Binûn

A'râf Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأ عبد الله «أن لا أقول» بتقدير الجار وهو على أو الباء، وقد تقدم يقدر على بياء مشددة، وقوله سبحانه: قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ استئناف مقرر لما قبله، ولم يكن هذا وما بعده من جواب فرعون إثر ما ذكر هاهنا بل بعد ما جرى بينهما من المحاورات التي قصها الله تعالى في غير ما موضع، وقد طوى ذكرها هنا للايجاز ومِنْ متعلقة

Abdullah ise, car edatının yani { على } veya { الباء } harf-i cerinin takdiriyle «أن لا أقول» şeklinde okumuştur. Daha önce geçtiği üzere şeddeli yâ ile { على } takdir edilir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden açık bir delil getirdim” kavli, öncesini pekiştiren bir istînâftır. Bu ve bundan sonraki kısım, Firavun'un burada zikredilen sözünün hemen akabinde verdiği bir cevap değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın birçok yerde kıssa ettiği ve burada icaz için zikrini katladığı (atladığı), ikisi arasında geçen karşılıklı konuşmalardan sonradır. { مِنْ } edatı ise ya

إما بجئتكم على أنها لابتداء الغاية مجازا وإما بمحذوف وقع صفة لبينة مفيدة لفخامتها الإضافية مؤكدة لفخامتها الذاتية المستفادة من التنوين التفخيمي كما مر غير مرة، وإضافة اسم الرب إلى ضمير المخاطبين بعد إضافته فيما قبل إلى العالمين لتأكيد وجوب الإيمان بها، وذكر الاسم الجليل الجامع في بيان كونه جديرا بقول الحق عليه سبحانه تهويلا لأمر الافتراء عليه تعالى شأنه مع الإشارة إلى التعليل بما ليس وراءه غاية فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ أي خلهم حتى يذهبوا معي إلى الأرض المقدسة التي تحقيق ذلك. والآية من أقوى أدلة جواز انقلاب الشيء عن حقيقته كالنحاس إلى الذهب، إذ لو كان ذلك تخييلا لبطل الاعجاز، ولم يكن لذكر مبين معنى مبين، وارتكاب غير الظاهر غير ظاهر، ويدل لذلك أيضا أنه لا مانع في القدرة من توجه الأمر التكويني إلى ما ذكر وتخصيص الإرادة له، والقول بأن قلب الحقائق محال والقدرة لا تتعلق به فلا يكون النحاس ذهبا رصاص مموه، والحق جواز الانقلاب إما بمعنى أنه تعالى يخلق بدل النحاس ذهبا على ما هو رأي المحققين، أو بأن يسلب عن أجزاء النحاس الوصف الذي صار به نحاسا ويخلق فيه الوصف الذي يصير به ذهبا على ما هو رأي بعض المتكلمين من تجانس الجواهر واستوائها في قبول الصفات، والمحال إنما هو انقلابه ذهبا مع كونه نحاسا لامتناع كون الشيء في الزمن الواحد نحاسا وذهبا، وعلى أحد هذين الاعتبارين توكأ أئمة التفسير في أمر العصا وَنَزَعَ يَدَهُ أي أخرجها من جيبه لقوله تعالى: أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ [النمل: ١٢] أو من تحت أبطه لقوله سبحانه: وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ [طه: ٢٢] والجمع بينهما ممكن في زمان واحد، وكانت اليد اليمنى كما صرح به في بعض الآثار فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ أي بيضاء بياضا نورانيا خارجا عن العادة يجتمع عليه النظار.

mecazen başlangıç bildirmesi (ibtidâ-i gaye) üzere { جئتكم } fiiline mütealliktir; ya da defalarca geçtiği üzere tazim bildiren tenvinden anlaşılan zâtî büyüklüğünü teyit eden, izafet kaynaklı azametini ifade etmek üzere { بينة } kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Rab isminin daha önce âlemlere izafe edilmesinden sonra [burada] muhatap zamirine izafe edilmesi, ona iman etmenin vücubunu tekit etmek içindir. O'nun hakkında hakkı söylemeye layık olduğunu açıklarken toplayıcı olan lafza-i celâlin zikredilmesi, Şânı Yüce Allah'a iftira etme işinin korkunçluğunu vurgulamak ve arkasında başka bir gaye bulunmayan gerekçelendirmeye işaret etmek içindir. { فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Artık İsrailoğullarını benimle beraber gönder” yani ‘onları serbest bırak da benimle birlikte gitsinler’ demektir. [Bu ayet], bakırın altına dönüşmesi gibi bir şeyin hakikatinin değişmesinin caiz olduğuna dair en güçlü delillerdendir. Zira eğer bu bir hayalden (illüzyondan) ibaret olsaydı mucize batıl olurdu ve { مبين } kelimesinin zikredilmesinin açık bir anlamı kalmazdı; zahirin hilafına gitmek ise açık bir yol değildir. Yine buna, tekvinî emrin zikredilen şeye yönelmesine ve iradenin ona tahsis edilmesine kudret açısından hiçbir engel bulunmaması da delalet eder. Hakikatlerin dönüşmesinin imkânsız olduğunu, kudretin buna taalluk etmeyeceğini, dolayısıyla bakırın altın olamayacağını söyleyenlerin sözü yaldızlı kurşundan ibarettir. Hak olan, dönüşümün caiz oluşudur: Ya muhakkiklerin görüşüne göre Allah Teâlâ'nın bakırın yerine altın yaratması anlamında; ya da kelamcıların bazısının cevherlerin türdeşliği ve sıfatları kabul etmedeki eşitliği görüşüne göre, bakır parçalarından onu bakır kılan sıfatı soyup alması ve onda kendisiyle altın olacağı sıfatı yaratması anlamındadır. İmkânsız olan ise bir şeyin aynı anda hem bakır hem altın olmasının imkânsızlığı sebebiyle, bakır iken aynı anda altın olmasıdır. Tefsir imamları asâ meselesinde bu iki mülahazadan birine dayanmışlardır. { وَنَزَعَ يَدَهُ } “[Musa] elini sıyırıp çıkardı” yani Cenâb-ı Hakk'ın: { أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } “Elini koynuna sok” kavlinden dolayı koynundan veya Şânı Yüce Allah'ın: { وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ } “Elini koltuğunun altına koy” kavlinden dolayı koltuğunun altından çıkardı. İkisini aynı anda cem etmek mümkündür. Bazı rivayetlerde açıkça belirtildiği üzere o, sağ eliydi. { فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ } “Bir de ne görsünler, o, bakanlar için bembeyazdır!” yani bakanların etrafında toplanacağı, alışılmışın dışında, nuranî bir beyazlıktır.

