdır. Bu durumda Musa aleyhisselâm, oraya gitmelerine engel olan düşmanlarının helak olacağını ve Allah Teâlâ'nın atalarından, geçmişlerinden yahut o sırada orayı elinde tutan Amâlika kavminden sonra kendilerini orada halifeler kılacağını onlara vadetmiş olur. Ardından Yüce Allah burada vaadin gerçekleştiğini, o vadolunanların düşmanlarını helak ettiğimizi, gitmelerine engel olunan toprakları onlara miras bıraktığımızı, onları oraya yerleştirdiğimizi ve Musa aleyhisselâm'ın arzusunun hasıl olduğunu haber vermiştir. Evlatların atalarının yurtlarına mirasçı kılınması ne kadar da lütufkârcadır! { الَّتِي بارَكْنا فِيها } “içini bereketlendirdiğimiz” bollukla ve geniş rızıklarla yahut bununla birlikte oranın peygamberlerin aleyhimesselâm ve salihlerin meskenleri olmasıyla [bereketlendirdiğimiz]. Yeryüzünün doğuları ve batılarından maksadın Şam ve çevresi olduğu takdirde bu durum gayet açıktır. Nitekim İbn Ebî Şeybe, Ebû Eyyûb el-Ensârî'den şöyle dediğini nakletmiştir: «Gök gürültüsü, şimşek ve bereketler mutlaka Şam'a hicret edecektir.»
وأخرج ابن عساكر عن ضمرة بن ربيعة قال: سمعت أنه لم يبعث نبي إلا من الشام فإن لم يكن منها أسري به إليها،
İbn Asâkir, Damre b. Rebîa'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İşittim ki hiçbir peygamber gönderilmemiştir ki Şam'dan olmasın; şayet oradan değilse mutlaka oraya gece yürütülmüştür (isra yapılmıştır).»
وأخرج أحمد عن عبد الله بن حوالة الأزدي أنه قال: «يا رسول الله خر لي بلدا أكون فيه قال عليك بالشام فإنه خيرة الله تعالى من أرضه يجتبي إليه خيرته من عباده» ،
Ahmed, Abdullah b. Havâle el-Ezdî'den rivayet etti ki o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Benim için içinde bulunacağım bir memleket seç!» Resûlullah: «Şam'a yönel; çünkü orası Allah Teâlâ'nın yeryüzündeki seçkin yeridir, kullarından seçtiklerini oraya toplar» buyurdu.
وأخرج ابن عساكر عن واثلة بن الأسقع قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول عليكم بالشام فإنها صفوة بلاد الله تعالى يسكنها خيرته من عباده» ،
İbn Asâkir, Vâsile b. Eskâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Şam'a yönelin; zira orası Allah Teâlâ'nın beldelerinin en seçkinidir, kullarının en hayırlılarını oraya yerleştirir.'»
وأخرج الحاكم وصححه عن عبد الله ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «يأتي على الناس زمان لا يبقى فيه مؤمن إلا لحق بالشام»
Hâkim, Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan sahih kabul ederek rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecektir ki, Şam'a katılmayan hiçbir mümin kalmayacaktır.»
وجاء من حديث أحمد والترمذي والطبراني وابن حبان والحاكم أيضا وصححه عن زيد بن ثابت. أنه ﷺ قال: طوبى للشام فقيل له: ولم؟
Ahmed, Tirmizî, Taberânî, İbn Hibbân ve yine sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Zeyd b. Sâbit'ten naklettiği hadiste geldiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ne mutlu Şam'a!» buyurdu. Kendisine: «Niçin?» diye soruldu.
قال: «إن ملائكة الرحمن باسطة أجنحتها عليها»
Şöyle buyurdu: «Çünkü Rahmân'ın melekleri kanatlarını onun üzerine sermişlerdir.»
والأحاديث في فضل الشام كثيرة وقد جمعها غير واحد إلا أن في الكثير منها مقالا وسبب الوضع كان قويا، وهو اسم لأحد الأقاليم العرفية، وفي القاموس أنها بلاد عن مشأمة القبلة وسميت بذلك لأن قوما من بني كنعان تشاءموا إليها أي تياسروا أو سمي بسام بن نوح فإنه بالشين بالسريانية أو لأن أرضها شامات بيض وحمر وسود وعلى هذا لا تهمز.
Şam'ın fazileti hakkındaki hadisler pek çoktur ve birden fazla âlim bunları toplamıştır; ne var ki pek çoğunda söz ve eleştiri payı vardır ve uydurma sebebi güçlü olmuştur. Şam, örfî iklimlerden birinin adıdır. Kâmûs'ta geçtiğine göre kıblenin sol tarafında (meş'eme) kalan beldelerdir. Bu şekilde isimlendirilmesinin sebebi, Kenanoğullarından bir topluluğun oraya doğru sol tarafa meyletmeleridir (teşâeme / sol tarafa yöneldiler). Yahut Nuh'un oğlu Sâm'a nispetle adlandırılmıştır, zira Süryanicede şın harfiyledir; yahut topraklarında beyaz, kırmızı ve siyah benekler/lekeler (şâmât) bulunduğu içindir ve bu durumda hemzesiz okunur.
وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي الأغبش وكان قد أدرك أصحاب النبي ﷺ أنه سئل عما بورك من الشام أين مبلغ حده؟ فقال: أول حدوده عريش مصر والحد الآخر طرف الثنية والحد الآخر الفرات والحد الآخر جعل فيه قبر هود النبي ﵇، وليس المراد بها ما هو متعارف الناس اليوم أعني دمشق نعم هي داخلة فيها، وقد تكلمنا على حدودها بأبسط من هذا في حواشينا على شرح مختصر السمرقندية لابن عصام، وقد ولع الناس في دمشق مدحا وذما فقال بعضهم:
İbn Ebî Hâtim, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına yetişmiş olan Ebü'l-Agbeş'ten rivayet ettiğine göre, kendisine Şam'ın bereketlendirilen kısmının sınırının nereye ulaştığı sorulmuş, o da şöyle demiştir: «İlk sınırı Arîş-i Mısır, diğer sınırı Seniyye tarafı, diğer sınırı Fırat, diğer sınırı ise içine Hud Peygamber aleyhisselâm'ın kabrinin konulduğu yerdir.» Bundan maksat, bugün insanların örfünde bilinen Şam yani Dımaşk değildir; evet, o da buraya dâhildir. Biz İbn İsâm'ın Şerhu Muhtasari's-Semerkandiyye'si üzerine yazdığımız haşiyelerimizde Şam'ın sınırlarından bundan daha geniş bir şekilde bahsetmiştik. İnsanlar Dımaşk'ı övme ve yerme hususunda pek düşkünlük göstermişlerdir. Nitekim bazısı şöyle demiştir:
تجنب دمشق ولا تأتها ... وإن شاقك الجامع الجامع
«Sakın Dımaşk'tan, ona varma sakın / Şevk verse de sana o toplayıcı câmi»
فسوق الفسوق بها نافق ... وفجر الفجور بها طالع
«Zira fısk piyasası pek revaktadır orada / Fucûr fecri de doğmaktadır orada.»
وقال آخر:
Bir başkası ise şöyle demiştir:
دمشق غدت جنة للورى ... زها وصفا العيش في ظلها
«Dımaşk mahlûkat için bir cennet oluverdi / Gölgesinde hayat parıldayıp güzelleşti»
وفيها لدى النفس ما تشتهي ... ولا عيب فيها سوى أهلها
«Orada nefsin arzuladığı her şey mevcuttur / Halkından gayrı hiçbir kusuru da yoktur.»
وقال آخر في الشام ولعله عنى متعارف الناس:
Bir başkası da Şam hakkında -muhtemelen insanların örfî kullanımını kastederek- şöyle demiştir:
قيل لي ما يقول في الشام حبر ... شام من بارق الهنا ما شامه
«Bana dendi ki: Ne der Şam hakkında o büyük âlim? / Mutluluk şimşeğinden ne gördüyse gören o zât»
قلت ماذا أقول في وصف أرض ... هي في وجنة المحاسن شامه
«Dedim ki: Güzelliklerin yanağında bir ben (şâme) olan / Bir beldenin vasfında ben ne söyleyebilirim ki?»
وأنا أقول إذا صح الحديث فهو مذهبي ونعوذ بالله تعالى من اتباع الهوى، والموصول صفة المشارق والمغارب، وقيل: صفة الأرض وضعفه أبو البقاء بأن فيه العطف على الموصوف قبل الصفة وهو نظير قولك: قام أم هند وأبوها العاقلة، وجوز أن يكون المفعول الثاني لأورثنا أي الأرض التي فعلى هذا يكون نصب المشارق وما عطف عليه بيستضعفون على معنى يستضعفون فيها وأن يكون المشارق منصوبة بيستضعفون والتي صفة كما في الوجه الأول والمفعول الثاني لأورثنا محذوف أي الأرض أو الملك، ولا يخفى بعده وأن المتبادر هو الأول.
Ben ise derim ki: Hadis sahih olduğunda o benim mezhebimdir; nefsin hevasına uymaktan Allah Teâlâ'ya sığınırız. Sıla zamiri mevsul ({ الَّتِي }), doğuların ve batıların sıfatıdır. «Arz»ın sıfatı olduğu da söylenmiştir; ancak Ebü'l-Bekâ bunu, sıfattan önce mevsufa atıf yapılmasını içerdiği gerekçesiyle zayıf bulmuştur; zira bu, «Kâmet ümmü Hindin ve ebûhe'l-âkileh» sözün gibidir. { الَّتِي } kelimesinin { أَوْرَثْنَا } fiilinin ikinci mef'ûlü olması da caiz görülmüştür; yani «o bereketlendirdiğimiz arzı» manasındadır. Buna göre { مَشارِقَ } ve ona atfedilen kelimenin nasbı, «içinde güçsüz bırakılıyorlardı» manasıyla { يُسْتَضْعَفُونَ } fiiline bağlanır. Bir diğer ihtimale göre { مَشارِقَ }, { يُسْتَضْعَفُونَ } fiili ile nasb edilmiş, { الَّتِي } ise birinci vecihteki gibi sıfat olmuş ve { أَوْرَثْنَا } fiilinin ikinci mef'ûlü «el-Arz» yahut «el-Mülk» takdiriyle hazfedilmiştir. Ancak bunun uzak bir ihtimal olduğu ve ilk akla gelenin birinci görüş olduğu gizli değildir.
وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أي مضت عليهم واستمرت من قولهم: مضى على الأمر إذا استمر، والمراد من الكلمة وعده تعالى لهم بالنصر والتمكين على لسان نبيهم ﵇ وهو قوله السابق عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ إلخ، وذهب غير واحد إلى أنه الوعد الذي يؤذن به قوله سبحانه: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ [القصص: ٥] ، وقيل: المراد بها علمه تعالى الأزلي، والمعنى مضى واستمر عليهم ما كان مقدرا من إهلاك عدوهم وتوريثهم الأرض، والْحُسْنى تأنيث الأحسن صفة للكلمة ووصفت بذلك لما فيها من الوعد بما يحبون ويستحسنون، وعن الحسن أنه أريد بالكلمة عدته ﷾ لهم بالجنة ولا يخفى أنه يأباه السباق والسياق، والتفت من التكلم إلى الخطاب في قوله سبحانه: رَبِّكَ على ما قال الطيبي لأن ما قبله من القصص كان غير معلوم له ﷺ. وأما كونه جل شأنه منجزا لما وعد ومجريا لما قضى وقدر فهو معلوم له ﵊، وذكر في الكشف أنه ادمج في هذا الالتفات أنه ستتم كلمة ربك في شأنك أيضا. وقرأ عاصم في رواية «كلمات» بالجمع لأنها مواعيد، والوصف بالحسنى لتأويله بالجماعة، وقد ذكروا أنه يجوز وصف كل جمع بمفرد مؤنث إلا أن الشائع في مثله التأنيث بالتاء وقد يؤنث بالألف كما في قوله سبحانه: مَآرِبُ أُخْرى [طه: ١٨] بِما صَبَرُوا أي بسبب صبرهم على الشدائد التي كابدوها من فرعون وقومه وحسبك بهذا حاثا على الصبر ودالا على أن من قابل البلاء بالجزع وكله الله تعالى إليه ومن قابله بالصبر ضمن الله تعالى له الفرج.
{ وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “Ve Rabbinin İsrailoğullarına verdiği o pek güzel söz tastamam yerine geldi” yani üzerlerinde yürürlük buldu ve devam etti; bu, Arapların bir iş devam ettiğinde «madâ ale'l-emri» demelerindendir. Kelimeden maksat, Allah Teâlâ'nın peygamberleri aleyhisselâm lisanıyla onlara vadettiği zafer ve hâkimiyettir; bu da daha önce geçen: «Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder...» kavlidir. Pek çok âlim ise bunun, Yüce Allah'ın şu buyruğunun bildirdiği vaat olduğu görüşüne varmıştır: { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ } “Biz ise istiyorduk ki, o yerde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunalım, onları önderler yapalım ve onları varisler kılalım” [Kasas: 5]. Kelimeden maksadın Allah Teâlâ'nın ezeli ilmi olduğu da söylenmiştir; mana: «Düşmanlarının helak edilmesi ve yeryüzüne mirasçı kılınmaları hususunda takdir edilmiş olan şey üzerlerinde yürürlük buldu ve gerçekleşti» demektir. «El-Hüsnâ», «el-ahsen»in müennesi olup kelimenin sıfatıdır; sevdikleri ve güzel buldukları şeyleri vaat etmesi sebebiyle bu şekilde nitelenmiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre kelime ile Allah celle celâlühû'nün onlara vadettiği cennet kastedilmiştir; ancak bunun bağlama ve ifadenin akışına uymadığı gizli değildir. Yüce Allah'ın { رَبِّكَ } “Rabbinin” kavlinde mütekellimden (birinci şahıstan) muhataba iltifat yapılmıştır; Tîbî'nin belirttiğine göre bunun sebebi, bundan önceki kıssaların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından bilinmiyor oluşudur. Şanı Yüce olan Allah'ın vadini yerine getiren, kaza ve takdir ettiğini uygulayan olduğu ise O'nun aleyhisselâm tarafından bilinmektedir. El-Keşşâf'ta bu iltifatın içinde, «Rabbinin senin hakkındaki sözü de tastamam yerine gelecektir» manasının meczedildiği zikredilmiştir. Âsım bir rivayette, vaatler kastedildiği için çoğul olarak «kelimât» şeklinde okumuştur; «el-hüsnâ» ile sıfatlanması ise cemaat teviliyledir. Nitekim her çoğulun müfret müennes ile sıfatlanmasının caiz olduğunu zikretmişlerdir; ancak böylesi durumlarda yaygın olan tâ ile müennes yapmaktır, bazen Yüce Allah'ın: { مَآرِبُ أُخْرى } “başka ihtiyaçlar” [Tâhâ: 18] buyruğunda olduğu gibi elif ile de müennes yapılabilir. { بِما صَبَرُوا } “sabretmelerine karşılık” yani Firavun ve kavminden çektikleri sıkıntılara sabretmeleri sebebiyle. Bu ifade, sabra teşvik etmesi ve belayı feryatla karşılayanı Allah Teâlâ'nın kendi haline bırakacağını, sabırla karşılayana ise Allah Teâlâ'nın kurtuluş kefili olduğunu göstermesi bakımından sana yeter!
وأخرج ابن المنذر وغيره عن الحسن قال: لو أن الناس إذا ابتلوا من قبل سلطانهم بشيء صبروا ودعوا الله تعالى لم يلبثوا أن يرفع الله تعالى ذلك عنهم ولكنهم يفزعون إلى السيف فيوكلون إليه ثم تلا هذه الآية، وفي رواية أخرى عنه قال: ما أوتيت بنو إسرائيل ما أوتيت إلا بصبرهم وما فزعت هذه الأمة إلى السيف قط فجاءت بخير، وأقول قد شاهدنا الناس سنة الألف والمائتين والثمان والأربعين قد فزعوا إلى السيف فما أغناهم شيئا ولا تم لهم مراد ولا حمد منهم أمر، بل وقعوا في حرة رحيلة، ووادي خدبات، وأم حبوكر، ورموا لعمر الله بثالثة الاثافي، وقص من جناح عزهم القدامى والخوافي ولم يعلموا أن عيش المضر حلوه مر مقر وأن الفرج إنما يصطاد بشباك الصبر. وما أحسن قول الحسن:
İbnü'l-Münzir ve diğerleri Hasan'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «İnsanlar yöneticileri tarafından bir şeyle imtihan edildiklerinde sabretseler ve Allah Teâlâ'ya dua etselerdi, Allah Teâlâ çok geçmeden o sıkıntıyı onlardan kaldırırdı. Fakat onlar kılıca sarılırlar, böylece kılıca havale edilirler.» Sonra bu ayeti okudu. Ondan gelen diğer bir rivayette ise şöyle demiştir: «İsrailoğullarına kendilerine verilenler ancak sabırları sebebiyle verilmiştir. Bu ümmet de ne zaman kılıca sarıldıysa asla hayır getirmemiştir.» Ben de derim ki: Bin iki yüz kırk sekiz senesinde insanların kılıca sarıldıklarını gördük; bu onlara hiçbir fayda sağlamadı, hiçbir muratları gerçekleşmedi ve yaptıkları hiçbir iş övülmedi. Bilakis çetin musibetlere, helak vadilerine ve içinden çıkılmaz felaketlere düştüler; Allah'a yemin olsun ki en ağır belalara maruz kaldılar, izzet kanatlarının ön ve arka tüyleri kırpıldı. Zarar verenin hayatının tatlısının acı ve zehirli olduğunu, kurtuluşun ise ancak sabır ağlarıyla avlanabileceğini bilemediler. Hasan'ın şu sözü ne kadar da güzeldir:
عجبت ممن خف كيف خف وقد سمع قوله سبحانه: وتلا الآية، ويعلم منها أن التحزن لا ينافي الصبر لأن الله سبحانه وصف بني إسرائيل به مع قولهم السابق لموسى ﵇ أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا وَدَمَّرْنا أي خربنا وأهلكنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ في أرض مصر من العمارات والقصور أي دمرنا الذي كان هو يصنعه فرعون على أن ما موصولة واسم كان ضمير راجع إليها وجملة يصنع فرعون من الفعل والفاعل خبر كان والجملة صلة الموصول
«Yüce Allah'ın şu kavlini işittiği halde gevşeklik gösterenin nasıl gevşeklik gösterdiğine şaşarım!» dedi ve ayeti okudu. Buradan anlaşılmaktadır ki üzüntü duymak sabra aykırı değildir; zira Allah Sübhânehû, Musa aleyhisselâm'a daha önce: { أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا } “sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük” demiş olmalarına rağmen İsrailoğullarını sabırla nitelemiştir. { وَدَمَّرْنا } “Ve yerle bir ettik” yani yıktık ve helak ettik, { ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ } “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını” Mısır topraklarındaki binalardan ve köşklerden; yani Firavun'un yapmakta olduğunu helak ettik. «Mâ» mevsul, kâne'nin ismi ona dönen zamir, fiil ve failden oluşan «yesneu Fir'avn» cümlesi kâne'nin haberi ve bu cümle de sıla cümlesidir.
والعائد إليه محذوف، وجوز أن يكون فرعون اسم كان ويصنع خبر مقدم والجملة الكونية صلة ما والعائد محذوف أيضا. وتعقبه أبو البقاء بأن يصنع يصلح أن يعمل في فرعون فلا يقدر تأخيره كما لا يقدر تأخير الفعل في قولك: قام زيد وفيه غفلة عن الفرق بين المثال وما نحن فيه وهو مثل الصبح ظاهر وقيل: ما مصدرية وكان سيف خطيب والتقدير ما يصنع فرعون إلخ، وقيل: كان كما ذكر وما موصولة اسمية والعائد محذوف والتقدير ودمرنا الذي يصنعه فرعون إلخ أي صنعه، والعدول إلى صيغة المضارع على هذين القولين لاستحضار الصورة وَما كانُوا يَعْرِشُونَ من الجنات أو ما كانوا يرضونه من البنيان كصرح هامان، وإلى الأول يشير كلام الحسن وإلى الثاني كلام مجاهد.