فقد روي أنه أضار له ما بين السماء والأرض،

Rivayet edildiğine göre yer ile gök arasını aydınlatmıştır.

وجاء في رواية أنه أرى فرعون يده، وقال ﵇: ما هذه؟ فقال: يدك. ثم أدخلها جيبه وعليه مدرعة صوف ونزعها فإذا هي بيضاء بياضا نورانيا غلب شعاعه شعاع الشمس،

Bir rivayette geldiğine göre [Musa] Firavun'a elini gösterdi ve aleyhisselâm: «Bu nedir?» dedi. Firavun: «Senin elindir» dedi. Sonra üzerinde yün bir cübbe varken elini koynuna soktu ve çıkardı; bir de ne görsün, ışığı güneşin ışığına baskın gelen nuranî bir beyazlıktır.

وقيل: المعنى بيضاء لأجل النظار لا أنها بيضاء في أصل خلقتها لأنه ﵇ كان آدم شديد الأدمة،

Şöyle de denilmiştir: Manası, yaratılışının aslında beyaz olmasından değil, bakanlar için beyaz olmasıdır; çünkü [Musa] aleyhisselâm esmer, koyu tenli bir kimseydi.

فقد أخرج البخاري عن ابن عمر قال: «قال رسول الله ﷺ وأما موسى فآدم جثيم سبط كأنه من رجال الزط»

Nitekim Buhârî, İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Musa'ya gelince; o, sanki Zutt erkeklerinden biri gibi esmer, iri yapılı ve düz saçlıdır.»

وعنى ﵊ بالزط جنسا من السودان والهنود، ونص البعض على أن ذلك البياض إنما كان في الكف وإطلاق اليد عليها حقيقة.

[Resûlullah] aleyhisselâm Zutt ile Sudanlı ve Hintli bir ırkı kastetmiştir. Bazıları bu beyazlığın yalnızca avuç içinde olduğunu ve el kelimesinin avuca hakikat olarak ıtlak edildiğini açıkça belirtmişlerdir.

وفي القاموس اليد الكف أو من أطراف الأصابع إلى الكف، وأصلها يدي بدليل جمعها على أيدي ولم ترد اليد عند الإضافة إلى الضمير لما تقرر في محله، وجاء في كلامهم يد بالتشديد وهو لغة فيه.

el-Kâmûs'ta [şöyle geçer]: El; avuç içidir ya da parmak uçlarından avuca kadar olan kısımdır. Aslı, çoğulunun «أيدي» gelmesi deliliyle «يدي»dir. Kendi yerinde kararlaştırıldığı üzere zamire izafe edildiğinde el kelimesi [aslına] dönmemiştir. Arapların kelamında şeddeli olarak «يد» de gelmiştir ki bu onda bir lehçedir.

قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أي الأشراف منهم وهم أهل مشورته ورؤساء دولته.

{ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ } “Firavun kavminin ileri gelenleri dedi ki” yani onların eşrafı, danışmanları ve devletinin ileri gelenleri [şöyle dediler]:

إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ أي مبالغ في علم السحر ماهر فيه يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ أي من أرض مصر فَماذا تَأْمُرُونَ أي تشيرون في أمره كما فسره بذلك ابن عباس، فهو من الأمر بمعنى المشاورة، يقال: آمرته فآمرني أي شاورته فأشار علي، وقيل من الأمر المعهود، وماذا في محل نصب على أنه مفعول لتأمرون بحذف الجار، أي بأي شيء تأمرون، وقيل: فَما خبر مقدم وذا اسم موصول مبتدأ مؤخر، أي ما الذي تأمرون به قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ أي أخر أمرهما وأصدرهما عنك ولا تعجل في أمرهما حتى ترى رأيك فيهما، وقيل: احبسهما، واعترض بأنه لم يثبت منه الحبس.

{ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür” yani büyü ilminde derinleşmiş, onda pek mahir biridir. { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” yani Mısır topraklarından. { فَماذا تَأْمُرُونَ } “Şimdi ne buyurursunuz?” yani İbn Abbas'ın tefsir ettiği üzere ‘onun hakkında ne görüş bildirirsiniz?’ demektir. Bu, istişare anlamındaki emir (الْأَمْر) kökündendir; nitekim «آمرته فآمرني» (Onunla istişare ettim, o da bana görüş bildirdi) denilir. Bilinen emir manasında olduğu da söylenmiştir. { ماذا } car edatının hazfiyle { تأمرون } fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir; yani ‘Ne ile emredersiniz?’ demektir. { فَما } lafzının mukaddem haber, { ذا } lafzının ise müahhar mübteda olan ismi mevsul olduğu da söylenmiştir; yani ‘Emrettiğiniz şey nedir?’ demektir. { قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ } “Dediler ki: Onu ve kardeşini alıkoy” yani onların işini tehir et, onları huzurundan gönder ve haklarında nihai görüşünü belirleyene kadar acele etme. ‘Onları hapset’ manasında olduğu da söylenmiştir; ancak ondan hapis fiilinin sabit olmadığı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir.

وأجيب بأن الأمر به لا يوجب وقوعه، وقيل عليه أيضا: إنه لم يكن قادرا على الحبس بعد أن رأى ما رأى، وقوله: لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ في الشعراء [٢٩] كان قبل هذا، وأجيب بأن القائلين لعلهم لم يعلموا ذلك منه، وقال أبو منصور: الأمر بالتأخير دل على أنه تقدم منه أمر آخر وهم الهم بقتله، فقالوا: أخره ليتبين حاله للناس، وليس بلازم كما لا يخفى وأصل أرجه أرجئه بهمزة ساكنة وهاء مضمومة دون واو ثم حذفت الهمزة وسكنت الهاء لتشبيه المنفصل بالمتصل، وجعل أرجه كإبل في إسكان وسطه، وبذلك قرأ أبو عمرو. وأبو بكر. ويعقوب على أنه من أرجات، وكذلك قراءة ابن كثير وهشام وابن عامر «أرجئهو» بهمزة ساكنة وهاء متصلة بواو الإشباع.

Buna, onunla emretmenin vuku bulmasını gerektirmeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Yine buna karşı şöyle de denilmiştir: Gördüklerini gördükten sonra onları hapsetmeye gücü yetmezdi. Şuarâ Suresi'ndeki: { لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “Seni mutlaka zindana atılanlardan ederim” kavli ise bundan önceydi. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Bu sözü söyleyenler belki de onun bu durumunu bilmiyorlardı. Ebû Mansûr şöyle demiştir: Tehir etme emri, ondan önce başka bir durumun geçtiğine delalet eder ki o da onu öldürme niyetidir. Bunun üzerine: ‘Halk için durumu açığa kavuşsun diye onu tehir et’ demişlerdir; ancak gizli olmadığı üzere bu zorunlu bir çıkarım değildir. { أَرْجِهْ } kelimesinin aslı, sakin hemze ve vâv olmaksızın zammeli he ile «أرجئه» şeklindedir; sonra hemze hazfedilmiş, munfasıl muttasıla benzetilerek he sakin kılınmış ve ortasının sükûnunda «أرجه» lafzı «إبل» gibi kılınmıştır. Ebû Amr, Ebû Bekr ve Ya'kûb «أرجأت» fiilinden olmak üzere bu şekilde okumuşlardır. İbn Kesîr, Hişâm ve İbn Âmir'in kıraati de sakin hemze ve işbâ vâvına bitişen he ile «أرجئهو» şeklindedir.

وقرأ نافع في رواية ورش وإسماعيل والكسائي «أرجهي» بهاء مكسورة بعدها ياء من أرجيت، وفي رواية قالون «أن أرجه» بحذف الياء للاكتفاء عنها بالكسرة، وقرأ ابن عامر برواية ابن ذكوان «أرجئه» بالهمزة وكسر الهاء، وقد ذكر بعضهم أن ضم الهاء وكسرها والهمز وعدمه لغتان مشهورتان، وهل هما مادتان أو الياء بدل من الهمزة كتوضأت وتوضيت؟ قولان، وطعن في القراءة على رواية ابن ذكوان، فقال الحوفي: إنها ليست بجيدة، وقال الفارسي: إن ضم الهاء مع الهمزة لا يجوز غيره وكسرها غلط لأن الهاء لا تكسر إلا بعد ياء ساكنة أو كسرة، وأجيب كما قال الشهاب عنه بوجهين: أحدهما أن الهمزة ساكنة والحرف الساكن حاجز غير حصين فكأن الهاء وليت الجيم المكسورة فلذا كسرت، والثاني أن الهمزة عرضة للتغيير كثيرا بالحذف وإبدالها ياء إذا سكنت بعد كسرة فكأنها وليت ياء ساكنة فلذا كسرت. وأورد على ذلك أبو شامة أن الهمزة تعد حاجزا وأن الهمزة لو كانت ياء كان المختار الضم نظرا لأصلها وليس بشيء بعد أن قالوا: إن القراءة متواترة وما ذكر لغة ثابتة عن العرب، هذا واستشكل الجمع بين ما هنا وما في الشعراء فإن فيها قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَماذا تَأْمُرُونَ وهو صريح في أن إِنَّ هذا لَساحِرٌ إلى فَماذا تَأْمُرُونَ كلام فرعون وما هنا صريح في نسبة قول ذلك للملأ والقصة واحدة فكيف يختلف القائل في الموضعين وهل هذا إلا منافاة؟ وأجيب بأنه لا منافاة لاحتمالين. الأول أن هذا الكلام قال فرعون والملأ من قومه فهو كوقع الحافر على الحافر فنقل في الشعراء كلامه وهنا كلامهم، والثاني أن هذا الكلام قاله فرعون ابتداء ثم قاله الملأ إما بطريق الحكاية لأولادهم وغيرهم وإما بطريق التبليغ لسائر الناس فما في الشعراء كلام فرعون ابتداء وما هنا كلام الملأ نقلا عنه.