Ona dönen ait zamiri hazfedilmiştir. Firavun'un kâne'nin ismi, «yesneu»nun mukaddem haber ve kevniye cümlesinin mâ'nın sılası olması da caiz görülmüştür; ait zamiri yine mahzuftur. Ebü'l-Bekâ buna itiraz ederek, «yesneu» fiilinin Firavun kelimesinde amel etmeye elverişli olduğunu, dolayısıyla «Kâme Zeydün» sözündeki fiilin tehirinin takdir edilemeyeceği gibi burada da tehirinin takdir edilemeyeceğini söylemiştir. Ancak bu itirazda örnek ile üzerinde bulunduğumuz konu arasındaki farktan gaflet edilmiştir ve bu fark sabah gibi açıktır. «Mâ»nın masdariyye, «kâne»nin ise zaid olduğu ve takdirin «mâ yasneu Fir'avn...» şeklinde olduğu da söylenmiştir. «Kâne»nin zikredildiği gibi [nakıs], «mâ»nın ise isim mevsulü ve ait zamirinin mahzuf olduğu, takdirin «ve demmernâ ellezî yasneuhû Fir'avn...» yani «saneahû» (yaptığı şeyi) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu iki görüşe göre muzari kalıbına dönülmesi manzarayı zihinde canlandırmak (istihzâru's-sûre) içindir. { وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } “ve yükseltmekte oldukları köşkleri de” bahçelerden yahut Hâmân'ın kulesi gibi binalardan üst üste kurup yükselttiklerini [helak ettik]. Birincisine Hasan'ın sözü, ikincisine ise Mücâhid'in sözü işaret etmektedir.
وقرأ ابن عامر وأبو بكر هنا وفي [النحل: ٦٨] «يعرشون» بضم الراء والباقون بالكسر وهما لغتان فصيحتان والكسر على ما ذكر اليزيدي وأبو عبيدة أفصح، وقرىء في الشواذ «يغرسون» من غرس الأشجار. وفي الكشاف أنها تصحيف وليس به. «وهذا ومن باب الإشارة في الآيات» ما وجدته لبعض أرباب التأويل من العارفين أن العصا إشارة إلى نفسه التي يتوكأ عليها أي يعتمد في الحركات والأفعال الحيوانية ويهش بها على غنم القوة البهيمية السليمة ورق الملكات الفاضلة والعادات الحميدة من شجرة الفكر وكانت لتقدسها منقادة لأوامره مرتدعة عن أفعالها الحيوانية إلا بإذنه كالعصا وإذا أرسلها عند الاحتجاج على الخصوم صارت كالثعبان تلقف ما يأفكون من الأكاذيب ويظهرون من حبال الشبهات وعصا المغالطات فيغلبهم ويقهرهم. وأن نزع اليد إشارة إلى إظهار القدرة الباهرة الساطعة منها أنوار الحق. وجعل بعضهم فرعون إشارة إلى النفس الأمّارة وقومه إشارة إلى صفاتها وكذا السحرة وموسى إشارة إلى الروح وقومه بنو إسرائيل العقل والقلب والسر وعلى هذا القياس. وأوّل النيسابوري الطوفان بالعلم الكثير والجراد بالواردات والقمل بالإلهامات والضفادع بالخواطر والدم بأصناف المجاهدات والرياضات وهو كما ترى.
İbn Âmir ve Ebû Bekr burada ve Nahl Suresi'nde [68] «ya'ruşûn» kelimesini râ harfinin zammesiyle okumuşlar, diğerleri ise kesre ile okumuşlardır; ikisi de fasih lehçedir ve Yezîdî ile Ebû Ubeyde'nin zikrettiğine göre kesre daha fasihtir. Şaz kıraatlerde ise ağaç dikmekten gelen «yağrisûn» şeklinde okunmuştur. Keşşâf'ta bunun bir tashif olduğu belirtilmişse de öyle değildir. «Ayetlerdeki işarî mana kabilinden olarak» ariflerden bazı tevil ehlinin ifadelerinde bulduğum şey şudur: Âsâ, insanın dayandığı -yani hayvani hareket ve fiillerde itimat ettiği- ve onunla düşünce ağacından faziletli melekelerin ve övülen huyların yapraklarını selim behimî (hayvani) kuvvetin koyunlarına çırptığı nefsine bir işarettir. Nefis, kudsiyeti sebebiyle onun emirlerine boyun eğmiş ve asa gibi ancak onun izniyle hayvani fiillerinden menedilmiştir. Hasımlara karşı delil getirme anında onu salıverdiğinde, bir ejderha gibi onların uydurdukları yalanları, şüphe iplerinden ve mugalata asalarından ortaya koydukları şeyleri yutup onları mağlup ve kahr-u perişan eder. Elin çıkarılması ise kendisinden hak nurlarının parladığı ezici kudretin izharına işarettir. Bazıları Firavun'u nefsi emmâreye, kavmini onun sıfatlarına, büyücüleri de aynı şekilde bunlara, Musa'yı ruha, kavmi İsrailoğullarını akıl, kalp ve sırra işaret kılmıştır ve kıyas böyle devam eder. Nîsâbûrî ise tufanı çok ilimle, çekirgeyi vâridatla, haşeratı ilhamlarla, kurbağaları hatıralarla ve kanı da mücahede ve riyazet çeşitleriyle tevil etmiştir ki bu gördüğün gibidir.
وقد ذكر غير واحد أن السحر كان غالبا في زمن موسى ﵇ فلهذا كانت معجزته ما كانت، والطب ما كان غالبا في زمن عيسى ﵇ فلهذا كانت معجزته من جنس الطب والفصاحة كانت غالبا في زمن نبينا ﷺ والتفاخر بها أشهر من «قفا نبك» فلهذا كانت معجزته القرآن، وإنما كانت معجزة كل نبي من جنس ما غلب على زمانه ليكون ذلك ادعى إلى إجابة دعواه.
Pek çok kimse zikretmiştir ki, Musa aleyhisselâm zamanında sihir galipti; bu yüzden onun mucizesi o cinsten oldu. Tıp, İsa aleyhisselâm zamanında galipti; bu yüzden onun mucizesi tıp cinsinden oldu. Fasahat ise Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında galipti ve onunla övünmek «Kıfâ nebki» kasidesinden daha meşhurdu; bu yüzden onun mucizesi Kur'an oldu. Her peygamberin mucizesinin kendi zamanında galip olan türden olması, davetine icabet edilmesini daha çok sağlayacak nitelikte olması içindir.
وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ شروع بعد انتهاء قصة فرعون في قصة بني إسرائيل وشرح ما أحدثوه بعد أن منّ الله تعالى عليهم بما منّ وأراهم من الآيات ما أراهم تسلية لرسول الله ﷺ عما رآه من اليهود بالمدينة فانهم جروا معه على دأب أسلافهم مع أخيه موسى ﵇ وإيقاظا للمؤمنين أن لا يغفلوا عن محاسبة أنفسهم ومراقبة نعم الله تعالى عليهم فإن بني إسرائيل وقعوا فيما وقعوا لغفلتهم عما منّ الله تعالى به عليهم، وجاوز بمعنى جاز وقرىء «جوزنا» بالتشديد وهو أيضا بمعنى جاز فعدى بالباء أي قطعنا البحر بهم، والمراد بالبحر بحر القلزم.
{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } “İsrailoğullarını denizden geçirdik” Firavun kıssasının bitiminden sonra İsrailoğulları kıssasına, Allah Teâlâ'nın onlara bunca lütufta bulunup bunca ayetleri göstermesinden sonra onların neler ihdas ettiklerinin (çıkardıklarının) açıklamasına bir giriştir. Bu, Medine'deki Yahudilerden gördüğü muameleler karşısında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir tesellidir; zira onlar da kardeşi Musa aleyhisselâm'a atalarının yaptığı tutumu O'na karşı sürdürmüşlerdir. Aynı zamanda müminlerin nefis muhasebesinden ve Allah Teâlâ'nın üzerlerindeki nimetlerini murakabe etmekten gafil olmamaları için bir uyarıdır; çünkü İsrailoğulları başlarına gelen şeylere Allah Teâlâ'nın kendilerine bahşettiği nimetlerden gafil olmaları sebebiyle düşmüşlerdir. «Câveze», «câze» (geçti) manasındadır. Şeddeli olarak «cevveznâ» şeklinde de okunmuştur; o da geçmek manasında olup bâ harfi ile müteaddi kılınmıştır; yani denizi onlarla aştık demektir. Denizden maksat Kulzüm Denizi'dir (Kızıldeniz).
وفي مجمع البيان أنه نيل مصر وهو كما في البحر خطأ، وعن الكلبي أن موسى ﵇ عبر بهم يوم عاشوراء بعد مهلك فرعون وقومه فصاموه شكرا لله تعالى فَأَتَوْا أي مروا بعد المجاوزة.
Mecmeu'l-Beyân'da onun Mısır Nili olduğu söylenmişse de el-Bahr'da belirtildiği gibi bu yanlıştır. Kelbî'den nakledildiğine göre Musa aleyhisselâm, Firavun ve kavminin helakinden sonra onları Âşûrâ günü karşıya geçirmiş, onlar da Allah Teâlâ'ya şükür olarak o gün oruç tutmuşlardır. { فَأَتَوْا } “derken vardılar” yani geçtikten sonra uğradılar.
عَلى قَوْمٍ قال قتادة: كانوا من لخم اسم قبيلة ينسبون كما صححه ابن عبد البر إلى لخم بن عدي بن عمرو بن سبأ، وقيل: كانوا من العمالقة الكنعانيين الذين أمر موسى ﵇ بقتالهم.
{ عَلى قَوْمٍ } “bir kavme” Katâde demiştir ki: Bunlar Lahm kabilesindendi; İbn Abdilberr'in sahih kabul ettiği üzere Lahm b. Adiy b. Amr b. Sebe'ye nispet edilen bir kabile ismidir. Bir görüşe göre ise Musa aleyhisselâm'ın kendileriyle savaşmakla emrolunduğu Kenanlı Amâlika kavmindendiler.
يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ أي يواظبون على عبادتها ويلازمونها، وكانت كما أخرج ابن المنذر. وغيره عن ابن جريج تماثيل بقر من نحاس، وهو أول شأن العجل، وقيل: كانت من حجارة، وقيل: كانت بقرا حقيقة وقرأ حمزة
{ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } “kendilerine ait putlara tapınmakta olan” yani onların ibadetine devam edip başından ayrılmayan [bir kavme]. İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre bu putlar bakırdan sığır heykelleriydi ve bu da buzağı meselesinin başlangıcı idi. Taşlardan olduğu da söylenmiştir; gerçek sığırlar olduğu da söylenmiştir. Hamza,
والكسائي يَعْكُفُونَ بكسر الكاف قالُوا عند ما شاهدوا ذلك يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً مثالا نعبده كَما لَهُمْ آلِهَةٌ الكاف متعلقة بمحذوف وقع صفة لإلها وما موصولة ولَهُمْ صلتها وآلِهَةٌ بدل من الضمير المستتر فيه، والتقدير اجعل لنا إلها كائنا كالذي استقر هو لهم.
ve Kisâî { يَعْكُفُونَ } kelimesini kâf harfinin kesresiyle okumuşlardır. { قالُوا } “dediler” bunu müşahede ettikleri vakit: { يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً } “Ey Musa! Bize bir ilah yap” tapınacağımız bir timsal/heykel yap, { كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “onların ilahları olduğu gibi”. Kâf harfi, «ilâhen» kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; «mâ» mevsul, «lehum» onun sılası, «âlihetün» ise onun içindeki müstetir zamirden bedeldir. Takdir şöyledir: «Bize, onlar için sabit olan şey gibi olan bir ilah yap.»
وجوز أبو البقاء أن تكون ما كافة للكاف، ولذا وقع بعدها الجملة الاسمية وأن تكون مصدرية، ولهم متعلق بفعل أي كما ثبت لهم قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ تعجب ﵇ من قولهم هذا بعد ما شاهدوه من الآية الكبرى والبينة العظمى فوصفهم بالجهل على أتم وجه حيث لم يذكر له متعلقا ومفعولا لتنزيله منزلة اللازم أو لأن حذفه يدل على عمومه أي تجهلون كل شيء فيدخل فيه الجهل بالربوبية بالطريق الأولى، وأكد ذلك بأن، وتوسيط قوم وجعل ما هو المقصود بالأخبار وصفا له ليكون كما قال العلامة كالمتحقق المعلوم وهذه كما ذكر الشهاب نكتة سرية في الخبر الموطئ لادعاء أن الخبر لظهور أمره وقيام الدليل عليه كأنه معلوم متحقق فيفيد تأكيده وتقريره ولولاه لم يكن لتوسيط الموصوف وجه من البلاغة إِنَّ هؤُلاءِ أي القوم الذين يعكفون على هذه الأصنام مُتَبَّرٌ أي مدمر مهلك كما قال ابن عباس ما هُمْ فِيهِ من الدين يعني يدمر الله تعالى دينهم الذي هم عليه على يدي ويهلك أصنامهم ويجعلها فتاتا وَباطِلٌ أي مضمحل بالكلية، وهو أبلغ من حمله على خلاف الحق ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي ما استمروا على عمله من عبادتها وإن قصدوا بذلك التقرب إلى الله تعالى وأن المراد أن ذلك لا ينفعهم أصلا، وحمل ما كانُوا يَعْمَلُونَ على الأصنام لأنها معمولة لهم خلاف الظاهر جدا، والجملة تعليل لإثبات الجهل المؤكد للقوم، وفي إيقاع اسم الإشارة كما في الكشاف اسما لأن وتقديم خبر المبتدأ من الجملة الواقعة خبرا لها وسم لعبدة الأصنام بأنهم هم المعرضون للتبار وأنه لا يعدوهم البتة وأنه لهم ضربة لازب ليحذرهم عاقبة ما طلبوا ويبغض إليهم ما أحبوا، ووجه ذلك على ما في الكشف أن اسم الإشارة بعد إفادة الإحضار وأكمل التمييز يفيد أنهم أحقاء بما أخبر عنه به بواسطة ما تقدم من العكوف، والتقديم يؤذن بأن حال ما هم فيه ليست غير التبار وحال عملهم ليست إلا البطلان فهم لا يعدونهما فهما لهم ضربة لازب.
Ebü'l-Bekâ «mâ»nın kâf harfini amelden alıkoyan kâffe olduğunu, bu yüzden sonrasında isim cümlesi geldiğini ve masdariyye de olabileceğini caiz görmüştür; «lehum» ise bir fiile taalluk eder, yani «onlar için sabit olduğu gibi» manasındadır. { قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “[Musa] dedi ki: 'Gerçekten siz cahillik eden bir kavimsiniz'” O aleyhisselâm, o en büyük ayeti ve yüce delili gördükten sonra onların bu söz söylemelerine hayret etti ve fiili lâzım (geçişsiz) mertebesine indirmek için yahut hazfedilmesinin genellik bildirmesi sebebiyle ona bir müteallak ve mef'ûl zikretmeyerek onları cehaletle en kâmil şekilde niteledi; yani «her şeyi bilmiyorsunuz, cahillik ediyorsunuz» demektir ki bunun içine evleviyetle rububiyeti bilmemek de girer. Bunu «inne» ile, araya «kavm» kelimesini sokarak ve haber verilmek istenen şeyi onun sıfatı kılarak tekit etti; ta ki Allâme'nin dediği gibi muhakkak ve bilinen bir şey gibi olsun. Şihâb'ın da belirttiği üzere bu, müheyya kılınan haberdeki gizli bir nükredir; zira haber, durumunun apaçıklığı ve delilin mevcudiyeti sebebiyle sanki bilinen ve gerçekleşmiş bir şeymiş gibi iddia edilir, böylece tekit ve pekiştirme ifade eder. Bu olmasaydı mevsufun araya sokulmasının belağat açısından bir vechi olmazdı. { إِنَّ هؤُلاءِ } “Şüphesiz bunlar” yani bu putların başında durup tapan kavim, { مُتَبَّرٌ } “yıkılmıştır/helak edilmiştir” İbn Abbas'ın dediği gibi yerle bir edilmiş, helak olmuştur, { ما هُمْ فِيهِ } “içinde bulundukları şey” yani dinden içinde bulundukları şey; demek istiyor ki: Allah Teâlâ onların üzerinde bulundukları dinlerini benim elimle yerle bir edecek, putlarını helak edip ufalanmış parçalara çevirecektir. { وَباطِلٌ } “ve tamamen yok olup gidicidir”; bu, kelimeyi sadece hakkın zıddına hamletmekten daha beliğdir. { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapageldikleri şeyler” yani bununla Allah Teâlâ'ya yakınlaşmayı kastetseler bile o putlara tapınmaktan ibaret olan amelleri boşunadır ve bundan murad, bunun kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğidir. { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesini, kendileri tarafından yapıldıkları gerekçesiyle putlara hamletmek ise zahire oldukça aykırıdır. Bu cümle, o kavim için tekit edilen cehaletin ispatının illetidir (gerekçesidir). Keşşâf'ta belirtildiği üzere işaret isminin «inne»nin ismi kılınmasında ve haber olan cümleden mübtedanın haberinin öne geçirilmesinde, putperestlerin bizzat helake maruz kalanlar olduğuna, helakin onları asla aşmayacağına ve bunun onlara ayrılmaz bir hüküm olduğuna dair bir damga vurulması vardır; ta ki talep ettikleri şeyin akıbetinden onları sakındırsın ve sevdikleri şeyi onlara çirkin göstersin. Keşşâf'taki açıklamaya göre bunun gerekçesi şudur: İşaret ismi, zihinde hazır kılma ve en mükemmel şekilde ayırt etme faydasını sağladıktan sonra, daha önce geçen tapınma aracılığıyla onların haber verilen şeye ne kadar layık olduklarını ifade eder; takdim ise içinde bulundukları durumun helaktan başka bir şey olmadığını, amellerinin durumunun da batıl olmaktan başka bir şey olmadığını bildirir; dolayısıyla onlar bu iki durumdan dışarı çıkamazlar ve bu iki durum onlar için ayrılmaz birer vasıftır.
وجوز أبو البقاء أن يكون ما هُمْ فِيهِ فاعل متبر لاعتماده على المسند إليه وهو في نفسه مساو لاحتمال أن يكون ما هم فيه مبتدأ ومتبر خبر له أو أرجح منه إلا أن المقام كما قال القطب وغيره اقتضى ذلك فليفهم.
Ebü'l-Bekâ, { ما هُمْ فِيهِ } ifadesinin müsnedün ileyhe dayanması sebebiyle «mütebber» kelimesinin faili olmasını da caiz görmüştür. Bu ihtimal kendi zatında, { ما هُمْ فِيهِ } ifadesinin mübteda ve «mütebber» kelimesinin onun haberi olması ihtimaline denk yahut ondan daha racih olsa da, Kutub ve diğerlerinin belirttiği gibi makam bunu iktiza etmiştir; iyi anlaşılsın!
قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً قيل: هذا هو الجواب وما تقدم مقدمة وتمهيد له، ولعله لذلك أعيد لفظ قال:
{ قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً } “Dedi ki: 'Allah'tan başka bir ilah mı arayayım sizin için?'” Denildi ki: Asıl cevap budur; önceki kısım ise buna bir mukaddime ve hazırlıktır. Muhtemelen bu sebeple «kâle» lafzı tekrar edilmiştir.