Nâfi', Verş ve İsmâil rivayetlerinde ve Kisâî «أرجيت» fiilinden olmak üzere kesreli he ve sonrasında yâ ile «أرجهي» şeklinde okumuşlardır. Kālûn rivayetinde ise kesre ile yetinilerek yâ'nın hazfiyle «أن أرجه» şeklinde okunmuştur. İbn Âmir ise İbn Zekvân rivayetiyle hemze ve he'nin kesresiyle «أرجئه» şeklinde okumuştur. Bazıları he'nin zammesi ve kesresinin, hemzeli ve hemzesiz oluşunun iki meşhur lehçe olduğunu zikretmiştir. Bunların iki ayrı kök mü olduğu, yoksa «توضأت» ve «توضيت» kelimelerinde olduğu gibi yâ'nın hemzeden bedel mi olduğu hususunda iki görüş vardır. İbn Zekvân rivayetindeki kıraate itiraz edilmiş; el-Hûfî: «O iyi değildir» demiş, el-Fârisî ise: «Hemze ile birlikte he'nin zammesinden başkası caiz değildir, kesresi ise hatadır; çünkü he harfi ancak sakin bir yâ veya kesreden sonra kesrelenir» demiştir. Şihâb'ın ondan naklettiği üzere buna iki vecihle cevap verilmiştir: Birincisi, hemze sakindir ve sakin harf aşılmaz bir engel değildir; dolayısıyla he sanki kesreli cîm harfine bitişmiş gibidir, bu yüzden kesrelenmiştir. İkincisi, hemze hazfedilerek veya kesreden sonra sakin olduğunda yâ'ya dönüştürülerek çokça değişime uğrar; dolayısıyla sanki sakin bir yâ'ya bitişmiş gibidir, bu yüzden kesrelenmiştir. Ebû Şâme buna hemzenin bir engel sayıldığını ve hemze şayet yâ olsaydı aslına binaen tercihin zamme olacağını belirterek itiraz etmiştir; ancak kıraatin mütevatir olduğunu ve zikredilenin Araplardan sabit bir lehçe olduğunu söyledikten sonra bu itiraz bir kıymet ifade etmez. Burada yer alan ifade ile Şuarâ Suresi'ndeki ifadeyi cem etmek müşkil görülmüştür; zira orada: { قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَماذا تَأْمُرُونَ } “Çevresindeki ileri gelenlere: 'Şüphesiz bu çok bilgili bir büyücüdür; büyüsüyle sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. Şimdi ne buyurursunuz?' dedi” buyrulmaktadır. Bu ise: { إِنَّ هذا لَساحِرٌ } lafzından { فَماذا تَأْمُرُونَ } lafzına kadar olan kısmın Firavun'un sözü olduğuna sarihtir; buradaki ise bu sözün ileri gelenlere ait olduğunu nispet etmekte sarihtir. Kıssa tek bir kıssa olduğuna göre, her iki yerde söyleyen nasıl farklı olabilir, bu bir çelişki değil midir? Buna iki ihtimalle çelişki olmadığı şeklinde cevap verilmiştir: Birincisi, bu sözü hem Firavun hem de kavminin ileri gelenleri söylemiştir; dolayısıyla atın ayağını aynı ize basması gibidir; Şuarâ'da onun sözü, burada ise onların sözü nakledilmiştir. İkincisi, bu sözü bidayette Firavun söylemiş, sonra ileri gelenler ya çocuklarına ve başkalarına bir hikâye yoluyla veya diğer insanlara tebliğ yoluyla söylemişlerdir. Dolayısıyla Şuarâ'daki ilk olarak Firavun'un sözüdür, buradaki ise ondan naklen ileri gelenlerin sözüdür.

واختار الزمخشري أن ما هنا هو قال الملأ نقلا عن فرعون بطريق التبليغ لا غير لأن القوم لما سمعوه خاطبوا فرعون بقولهم: أرجه إلخ، ولو كان ذلك كلام الملأ ابتداء لكان المطابق أن يجيبوهم بأرجئوا، ولا سبيل إلى أنه كان نقلا بطريق الحكاية لأنه حينئذ لم يكن مؤامرة ومشاورة مع القوم فلم يتجه جوابهم أصلا، فتعين أن يكون بطريق التبليغ فلذا خاطبوه بالجواب. بقي أن يقال هذا الجواب بالتأخير في الشعراء كلام الملأ لفرعون وهاهنا كلام سائر القوم. لكن

Zemahşerî buradakinin, kavmin bunu duyduklarında Firavun'a: «Onu tehir et...» vb. sözleriyle hitap etmelerinden dolayı, ileri gelenlerin sırf tebliğ yoluyla Firavun'dan naklen söyledikleri söz olduğu görüşünü tercih etmiştir. Şayet bu başlangıçta ileri gelenlerin sözü olsaydı, onlara: «Tehir ediniz» diye cevap vermeleri uygun olurdu. Hikâye yoluyla bir nakil olmasına da imkân yoktur; çünkü o takdirde kavimle bir istişare ve danışma olmazdı ve onlara cevap vermeleri hiçbir şekilde yön bulmazdı. Dolayısıyla tebliğ yoluyla olması tayin etmiştir, bu yüzden ona cevapla hitap etmişlerdir. Geriye, tehir ile ilgili bu cevabın Şuarâ'da ileri gelenlerin Firavun'a sözü, burada ise diğer kavmin sözü olduğunu söylemek kalır. Fakat

لا منافاة لجواز تطابق الجوابين. وقول شيخ الإسلام: إن كون ذلك جواب العامة يأباه أن الخطاب لفرعون وأن المشاورة ليست من وظائفهم ليس بشيء، لأن الأمر العظيم الذي تصيب تبعته أهل البلد يشاور فيه الملك الحازم عوامهم وخواصهم، وقد يجمعهم لذلك ويقول لهم: ماذا ترون فهذا أمر لا يصيبني وحدي ورب رأي حسن عند من لم يظن به على أن في ذلك جمعا لقلوبهم عليه وعلى الاحتفال بشأنه، وقد شاهدنا أن الحوادث العظام يلتفت فيها إلى العوام، وأمر موسى ﵇ كان من أعظم الحوادث عند فرعون بعد أن شاهد منه ما شاهده ثم أنهم اختلفوا في قوله تعالى: فَماذا تَأْمُرُونَ فقيل: إنه من تتمة كلام الملأ، واستظهره غير واحد لأنه مسوق مع كلامهم من غير فاصل، فالأنسب أن يكون من بقية كلامهم، وقال الفراء. والجبائي: إن كلام الملأ قد تم عند قوله سبحانه: يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ ثم قال فرعون: فماذا تأمرون قالوا: أرجه، وحينئذ يحتمل كما قال القطب أن يكون كلام الملأ مع فرعون وخطاب الجمع في يخرجكم إما لتفخيم شأنه أو لاعتباره مع خدمه وأعوانه. ويحتمل أن يكون مع قوم فرعون والمشاورة منه. ثم قال: وإنما التزموا هذا التعسف ليكون مطابقا لما في الشعراء في أن قوله: فَماذا تَأْمُرُونَ من كلام فرعون وقوله: أَرْجِهْ وَأَخاهُ كلام الملأ. لكن ما ارتفعت المخالفة بالمرة لأن قوله: إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ كلام فرعون للملأ. وفي هذه السورة على ما وجهوه كلام الملأ لفرعون، ولعلهم يحملون على أنه قاله لهم مرة وقالوه له أخرى انتهى. ويمكن أن يقال: إن الملأ لما رأوا من موسى ﵇ ما رأوا قال بعضهم لبعض: إن هذا لساحر عليم يريد أن يخرجكم من أرضكم فماذا تشيرون وما تستحسنون في أمره؟ ولما رآهم فرعون أنهم مهتمون من ذلك قال لهم تنشيطا لهم وتصويبا لما هم عليه قبل أن يجيب بعضهم بعضا بما عنده مثل ما قالوه فيما بينهم فالتفتوا إليه وقالوا: أرجه وأخاه، فحكى سبحانه هنا مشاورة بعضهم لبعض وعرض ما عندهم على فرعون أول وهلة قبل ذكره فيما بينهم، وحكى في الشعراء كلامه لهم ومشاورته إياهم التي هي طبق مشاورة بعضهم بعضا المحكية هنا وجوابهم له بعد تلك المشاورة، وعلى هذا لا يدخل العوام في الشورى، ويكون هاهنا أبلغ في ذم الملأ فليتدبر والله تعالى أعلم بأسرار كلامه وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ أي البلاد جمع مدينة، وهي من مدن بالمكان كنصر إذا أقام به، ولكون الياء زائدة كما قال غير واحد تقلب همزة في الجمع، وأريد بها مطلق المدائن، وقيل: مدائن صعيد مصر حاشِرِينَ أي رجالا يجمعون السحرة، وفسره بعضهم بالشرط وهم أعوان الولاة لأنهم يجعلون لهم علامة، ويقال للواحد شرطي بسكون الراء نسبة للشرطة، وحكى في القاموس فتحها أيضا، وفي الأساس أنه خطأ لأنه نسبة إلى الشرط الذي هو جمع، ونصب الوصف على أنه صفة المحذوف ومفعوله محذوف أيضا كما أشير إليه، وقد نص على ذلك الاجهوري يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ أي ماهر في السحر والفعل مجزوم في جواب الطلب.