وقال شيخ الإسلام: هو شروع في بيان شؤون الله تعالى الموجبة لتخصيص العبادة به سبحانه بعد بيان أن ما طلبوا عبادته مما لا يمكن طلبه أصلا لكونه هالكا باطلا أصلا ولذلك وسط بينهما قال مع كون كل منهما كلام موسى ﵇، وقال الشهاب: أعيد لفظ قال مع اتحاد ما بين القائلين لأن هذا دليل خطابي بتفضيلهم على العالمين، ولم يستدل بالتمانع العقلي لأنهم عوام انتهى، وفي إقامة برهان التمانع على الوثنية القائلين إنما نعبدهم ليقربونا إلى الله زلفى والمجيبين إذا سئلوا من خلق السموات والأرض بخلقهن الله خفاء، والظاهر إقامته على التنويه كما لا يخفى، والاستفهام للإنكار وانتصاب (غير) على أنه مفعول أبغيكم وهو على الحذف والإيصال، والأصل أبغي لكم، وعلى ذلك يخرج كلام الجوهري وإن كان ظاهره أن الفعل متعد لمفعولين والهاء تمييز، وجوز أن البقاء أن يكون مفعولا به لأبغي وغير صفة له قدمت فصارت حالا، وأيا ما كان فالمقصود هنا اختصاص الإنكار بغيره تعالى دون إنكار الاختصاص، والمعنى أغير المستحق للعبادة أطلب لكم معبودا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ أي عالمي زمانكم أو جميع العالمين، وعليه يكون المراد تفضيلهم بتلك الآيات لا مطلقا حتى يلزم تفضيلهم على أمة محمد ﷺ، وأما
Şeyhülislam şöyle demiştir: İbadet edilmesini talep ettikleri şeyin kökten helak ve batıl olması sebebiyle talep edilmesinin asla mümkün olmadığının beyanından sonra, ibadetin sadece Yüce Allah'a tahsis edilmesini gerektiren şanlarını beyana giriştir. İşte bu sebeple, her ikisi de Musa aleyhisselâm'ın sözü olmasına rağmen aralarına «kâle» lafzı konulmuştur. Şihâb ise şöyle demiştir: Sözü söyleyen tek kişi olmasına rağmen «kâle» lafzı tekrar edilmiştir; çünkü bu, onların âlemlere üstün kılındıklarını belirten hitabî bir delildir; aklî temânü' (ortaklığı reddetme) delili getirilmemiştir çünkü onlar avamdır; [Şihâb'ın sözü] bitti. «Biz onlara ancak bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz» diyen ve «Gökleri ve yeri kim yarattı?» diye sorulduğunda «Onları Allah yarattı» cevabını veren putperestlere karşı temânü' bürhanı getirilmesinde kapalılık vardır; zahir olan, gizli kalmayacağı üzere bunun uyarı ve dikkat çekme sadedinde getirilmiş olmasıdır. Soru inkâr içindir; «ğayra» kelimesinin nasbı ise «ebğîküm»ün mef'ûlü olmasındandır ve bu da hazif ve îsâl (harf-i cerin düşürülüp fiilin doğrudan bağlanması) kabilindendir; aslı «ebğî leküm»dür. Cevherî'nin sözü de fiilin iki mef'ûl aldığı ve hâ zamirinin temyiz olduğu zahirine dayansa bile bu şekilde tevcih edilir. Ebü'l-Bekâ ise «ğayra» kelimesinin «ebğî»nin mef'ûlü bih'i olup «ilâhen» kelimesinin öne geçirilmiş sıfatı olmasını ve bu yüzden hâle dönüşmesini caiz görmüştür. Her nasıl olursa olsun buradaki maksat, tahsisin inkârı değil, inkârın Allah Teâlâ'dan başkasına tahsis edilmesidir. Mana şöyledir: İbadete layık olandan başkasını mı sizin için mabut arayayım? { وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Oysa O sizi âlemlere üstün kılmıştır” yani kendi zamanınızın âlemlerine yahut bütün âlemlere. Buna göre kastedilen, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine üstün kılınmaları gerekmeyecek şekilde, o ayetlerle üstün kılınmış olmalarıdır. Ancak,
الأنبياء والملائكة ﵈ فلا يدخلون في المفضل عليهم بوجه بل هم خارجون عن ذلك بقرينة عقلية، والجملة حالية مقررة لوجه الإنكار، أي والحال أنه تعالى خص التفضيل بكم فأعطاكم نعما لم يعطها غيركم، وفيه تنبيه على ما صنعوا من سوء المعاملة حيث قابلوا التفضل بالتفضيل والاختصاص بأن قصدوا أن يشركوا به أخس مخلوقاته وهذا الاختصاص مأخوذ من معنى الكلام وإلا فليس فيه ما يفيد ذلك، وتقديم الضمير على الخبر لا يفيده وإن كان اختصاصا آخر على ما قيل، أي هو المخصوص بأنه فضلكم على من سواكم، وجوز أبو البقاء كون الجملة مستأنفة وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ بإهلاكهم وتخليصكم منهم، وإذا إما مفعول به لاذكروا محذوفا بناء على القول بأنها تخرج عن الظرفية أي اذكروا ذلك الوقت ويكون ذلك كناية عن ذكر ما فيه وإما ظرف لمفعول اذكروا المحذوف أي اذكروا صنيعنا معكم في ذلك الوقت، وهو تذكير من جهته تعالى بنعمته العظيمة وقرىء «نجيناكم» من التنجية، وقرأ ابن عامر «أنجاكم» فيكون من مقول موسى ﵇، وقال بعضهم: إنه على قراءة الجمهور أيضا كذلك على أن ضمير أنجينا لموسى وأخيه ﵉ أو لهما ولمن معهما أوله وحده ﵇ مشيرا بالتعظيم إلى تعظيم أمر الإنجاء وهو خلاف الظاهر، وقيل: إنه من كلام الله تعالى تتميما لكلام موسى ﵇ كما في قوله تعالى: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً [طه: ٥٣] بعد قوله سبحانه: هو الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً [طه: ٥٣] وهو كالتفسير لقوله سبحانه: وَهُوَ فَضَّلَكُمْ.
Peygamberler ve melekler aleyhimesselâm hiçbir şekilde kendilerine üstün kılınanlar arasına girmezler; bilakis aklî karine ile bunun tamamen dışındadırlar. Cümle hâliye olup inkârın gerekçesini pekiştirmektedir; yani: Allah Teâlâ üstün kılmayı size hasredip başkasına vermediği nimetleri size vermişken mi bunu yapayım? Bunda onların yaptıkları kötü muameleye bir tenbih vardır; zira O'nun lütuf ve üstün kılmasına, O'na en adi mahlûkatını ortak koşmaya yeltenerek karşılık vermişlerdir. Bu tahsis sözün manasından anlaşılmaktadır, yoksa lafızda bunu doğrudan ifade eden bir edat yoktur. Zamirin haberden öne geçirilmesi -denildiği üzere başka bir tahsis olsa bile- bunu ifade etmez; yani: Sizi başkalarına üstün kılan olarak O tahsis edilmiştir. Ebü'l-Bekâ cümlenin istînâfiyye olmasını da caiz görmüştür. { وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık” onları helak ederek ve sizi onların elinden kurtararak. «İz» kelimesi, zarfiyetten çıkabileceği görüşüne binaen mahzuf bir «üzkürû» (hatırlayın) fiilinin mef'ûlü bih'idir; yani: O vakti hatırlayın demektir ve bu da o vakitte olanları hatırlamaktan kinayedir. Yahut mahzuf «üzkürû» fiilinin mef'ûlünün zarfıdır; yani: O vakitte size yaptığımız muameleyi hatırlayın demektir. Bu, Allah Teâlâ tarafından O'nun büyük nimetini bir hatırlatmadır. Tenciye masdarından «necceynâküm» şeklinde de okunmuştur. İbn Âmir ise «encâküm» şeklinde okumuştur ki bu durumda Musa aleyhisselâm'ın sözünden olur. Bazıları şöyle demiştir: Cumhurun kıraatine göre de böyledir; «enceynâ» zamiri Musa ve kardeşi aleyhimesselâm'a yahut her ikisiyle beraberlerindekilere yahut kurtarma işinin büyüklüğüne tazim ile işaret etmek üzere sadece Musa aleyhisselâm'a aittir; fakat bu zahire aykırıdır. Denildi ki: Yüce Allah'ın: { هو الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً } “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapandır” [Tâhâ: 53] kavlinden sonra gelen: { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً } “Böylece onunla çiftler çıkardık” [Tâhâ: 53] buyruğunda olduğu gibi, Musa aleyhisselâm'ın sözünü tamamlamak üzere Allah Teâlâ'nın kelamındandır ve Yüce Allah'ın: { وَهُوَ فَضَّلَكُمْ } “Oysa O sizi üstün kılmıştır” buyruğunun bir nevi tefsiri gibidir.
وقوله تعالى: يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ أي يولونكم ذلك ويكلفونكم إياه إما استئناف بياني، كأنه قيل: ما فعل بهم أو مم أنجوا؟ فأجيب بما ذكر، وإما حال من ضمير المخاطبين أو من آل فرعون أو منهما معا لاشتماله على ضميرهما. وقوله عزّ اسمه: يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ بدل من يسومونكم مبين له، ويحتمل الاستئناف أيضا وَفِي ذلِكُمْ الإنجاء أو سوء العذاب بَلاءٌ نعمة أو محنة، وقيل: المراد به ما يشملهما مِنْ رَبِّكُمْ أي مالك أموركم عَظِيمٌ لا يقادر قدره. وفي الآية التفات على بعض ما تقدم، ثم إن هذا الطلب لم يكن كما قال محيي السنة البغوي عن شك منهم بوحدانية الله تعالى وإنما كان غرضهم إلها يعظمونه ويتقربون بتعظيمه إلى الله تعالى وظنوا أن ذلك لا يضر بالديانة وكان ذلك لشدة جهلهم كما أذنت به الآيات، وقيل: إن غرضهم عبادة الصنم حقيقة فيكون ذلك ردة منهم، وأيا ما كان فالقائل بعضهم لا كلهم، وقد اتفق في هذه الأمة نجو ذلك
Allah Teâlâ'nın: { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” kavli, yani onu size tattırıyor ve sizi ona sürüklüyorlardı ifadesi, ya beyânî bir istînâftır -sanki: «Onlara ne yapıldı?» yahut «Neden kurtarıldılar?» denilmiş de zikredilen şekilde cevap verilmiş gibidir- yahut muhatapların zamirinden veya Firavun hanedanından yahut her ikisinin zamirini de kapsadığı için her ikisinden birden bir hâldir. Şanı Yüce olanın: { يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı” kavli ise «yesûmûneküm»den bedel olup onu açıklamaktadır; istînâf olması da muhtemeldir. { وَفِي ذلِكُمْ } “ve bunda” yani kurtarılmada yahut kötü azapta, { بَلاءٌ } “bir imtihan” nimet yahut meşakkat vardır; her ikisini de kapsayan bir mana kastedildiği de söylenmiştir, { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” yani işlerinizin sahibinden gelen, { عَظِيمٌ } “büyük bir” kadrine ulaşılamayacak derecede [bir imtihan]. Ayette daha önce geçen bazı ifadelere iltifat vardır. Muhyi's-Sünne el-Begavî'nin belirttiği üzere bu talep, onların Allah Teâlâ'nın birliğinden şüphe etmelerinden kaynaklanmamıştı; onların gayesi sadece tazim edecekleri ve tazimiyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşacakları bir ilah edinmekti ve bunun dine zarar vermeyeceğini zannetmişlerdi. Bu da ayetlerin bildirdiği üzere koyu cehaletlerindendi. Gayelerinin bizzat puta tapmak olduğu ve bunun onlardan bir irtidat (dinden dönme) teşkil ettiği de söylenmiştir. Her nasıl olursa olsun bunu söyleyen onların tamamı değil, bir kısmıdır. Bu ümmette de buna benzer bir hadise vuku bulmuştur.
فقد أخرج الترمذي وغيره عن أبي واقد الليثي «أن رسول الله ﷺ خرج في غزوة حنين فمر بشجرة للمشركين كانوا يعلقون عليها أسلحتهم ويعكفون حولها يقال لها ذات أنواط فقالوا يا رسول الله اجعل لنا ذات أنواط كما لهم ذات أنواط فقال رسول الله ﷺ «سبحان الله» وفي رواية «الله أكبر» هذا كما قال بنو إسرائيل لموسى ﵇ «اجعل لنا إلها كما لهم آلهة والذي نفسي بيده لتركبن سنن من كان قبلكم»
Nitekim Tirmizî ve başkaları Ebû Vâkıd el-Leysî'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn Gazvesi'ne çıktı. Müşriklere ait, üzerine silahlarını astıkları ve çevresinde ibadet kastıyla durdukları, 'Zâtü Envât' denilen bir ağacın yanından geçti. Bunun üzerine dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onların Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zâtü Envât yap!' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sübhânallâh!' -bir rivayette: 'Allâhu ekber!'- buyurdu; 'Bu, tıpkı İsrailoğullarının Musa aleyhisselâm'a: «Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap» demesi gibidir. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki siz mutlaka sizden öncekilerin yollarına uyacaksınız.'»
وأخرج الطبراني وغيره من طريق كثير بن عبد الله بن عوف عن أبيه عن جده «قال غزونا مع رسول الله ﷺ عام الفتح ونحن ألف ونيف ففتح الله تعالى مكة وحنينا حتى إذا كنا بين حنين والطائف في أرض فيها سدرة عظيمة كان يناط بها السلاح فسميت ذات أنواط فكانت تعبد من دون الله فلما رآها رسول الله ﷺ صرف عنها في يوم صائف إلى ظل هو أدنى منها فقال له رجل: يا رسول الله اجعل لنا ذات أنواط كما لهم ذات أنواط فقال رسول الله ﷺ إنها السنن قلتم- والذي نفس محمد بيده- كما قالت بنو إسرائيل اجعل لنا إلها كما لهم آلهة»
Taberânî ve diğerleri Kesîr b. Abdillâh b. Avf tarikiyle babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: «Fetih yılında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya çıktık; bin küsur kişiydik. Allah Teâlâ Mekke'yi ve Huneyn'i fethetti. Nihayet Huneyn ile Tâif arasında, üzerinde silahların asıldığı ve bu yüzden Zâtü Envât denilen büyük bir sedir ağacının bulunduğu bir arazide idik; Allah'tan başka ona tapılıyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce, sıcak bir günde ondan yüz çevirip daha berideki bir gölgeye geçti. Bir adam O'na: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onların Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zâtü Envât yap!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İşte bunlar [geçmişin] yollarıdır! Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, tıpkı İsrailoğullarının: «Bize de onların ilahları gibi bir ilah yap» dediği gibi dediniz' buyurdu.»
وفي هذا الخبر تصريح بأن القائل رجل واحد، ولعل ذلك كان عن جهل يعذر به ولا يكون به كافرا وإلا لأمره ﷺ بتجديد الإسلام ولم ينقل ذلك فيما وقفت عليه، والناس اليوم قد اتخذوا من قبيل ذات الأنواط شيئا كثيرا لا يحيط به نطاق الحصر، والآمر بالمعروف أعز من بيض الأنوق والامتثال بفرض الأمر منوط بالعيوق والأمر لله الواحد
Bu haberde söyleyenin tek bir adam olduğu açıkça ifade edilmektedir. Muhtemelen bu, mazur görülebileceği bir cehaletten kaynaklanmıştı ve bununla kâfir olmamıştı; aksi takdirde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona İslam'ı yenilemesini emrederdi, oysa ulaştığım kaynaklarda böyle bir şey nakledilmemiştir. Günümüzde ise insanlar Zâtü Envât kabilinden sayısız şeyler edinmişlerdir ki bunlar sınırlandırılamaz. İyiliği emreden kimse Anka kuşunun yumurtasından daha nadirdir; emri yerine getirme farziyeti ise Süreyya yıldızına bağlanmıştır. Hüküm ve emir ancak Vâhid ve
القهار وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً
Kahhâr olan Allah'ındır. { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً } “Musa ile otuz gece için sözleştik”
روي أن موسى ﵇ وعد بني إسرائيل وهم بمصر إن أهلك الله عدوهم أتاهم بكتاب فيه بيان ما يأتون وما يذرون فلما هلك فرعون سأل موسى ﵇ ربه الكتاب فأمره أن يصوم ثلاثين وهو شهر ذي القعدة فلما أتم الثلاثين أنكر خلوف فمه فتسوك فقالت الملائكة كنا نشم من فيك رائحة المسك فأفسدته بالسواك فأمره الله تعالى أن يزيد عليها عشرة أيام من ذي الحجة.
Rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselâm, henüz Mısır'da iken İsrailoğullarına, Allah düşmanlarını helak ederse kendilerine neyi yapıp neyi bırakacaklarını açıklayan bir kitap getireceğini vadetmişti. Firavun helak olunca Musa aleyhisselâm Rabbinden o kitabı istedi. Allah Teâlâ da ona otuz gün -ki Zilkade ayıdır- oruç tutmasını emretti. Otuz günü tamamlayınca ağız kokusunu hoş bulmayıp misvak kullandı. Bunun üzerine melekler: «Biz senin ağzından misk kokusu alıyorduk, sen onu misvakla giderdin» dediler. Allah Teâlâ da ona Zilhicce'den on gün daha eklemesini emretti.
وأخرج الديلمي عن ابن عباس يرفعه لما أتى موسى ﵇ ربه ﷿ وأراد أن يكلمه بعد الثلاثين وقد صام ليلهن ونهارهن كره أن يكلم ربه سبحانه وريح فمه ريح فم الصائم فتناول من نبات الأرض فمضغه فقال له ربه: لم أفطرت؟ وهو أعلم بالذي كان، قال: أي رب كرهت أن أكلمك إلا وفمي طيّب الريح، قال: أو ما علمت يا موسى أن ريح فم الصائم عندي أطيب من ريح المسك؟ ارجع فصم عشرة أيام ائتني ففعل موسى ﵇ الذي أمره ربه
Deylemî'nin İbn Abbas'tan merfû olarak naklettiğine göre, Musa aleyhisselâm Rabbine celle celâlühû varıp otuz gün gecesiyle gündüzüyle oruç tuttuktan sonra O'nunla konuşmak isteyince, ağzının kokusu oruçlunun ağız kokusu iken Rabbi Sübhânehû ile konuşmaktan çekindi; yeryüzündeki bir bitkiden alıp çiğnedi. Rabbi -olup biteni en iyi bilen olduğu halde- ona: «Niçin iftar ettin?» buyurdu. Musa: «Ey Rabbim! Seninle ancak ağzım güzel kokarken konuşmak istedim» dedi. Rabbi: «Bilmedin mi ey Musa, oruçlunun ağız kokusu katımda misk kokusundan daha hoştur? Geri dön, on gün daha oruç tut, sonra bana gel» buyurdu. Musa aleyhisselâm da Rabbinin kendisine emrettiğini yaptı.
وذلك قوله سبحانه: وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ والتعبير عنها بالليالي كما قيل لأنها غرر الشهور.
İşte bu, Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ } “ve ona bir on [gece] daha ekleyerek tamamladık”. Denildiği üzere gecelerle ifade edilmesi, gecelerin ayların başlangıçları ve en belirgin vakitleri olması sebebiyledir.
وقيل: إنه ﵇ أمره الله تعالى أن يصوم ثلاثين يوما وأن يعمل فيها بما يقربه من الله تعالى ثم أنزلت عليه التوراة وكلم فيها، وقد أجمل ذكر الأربعين في البقرة وفصل هنا، وَواعَدْنا بمعنى وعدنا، وبذلك قرأ أبو عمرو ويعقوب، ويجوز أن تكون الصيغة على بابها بناء على تنزيل قبول موسى ﵇ منزلة الوعد، وقد تقدم تحقيقه.
Denildi ki: Allah Teâlâ ona aleyhisselâm otuz gün oruç tutmasını ve bu günlerde kendisini Allah Teâlâ'ya yaklaştıracak ameller işlemesini emretti; sonra Tevrat ona indirildi ve orada kendisiyle konuşuldu. Bakara Suresi'nde kırk gün icmâlî olarak zikredilmiş, burada ise tafsil edilmiştir. { وَواعَدْنا }, «veadnâ» (vadettik) manasındadır; Ebû Amr ve Ya'kûb da bu şekilde okumuştur. Musa aleyhisselâm'ın kabulünün vaat mertebesine indirilmesine binaen kalıbın asıl manasında (müşareket) olması da caizdir ve bunun tahkiki daha önce geçmişti.