iki cevabın birbiriyle örtüşmesinin caiz olması sebebiyle hiçbir çelişki yoktur. Şeyhülislâm'ın: «Bunun avamın cevabı olmasını hitabın Firavun'a olması ve istişarenin onların vazifesi olmaması reddeder» şeklindeki sözü bir kıymet ifade etmez; çünkü vebali belde halkına dokunacak büyük bir meselede dirayetli bir hükümdar onların avamıyla da havasıyla da istişare eder. Bazen bunun için onları toplar ve kendilerine: «Ne dersiniz? Bu yalnız bana dokunacak bir mesele değildir; nice güzel görüş vardır ki umulmadık kimseden çıkar» der. Üstelik bunda onların kalplerini kendi yanında toplamak ve meseleye önem vermek de vardır. Bizler de büyük hadiselerde avama kulak verildiğini müşahede etmişizdir. Musa aleyhisselâm'ın meselesi ise ondan gördüklerini gördükten sonra Firavun nezdindeki en büyük hadiselerdendi. Sonra onlar Cenâb-ı Hakk'ın: { فَماذا تَأْمُرُونَ } “Şimdi ne buyurursunuz?” kavlinde ihtilaf ettiler. Bunun ileri gelenlerin sözünün devamı olduğu söylenmiştir; pek çok müfessir de fasılasız olarak onların sözüyle birlikte sevk edildiği için bunu zahir görmüştür; zira onların sözünün kalanı olması daha uygundur. Ferrâ ve Cübbâî ise ileri gelenlerin sözünün Şânı Yüce Allah'ın: { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” kavlinde tamam olduğunu, sonra Firavun'un: «Şimdi ne buyurursunuz?» dediğini, onların da: «Onu tehir et» dediklerini söylemişlerdir. Bu durumda Kutb'un dediği gibi ileri gelenlerin sözünün Firavun'la olması ve { يخرجكم } lafzındaki cemi hitabının ya onun şanını yüceltmek için yahut hizmetçileri ve yardımcılarıyla birlikte değerlendirilmesi sebebiyle olması muhtemeldir. Firavun'un kavmiyle olması ve istişarenin ondan gelmesi de muhtemeldir. Sonra [Kutb] şöyle demiştir: «Şuarâ Suresi'ndeki: { فَماذا تَأْمُرُونَ } sözünün Firavun'un sözü ve: { أَرْجِهْ وَأَخاهُ } sözünün ileri gelenlerin sözü olmasına mutabık olsun diye bu zorlamaya girmişlerdir. Ancak ihtilaf tamamen ortadan kalkmamıştır; çünkü: { إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ } sözü Firavun'un ileri gelenlere sözüdür. Bu surede ise onların tevcihine göre ileri gelenlerin Firavun'a sözüdür. Belki de bunu, onun onlara bir kere, onların da ona başka bir kere söylediğine hamletmektedirler.» [Kutb'un sözü bitti]. Şöyle de denilebilir: İleri gelenler Musa aleyhisselâm'dan gördüklerini görünce birbirlerine: «Şüphesiz bu çok bilgili bir büyücüdür, sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor; onun hakkında ne görüş bildirirsiniz ve neyi uygun görürsünüz?» demişlerdir. Firavun onların bu meseleden endişe duyduklarını görünce, birbirlerine ellerindekini cevaplamadan önce, onları cesaretlendirmek ve içinde bulundukları durumu tasvip etmek için kendi aralarında söylediklerinin aynısını onlara söylemiş; onlar da ona dönüp: «Onu ve kardeşini tehir et» demişlerdir. Dolayısıyla Şânı Yüce Allah burada bazısının bazısıyla istişaresini ve kendi aralarında zikretmeden önceki ilk anda ellerindekini Firavun'a arz edişlerini hikâye etmiş; Şuarâ'da ise onun onlara sözünü ve burada hikâye edilen birbirleriyle olan istişarelerine denk olan istişaresini ve o istişareden sonra ona verdikleri cevabı hikâye etmiştir. Buna göre avam istişareye dahil olmaz ve burada ileri gelenlerin kınanması daha beliğ olur; iyice düşünülsün, kelamının sırlarını en iyi Allah Teâlâ bilir. { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ } “Ve şehirlere gönder” yani beldelere; bu, «مدينة» kelimesinin çoğuludur. Bu kelime, bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde «نصر» babından «مدن بالمكان» denilmesinden gelir. Pek çok kimsenin dediği gibi yâ harfi zâit olduğu için çoğulda hemzeye dönüşür. Bununla mutlak anlamda şehirler kastedilmiştir; Mısır'ın Saîd bölgesinin şehirleri olduğu da söylenmiştir. { حاشِرِينَ } “Toplayıcılar” yani büyücüleri toplayacak adamlar [gönder]. Bazıları bunu, kendilerine bir alamet koydukları için valilerin yardımcıları olan muhafızlar/zaptiyeler ile tefsir etmiştir. Tekiline «şurta»ya nispetle râ'nın sükûnuyla «şurtî» denilir; el-Kâmûs'ta fetha ile de zikredilmiştir; el-Esâs'ta ise bunun hata olduğu, çünkü cemi olan «eş-şarat»a nispet olduğu belirtilmiştir. Bu vasfın nasbı, mahzuf bir kelimenin sıfatı olması sebebiyledir; işaret edildiği üzere mef'ûlü de mahzuftur; el-Üchûrî bunu açıkça belirtmiştir. { يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ } “Sana bütün bilgili büyücüleri getirsinler” yani büyüde mahir olanları. Fiil, talebin cevabında meczumdur.

وقرأ حمزة والكسائي «سحار» وجاء فيه الإمالة وعدمها وهو صيغة مبالغة، وفسره بعضهم بأنه الذي يديم السحر والساحر من أن يكون قد سحر في وقت دون وقت، وقيل: الساحر هو المبتدئ في صناعة السحر والسحار هو المنتهي الذي يتعلم منه ذلك وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ بعد ما أرسل إليهم الحاشرين وإنما لم يصرح به للايذان بمسارعة فرعون بالإرسال ومبادرة الحاشرين والسحرة إلى الامتثال.

Hamza ve Kisâî «سحار» şeklinde okumuşlardır; bunda imâle ve imâlesizlik gelmiştir ve bu bir mübalağa sîgasıdır. Bazıları bunu, büyüyü sürekli yapan kimse olarak tefsir etmiştir; ساحر ise büyü işini zaman zaman yapan kimseden ibarettir. Şöyle de denilmiştir: الساحر, büyü sanatına yeni başlayandır; السحار ise kendisinden bunun öğrenildiği nihai noktadaki üstaddır. { وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ } “Büyücüler Firavun'a geldiler”; kendilerine toplayıcıları göndermesinden sonra geldiler. Bunun açıkça zikredilmemesi, Firavun'un göndermedeki süratine, toplayıcıların ve büyücülerin de emre icabet etmedeki acelelerine dikkat çekmek içindir.