وثَلاثِينَ كما قال أبو البقاء مفعول ثان لواعدنا بحذف المضاف أي إتمام ثلاثين ليلة أو إتيانها فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً من قبيل الفذلكة لما تقدم، وكأن النكتة في ذلك أن إتمام الثلاثين بعشر يحتمل المعنى المتبادر وهو ضم عشرة إلى ثلاثين لتصير بذلك أربعين، ويحتمل أنها كانت عشرين فتمت بعشرة ثلاثين كما يقال أتممت العشرة بدر همين على معنى أنها لولا الدرهمان لم تصر عشرة فلدفع توهم الاحتمال الثاني جيء بذلك، وقيل: إن الإتمام بعشر مطلق يحتمل أن يكون تعيينها بتعيين الله تعالى أو بإرادة موسى ﵇ فجيء بما ذكر ليفيد أن المراد الأول، وقيل: جيء به رمزا إلى أنه لم يقع في تلك العشر ما يوجب الجبر، والميقات بمعنى الوقت، وفرق جمع بينهما بأن الوقت مطلق والميقات وقت قدر فيه عمل من الأعمال ومنه مواقيت الحج، ونصب أَرْبَعِينَ قيل: على الحالية أي بالغا أربعين، ورده أبو حيان بأنه على هذا يكون معمولا للحال المحذوف لا حالا، وأجيب بأن النحويين يطلقون الحكم الذي للعامل لمعموله القائم مقامه فيقولون في زيد في الدار إن الجار والمجرور خبر مع أن الخبر إنما هو متعلقه. وتعقب بأن الذي ذكره النحاة في الظرف دون غيره فالأحسن أنه حال بتقدير معدودا، وفيه أن دعوى تخصيص الذكر في الظرف خلاف الواقع كما لا يخفى على المتتبع، وأن ما زعمه أحسن مما تقدم يرد عليه ما يرد عليه، وقيل:
{ ثَلاثِينَ } “otuz” lafzı Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi muzafın hazfiyle { وَواعَدْنا } fiilinin ikinci mef'ûlüdür; yani otuz gecenin tamamlanması yahut o gecelerde gelinmesi demektir. { فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk gece olarak tamamlandı” ifadesi daha önce geçenlerin bir fezlekesi (özeti) kabilindendir. Buradaki nükte sanki şudur: Otuzun on ile tamamlanması, ilk akla gelen mana olarak kırk olması için otuza on eklenmesi manasına gelebileceği gibi, yirmi iken on ile tamamlanıp otuz olması manasına da gelebilir; nitekim «Onu iki dirhem ile tamamladım» denildiğinde, o iki dirhem olmasaydı on olmayacaktı manası anlaşılır. İşte bu ikinci ihtimal vehmini defetmek için bu ifade getirilmiştir. Bir diğer görüşe göre on ile tamamlamanın mutlak bırakılması, o günlerin belirlenmesinin Allah Teâlâ'nın tayiniyle mi yoksa Musa aleyhisselâm'ın iradesiyle mi olduğu ihtimalini barındırıyordu; zikredilen ifade birinci mananın kastedildiğini bildirmek için getirildi. Bir diğer görüşe göre ise o on günde telafiyi gerektirecek bir durumun meydana gelmediğine işaret etmek üzere getirilmiştir. «Mîkât» vakit manasındadır. Bir grup âlim ikisi arasını şöyle ayırmıştır: Vakit mutlaktır, mîkât ise içinde amellerden bir amelin takdir edildiği vakittir; hac mîkâtları da bundandır. { أَرْبَعِينَ } “kırk” kelimesinin nasbı hakkında denildi ki: Hâl olması üzeredir, yani «kırka ulaşmış olarak» demektir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek bu durumda onun hâl değil, mahzuf hâlin mamulü olacağını belirtmiştir. Buna, nahivcilerin âmilin hükmünü onun yerine geçen mamulüne verdikleri, nitekim «Zeydün fi'd-dâr» derken car ve mecrurun haber olduğunu söyledikleri, oysa asıl haberin onun müteallakı olduğu cevabı verilmiştir. Ancak nahivcilerin bunu başkası için değil sadece zarf için belirttikleri, dolayısıyla «ma'dûden» (sayılmış olarak) takdiriyle hâl olmasının daha güzel olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır. Fakat zarfa tahsis iddiasının araştıran bir kimseye gizli kalmayacağı üzere vakıaya aykırı olduğu ve daha güzel olduğunu iddia ettiği şeyin de önceki itiraza maruz kalacağı ortadadır. Denildi ki:
إنه تمييز، وقيل: إنه مفعول به بتضمين تم معنى بلغ، وقيل: إن تم من الأفعال الناقصة وهذا خبره وهو خبر غريب، وقيل: إنه منصوب على الظرفية. وأورد عليه أنه كيف تكون الأربعين ظرفا للتمام والتمام إنما هو بآخرها إلا أن يتجوز فيه.
O temyizdir; denildi ki: «Temme» fiilinin «belağa» (ulaştı) manasını tazammun etmesiyle mef'ûlün bih'tir; denildi ki: «Temme» nakıs fiillerdendir ve bu da onun haberidir ki bu oldukça garip bir haberdir; denildi ki: Zarfiyet üzere mansuptur. Buna karşı da: Kırk nasıl tamamlanmanın zarfı olabilir, oysa tamamlanma ancak onun sonunda gerçekleşir, meğerki mecaz yapılmış olsun, diye itiraz edilmiştir.
وَقالَ مُوسى حين توجه إلى المناجاة حسبما أمر به لِأَخِيهِ هارُونَ اسم أعجمي عبراني لم يقع في كلام العرب بطريق الأصالة، ويكتب بدون ألف، وهو هنا بفتح النون على أنه مجرور بدلا من أخيه أو بيانا له، أو منصوب مفعولا به لمقدر أعني أعني وقرىء شاذا بالضم على أنه خبر مبتدأ محذوف هو هو أو منادى حذف منه حرف النداء أي يا هارون اخْلُفْنِي أي كن خليفتي فِي قَوْمِي وراقبهم فيما يأتون وما يذرون، واستخلافه ﵇ لأخيه مع أنه ﵇ كان نبيا مرسلا مثله قيل: لأن الرياسة كانت له دونه، واجتماع الرياسة مع الرسالة والنبوة ليس أمر لازما كما يرشد إلى ذلك سير قصص أنبياء بني إسرائيل، وذكر الشيخ الأكبر قدس سره في فتوحاته أن
{ وَقالَ مُوسى } “Ve Musa dedi ki” emrolunduğu üzere münacata yöneldiği vakit, { لِأَخِيهِ هارُونَ } “kardeşi Harun'a”. Harun, aslen Arap kelamı içinde yer almayan İbranice acemî bir isimdir ve elifsiz yazılır. Buradaki nun harfi, «ehîhi» kelimesinden bedel veya atf-ı beyan olarak mecrur olması hasebiyle fethalıdır yahut «a'nî» (kastediyorum) takdiriyle mukadder bir fiilin mef'ûlü olarak mansuptur. Şaz olarak «hüve» takdiriyle mahzuf mübtedanın haberi veya nida harfi hazfedilmiş münada olarak -yani «yâ Hârûn» manasında- zammeli de okunmuştur. { اخْلُفْنِي } “benim yerime geç” yani halifem ol, { فِي قَوْمِي } “kavmimin içinde” ve ne yapıp ne bıraktıklarını gözetle. O aleyhisselâm'ın, kendisi gibi mürsel bir peygamber olmasına rağmen kardeşini halife bırakması hakkında denildi ki: Çünkü riyaset Harun'da değil Musa'da idi; nitekim İsrailoğulları peygamberlerinin kıssaları da gösterir ki riyaset ile risalet ve nübüvvetin bir arada bulunması zorunlu bir durum değildir. Şeyh-i Ekber kuddise sirruh Fütûhât'ında zikretmiştir ki:
هارون ذكر له أنه نبي بحكم الأصالة ورسول بحكم التبعية فلعل هذا الاستخلاف من آثار تلك التبعية، وقيل: إن هذا كما يقول أحد المأمورين بمصلحة للآخر إذا أراد الذهاب لأمر: كن عوضا عني على معنى ابذل غاية وسعك ونهاية جهدك بحيث يكون فعلك فعل شخصين وَأَصْلِحْ ما يحتاج إلى الإصلاح من أمور دينهم، أو كن مصلحا على أنه منزل منزلة اللازم من غير تقدير مفعول.
Harun'un asalet hükmüyle nebi, tebiiyet (tâbi olma) hükmüyle resul olduğu kendisine bildirilmiştir; muhtemelen bu halife bırakma da o tebiiyetin eserlerindendir. Denildi ki: Bu durum, bir işle görevlendirilen iki kişiden birinin bir iş için gitmek istediğinde diğerine: «Benim yerime geç, yani bütün gücünü ve azami gayretini sarf et ki senin fiilin iki kişinin fiili gibi olsun» demesi gibidir. { وَأَصْلِحْ } “ve ıslah et” dinî işlerinden ıslaha muhtaç olan şeyleri düzelt yahut bir mef'ûl takdir edilmeksizin fiilin lâzım (geçişsiz) yerine konulmasıyla «ıslah edici ol» demektir.
وعن ابن عباس أنه يريد الرفق بهم والإحسان إليهم، وقيل: المراد احملهم على الطاعة والصلاح وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ أي ولا تتبع سبيل من سلك الإفساد بدعوة وبدونها، وهذا من باب التوكيد كما لا يخفى.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, onlara yumuşak davranmayı ve iyilik etmeyi kastetmektedir. Denildi ki: Maksat, onları itaate ve ıslaha teşvik etmektir. { وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “ve bozguncuların yoluna uyma” yani davetle olsun ya da olmasın fesat yolunu tutan kimsenin yoluna uyma! Bu da gizli kalmayacağı üzere tekit kabilindendir.
وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا أي لوقتنا الذي وقتناه أي لتمام الأربعين، واللام للاختصاص كما في قوله
{ وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا } “Musa tayin ettiğimiz vakitte gelince” yani kendisi için belirlediğimiz vakte, kırk [günün] tamamına geldiğinde... [Buradaki] lâm (ل), Cenâb-ı Hakk'ın şu sözünde olduğu gibi ihtisas içindir:
سبحانه: لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الإسراء: ٧٨] وهي بمعنى عند عند بعض النحويين وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ من غير واسطة بحرف وصوت ومع هذا لا يشبه كلام المخلوقين ولا محذور في ذلك كما أوضحناه في الفائدة الرابعة، وإلى ما ذكره ذهب السلف الصالح،
{ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [İsrâ: 78] “güneşin batıya kaymasından”. Bu [lâm], bazı nahivcilere göre «ınde» (vaktinde/sırasında) manasındadır. { وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ } “ve Rabbi onunla konuştu” harf ve ses ile vasıtasız olarak [konuştu]; bununla birlikte O'nun kelamı mahlûkâtın kelamına benzemez ve dördüncü faidede açıkladığımız üzere bunda hiçbir sakınca yoktur. Selef-i sâlihîn de bu zikredilen görüşe gitmiştir.
وقد أخرج البزار وابن أبي حاتم وأبو نعيم في الحلية. والبيهقي في الأسماء والصفات عن جابر قال: قال «رسول الله ﷺ: لما كلم الله تعالى موسى يوم الطور كلمه بغير الكلام الذي كلمه يوم ناداه فقال له موسى: يا رب أهذا كلامك الذي كلمتني به؟ قال يا موسى: أنا كلمتك بقوة عشرة آلاف لسان ولي قوة الألسن كلها وأقوى من ذلك فلما رجع موسى إلى بني إسرائيل قالوا: يا موسى صف لنا كلام الرحمن، فقال: لا تستطيعونه ألم تروا إلى صوت الصواعق الذي يقبل في أحلى حلاوة سمعتوه فذاك قريب منه وليس به» .
Nitekim Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Câbir'den rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ Tûr günü Musa ile konuştuğunda, ona nida ettiği gün konuştuğu kelamdan başka bir kelam ile konuştu. Musa O'na: «Ey Rabbim! Benimle konuştuğun kelamın bu mudur?» dedi. Buyurdu ki: «Ey Musa! Ben seninle on bin dilin kuvvetiyle konuştum; bütün dillerin kuvveti bana aittir ve [Ben] bundan daha güçlüyüm.» Musa, İsrailoğulları'na döndüğünde: «Ey Musa, Rahmân'ın kelamını bize vasfet» dediler. O da: «Buna güç yetiremezsiniz! İşittiğiniz en tatlı güzellikte gelen yıldırımların sesini bilmez misiniz? İşte o [kelam] buna yakındır ama bu değildir» dedi.”
وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم والحاكم وصححه عن أبي الحويرث عبد الرحمن بن معاوية قال: «إنما كلم الله تعالى موسى بقدر ما يطيق من كلامه ولو تكلم بكلامه كله لم يطقه شيء» وأخرج جماعة عن كعب قال: «لما كلم الله تعالى موسى كلمه بالألسنة كلها فجعل يقول: يا رب لا أفهم حتى كلمه آخر الألسنة بلسانه بمثل صوته» الخبر، وأخرجوا عن ابن كعب القرظي أنه قال: قيل لموسى ﵇ ما شبهت كلام ربك مما خلق؟ فقال ﵇: بالرعد الساكن،
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebü'l-Hüveyris Abdurrahman b. Muâviye'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Allah Teâlâ Musa ile ancak kelamından onun takat getirebileceği kadarıyla konuştu. Şayet kelamının tamamıyla konuşsaydı hiçbir şey buna güç yetiremezdi.” Bir topluluk da Kâ'b'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Teâlâ Musa ile konuştuğunda onunla bütün dillerle konuştu. Musa: «Ey Rabbim! Anlamıyorum» demeye başladı; nihayet son dilde onunla kendi lisanıyla, kendi sesi gibi konuştu...” [hadisi sonuna kadar nakletti]. Yine İbn Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiler ki o şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm'a: «Rabbinin kelamını yarattığı şeylerden neye benzettin?» denildi. O aleyhisselâm da: «Sakin gök gürültüsüne» dedi.
وأخرج الديلمي عن أبي هريرة مرفوعا لما خرج أخي موسى إلى مناجاة ربه كلمه ألف كلمة ومائتي كلمة فأول ما كلمه بالبربرية،
Deylemî, Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etti: “Kardeşim Musa Rabbine münacata çıktığında, Rabbi onunla bin iki yüz kelime konuştu ve onunla ilk konuştuğu Berberi diliyle oldu.”
ونقل عن الأشعري أن موسى ﵇ إنما سمع الكلام النفسي القائم بذات الله تعالى ولم يكن ما سمعه مختصا بجهة من الجهات، وحمله الى سماع بالفعل مشكل مع الأخبار الدالة على خلافه والظاهر أن ذلك إن صح نقله فهو قول رجع عنه إلى مذهب السلف الذي أبان عن اعتقاده له في الإبانة قالَ رَبِّ أَرِنِي أي ذاتك أو نفسك فالمفعول الثاني محذوف لأنه معلوم، ولم يصرح به تأدبا أَنْظُرْ إِلَيْكَ مجزوم في جواب الدعاء، واستشكل بأن الرؤية مسببة عن النظر متأخرة عنه كما يريك ذلك النظر إلى قولهم: نظرت إليه فرأيته، ووجهه أن النظر تقليب الحدقة نحو الشيء التماسا لرؤيته والرؤية الإدراك بالباصرة بعد التقليب وحينئذ كيف يجعل النظر جوابا لطلب الرؤية مسببا عنه وهو عكس القضية.
Eş'arî'den nakledildiğine göre Musa aleyhisselâm ancak Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim olan kelâm-ı nefsîyi işitmiştir ve işittiği şey yönlerden hiçbir yöne mahsus değildi. Bunun bilfiil işitmeye hamledilmesi, aksine delalet eden haberler karşısında müşküldür. Zahir olan şudur ki, bu nakil şayet sahih ise onun el-İbâne'de inandığını açıkladığı Selef mezhebine dönerek vazgeçtiği bir görüştür. { قالَ رَبِّ أَرِنِي } “[Musa] dedi ki: Rabbim! Bana göster” yani Zâtını veya Kendini. İkinci mef'ûl malum olduğu için hazfedilmiştir; edep gereği de açıkça zikredilmemiştir. { أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Sana bakayım” dua cevabı olduğu için meczumdur. Şöyle bir müşkil ileri sürülmüştür: «Ona baktım da gördüm» sözlerine bakıldığında görüleceği üzere rüyet (görme), bakmanın müsebbebi (sonucu) olup ondan sonradır. Bunun izahı şudur: Nazar (bakmak), onu görmek maksadıyla gözbebeğini bir şeye doğru çevirmektir; rüyet ise çevirmeden sonra görme duyusuyla idrak etmektir. Bu durumda, hadisenin tam aksi söz konusuyken bakmak nasıl görme talebinin cevabı ve onun bir müsebbebi kılınabilir?
وأجيب بأن المراد بالإراءة ليس إيجاد الرؤية بل التمكن منها مطلقا أو بالتجلي والظهور وهو مقدم على النظر وسبب له، ففي الكلام ذكر الملزوم وإرادة اللازم أي مكنى من رؤيتك أو تجل لي فأنظر إليك وأراك قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال رب العزة حين قال موسى ﵇ ذلك، فقيل: قال: لَنْ تَرانِي أي لا قابلية لك لرؤيتي وأنت على ما أنت عليه، وهو نفي للإراءة المطلوبة على أتم وجه وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ استدراك لبيان أنه ﵇ لا يطيق الرؤية، والمراد من الجبل طور سيناء كما ورد في غير ما خبر، وفي تفسير الخازن وغيره أن اسمه زبير بزاي مفتوحة وباء موحدة مكسورة وراء مهملة بوزن أمير فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ ولم يفتته التجلي فَسَوْفَ تَرانِي إذا تجليت لك فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ أي ظهر له على الوجه اللائق بجنابه تعالى بعد جعله مدركا لذلك جَعَلَهُ دَكًّا أي مدكوكا متفتتا، والدك والدق اخوان كالشك والشق. وقال شيخنا الكوراني: إن الجبل مندرج في الأشياء التي تسبح بحمد الله بنص وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الإسراء: ٤٤] المحمول على ظاهره عند التحقيق المستلزم لكونه حيا مدركا حياة وإدراكا لائقين بعالمه ونشأته، وقيل: هذا مثل لظهور اقتداره سبحانه وتعلق إرادته بما فعل بالجبل لا أن ثم تجليا وهو نظير ما قرر في قوله تعالى: أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Göstermekten (irâe) murat, bizzat görmeyi var etmek değil, görmeye mutlak olarak yahut tecelli ve zuhur ile imkân tanımaktır; bu da bakmaktan önce gelir ve onun sebebidir. Dolayısıyla kelamda melzûm zikredilip lâzım irade edilmiştir; yani «beni Zâtını görmeye muktedir kıl yahut bana tecelli et ki Sana bakayım ve Seni göreyim» demektir. { قالَ } “Dedi ki” istînâf-ı beyânîdir; sanki: «Musa aleyhisselâm bunu söylediğinde Rabbu'l-İzze ne buyurdu?» denilmiş, buna cevaben de şöyle denilmiştir: { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” yani sen şu halin üzerindeyken Beni görmeye kabiliyetin yoktur. Bu da talep edilen göstermeyi en kâmil manada nefyetmektir. { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } “Fakat şu dağa bak” o aleyhisselâm'ın görmeye takat getiremeyeceğini beyan etmek için bir istidraktır. Dağdan murat, pek çok haberde geçtiği üzere Tûr-i Sînâ'dır. Hâzin tefsirinde ve diğerlerinde geçtiğine göre onun adı fethalı ze, meksûr tek noktalı be ve noktasız rı ile «Emîr» vezninde Zübeyr'dir. { فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ } “Eğer o yerinde durabilirse” ve tecelli onu un ufak etmezse, { فَسَوْفَ تَرانِي } “sen de Beni göreceksin” Ben sana tecelli ettiğimde. { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ } “Rabbi dağa tecelli edince” yani Cenâb-ı Hakk'ın yüce şanına layık bir veçhile, dağı bunu idrak edebilir kıldıktan sonra ona zuhur edince, { جَعَلَهُ دَكًّا } “onu dümdüz / un ufak etti” yani parçalanmış, ufalanmış hale getirdi. Dekk (دك) ile dekk (دق/ezmek), şekk (شك) ve şakk (شق) gibi iki kardeştir. Hocamız el-Gûrânî şöyle demiştir: Dağ, tahkik ehline göre zahirine hamledilen { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [İsrâ: 44] “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” nassı gereğince Allah'ı hamd ile tesbih eden şeylerin kapsamına dâhildir; bu da onun kendi âlemine ve yaratılışına layık bir hayat ve idrak ile canlı ve idrak sahibi olmasını gerektirir. Denildi ki: Bu, Cenâb-ı Hakk'ın kudretinin zuhuru ve iradesinin dağa yaptığı şeye taalluk etmesi için bir temsildir, yoksa orada hakiki bir tecelli olduğu anlamına gelmez. Bu, Allah Teâlâ'nın şu sözünde takrir edilen mananın benzeridir: { أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Yâsîn:
٨٢] من أن المراد أن ما قضاه سبحانه وأراد كونه يدخل تحت الوجود من غير توقف لا أن ثمة قولا. وتعقبه صاحب الفرائد بأن هذا المعنى غير مفهوم من الآية لأن تجلى مطاوع جليته أي أظهرته يقال: جليته فتجلى أي أظهرته فظهر
82] “Ona sadece «Ol» der, o da hemen oluverir”. Yani murat, Cenâb-ı Hakk'ın hükmettiği ve olmasını dilediği şeyin duraksamaksızın varlık sahasına girmesidir; yoksa orada bilfiil bir sözün söylenmesi değildir. el-Ferâid sahibi bunu şöyle eleştirmiştir: Bu mana ayetten anlaşılan bir mana değildir; çünkü «tecellâ», «celeytühû» yani «onu açığa çıkardım» fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlü halidir). Nitekim «celeytühû fe-tecellâ» (onu açığa çıkardım, o da açığa çıktı/zuhur etti) denir.
ولا يقدر تجلي اقتداره لأنه خلاف الأصل، على أن هذا الحمل بعيد عن المقصود بمراحل.
«Kudretinin tecellisi» şeklinde bir takdir de yapılamaz; çünkü bu asla aykırıdır. Kaldı ki bu tevîl, maksattan fersah fersah uzaktır.
وأخرج أحمد وعبد بن حميد والترمذي والحاكم وصححاه. والبيهقي وغيرهم من طرق عن أنس بن مالك «أن النبي ﷺ قرأ هذه الآية فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ إلخ قال هكذا وأشار بإصبعيه ووضع طرف إبهامه على أنملة الخنصر- وفي لفظ- على المفصل الأعلى من الخنصر فساخ الجبل»
Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî ve Hâkim -ki bu ikisi sahih olduğunu belirtmişlerdir-, Beyhakî ve diğerleri Enes b. Mâlik'ten çeşitli yollarla rivayet etmişlerdir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ } ayetini okudu ve «İşte böyle» buyurup iki parmağıyla işaret etti; başparmağının ucunu serçeparmağının boğumuna -bir lafızda ise serçeparmağının en üst eklemine- koydu, bunun üzerine dağ yerin dibine geçti.”
وعن ابن عباس أنه قال ما تجلى منه سبحانه للجبل إلا قدر الخنصر فجعله ترابا، وهذا كما لا يخفى من المتشابهات التي يسلك فيها طريق التسليم وهو أسلم وأحكم أو التأويل بما يليق بجلال ذاته تعالى. وقرأ حمزة والكسائي «دكاء» بالمد أي أرضا مستوية، ومنه قولهم ناقة دكاء للتي لم يرتفع سنامها. وقرأ يحيى بن وثاب «دكا» بضم الدار والتنوين جمع دكاء كحمر وحمراء أي قطعا دكا فهو صفة جمع، وفي شرح التسهيل لأبي حيان أنه أجري مجرى الأسماء فأجري على المذكر وَخَرَّ مُوسى أي سقط من هول ما رأى، وفرق بعضهم بين السقوط والخرور بأن الأول مطلق والثاني سقوط له صوت كالخرير صَعِقاً أي صاعقا وصائحا من الصعقة، والمراد أنه سقط مغشيا عليه عند ابن عباس والحسن رضي الله تعالى عنهم وميتا عند قتادة.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Cenâb-ı Hak'tan dağa ancak serçeparmağı kadar tecelli etti ve bu da onu toprak haline getirdi.” Bu da gizli kalmayacağı üzere, hakkında teslimiyet yolunun tutulduğu -ki bu en selametli ve en muhkem olanıdır- yahut Cenâb-ı Hakk'ın Zâtının celaline layık bir şekilde tevil yolunun izlendiği müteşâbihattandır. Hamza ve Kisâî med ile «dekkâe» (دكاء) şeklinde okumuşlardır; yani düz bir zemin demektir. Nitekim hörgücü yüksek olmayan deveye «nâkatün dekkâ» denmesi de bundandır. Yahyâ b. Vessâb ise «humr» ve «hamrâ» gibi «dekkâ»nın çoğulu olarak dâl harfinin zammesi ve tenvin ile «dükken» (دكّا) okumuştur; yani parça parça ufalanmış demektir ki bu bir cemi sıfatıdır. Ebû Hayyân'ın Şerhu't-Teshîl'inde bunun isimler gibi işlem gördüğü, dolayısıyla müzekker için kullanıldığı belirtilmiştir. { وَخَرَّ مُوسى } “ve Musa yere yığıldı” yani gördüğü şeyin dehşetinden düştü. Bazıları sukût (düşme) ile hurûr (yere yığılma) arasını; birincisinin mutlak düşme, ikincisinin ise su şırıltısı (harîr) gibi ses çıkaran bir düşme olduğunu belirterek ayırmışlardır. { صَعِقاً } “baygın halde” yani bayılmış ve sa'kadan ötürü feryat etmiş olarak. İbn Abbâs ve Hasan radıyallâhu anhümâ'ya göre murat, bayılarak yere düşmesidir; Katâde'ye göre ise ölü olarak düşmesidir.
روي أنه بقي كذلك مقدار جمعة، وعن ابن عباس أنه ﵇ أخذته الغشية عشية يوم الخميس يوم عرفة إلى عشية يوم الجمعة، ونقل بعض القصاصين أن الملائكة كانت تمر عليه حينئذ فيلكزونه بأرجلهم ويقولون يا ابن النساء الحيض أطمعت في رؤية رب العزة وهو كلام ساقط لا يعول عليه بوجه، فإن الملائكة ﵈ مما يجب تبرئتهم من إهانة الكليم بالوكز بالرجل والغض في الخطاب فَلَمَّا أَفاقَ بأن عاد إلى ما كان عليه قبل وذلك بعود الروح إليه على ما قال قتادة أو بعود الفهم والحس على ما قال غيره، والمشهور أن الافاقة رجوع العقل والفهم إلى الإنسان بعد ذهابهما عنه بسبب من الأسباب، ولا يقال للميت إذا عادت إليه روحه أفاق وإنما يقال ذلك للمغشي عليه ولهذا اختار الأكثرون ما قاله الحبر قالَ تعظيما لأمر الله سبحانه سُبْحانَكَ أي تنزيها لك من مشابهة خلقك في شيء، أو من أن يثبت أحد لرؤيتك على ما كان عليه قبلها، أو من أن أسألك شيئا بغير إذن منك تُبْتُ إِلَيْكَ من الإقدام على السؤال بغير إذن، وقيل: من رؤية وجودي والميل مع إرادتي وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ بعظمتك وجلالك أو بأنه لا يراك أحد في هذه النشأة فيثبت على ما قيل، وأراد كما قال الكوراني أنه أول المؤمنين بذلك عن ذوق مسبوق بعين اليقين في نظره، وقيل: أراد أول المؤمنين بأنه لا يجوز السؤال بغير إذن منك.
Onun bir hafta kadar bu halde kaldığı rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan gelen rivayette ise, Arefe günü olan perşembe akşamından cuma akşamına kadar o aleyhisselâm'ı baygınlığın kapladığı nakledilmiştir. Bazı kıssacılar, o sırada meleklerin onun yanından geçerken ayaklarıyla onu dürttüklerini ve: «Ey hayızlı kadınların oğlu! Rabbu'l-İzze'yi görmeye mi tamah ettin?» dediklerini nakletmişlerdir ki bu, hiçbir surette itibar edilmeyecek asılsız ve tutarsız bir sözdür. Zira melekler aleyhimüsselâm, Kelîm [Musa]'yı ayakla dürtmek ve kaba hitapta bulunmak suretiyle tahkir etmekten tenzih edilmesi vacip olan varlıklardır. { فَلَمَّا أَفاقَ } “Ayılınca” yani önceki haline dönünce; bu da Katâde'nin dediğine göre ruhunun kendisine dönmesiyle, başkalarının dediğine göre ise idrak ve hislerinin geri gelmesiyle olmuştur. Meşhur olan şudur ki ifâkat (ayılma), herhangi bir sebepten ötürü insandan gittikten sonra akıl ve anlayışın geri dönmesidir. Ölüye ruhu döndüğünde «ayıldı» denmez; bu ancak bayılan kimse için söylenir. Bu sebeple çoğunluk, İlim Deryası [İbn Abbâs]'ın dediğini tercih etmiştir. { قالَ } “Dedi ki” Allah Sübhânehû'nun şanını tazim ederek: { سُبْحانَكَ } “Seni tenzih ederim” yani hiçbir şeyde mahlûkâtına benzemekten yahut bir kimsenin Seni görme karşısında önceki hali üzere sebat edebilmesinden yahut Senden izinsiz bir şey istememden Seni tenzih ederim. { تُبْتُ إِلَيْكَ } “Sana tevbe ettim” izinsizce talepte bulunmaya cüret etmekten; denildi ki: Varlığımı görmekten ve kendi irademe meyletmekten [tevbe ettim]. { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve ben inananların ilkiyim” Senin azamet ve celaline veya denildiği üzere bu dünyada Seni hiç kimsenin görüp de sebat edemeyeceğine [inananların ilkiyim]. el-Gûrânî'nin dediğine göre Musa, kendi nazarında ayne'l-yakîn ile öncelenmiş bir zevk ile buna inananların ilki olduğunu kastetmiştir. Denildi ki: Senden izinsiz istemenin caiz olmadığına inananların ilki olmayı kastetmiştir.
واستدل أهل السنة المجوزون لرؤيته سبحانه بهذه الآية على جوازها في الجملة، واستدل بها المعتزلة النفاة على خلاف ذلك وقامت الحرب بينهما على ساق، وخلاصة الكلام في ذلك أن أهل السنة قالوا: إن الآية تدل على إمكان الرؤية من وجهين. الأول أن موسى ﵇ سألها بقوله: رَبِّ أَرِنِي إلخ، ولو كانت مستحيلة فإن كان موسى ﵇ عالما بالاستحالة فالعاقل فضلا عن النبي مطلقا فضلا عمن هو من أولي العزم لا يسأل المحال ولا يطلبه، وإن لم يكن عالما لزم أن يكون آحاد المعتزلة ومن حصل طرفا من علومهم أعلم بالله تعالى وما يجوز عليه وما لا يجوز من النبي الصفي، والقول بذلك غاية الجهل والرعونة، وحيث بطل القول بالاستحالة تعين القول بالجواز، والثاني أن فيها تعليق الرؤية على استقرار الجبل وهو ممكن في نفسه وما علق على الممكن ممكن. واعترض الخصوم الوجه الأول بوجوه. الأول أنا لا نسلم أن موسى ﵇ سأل الرؤية وإنما سأل العلم الضروري به تعالى إلا أنه عبر عنه بالرؤية مجازا لما بينهما من التلازم. والتعبير بأحد المتلازمين عن الآخر شائع في كلامهم، وإلى هذا ذهب أبو الهذيل بن العلاف وتابعه عليه الجبائي وأكثر البصريين. الثاني أنا سلمنا أنه لم يسأل العلم بل سأل الرؤية حقيقة لكنا نقول: إنه سأل رؤية علم من أعلام الساعة بطريق حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه فمعنى
Cenâb-ı Hakk'ın rüyetini (görülmesini) caiz gören Ehl-i Sünnet bu ayetle rüyetin genel manada caiz olduğuna istidlal etmiş; rüyeti nefyeden Mu'tezile ise bunun aksine delil getirmiş ve aralarındaki tartışma alevlenmiştir. Bu husustaki sözün özü şudur: Ehl-i Sünnet, ayetin rüyetin imkânına iki yönden delalet ettiğini söylemiştir: Birincisi: Musa aleyhisselâm { رَبِّ أَرِنِي } “Rabbim! Bana göster” sözüyle bunu istemiştir. Şayet bu imkânsız (muhal) olsaydı; eğer Musa aleyhisselâm imkânsızlığını biliyor idiyse, ulu'l-azm bir peygamber bir yana, mutlak olarak bir peygamber şöyle dursun, akıl sahibi bir kimse dahi muhal olanı istemez ve talep etmez. Şayet bilmiyor idiyse, Mu'tezile'nin sıradan fertlerinin ve onların ilimlerinden az bir pay almış kimselerin; Allah Teâlâ'yı, O'nun hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığını seçilmiş peygamberden daha iyi bilmeleri gerekir ki bunu iddia etmek cehaletin ve ahmaklığın zirvesidir. İmkânsızlık iddiası batıl olunca, caiz olduğu görüşü kesinleşir. İkincisi: Ayette rüyet, dağın yerinde durmasına bağlanmıştır; bu ise bizatihi mümkündür ve mümküne bağlanan şey de mümkündür. Hasımlar birinci veche birtakım itirazlar yöneltmişlerdir: Birincisi: Biz Musa aleyhisselâm'ın rüyeti istediğini kabul etmiyoruz; o ancak Allah Teâlâ hakkında zaruri ilim talep etmiştir. Ne var ki aralarındaki telâzüm (birbirini gerektirme) sebebiyle bunu mecazen rüyet lafzıyla ifade etmiştir. Mütekellimlerin kelamında birbirini gerektiren iki şeyden birini diğeri yerine kullanmak yaygındır. Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf bu görüşe gitmiş, Cübbâî ve Basralıların çoğu da ona tabi olmuştur. İkincisi: İlmi değil de hakiki manada rüyeti istediğini kabul etsek bile biz deriz ki: O, muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesi yoluyla kıyamet alametlerinden bir alametin görülmesini istemiştir. Buna göre şu ifadenin manası:
أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ أرني أنظر إلى علم من أعلامك الدالة على الساعة، وإلى هذا ذهب الكعبي والبغداديون، الثالث أنا سلمنا أنه سأل رؤية الله تعالى نفسه حقيقة ولكن لم يكن ذلك لنفسه ﵇ بل لدفع قومه لقائلي أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النساء: ١٥٣] وإنما أضاف الرؤية إليه دونهم ليكون منعه أبلغ في دفعهم وردعهم عما سألوه تنبيها بالأعلى على الأدنى، وإلى هذا ذهب الجاحظ ومتبعوه، الرابع أنا سلمنا أنه سأل لنفسه لكن لا نسلم أن ذلك ينافي العلم بالإحالة إذ المقصود من سؤالها إنما هو أن يعلم الإحالة بطريق سمعي مضاف إلى ما عنده من الدليل العقلي لقصد التأكيد، وذلك جائز كما يدل عليه طلب إبراهيم ﵇ اراءة كيفية إحياء الموتى، وقوله: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [البقرة: ٢٦٠] وإلى ذلك ذهب أبو بكر الأصم، الخامس أنا سلمنا أن سؤال الرؤية ينافي العلم بالإحالة لكنا نلتزم القول بعدم العلم وهو غير قادح في نبوته ﵇ فإن النبوة لا تتوقف على العلم بجميع العقائد الحقة أو جميع ما يجوز عليه تعالى وما لا يجوز بل على ما يتوقف عليه الغرض من البعثة والدعوة إلى الله تعالى وهو وحدانيته وتكليف عباده بالأوامر والنواهي تحريضا لهم على النعيم المقيم، وليس امتناع الرؤية من هذا القبيل، ويؤيد ذلك أنه سأل وقوع الرؤية في الدنيا وهي غير واقعة عندنا وعندكم، ونسب هذا القول إلى الحسن منا وهو غريب منه.
{ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Bana göster, Sana bakayım”, «Bana göster de kıyamete delalet eden alametlerinden bir alamete bakayım» demektir. el-Kâ'bî ve Bağdatlılar bu görüşe gitmişlerdir. Üçüncüsü: Hakiki manada bizzat Allah Teâlâ'nın rüyetini istediğini kabul etsek bile, bu kendisi aleyhisselâm için değil, { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } [Nisâ: 153] “Bize Allah'ı apaçık göster” diyen kavmini savuşturmak içindi. Rüyeti onlara değil de kendisine nispet etmesinin sebebi, üst makam üzerinden alt makamdakileri uyarmak amacıyla, kendisine men edilmesinin onları istedikleri şeyden menetmede ve caydırmada daha tesirli olması içindir. Câhız ve tâbileri bu görüşe gitmiştir. Dördüncüsü: Kendisi için istediğini kabul etsek bile bunun imkânsızlığı bilmeye mani olduğunu kabul etmeyiz; zira bunu istemekten maksat, tekit amacıyla elindeki akli delile ilaveten imkânsızlığı sem'î (naklî) yoldan da bilmektir. İbrâhim aleyhisselâm'ın ölülerin nasıl diriltildiğini göstermesini talep etmesi ve { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } [Bakara: 260] “fakat kalbimin mutmain olması için” demesinin gösterdiği gibi bu caizdir. Ebû Bekir el-Esamm da bu görüşe gitmiştir. Beşincisi: Rüyet talebinin imkânsızlığı bilmeye mani olduğunu kabul etsek dahi biz [bu hususta] bilgisinin olmadığını kabul ederiz ki bu da onun peygamberliğine aleyhisselâm halel getirmez. Zira peygamberlik, hak akaidin tamamını yahut Allah Teâlâ hakkında neyin caiz olup neyin olmadığını bilmeye değil; peygamber olarak gönderilme ve Allah Teâlâ'ya davet gayesinin kendisiyle gerçekleştiği tevhide ve kalıcı nimete teşvik etmek üzere kulları emir ve yasaklarla mükellef kılmaya bağlıdır; rüyetin imkânsızlığı ise bu kabilden değildir. Dünyada rüyetin vuku bulmasını istemiş olması da bunu destekler; zira bu rüyet bize göre de size göre de vaki değildir. Bu görüş bizden Hasan'a nispet edilmiştir ki onun gibi birinden bu gariptir.
السادس أنا سلمنا العلم بالإحالة لكن لا نسلم امتناع السؤال وإنما يمتنع أن لو كان محرما في شرعه لم لا يجوز أن لا يكون محرما؟، السابع أنا سلمنا الحرمة لكن لا نسلم أن ذلك كبيرة لم لا يجوز أن يكون صغيرة وهي غير ممتنعة على الأنبياء ﵈؟. وتكلموا على الوجه الثاني من وجهين: الأول أنا لا نسلم أنه علق الرؤية على أمر ممكن لأن التعليق لم يكن على استقرار الجبل حال سكونه وإلا لوجدت الرؤية ضرورة وجود الشرط لأن الجبل حال سكونه كان مستقرا بل على استقراره حال حركته وهو محال لذاته، والثالث أنا وإن سلمنا أن استقرار الجبل ممكن لكن لا نسلم أن المعلق بالممكن ممكن فإنه يصح أن يقال: إن انعدم المعلول انعدمت العلة، والعلة قد تكون ممتنعة العدم مع إمكان المعلول في نفسه كالصفات بالنسبة إلى الذات عند المتكلمين، والعقل الأول بالنسبة إليه تعالى عند الحكماء، فيجوز أن تكون الرؤية الممتنعة متعلقة بالاستقرار الممكن، والسر في جواز ذلك أن الارتباط بين المعلق والمعلق عليه إنما هو بحسب الوقوع بمعنى أنه إن وقع عدم المعلول وقع عدم العلة، والممكن الذاتي قد يكون ممتنع الوقوع الذاتي فيجوز التعليق بينهما وليس الارتباط بينهما بحسب الإمكان حتى يلزم إمكان المعلق عليه إمكان المعلق، ثم إنا وإن سلمنا دلالة ما ذكرتموه من الوجهين على جواز الرؤية فهو معارض بما يدل على عدم الجواز فإن لَنْ في الآية لتأبيد النفي وتأكيده وأيضا قول موسى ﵇: تُبْتُ إِلَيْكَ دليل كونه مخطئا في سؤاله ولو كانت الرؤية جائزة لما كان مخطئا، والزمخشري عامله الله تعالى بعدله زعم أن الآية أبلغ دليل على عدم إمكان الرؤية، وذكر في كشافه ما ذكر وقال: ثم أعجب من المتسمين بالإسلام المسمين بأهل السنة والجماعة كيف اتخذوا هذه العظيمة مذهبا ولا يغرنك تسترهم بالبلكفة فإنه من منصوبات أشياخهم، والقول ما قال بعض العدلية فيهم:
Altıncısı: İmkânsızlığın bilindiğini kabul etsek bile talepte bulunmanın caiz olmadığını kabul etmeyiz; zira talep ancak onun şeriatında haram olsaydı caiz olmazdı, peki haram olmaması niçin caiz olmasın? Yedincisi: Haram olduğunu kabul etsek bile bunun büyük günah olduğunu kabul etmeyiz; küçük günah olması niçin caiz olmasın ki bu da peygamberler aleyhimüsselâm hakkında imkânsız değildir. İkinci veche dair de iki açıdan söz söylemişlerdir: Birincisi: Rüyeti mümkün bir işe bağladığını kabul etmiyoruz; zira bağlama, dağın sükûn (hareketsizlik) halindeki istikrarına (durmasına) yönelik değildi; aksi takdirde şartın varlığı sebebiyle rüyetin de zorunlu olarak gerçekleşmesi gerekirdi, çünkü dağ sükûn halindeyken yerinde durmaktaydı. Bilakis bağlama, hareket halindeyken yerinde durmasına yöneliktir ki bu da bizatihi muhaldir. İkincisi [metindeki zikriyle üçüncüsü]: Dağın istikrarının mümkün olduğunu kabul etsek dahi mümküne bağlanan şeyin de mümkün olacağını kabul etmeyiz. Zira: «Şayet ma'lûl (sonuç) yok olursa illet (sebep) de yok olur» denilmesi sahihtir; oysa ma'lûlün bizatihi mümkün olmasına rağmen illetin yok olması imkânsız olabilir; nitekim kelamcılara göre zâta nispetle sıfatlar, felsefecilere göre de Allah Teâlâ'ya nispetle el-Aklu'l-Evvel böyledir. Dolayısıyla imkânsız olan rüyetin mümkün olan istikrara bağlanmış olması caizdir. Bunun caiz olmasındaki sır şudur: Şarta bağlanan ile şart koşulan arasındaki irtibat ancak vuku bulma açısındandır; yani şayet ma'lûlün yokluğu vaki olursa illetin yokluğu da vaki olur. Bizatihi mümkün olan bir şey bizatihi vukuu imkânsız olabilir; bu durumda ikisi arasında şart bağı kurulması caizdir. Aralarındaki irtibat imkân bakımından değildir ki şart kılınanın imkânı, şarta bağlananın da imkânını gerektirsin. Sonra biz, zikrettiğiniz iki vechin rüyetin caiz olduğuna delaletini kabul etsek bile bu, caiz olmadığına delalet eden delillerle çelişir; zira ayetteki «len» (لَنْ) edatı nefyi ebedileştirmek ve pekiştirmek içindir. Ayrıca Musa aleyhisselâm'ın: { تُبْتُ إِلَيْكَ } “Sana tevbe ettim” sözü, talebinde hatalı olduğunun delilidir; şayet rüyet caiz olsaydı hatalı olmazdı. Zemahşerî -Allah Teâlâ ona adaletiyle muamele etsin- ayetin rüyetin imkânsızlığına en beliğ delil olduğunu iddia etmiş, Keşşâf'ında zikrettiklerini zikredip şöyle demiştir: «Sonra İslâm'a nispet edilen ve Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat diye adlandırılan kimselerin bu büyük vebali nasıl mezhep edindiklerine şaşarım! Onların bilâkeyfe (balkefe) arkasına sığınmaları seni aldatmasın; zira bu, şeyhlerinin uydurmalarındandır. Söz, Adliyecilerden (Mu'tezile'den) birinin onlar hakkında dediği şu sözdür:»
وجماعة سموا هواهم سنة ... لجماعة حمر لعمري موكفه
«Hevalarını sünnet diye isimlendiren bir topluluk... / Ömrüme yemin olsun ki onlar semerli eşekler güruhudur!»
قد شبهوه بخلقه وتخوفوا ... شنع الورى فتستروا بالبلكفه
«O'nu yarattıklarına benzettiler ve insanların kınamasından / Korkup da bilâkeyfe (balkefe) arkasına gizlendiler!»
وأجيب عن قولهم: إنه ﵇ إنما سأل العلم الضروري بأنه لو كانت الرؤية بمعنى العلم الضروري لكان النظر المذكور بعد أيضا بمعناه وليس كذلك، فإن النظر الموصول بإلى نص في الرؤية لا يحتمل سواه فلا يترك للاحتمال. وفي شرح المواقف أن طلب العلم الضروري لمن يخاطبه ويناجيه غير معقول، وأورد عليه أن المراد هو العلم بهويته الخاصة، والخطاب لا يقتضي إلا العلم بوجه كمن يخاطبنا من وراء الجدار، والمراد بالعلم بالهوية
Onların: «O aleyhisselâm ancak zaruri ilmi istemiştir» şeklindeki sözlerine şöyle cevap verilmiştir: Şayet rüyet zaruri ilim manasında olsaydı, ardından zikredilen nazar (bakmak) da aynı manada olurdu; oysa öyle değildir. Çünkü «ilâ» (إلى) harf-i cerri ile müteaddî olan nazar lafzı rüyet hususunda nass olup (kesin anlam ifade edip) başkasına ihtimali yoktur; binaenaleyh ihtimal sebebiyle terk edilmez. Şerhu'l-Mevâkıf'ta, kendisiyle konuşan ve münacatta bulunan kimse için zaruri ilim talep etmenin akıl almaz olduğu belirtilmiştir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Murat, O'nun zatına mahsus hüviyetini (özel mahiyetini) bilmektir; oysa hitap, duvarın arkasından bize hitap eden kimsede olduğu gibi ancak bir veçhiyle bilmeyi iktiza eder. Özel hüviyeti bilmekten murat ise:
الخاصة انكشاف هويته تعالى على وجه جزئي بحيث لا يمكن عند العقل صدقه على كثيرين كما في المرئي بحاسة البصر، ولا شك في كونه ممكنا في حقه تعالى لأنه قادر على أن يخلق في العبد علما ضروريا بهويته الخاصة على الوجه الجزئي بدون استعمال الباصرة كما يخلق بعده، وفي عدم لزومه الخطاب فإنه إنما يقتضي العلم بالمخاطب بأمور كلية يمكن صدقها على كثيرين عند العقل وإن كانت في الخارج منحصرة في شخص واحد فهو من قبيل التعقل، وبهذا التحرير يعلم رصانة الإيراد ودفع ما أورد عليه، ويظهر منه ركاكة ما قاله الآمدي. من أن حمل الرؤية على العلم يلزم منه أن يكون موسى ﵇ غير عالم بربه لئلا يلزم تحصيل الحاصل، ونسبة ذلك إلى الكليم من أعظم الجهالات لأنا نقول العلم بالهوية الخاصة على ما ذكرنا ليس من ضروريات النبوة ولا المكالمة كما لا يخفى. نعم يأبى هذا الحمل التعدية كما علمت ويبعده الجواب بلن تراني ولكن انظر إلخ كما هو ظاهر وإن تكلف له الزمخشري بما تمجه الأسماع.
Allah Teâlâ'nın hüviyetinin, görme duyusuyla görülen şeyde olduğu gibi, aklen pek çok şeye uygun düşmesi mümkün olmayacak şekilde cüz'î bir veçhile inkişaf etmesidir. Bunun Allah Teâlâ hakkında mümkün olduğunda şüphe yoktur; zira O, kulda daha sonra yarattığı gibi, görme duyusunu kullanmaksızın da cüz'î bir veçhile kendi özel hüviyetine dair zaruri bir ilim yaratmaya kādirdir. Hitabın bunu gerektirmemesi ise şundandır: Hitap, muhatap hakkında dış dünyada tek bir şahsa inhisar etmiş olsa bile aklen pek çok şeye uygun düşebilecek küllî hususlarla bilmeyi gerektirir ki bu da taakkul (akletme) kabilindendir. Bu tahlille itirazın sağlamlığı ve ona yöneltilen eleştirinin bertaraf edildiği anlaşılır; aynı zamanda Âmidî'nin şu sözünün tutarsızlığı ortaya çıkar: «Rüyeti ilme hamletmek, hâsılı tahsil (zaten var olanı elde etme) gerekmesin diye Musa aleyhisselâm'ın Rabbini bilmiyor olmasını gerektirir; bunu Kelîm'e nispet etmek ise cehaletin en büyüğüdür.» Zira biz deriz ki: Zikrettiğimiz üzere özel hüviyeti bilmek, gizli kalmayacağı gibi nübüvvetin de mükâlemenin (konuşmanın) de zaruriyatından değildir. Evet, bildiğin gibi harf-i cer ile geçişli kılınması bu tevile engeldir; ayrıca Zemahşerî kulakların kabul etmeyeceği tekellüflere girmiş olsa da «len terânî velâkini'nzur» cevabı da zahir olduğu üzere bu tevilden uzaktır.
وقيل: إنه لو ساغ هذا التأويل لساغ مثله في أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النساء: ١٥٣] لتساوي الدلالة وهو ممتنع بالإجماع وجهرة لا يزيد على كون النظر موصولا بإلى. وأجيب عن قولهم: إنما سأله أن يريه علما من أعلام الساعة بأنه لا يستقيم لثلاثة أوجه.
Denildi ki: Şayet bu tevil caiz olsaydı, delalet eşitliği sebebiyle { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } [Nisâ: 153] “Bize Allah'ı apaçık göster” ayetinde de benzeri caiz olurdu; oysa bu icma ile caiz değildir ve «cehreten» (apaçık/açıktan) ifadesi de nazarın «ilâ» ile geçişli olmasından fazla bir şey ifade etmez. Onların: «Ondan ancak kıyamet alametlerinden bir alameti kendisine göstermesini istemiştir» sözlerine ise bunun üç vecihten ötürü doğru olmadığı şeklinde cevap verilmiştir:
أحدها أنه خلاف الظاهر من غير دليل. ثانيها أنه أجيب بلن تراني وهو إن كان محمولا على نفي ما وقع السؤال عنه من رؤية بعض الآيات فهو خلف فإنه قد أراه سبحانه أعظم الآيات وهو تدكدك الجبل، وإن كان محمولا على نفي الرؤية لزم أن لا يكون الجواب مطابقا للسؤال. ثالثها أن قوله سبحانه: فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي إن كان محمولا على رؤية الآية فهو محال لأن الآية ليس في استقرار الجبل بل في تدكدكه، وإن كان محمولا على الرؤية لا يكون مرتبطا بالسؤال، فإذن لا ينبغي حمل ما في الآية على رؤية الآية، وعن قولهم: إن الرؤية وقعت لدفع قومه بأن ذلك خلاف الظاهر من غير دليل، وكون الدليل أخذ الصعقة ليس بشيء. وأيضا كان يجب عليه ﵇ أن يبادر إلى ردعهم وزجرهم عن طلب ما لا يليق بجلال الله تعالى كما قال إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ عند قولهم: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ وقولهم: إن المقصود ضم الدليل السمعي إلى العقلي ليس بشيء إذ ذلك كان يمكن بطلب إظهار الدليل السمعي له من غير أن يطلب الرؤية مع إحالتها، وقصته تقدم الكلام فيها، وما ذكروه في الوجه الخامس ظاهر رده من تقرير الوجه الأول من الوجهين اللذين ذكرهما أهل السنة، وحاصله أنه يلزمهم أن يكون الكليم ﵇ دون آحاد المعتزلة علما ودون من حصل طرفا من الكلام في معرفة ما يجوز عليه تعالى وما لا يجوز، وهذه كلمة حمقاء وطريقة عوجاء لا يسلكها أحد من العقلاء، فإن كون الأنبياء ﵈ أعلم ممن عداهم بذاته تعالى وصفاته العلا مما لا ينبغي أن ينتطح فيه كبشان، وكون الرؤية في الدنيا غير واقعة عند الفريقين إن أريد به أنها غير ممكنة الوقوع فهو أول المسألة وإن أريد أنها ممكنة لكنها لا تقع لأحد فلا نسلم أنه أجمع على ذلك الفريقان، أما المعتزلة فلأنهم لا يقولون بإمكانها، وأما أهل السنة فلأن كثيرا منهم ذهب إلى أنها وقعت لنبينا ﷺ ليلة الإسراء، وهو قول ابن عباس. وأنس وغيرهما، وقول عائشة رضي الله تعالى عنها: من زعم أن محمدا ﷺ ليلة الإسراء، وهو قول ابن عباس. وأنس وغيرهما، وقول عائشة رضي الله تعالى عنها: من زعم أن محمدا ﷺ رأى ربه فقد أعظم على الله سبحانه الفرية مدفوع أو مؤول بأن المراد من زعم أن محمدا ﷺ في نوره الذي هو نوره أعني النور الشعشعاني الذي يذهب بالأبصار، وهو المشار إليه
Birincisi: Delilsiz olarak zahire aykırıdır. İkincisi: Kendisine «len terânî» (Beni asla göremezsin) ile cevap verilmiştir; şayet bu, hakkında soru sorulan şey olan bazı ayetlerin (alametlerin) görülmesinin nefyine hamledilirse bu tutarsızdır, zira Allah Teâlâ ona en büyük ayetlerden olan dağın un ufak olmasını göstermiştir. Şayet rüyetin nefyine hamledilirse cevabın soruya mutabık olmaması gerekir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın { فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي } “Eğer o yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin” sözü şayet alametin görülmesine hamledilirse bu muhaldir; zira alamet dağın durmasında değil, un ufak olmasındadır; şayet rüyete hamledilirse soruyla irtibatlı olmaz. O halde ayetteki ifadeyi alametin görülmesine hamletmek doğru değildir. Onların: «Rüyet talebi kavmini savuşturmak için vaki olmuştur» sözlerine ise bunun delilsiz olarak zahire aykırı olduğu ve delilin yıldırım çarpması (sa'ka) olmasının bir değer taşımadığı şeklinde cevap verilir. Ayrıca o aleyhisselâm'ın, kavminin: «Bize de onların ilahları gibi bir ilah yap» demeleri üzerine { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Gerçekten siz cahillik eden bir kavimsiniz” dediği gibi, Allah Teâlâ'nın celaline layık olmayan bir şeyi istemekten onları derhal menetmeye ve sakındırmaya koşması gerekirdi. Onların: «Maksat akli delile naklî delili eklemektir» sözleri de bir şey ifade etmez; zira bu, imkânsızlığıyla birlikte rüyeti talep etmeksizin naklî delilin kendisine izhar edilmesini talep etmekle de mümkündü; nitekim [İbrâhim'in] kıssasına dair söz daha önce geçmişti. Beşinci vecihte zikrettikleri şeyin reddi ise Ehl-i Sünnet'in zikrettiği iki vecihten birincisinin takririnden açıkça anlaşılmaktadır. Bunun özeti şudur: Bu iddia, Allah Teâlâ hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığını bilme hususunda Kelîm aleyhisselâm'ın Mu'tezile'nin sıradan fertlerinden ve kelam ilminden az bir pay almış kimseden daha aşağı derecede bir ilme sahip olmasını gerektirir ki bu ahmakça bir söz ve akıl sahiplerinden hiçbirinin tutmayacağı eğri bir yoldur. Zira peygamberlerin aleyhimüsselâm Allah Teâlâ'nın Zâtı ve yüce sıfatları hakkında başkalarından daha bilgili oldukları, üzerinde iki koçun dahi tokuşmayacağı [tartışmasız] hususlardandır. Rüyetin dünyada vaki olmamasının her iki fırkaca kabul edildiği hususuna gelince: Şayet bundan vukuunun mümkün olmadığı kastediliyorsa bu zaten meselenin asıl tartışma konusudur; şayet mümkün olmakla birlikte hiç kimse için vaki olmadığı kastediliyorsa her iki fırkanın bu hususta icma ettiğini kabul etmeyiz. Mu'tezile'ye gelince; çünkü onlar imkânını kabul etmemektedir. Ehl-i Sünnet'e gelince; çünkü onların birçoğu İsrâ gecesinde Nebimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbini gördüğü görüşüne gitmiştir ki bu İbn Abbâs, Enes ve başkalarının görüşüdür. Âişe radıyallâhu anhâ'nın: «Kim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbini gördüğünü iddia ederse muhakkak Allah Sübhânehû'ya büyük bir iftirada bulunmuştur» sözü ise ya merduttur ya da bundan muradın; kim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in O'nu bizzat O'nun nuru içinde, yani gözleri alan o parlak nur içinde gördüğünü iddia ederse büyük iftira etmiş olacağı şeklinde tevil edilmiştir. Bu da şu hadiste işaret edilen husustur:
في حديث «لأحرقت سبحات وجهه ما انتهى إليه بصره»
“Vechinin nurları, basarının ulaştığı her şeyi muhakkak yakardı” hadisinde...
فقد أعظم الفرية، ومن هذا يعلم ما في احتمال إرادة عدم الوقوع مع قطع النظر عن الإمكان وعدمه. وقولهم: إنه يجوز أن لا يكون ذلك الطلب محرما في شرعه فلا يمتنع يرد عليه أن دليل الحرمة ظاهر، فإن طلب المحال لو لم يكن حراما في شرعه ﵇ لما بلغ في التشنيع على قومه حين طلبوا ما طلبوا على أنا لو سلمنا أنه ليس بحرام يقال: إنه لا فائدة فيه وما
...büyük iftira etmiştir. Buradan, imkân ve imkânsızlığı bir yana bırakarak vuku bulmamanın kastedilmiş olması ihtimalinin ne derece tutarsız olduğu anlaşılır. Onların: «Bu talebin onun şeriatında haram olmaması caizdir, dolayısıyla imkânsız değildir» sözlerine karşı ise haramlık delilinin açık olduğu söylenerek cevap verilir. Zira imkânsızı talep etmek onun aleyhisselâm şeriatında haram olmasaydı, kavmi istediklerini istedikleri zaman onları bu derece kınamazdı. Kaldı ki haram olmadığını kabul etsek dahi şöyle denilir: Onda hiçbir fayda yoktur;
كان كذلك فمنصب النبوة منزه عنه، ومن هذا يعلم ما في قولهم الأخير.
böyle olan bir şeyden ise nübüvvet makamı münezzehtir. Buradan onların son sözlerinin durumu da anlaşılmış olur.
وأجيب عن قولهم: إن المعلق عليه هو استقرار الجبل حال حركته بأنهم إن أرادوا أن الشرط هو الاستقرار حال وجود الحركة مع الحركة فهو زيادة إضمار وترك لظاهر اللفظ من غير دليل فلا يصح، وإن أرادوا أن الشرط هو الاستقرار في الحالة التي وجدت فيها الحركة بدلا عن الحركة فلا يخفى جوازه، فكيف يدعى أنه محال لذاته؟، وبعضهم قال في الرد: إن المعلق عليه استقرار الجبل بعد النظر بدليل الفاء، وحين تعلقت إرادة الله تعالى بعدم استقراره عقيب النظر استحال استقراره وإن كان بالغير فعدل عن القول بالمحال بالذات إلى القول بالمحال بالغير لأن الغرض يتم به أيضا، وتعقبه السالكوتي وغيره بأنه ليس بشيء لأن استقرار الجبل حين تعلق إرادته تعالى بعدم استقراره أيضا ممكن بأن يقع بدله الاستقرار إنما المحال استقراره مع تعلق إرادته سبحانه بعدم الاستقرار، ولبعض فضلاء الروم هاهنا كلام نقله الشهاب لا تغرنك قعقعته فإن الظواهر لا تترك لمجرد الاحتمال المرجوح، وأجيب عن قولهم لا نسلم أن المعلق بالممكن ممكن إلخ بأن المراد بالممكن المعلق عليه الممكن الصرف والخالي عن الامتناع مطلقا، ولا شك أن إمكان المعلول فيما امتنع عدم علته ليس كذلك بل التعليق بينهما إنما هو بحسب الامتناع بالغير فإن استلزام عدم الصفات وعدم العقل الأول عدم الواجب من حيث إن وجود كل منهما واجب وعدمه ممتنع بوجود الواجب، وأما بالنظر إلى ذاته مع قطع النظر عن الأمور الخارجة فلا استلزام بخلاف استقرار الجبل فإنه ممكن صرف غير ممتنع لا بالذات ولا بالعرض كما لا يخفى، على أن بعضهم نظر في صحة المثال لغة وإن كان فيه ما فيه، وما قيل: إنه ليس المقصود في الآية بيان جواز الرؤية وعدم جوازها إذ هو غير مسؤول عنه بل المقصود إنما هو بيان عدم وقوعها وعدم الشرط متكفل بذلك كلام لا طائل تحته، إذ الجواز وعدم الجواز من مستتبعات التعليق بإجماع جهابذة الفريقين، وما ذكروه في المعارضة من أن «لن» تفيد تأبيد النفي غير مسلم، ولو سلّم فيحتمل أن ذلك بالنسبة إلى الدنيا كما في قوله تعالى: وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً [البقرة: ٩٥] فإن إفادة التأبيد فيه أظهر، وقد حملوه على ذلك أيضا لأنهم يتمنونه في الآخرة للتخلص من العقوبة، ومما يهدي إلى هذا أن الرؤية المطلوبة إنما هي الرؤية في الدنيا وحق الجواب أن يطابق السؤال، وقد ورد عنه ﷺ ما يدل على أن نفي الرؤية مقيد لا مطلق فليتبع بيانه ﵊،
Onların: «Kendisine bağlanan şart, hareket halindeyken dağın istikrarıdır» sözlerine şöyle cevap verilmiştir: Şayet şartın, hareketin varlığı anında hareketle birlikte istikrar olduğunu kastetmişlerse bu delilsiz bir takdir ziyadeliğidir ve lafzın zahirini terk etmektir, dolayısıyla sahih değildir. Şayet şartın, hareketin bulunduğu hal içerisinde hareketin yerine geçen bir istikrar olduğunu kastetmişlerse bunun caiz olduğu gizli değildir; o halde nasıl bizatihi muhal olduğu iddia edilebilir? Bazıları da reddiye sadedinde şöyle demiştir: Kendisine bağlanan şart, fâ (ف) harfinin delaletiyle bakıştan sonra dağın yerinde durmasıdır; Allah Teâlâ'nın iradesi bakışın hemen akabinde dağın durmamasına taalluk edince, gayrı sebebiyle de olsa durması imkânsızlaşmıştır; maksat onunla da hasıl olduğu için bizatihi muhal demekten gayrı sebebiyle muhal demeye dönülmüştür. Siyâlkûtî ve başkaları buna karşı çıkarak bunun bir değer taşımadığını, zira Allah Teâlâ'nın iradesinin durmamaya taalluk ettiği anda da dağın yerinde durmasının -yerine istikrarın vaki olması suretiyle- mümkün olduğunu; muhal olanın ise Cenâb-ı Hakk'ın iradesinin durmamaya taalluk etmesiyle birlikte dağın durması olduğunu söylemişlerdir. Osmanlı ulemasından bazılarının burada Şihâb'ın naklettiği bir sözü vardır ki onun debdebesi seni aldatmasın; zira zahirler sırf mercuh bir ihtimal sebebiyle terk edilmez. Onların: «Mümküne bağlanan şeyin de mümkün olduğunu kabul etmeyiz...» şeklindeki sözlerine ise şöyle cevap verilmiştir: Kendisine bağlanan mümkünden murat, sırf mümkün olan ve mutlak olarak imkânsızlıktan hali olandır. İlletinin yokluğu imkânsız olan şeyde ma'lûlün imkânının böyle olmadığında şüphe yoktur; bilakis ikisi arasındaki taalluk gayrı sebebiyle imkânsızlık bakımındandır. Zira sıfatların ve el-Aklu'l-Evvel'in yokluğunun Vâcib'in yokluğunu gerektirmesi, her ikisinin varlığının Vâcib'in varlığı ile zorunlu, yokluğunun ise imkânsız olması cihetindendir. Haricî hususlar bir yana bırakılıp zâtına bakıldığında ise bir gerektirme yoktur; oysa dağın istikrarı böyle değildir, zira gizli kalmayacağı üzere o ne bizzat ne de bil'araz imkânsız olmayan sırf bir mümkündür. Kaldı ki bazıları her ne kadar içinde tenkide açık yönler bulunsa da misalin lügat açısından sıhhatini tartışmışlardır. «Ayette maksat rüyetin caiz olup olmadığını beyan etmek değildir, zira bu sorulmamıştır; maksat ancak rüyetin vaki olmadığını beyan etmektir, şartın yokluğu da bunu sağlamaktadır» şeklindeki söz ise faydasız bir lakırdıdır; çünkü caiz olmak ve olmamak, her iki fırkanın yetkin âlimlerinin icmasıyla şarta bağlamanın tabii neticelerindendir. İtiraz sadedinde «len» edatının nefyi ebedileştirdiğine dair zikrettikleri husus ise kabul edilmemiştir. Kabul edilse bile bunun, Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } [Bakara: 95] “Onu hiçbir zaman temenni etmeyeceklerdir” ayetinde olduğu gibi dünyaya nispetle olması muhtemeldir; zira orada ebedilik ifade etmesi daha zahirdir ve onlar ahirette azaptan kurtulmak için ölümü temenni edeceklerinden ayeti buna hamletmişlerdir. Buna kılavuzluk eden hususlardan biri de şudur: Talep edilen rüyet ancak dünyadaki rüyettir, cevabın hakkı ise soruya mutabık olmasıdır. Nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rüyetin nefyinin mutlak değil mukayyet olduğuna delalet eden rivayetler gelmiştir; o halde onun aleyhisselâm açıklamasına tabi olunmalıdır.
فقد أخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول. وأبو نعيم في الحلية عن ابن عباس قال «تلا رسول الله ﷺ هذه الآية رَبِّ أَرِنِي إلخ فقال: قال الله تعالى يا موسى إنه لا يراني حي إلا مات ولا يابس إلا تدهده ولا رطب إلا تفرق وإنما يراني أهل الجنة الذين لا تموت أعينهم ولا تبلى أجسادهم»
Nitekim Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de ve Ebû Nuaym el-Hilye'de İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu { رَبِّ أَرِنِي } ayetini okudu ve şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ buyurdu ki: Ey Musa! Beni hiçbir canlı görmez ki ölmesin, hiçbir kuru görmez ki un ufak olmasın, hiçbir yaş görmez ki parçalanmasın! Beni ancak gözleri ölmeyen ve cesetleri çürümeyen cennet ehli görür.»”
وهذا ظاهر في أن مطلوب موسى ﵇ كان الرؤية في الدنيا مع بقائه على حالته التي هو عليها حين السؤال من غير أن يعقبها صعق لأن قوله ﷿: إنه لن يراني حي إلخ لا ينفي إلا الرؤية في الدنيا مع الحياة لا الرؤية مطلقا، فمعنى لَنْ تَرانِي في الآية لن تراني وأنت باق على هذه الحالة لا لن تراني في الدنيا مطلقا فضلا عن أن يكون المعنى لن تراني مطلقا لا في الدنيا ولا في الآخرة. نعم إن هذا الحديث مخصص بما
Bu da açıkça göstermektedir ki Musa aleyhisselâm'ın talebi, sual anında üzerinde bulunduğu hali üzere kalarak ve akabinde bir baygınlık/ölüm gelmeksizin dünyada rüyet idi. Zira Cenâb-ı Hakk'ın: «Beni hiçbir canlı görmez ki...» sözü, mutlak olarak rüyeti değil, ancak hayat ile birlikte dünyadaki rüyeti nefyetmektedir. Dolayısıyla ayetteki { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” ifadesinin manası; «dünyada da ahirette de Beni asla göremezsin» demek bir yana, «dünyada Beni mutlak olarak göremezsin» demek dahi değil, «sen bu hal üzere kaldığın müddetçe Beni göremezsin» demektir. Evet, bu hadis şu hususla tahsis edilmiştir:
صح مرفوعا وموقوفا أنه ﷺ رأى ربه ليلة الإسراء مع عدم الصعق،
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsrâ gecesi baygınlık/ölüm olmaksızın Rabbini gördüğüne dair merfû ve mevkûf olarak sahih rivayetler gelmiştir.
ولعل الحكمة في اختصاصه ﷺ بذلك أن نشأته ﵊ أكمل نشأة وأعدلها صورة ومعنى لجامعيته ﷺ للحقائق على وجه الاعتدال وهي فيه متجاذبة ومقتضى ذلك الثبات بإذن الله تعالى ومع ذلك فلم يقع له التجلي إلا في دار البقاء فاجتمع مقتضى الموطن مع مقتضى كمال اعتدال النشأة، وقد يقال أيضا على سبيل التنزيل: لو سلمنا دلالة لن على التأبيد مطلقا لكان غاية ذلك انتفاء وقوع الرؤية ولا يلزم منه انتفاء الجواز، والمعتزلة يزعمون ذلك وقولهم: قوله ﵇ تُبْتُ إِلَيْكَ يدل على كونه مخطئا ليس بشيء لأن التوبة قد تطلق بمعنى الرجوع وإن لم يتقدمها ذنب، وعلى هذا فلا يبعد أن يكون المراد من تبت إليك أي رجعت إليك عن طلب الرؤية.
O sallallâhu aleyhi ve sellem'in buna tahsis edilmesindeki hikmet muhtemelen şudur: Onun aleyhisselâm yaratılışı suret ve mana bakımından en kâmil ve en mutedil yaratılıştır; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem hakikatleri itidal üzere kendisinde toplamıştır ve bu hakikatler onda birbirini çekmektedir, bunun gereği ise Allah Teâlâ'nın izniyle sebattır. Bununla birlikte tecelli ona ancak dâru'l-bekāda (ahiret âleminde) vaki olmuş, böylece bulunulan makamın gereği ile yaratılış itidalinin kemalinin gereği bir araya gelmiştir. Faraza şöyle de söylenebilir: «Len» edatının mutlak olarak ebedilik ifade ettiğini kabul etsek bile bunun varacağı son nokta rüyetin vukuunun intifasıdır; bundan ise cevazın intifası gerekmez. Mu'tezile bunu iddia etmektedir; onların: «O aleyhisselâm'ın { تُبْتُ إِلَيْكَ } 'Sana tevbe ettim' sözü onun hatalı olduğuna delalet eder» şeklindeki sözleri ise bir değer taşımaz; çünkü tevbe, öncesinde bir günah bulunmasa bile rücû (dönüş) manasında da kullanılabilir. Buna göre { تُبْتُ إِلَيْكَ } ifadesinden muradın «rüyet talebinden vazgeçip Sana döndüm» olması uzak bir ihtimal değildir.
وذكر ابن المنير أن تسبيح موسى ﵇ لما تبين له من أن العلم قد سبق بعدم وقوع الرؤية في الدنيا والله تعالى مقدس عن وقوع خلاف معلومه، وأما التوبة في حق الأنبياء ﵈ فلا يلزم أن تكون عن ذنب لأن منزلتهم العلية تصان عن كل ما يحط عن مرتبة الكمال، وكان عليه ﵇ نظرا إلى علو شأنه أن يتوقف في سؤال الرؤية على الإذن فحيث سأل من غير إذن كان تاركا الأولى بالنسبة إليه،
İbnü'l-Müneyyir zikretmiştir ki Musa aleyhisselâm'ın tesbihi, dünyada rüyetin vaki olmayacağına dair ilmin ezelde sebkat ettiğini anlamasından ötürüdür; Allah Teâlâ ise malumunun aksinin vaki olmasından mukaddestir. Peygamberler aleyhimüsselâm hakkında tevbeye gelince, bunun bir günahtan ötürü olması gerekmez; zira onların yüce makamları kemal mertebesinden düşürecek her şeyden korunmuştur. Şanının yüceliği göz önüne alındığında o aleyhisselâm'a düşen, rüyet talebinde izin beklemekti; izinsiz olarak talepte bulunduğu için kendisine nispetle evlâ olanı terk etmiş oldu.
وقد ورد «حسنات الأبرار سيئات المقربين» ،
Nitekim “İyilerin (ebrâr) iyilikleri, mukarreblerin kötülükleri (kusurları) sayılır” denilmiştir.
وذكر الإمام الرازي نحو ذلك. وقال الآمدي: إن التوبة وإن كانت تستدعي سابقية الذنب إلا أنه ليس هناك ما يدل قطعا على أن الذنب في سؤاله بل جاز أن تكون التوبة عما تقدم قبل السؤال مما يعده هو ﵇ ذنبا والداعي لذلك ما رأى من الأهوال العظيمة من تدكدك الجبل على ما هو عادة المؤمنين الصلحاء من تجديد التوبة عما سلف إذا رأوا آية وأمرا مهولا، وذكر أن قوله ﵇: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ ليس المراد منه ابتداء الإيمان في تلك الحالة بل المراد به إضافة الأولية إليه لا إلى الإيمان، ولعل المراد من ذلك الإخبار الاستعطاف لقبول توبته ﵇ عما هو ذنب عنده، وأراد بالمؤمنين قومه على ما روي عن مجاهد، وما يشير إليه كلام الزمخشري من أن الآية أبلغ دليل على عدم إمكان الرؤية لا يخفى ما فيه على من أحاط خبرا بما ذكرناه، ومن المحققين من استند في دلالة الآية على إمكانها بغير ما تقدم أيضا، وهو أنه تعالى أحال انتفاء الرؤية على عجز الرائي وضعفه عنها حيث قال له: لَنْ تَرانِي ولو كانت رؤيته تعالى غير جائزة لكان الجواب لست بمرئي، ألا ترى لو قال: أرني أنظر إلى صورتك ومكانك لم يحسن في الجواب أن يقال لن ترى صورتي ولا مكاني بل الحسن لست بذي صورة ولا مكان. وقال بعضهم بعد أن بين كون الآية دليلا على أن الرؤية جائزة في الجملة ببعض ما تقدم: ولذلك رده سبحانه بقوله: لَنْ تَرانِي دون لن أرى ولن أريك ولن تنظر إلي تنبيها على أنه ﵇ قاصر عن رؤيته تعالى لتوقفها على معد في الرائي ولم يوجد فيه بعد، وذلك لأن لن أرى يدل على امتناع الرؤية مطلقا ولن أريك يقتضي أن المانع من جهته تعالى، وليس في لن تنظر تنبيه على المقصود لأن النظر لا يتوقف على معد وإنما المتوقف عليه الرؤية والإدراك، وعلل النيسابوري عدم كون الجواب لن تنظر إلى المناسب لأنظر إليك بأن موسى ﵇ لم يطلب النظر المطلق وإنما طلب النظر الذي معه الإدراك بدليل أرني. وانتصر بعضهم للمعتزلة بأن لهم أن يقولوا: إن طلب الاراءة متضمن لطلب رفع الموانع من الرؤية وإيجاد ما تتوقف هي عليه لأن معنى ذلك مكني من الرؤية والتمكين إنما يتم بما ذكر من الرفع والإيجاد، وكان الظاهر في رد هذا الطلب لن أمكنك من رؤيتي لكن عدل عنه إلى لن تراني إشارة إلى استحالة الرؤية وعدم وقوعها بوجه من الوجوه، كأنه قيل: إن رؤيتك لي أمر محال في نفسه وتمكيني إنما يكون من الممكن، ولو لم يكن المراد ذلك بل كان المراد أنك لا قابلية لك لرؤيتي لكان لموسى ﵇ أن يقول يا رب أنا أعلم عدم القابلية لكني سألتك التمكين وهو متضمن لسؤال إيجادها لأنها مما تتوقف الرؤية عليه، فعلى هذا لا يكون الجواب مفيدا لموسى ﵇ ولا مقنعا له بخلافه على الأول، فيكون حينئذ هو المتعين. فإن قيل: القابلية وعدم القابلية من توابع الاستعداد وعدم الاستعداد وهما غير مجعولين، قلنا: هذا على ما فيه من الكلام العريض والنزاع الطويل مستلزم لمطلوبنا من امتناع الرؤية كما لا يخفى على من له أدنى استعداد لفهم الحقائق.
İmam Râzî de buna benzer hususlar zikretmiştir. Âmidî ise şöyle demiştir: Tevbe her ne kadar öncesinde bir günahın bulunmasını gerektirse de günahın onun talebinde olduğuna dair kesin bir delil yoktur; bilakis tevbenin, salih müminlerin dehşetli bir alamet ve korkunç bir durum gördüklerinde geçmişten tevbeyi yenileme adetleri gereğince, dağın un ufak olması gibi büyük dehşetleri gördüğünde o aleyhisselâm'ın kendince günah saydığı talepten önceki şeylerden olması caizdir. Âmidî ayrıca onun aleyhisselâm: { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve ben inananların ilkiyim” sözünden muradın o anda imana başlamak olmadığını, bilakis bununla önceliğin imana değil kendisine izafe edilmesinin kastedildiğini zikretmiştir. Muhtemelen bu haberden maksat, kendisince günah olan şeyden tevbesinin kabulü için bir niyazda bulunmaktır. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre müminlerden muradı da kendi kavmidir. Zemahşerî'nin kelamının ayetin rüyetin imkânsızlığına en beliğ delil olduğuna dair işaret ettiği hususun tutarsızlığı, zikrettiklerimizi hakkıyla bilen kimseye gizli kalmaz. Muhakkiklerden bazıları ayetin rüyetin imkânına delaletini yukarıda geçenlerin dışında başka bir asla da dayandırmışlardır: Allah Teâlâ ona: { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” buyurarak rüyetin yokluğunu görenin aczine ve güç yetiremeyişine bağlamıştır. Şayet Allah Teâlâ'nın görülmesi caiz olmasaydı cevap «Ben görülebilir değilim» şeklinde olurdu. Görmez misin ki bir kimse: «Bana suretini ve mekanını göster de bakayım» dese, cevapta «Suretimi ve mekanımı göremezsin» denmesi güzel olmaz; aksine güzel olan «Benim suretim ve mekanım yoktur» denmesidir. Bazıları ayetin yukarıda geçen bazı gerekçelerle rüyetin genel manada caiz olduğuna delil teşkil ettiğini açıkladıktan sonra şöyle demiştir: İşte bu sebeple Cenâb-ı Hak onu «len ürâ» (Ben görülmem), «len üriyeke» (Sana göstermem) veya «len tenzura ileyye» (Bana bakamazsın) lafızlarıyla değil, { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” lafzıyla reddetmiştir; ta ki görende bulunması gereken ve kendisinde henüz bulunmayan bir hazırlayıcı sebebe (müidde) bağlı olması hasebiyle o aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ'yı görmekten aciz olduğuna dikkat çekilsin. Zira «len ürâ» rüyetin mutlak olarak imkânsızlığına delalet eder; «len üriyeke» engelin Allah Teâlâ tarafından olduğunu iktiza eder; «len tenzur» ifadesinde ise maksada dair bir uyarı yoktur, çünkü bakmak hazırlayıcı bir sebebe bağlı değildir, hazırlayıcı sebebe bağlı olan ancak rüyet ve idraktir. Nîsâbûrî, «enzur ileyk»e münasip olan «len tenzura ileyye» şeklinde cevabın gelmeyişini, «erinî» (bana göster) karinesiyle Musa aleyhisselâm'ın mutlak bakmayı değil, beraberinde idrakin de bulunduğu bakmayı talep etmiş olmasıyla gerekçelendirmiştir. Bazıları Mu'tezile'yi savunarak şöyle diyebileceklerini ileri sürmüşlerdir: Gösterme talebi, rüyete mani olan engellerin kaldırılmasını ve rüyetin kendisine bağlı olduğu şeylerin var edilmesini talep etmeyi içerir; çünkü bunun manası «beni görmeye muktedir kıl» demektir ve muktedir kılma da ancak zikredilen engellerin kaldırılması ve şartların var edilmesiyle tamam olur. Bu talebin reddinde zahir olan «seni Beni görmeye muktedir kılmayacağım» denmesiydi; fakat rüyetin imkânsızlığına ve hiçbir veçhile vaki olmayacağına işaret etmek üzere { لَنْ تَرانِي } ifadesine dönülmüştür; sanki: «Senin Beni görmen bizatihi muhal bir iştir, Benim muktedir kılmam ise ancak mümkün olan şeyde olur» denilmiştir. Şayet maksat bu olmayıp da «senin Beni görmeye kabiliyetin yoktur» manası olsaydı, Musa aleyhisselâm'ın: «Ey Rabbim! Ben kabiliyetimin olmadığını biliyorum, fakat Senden muktedir kılmanı istedim; bu da kabiliyetin var edilmesini istemeyi içerir, zira rüyet buna bağlıdır» demesi mümkün olurdu. Buna göre cevap Musa aleyhisselâm için faydalı ve ikna edici olmazdı; oysa birinci ihtimale göre böyle değildir, dolayısıyla tayin eden mana bu olur. Şayet: «Kabiliyet ve kabiliyetsizlik, istidat ve istidatsızlığın gereklerindendir ve ikisi de sonradan yaratılmış (mec'ûl) değildir» denilirse, biz deriz ki: Bu iddia, taşıdığı geniş tartışmalar ve uzun münakaşalarla birlikte, hakikatleri anlamaya en ufak istidadı olan kimseye gizli kalmayacağı üzere, rüyetin imkânsızlığı yönündeki matlubumuzu gerektirir.
وأجيب بأن طلب التمكين من شيء إنما يتضمن طلب رفع الموانع التي في جانب المطلوب منه فقط على ما هو الظاهر لا مطلقا بحيث يشمل ما كان في جانب المطلوب منه وما كان في جانب الطالب، ويرشد إلى ذلك أن قولك:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bir şeye muktedir kılınmayı talep etmek, zahir olduğu üzere mutlak olarak hem talep edilen hem de talep eden tarafındaki engelleri kapsayacak şekilde değil, ancak talep edilenin tarafındaki engellerin kaldırılmasını istemeyi içerir. Buna şu sözün delalet eder:
لم يمكنّي زيد من قتل عمرو مثلا ظاهر في أنه حال بينك وبين قتله مع تهيئك له وارتفاع الموانع التي من قبلك عنه، فكأن موسى ﵇ لما كلمه ربه هاج به الشوق إلى الرؤية كما قال الحسن: لأن عدو الله إبليس غاص في
Mesela «Zeyd, Amr'ı öldürmeme imkân vermedi» sözün, senin buna hazır olman ve senin cihetindeki engellerin kalkmış bulunmasıyla birlikte onun seninle öldürme fiili arasına girdiğinde zahirdir. Sanki Musa aleyhisselâm, Rabbi kendisiyle konuşunca rüyete karşı şevki kabardı; Hasan'ın dediği gibi: Çünkü Allah'ın düşmanı İblis...
الأرض حتى خرج من بين قدميه فوسوس إليه أنّ مكلمك شيطان فعند ذلك سألها كما قال السدي: وأعوذ بالله من اعتقاده فذهل عن نفسه وما فيها من الموانع فلم يخطر بباله إلا طلب رفع الموانع عنها من قبل الرب سبحانه فنبهه جل شأنه بقوله: لَنْ تَرانِي على وجود المانع فيه عن الرؤية وهو الضعف عن تحملها وأراه ضعف من هو أقوى منه عن ذلك بدك الجبل عند تجليه له، ففائدة الاستدراك على هذا أن يتحقق عنده ﵇ أنه أضعف من أن يقوم لتجلي الرؤية، وهو على ما هو عليه، ويمكن أن تكون التوبة منه ﵇ بعد أن أفاق من هذه الغفلة، وحينئذ لا شك أن الجواب ب لَنْ تَرانِي إلخ مفيد مقنع.
...yere dalıp nihayet ayaklarının arasından çıktı ve ona: «Seninle konuşan bir şeytandır» diye vesvese verdi; Süddî'nin dediği gibi işte o zaman rüyeti istedi -böyle bir inançtan Allah'a sığınırım-. Böylece kendi nefsinden ve nefsindeki engellerden gafil kaldı; hatırına Rab Sübhânehû tarafından engellerin kaldırılmasını talep etmekten başka bir şey gelmedi. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” buyurarak onda rüyete mani olan bir engelin, yani onu taşımaktan yana acziyetin bulunduğuna dikkat çekti ve ona tecelli ettiğinde dağı un ufak etmek suretiyle kendisinden daha güçlü olanın dahi bu husustaki aczini gösterdi. Bu durumda istidrakin faydası, o aleyhisselâm'ın şu anki hali üzerindeyken rüyet tecellisine dayanmaktan yana çok daha zayıf olduğunu kesin olarak anlamasıdır. Onun aleyhisselâm tevbesi de bu gafletten ayıldıktan sonra vaki olmuş olabilir; bu durumda { لَنْ تَرانِي } ile verilen cevabın faydalı ve ikna edici olduğunda şüphe yoktur.
هذا وذكر بعض المحققين أن حاصل الكلام في هذا المقام أن موسى ﵇ كان عالما بإمكان الرؤية ووقوعها في الدنيا لمن شاء الله تعالى من عباده عقلا والشروط التي تذكر لها ليست شروطا عقلية وإنما هي شروط عادية ولم يكن عالما بعدم الوقوع مع عدم تغير الحال حتى سمع ذلك من الرب المتعال، وليس في عدم العلم بما ذكر نقص في مرتبته ﵇ لأنه من الأمور الموقوفة على السمع، والجهل بالأمور السمعية لا يعد نقصا، فقد صح أن أعلم الخلق على الإطلاق نبينا ﷺ سئل عن أشياء فقال: سأسأل جبريل ﵇، وأن جبريل ﵇ سئل فقال: سأسأل رب العزة، وقد قالت الملائكة: سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا [البقرة: ٣٢] وأن الآية لا تصلح دليلا على امتناع الرؤية على ما يقوله المعتزلة بل دلالتها على إمكانها في الجملة أظهر وأظهر، بل هي ظاهرة في ذلك دون ما يقوله الخصوم وما رواه أبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في تفسير لَنْ تَرانِي: إنه لا يكون ذلك أبدا لا حجة لهم فيه لأنه غير واف بمطلوبهم، مع أن التأبيد فيه بالنسبة إلى عدم تغير الحال كما يدل عليه الخبر المروي عنه سابقا، وكذا ما رواه عنه أبو الشيخ إذ فيه: يا موسى إنه لا يراني أحد فيحيا قال موسى: رب إن أراك ثم أموت أحب إلي من أن لا أراك ثم أحيا، وما ذكره الزمخشري عن الأشياخ أنهم قالوا: إنه تعالى يرى بلا كيف هو المشهور.
Bununla birlikte bazı muhakkikler bu makamdaki sözün özünün şu olduğunu zikretmişlerdir: Musa aleyhisselâm, rüyetin imkânını ve dünyada Allah Teâlâ'nın dilediği kulları için vukuunun aklen caiz olduğunu biliyordu; rüyet için zikredilen şartlar akli şartlar değil, ancak âdi (adete bağlı) şartlardır. O, hal değişmeksizin vuku bulmayacağını ise Yüce Rab'den bizzat işitinceye kadar bilmiyordu. Zikredilen hususu bilmemesinde onun aleyhisselâm mertebesi için bir noksanlık yoktur; zira bu, nakle (sem'e) bağlı konulardandır, naklî konuları bilmemek ise noksanlık sayılmaz. Nitekim mahlûkātın mutlak manada en bilgilisi olan Nebimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e bazı şeyler sorulduğunda: «Cibrîl aleyhisselâm'a soracağım» dediği; Cibrîl aleyhisselâm'a sorulduğunda: «Rabbu'l-İzze'ye soracağım» dediği ve meleklerin: { سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا } [Bakara: 32] “Seni tenzih ederiz! Bizim, Senin bize öğrettiğinden başka bir ilmimiz yoktur” dedikleri sahih rivayetlerle sabittir. Ayet, Mu'tezile'nin iddia ettiği gibi rüyetin imkânsızlığına delil olmaya elverişli değildir; bilakis onun genel manada imkânına delaleti çok daha açıktır; hatta hasımların dediğine değil, buna açıkça delalet etmektedir. Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği { لَنْ تَرانِي } tefsirindeki: «Bu hiçbir zaman olmayacaktır» sözünde onlar için bir hüccet yoktur; çünkü bu onların maksadını karşılamamaktadır. Kaldı ki oradaki ebedilik, daha önce kendisinden rivayet edilen haberin de delalet ettiği üzere, halin değişmemesine nispetledir. Ebü'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiği şu haber de böyledir: «Ey Musa! Beni hiçbir kimse görmez ki diri kalsın. Musa: Rabbim! Seni görüp sonra ölmem, Seni görmeyip de diri kalmamdan bana daha sevimlidir, dedi.» Zemahşerî'nin şeyhlerden (Ehl-i Sünnet âlimlerinden) naklettiği, onların: «Allah Teâlâ keyfiyetsiz olarak görülür» dedikleri hususu ise meşhur olan görüştür.
ونقل المناوي أن الكمال بن الهمام سئل عما
Münâvî nakletmiştir ki Kemâl b. el-Hümâm'a,
رواه الدارقطني وغيره عن أنس من قوله ﷺ «رأيت ربي في أحسن صورة»
Dârekutnî ve diğerlerinin Enes'ten rivayet ettiği, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Rabbimi en güzel surette gördüm” hadisi,
بناء على حمل الرؤية في اليقظة فأجاب بأن هذا حجاب الصورة انتهى، وهو التجلي الصوري الشائع عند الصوفية، ومنه عندهم تجلي الله تعالى في الشجرة لموسى ﵇، وتجليه جل وعلا للخلق يوم يكشف عن ساق، وهو سبحانه وإن تجلى بالصورة لكنه غير متقيد بها والله من ورائهم محيط، والرؤية التي طلبها موسى ﵇ غير هذه الرؤية، وذكر بعضهم أن موسى كان يرى الله تعالى إلا أنه لم يعلم أن ما رآه هو- هو- وعلى هذا الطرز يحمل ما جاء في بعض الروايات المطعون بها، رأيت ربي في صورة شاب، وفي بعضها زيادة له نعلان من ذهب، ومن الناس من حمل الرؤية في رواية الدارقطني على الرؤية المنامية، وظاهر كلام السيوطي أن الكيفية فيها لا تضر وهو الذي سمعته من المشايخ قدس الله تعالى أسرارهم، والمسألة خلافية، وإذا صح ما قاله المشايخ وأفهمه كلام السيوطي فأنا، ولله تعالى الحمد، قد رأيت ربي مناما ثلاث مرات وكانت المرة الثالثة في السنة السادسة والأربعين والمائتين والألف بعد الهجرة، رأيته جل شأنه وله من النور ما له متوجها جهة المشرق فكلمني بكلمات أنسيتها حين استيقظت، ورأيت مرة في منام طويل كأني في الجنة بين يديه تعالى وبيني وبينه ستر حبيك بلؤلؤ مختلف ألوانه فأمر سبحانه أن يذهب بي إلى مقام عيسى ﵇ ثم مقام محمد ﷺ فذهب بي إليهما فرأيت ما رأيت ولله تعالى الفضل والمنة.
rüyetin uyanıklık haline hamledilmesi esasına binaen sorulduğunda o şöyle cevap vermiştir: «Bu, suret hicabıdır» -nakil bitti-. Bu da sûfîler nezdinde yaygın olan sûrî tecellidir. Onlara göre Allah Teâlâ'nın ağaçta Musa aleyhisselâm'a tecelli etmesi ve baldırın açılacağı gün mahlûkāta tecelli etmesi de bu kabildendir. O Sübhânehû her ne kadar suretle tecelli etse de suretle kayıtlı değildir ve Allah onları arkalarından kuşatmıştır. Musa aleyhisselâm'ın talep ettiği rüyet ise bu rüyetten başkadır. Bazıları Musa'nın Allah Teâlâ'yı görmekte olduğunu, fakat gördüğü şeyin bizzat O olduğunu bilmediğini zikretmişlerdir. Ta'n edilen (eleştirilen) bazı rivayetlerde geçen: «Rabbimi bir genç suretinde gördüm» ve bazısındaki «altından iki nalını vardı» ziyadesi de bu minval üzere hamledilir. İnsanlardan bir kısmı Dârekutnî'nin rivayetindeki rüyeti rüya rüyetine hamletmiştir; Süyûtî'nin kelamının zahiri rüyada keyfiyetin zarar vermeyeceği yönündedir ve meşâyıhtan -Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın- işittiğim de budur. Mesele ihtilaflıdır. Şayet meşâyıhın dediği ve Süyûtî'nin kelamının ifade ettiği şey sahih ise, Allah Teâlâ'ya hamdolsun ki ben Rabbimi rüyada üç defa gördüm; üçüncüsü hicretten sonra bin iki yüz kırk altı senesinde idi. Şanı yüce olan Rabbimi doğu cihetine yönelmiş, tarif edilmez bir nur içinde gördüm; benimle bazı kelimeler konuştu fakat uyandığımda onları unuttum. Bir defasında da uzun bir rüyada gördüm ki sanki cennette O Teâlâ'nın huzurundaydım; benimle O'nun arasında çeşitli renklerde incilerle dokunmuş bir perde vardı; Cenâb-ı Hak beni İsa aleyhisselâm'ın makamına, sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamına götürmelerini emretti; beni o ikisine götürdüler ve göreceğimi gördüm. Lütuf ve minnet Allah Teâlâ'ya aittir.
ومنهم من حمل الصورة على ما به التميز والمراد بها ذاته تعالى المخصوصة المنزهة عن مماثلة ما عداه من
Onlardan bir kısmı da sureti temeyyüzün (ayrışmanın) kendisiyle gerçekleştiği şeye hamletmişlerdir; bundan murat O Teâlâ'nın diğer...
الأشياء البالغة إلى أقصى مراتب الكمال، وما ذكره من البيتين لبعض العدلية فهو في ذلك عثيثة تقرم جلدا أملسا والقول ما قاله تاج الدين السبكي فيهم:
...şeylere benzemekten münezzeh, kemal mertebelerinin en son noktasına ulaşmış Zât-ı Mahsûsasıdır. [Zemahşerî'nin] Adliyecilerden (Mu'tezile'den) biri için zikrettiği iki beyte gelince; o bu hususta düz deriyi kemirmeye çalışan bir güve gibidir! Söz, Tâcüddîn es-Sübkî'nin onlar hakkında dediği şu sözdür:
عجبا لقوم ظالمين تلقبوا ... بالعدل ما فيهم لعمري معرفه
«Kendilerine adalet lakabı takan o zalimler topluluğuna şaşarım! / Ömrüme yemin olsun ki onlarda zerre kadar marifet (hakiki bilgi) yoktur.»
قد جاءهم من حيث لا يدرونه ... تعطيل ذات الله مع نفي الصفة
«Farkında olmadıkları bir cihetten başlarına geldi; / Sıfatları nefyetmekle birlikte Allah'ın Zâtını ta'tîl etmek (hükümsüz bırakmak)!»
وتلقبوا عدلية قلنا نعم ... عدلوا بربهم فحسبهم سفه
«Kendilerine Adliyeciler (adaletçiler) lakabını taktılar, biz dedik ki: Evet! / Onlar Rablerine denk tuttular (saptılar), sefihlik olarak bu onlara yeter!»
وقال ابن المنير:
İbnü'l-Müneyyir de şöyle demiştir:
وجماعة كفروا برؤية ربهم ... هذا ووعد الله ما لن يخلفه
«Bir güruh Rablerinin görülmesini inkâr etti; / Oysa bu, Allah'ın asla caymayacağı bir vaadidir!»
وتلقبوا عدلية قلنا أجل ... عدلوا بربهم فحسبوهم سفه
«Kendilerine Adliyeciler lakabını taktılar, biz dedik ki: Evet! / Onlar Rablerine denk tuttular (haktan saptılar), onları sefih sayın!»
وتنعتوا الناجين كلا إنهم ... إن لم يكونوا في لظى فعلى شفه
«Kurtuluşa erenler (Nâciye) olarak nitelendiler; hayır, asla! / Onlar alevli cehennemde değillerse bile tam onun kıyısındadırlar!»
وبعد هذا كله نقول: إن الناس قد اختلفوا في أن موسى ﵇ هل رأى ربه بعد هذا الطلب أم لا، فذهب أكثر الجماعة إلى أنه ﵇ لم يره لا قبل الصعق ولا بعده. وقال الشيخ الأكبر قدس سره: إنه رآه بعد الصعق وكان الصعق موتا، وذكر قدس سره أنه سأل موسى عن ذلك فأجابه بما ذكر، والآية عندي غير ظاهرة في ذلك، وإلى الرؤية بعد الصعق ذهب القطب الرازي في تقرير كلام للزمخشري، إلا أن ذلك على احتمال أن تفسر بالانكشاف التام الذي لا يحصل إلا إذا كانت النفس فانية مقطوعة النظر عن وجودها فضلا عن وجود الغير فانه قال: إن موسى ﵇ لما طلب هذه المرتبة من الانكشاف وعبر عن نفسه بأنا دل على أن نظره كان باقيا على نفسه وهي لا تكون كذلك إلا متعلقة بالعلائق الجسمانية مشوبة بالشوائب المادية لا جرم منع عنه هذه المرتبة وأشير إلى أن منعها إنما كان لأجل بقاء أنا وأنت في قوله: أرني ولن تراني، ثم لما لم يرد حرمانه عن حصول هذه المرتبة مع استعداده وتأهله لها علم طريق المعرفة بقوله سبحانه: وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فإن الجبل مع عدم تعلقه لما لم يطق نظرة من نظرات التجلي فموسى ﵇ مع تعلقه كيف يطيق ذلك فلما أدرك الرمز خر صعقا مغشيا عليه متجردا عن العلائق فانيا عن نفسه فحصل له المطلوب فلما أفاق علم أن طلبه الرؤية في تلك الحالة التي كان عليها كان سوء أدب فتاب عنه.
Bütün bunlardan sonra biz deriz ki: İnsanlar Musa aleyhisselâm'ın bu talepten sonra Rabbini görüp görmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimler topluluğunun çoğu, o aleyhisselâm'ın ne sa'kadan (bayılmadan) önce ne de sonra görmediği görüşüne gitmiştir. Şeyh-i Ekber kuddise sirruh ise sa'kadan sonra gördüğünü ve sa'kanın ölüm olduğunu söylemiştir; Şeyh-i Ekber kuddise sirruh Musa'ya bunu sorduğunu ve Musa'nın kendisine bu şekilde cevap verdiğini zikretmiştir. Ayet ise bana göre bu hususta zahir değildir. Kutbuddîn er-Râzî de Zemahşerî'nin kelamını takrir ederken sa'kadan sonraki rüyet görüşüne meyletmiştir; ancak bu, rüyetin nefsin başkasının varlığı şöyle dursun kendi varlığına bakmaktan dahi kesilip fâni olduğu zaman ancak hasıl olabilen tam inkişaf ile tefsir edilmesi ihtimaline göredir. Zira o şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm inkişafın bu mertebesini talep edip kendisini «ben» (ene) diye ifade edince, bakışının kendi nefsi üzerinde baki kaldığına delalet etti; nefis ise ancak cismanî alakalara bağlı ve maddî şaibelerle karışık olduğunda böyle kalır. Bundan ötürü bu mertebeden menedildi ve bunun menedilmesinin { أَرِنِي } “bana göster” ve { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” sözlerindeki «ben» ve «sen» ikiliğinin baki kalmasından kaynaklandığına işaret edildi. Sonra, istidadı ve ehliyeti bulunduğu için bu mertebenin husulünden mahrum kalması murat edilmeyince Cenâb-ı Hakk'ın { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } “Fakat şu dağa bak” sözüyle ona marifet yolu öğretildi; zira dağ hiçbir bağlılığı olmamasına rağmen tecelli bakışlarından bir bakışa takat getiremeyince, bağlılıkları varken Musa aleyhisselâm buna nasıl takat getirebilirdi! Musa bu remzi (işareti) anlayınca alakalardan tecerrüt etmiş ve nefsinden fâni olmuş bir halde bayılarak yere yığıldı ve böylece kendisi için matlup olan hasıl oldu. Ayılınca da o bulunduğu hal içerisindeyken rüyet talep etmesinin bir edep noksanlığı olduğunu anladı ve bundan tevbe etti.