واختلف في عدتهم. فعن كعب أنهم اثنا عشر ألفا، وعن ابن إسحاق خمسة عشر ألفا، وعن أبي ثمامة سبعة عشر ألفا، وفي رواية تسعة عشر ألفا وعن السدي بضعة وثلاثون ألفا، وعن أبي بزة أنهم سبعون ألفا، وعن محمد بن كعب ثمانون ألفا. وأخرج أبو الشيخ عن ابن جرير قال: السحرة ثلاثمائة من قومه وثلاثمائة من العريش ويشكون في ثلاثمائة من الاسكندرية.

Sayıları hakkında ihtilaf edilmiştir. Kâ'b'dan on iki bin oldukları; İbn İshak'tan on beş bin; Ebû Sümâme'den on yedi bin, bir rivayette on dokuz bin; Süddî'den otuz küsur bin; Ebû Bezze'den yetmiş bin; Muhammed b. Kâ'b'dan seksen bin oldukları rivayet edilmiştir. Ebû'ş-Şeyh, İbn Cerîr'den şöyle rivayet etmiştir: «Büyücüler, onun kavminden üç yüz kişi, Ariş'ten üç yüz kişi idi; İskenderiye'den üç yüz kişi hakkında ise şüphe etmektedirler.»

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم كانوا سبعين ساحرا وقد أخذوا السحر من رجلين مجوسيين من أهل نينوى مدينة يونس ﵇، وروي نحو ذلك عن الكلبي، والظاهر عدم صحته لأن المجوسية ظهرت زمن زرادشت على المشهور، وهو إنما جاء بعد موسى ﵇، واسم رئيسهم كما قال مقاتل: شمعون وقال ابن جريج:

İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan onların yetmiş büyücü oldukları ve büyüyü Yûnus aleyhisselâm'ın şehri olan Ninova halkından iki Mecûsî adamdan öğrendikleri rivayet edilmiştir. Kelbî'den de buna benzer bir rivayet gelmiştir. Zahir olan bunun sahih olmadığıdır; çünkü Mecûsîlik meşhur olana göre Zerdüşt zamanında ortaya çıkmıştır, o ise ancak Musa aleyhisselâm'dan sonra gelmiştir. Reislerinin ismi Mukâtil'in dediğine göre Şem'ûn'dur; İbn Cüreyc ise:

هو يوحنا، وقال ابن الجوزي نقلا عن علماء السير: إن رؤساءهم سابور وعازور وحطحط ومصفى قالُوا استئناف بياني ولذا لم يعطف كأنه قيل: فماذا قالوا له عند مجيئهم إياه؟ فقيل: قالوا إلخ، وهذا أولى مما قيل إنه حال من فاعل جاؤوا أي جاؤوا قائلين إِنَّ لَنا لَأَجْراً أي عوضا وجزاء عظيما.

«O Yuhanna'dır» demiştir. İbnü'l-Cevzî, siyer âlimlerinden naklen reislerinin Sâbûr, Âzûr, Hathat ve Musaffâ olduğunu söylemiştir. { قالُوا } “Dediler ki”; beyânî bir istînâftır, bu yüzden atfedilmemiştir; sanki: ‘Onun huzuruna geldiklerinde ona ne dediler?’ denilmiş, buna karşılık: ‘Dediler ki...’ denilmiştir. Bu, «galebe çalarak geldiler» anlamında { جاؤوا } fiilinin fâilinden hâl olduğu görüşünden daha evladır. { إِنَّ لَنا لَأَجْراً } “Muhakkak bize bir mükâfat var mı?” yani büyük bir karşılık ve mükâfat [var mıdır?]

إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ والمقصود من الإخبار إيجاب الأجر واشتراطه كأنهم قالوا: بشرط أن تجعل لنا أجرا إن غلبنا، ويحتمل أن يكون الكلام على حذف أداة الاستفهام وهو مطرد ويؤيد ذلك أنه قرأ ابن عامر وغيره «أئن» بإثبات الهمزة وتوافق القراءتين أولى من تخالفهما ومن هنا رجح الواحدي هذا الاحتمال، وذكر الشرط لمجرد تعيين مناط ثبوت الأجر لا لترددهم في الغلبة، وقيل: له، وتوسيط الضمير وتحلية الخبر باللام للقصر، أي كنا نحن الغالبين لا موسى ﵇ قالَ نَعَمْ إن لكم لأجرا.

{ إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ } “Eğer üstün gelenler biz olursak?” Haber vermekten maksat, mükâfatı gerekli kılmak ve onu şart koşmaktır; sanki: «Eğer galip gelirsek bize bir mükâfat vermen şartıyla» demişlerdir. Sözün, istifham edatının hazfi üzere olması da muhtemeldir ve bu kurallıdır. İbn Âmir ve başkalarının hemzenin sübutuyla «أئن» şeklinde okumaları da bunu teyit eder; zira iki kıraatin birbiriyle uyumlu olması farklı olmasından evladır; buradan hareketle Vâhidî bu ihtimali tercih etmiştir. Şartın zikredilmesi, galibiyet hususunda tereddüt ettiklerinden değil, sadece mükâfatın sübut bulacağı yeri tayin etmek içindir; onun için olduğu da söylenmiştir. Zamirin araya getirilmesi (fasl zamiri) ve haberin lâm ile süslenmesi hasr içindir; yani ‘Musa aleyhisselâm değil, üstün gelenler kesinlikle biz olursak’ demektir. { قالَ نَعَمْ } “[Firavun] dedi ki: Evet”, şüphesiz size bir mükâfat vardır.

وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ عطف على مقدر هو عين الكلام السابق الدال عليه حرف الإيجاب، ويسمى مثل هذا عطف التلقين، ومن قال إنه معطوف على السابق أراد ما ذكرنا، والمعنى إن لكم لأجرا وإنكم مع ذلك لمن المقربين، أي إني لا أقتصر لكم على العطاء وحده وإن لكم معه ما هو أعظم منه وهو التقريب والتعظيم لأن من أعطى شيئا إنما يتهنأ به، ويغتبط إذا نال معه الكرامة والرفعة، وفي ذلك من المبالغة في الترغيب والتحريض ما لا يخفى، وروي عن الكلبي أنه قال لهم: تكونون أول من يدخل مجلسي وآخر من يخرج عنه قالُوا استئناف كنظيره السابق يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ ما تلقي أولا وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ لما نلقي أولا أو الفاعلين للإلقاء أو لا خيروه ﵇ بالبدء بالإلقاء مراعاة للأدب ولذلك كما قيل منّ الله تعالى عليهم بما منّ، أو إظهارا للجلادة وأنه لا يختلف عليهم الحال بالتقديم والتأخير، ولكن كانت رغبتهم في التقديم كما ينبىء عنه تغييرهم للنظم بتعريف الخبر وتوسيط ضمير الفصل وتوكيد الضمير المستتر، والظاهر أنه وقع في المحكي كذلك بما يرادفه، وقول الجلال السيوطي: إن الضمير المنفصل إما أن يكون فصلا أو تأكيدا ولا يمكن الجمع بينهما لأنه على الأول لا محل له من الإعراب وعلى الثاني له محل كالمؤكد وهم كما لا يخفى. وفرق الطيبي بين كون الضمير فصلا وبين كونه توكيدا بأن التوكيد يرفع التجوز عن المسند إليه فيلزم التخصيص من تعريف الخبر، أي نحن نلقي البتة لا غيرنا، والفصل يخصص الإلقاء بهم لتخصيص المسند بالمسند إليه فيعرى عن التوكيد، وتحقيق ذلك يطلب من محله قالَ أي موسى ﵇ وثوقا بشأنه وتحقيرا لهم وعدم مبالاة بهم أَلْقُوا أنتم ما تلقون أولا، وبما ذكرنا يعلم جواب ما يقال: إن القاءهم معارضة للمعجزة بالسحر وهي كفر والأمر به مثله فكيف أمرهم وهو هو؟ وحاصل الجواب أنه ﵇ علم أنهم لا بد وأن يفعلوا ذلك، وإنما وقع التخيير في التقديم والتأخير كما صرح به في قوله سبحانه في آية أخرى: أَوَّلَ مَنْ أَلْقى [طه: ٦٥] فجوز لهم التقديم لا لإباحة فعلهم بل لتحقيرهم، وليس هناك دلالة على الرضا بتلك المعارضة، وقد يقال أيضا: إنه ﵇ إنما أذن لهم ليبطل سحرهم فهو إبطال للكفر بالآخرة وتحقيق لمعجزته ﵇، وعلى هذا يحمل ما جاء في بعض الآثار من أنهم لما قالوا سمع موسى ﵇ مناديا يقول:

{ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Ve muhakkak siz yakın kılınanlardan olacaksınız”; icap harfinin delalet ettiği önceki sözün aynısı olan takdirî bir söze atıftır ve böylesine «atf-ı telkîn» denilir. Bunun önceki söze matuf olduğunu söyleyen kimse zikrettiğimiz şeyi kastetmiştir. Manası: ‘Şüphesiz size bir mükâfat vardır ve siz bununla birlikte kesinlikle yakın kılınanlardan olacaksınız’ demektir; yani ‘Ben size sadece ihsanda bulunmakla yetinmeyeceğim, bununla beraber sizin için bundan daha büyüğü olan yakınlık ve saygınlık da olacaktır; zira bir şey verilen kimse, ancak onunla birlikte itibar ve yücelik elde ederse onunla sevinir ve gıpta eder.’ Bunda teşvik ve gayrete getirmede ne derece mübalağa olduğu gizli değildir. Kelbî'den rivayet edildiğine göre Firavun onlara: «Meclisime ilk giren ve oradan en son çıkanlar siz olacaksınız» demiştir. { قالُوا } “Dediler ki”; önceki benzeri gibi bir istînâftır. { يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ } “Ey Musa! Ya sen atacaksın” ilk olarak atacağın şeyi { وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } “Ya da ilk atanlar biz olacağız” ilk olarak atacağımız şeyi yahut atmayı ilk yapanlar biz olacağız. Edebi gözeterek ilk olarak atma hususunda [Musa] aleyhisselâm'ı muhayyer bıraktılar; denildiğine göre Allah Teâlâ'nın onlara lütufta bulunması da bu yüzdendir. Yahut metanetlerini ve öne geçmek ile geriye kalmanın kendileri için durumu değiştirmeyeceğini göstermek için böyle yaptılar; fakat haberin marife kılınması, fasl zamirinin araya sokulması ve müstetir zamirin tekit edilmesi suretiyle nazmı değiştirmelerinden anlaşıldığı üzere, onların arzusu öne geçmekti. Zahir olan, hikâye edilen sözde de bunun benzeri lafızlarla vuku bulduğudur. Celâl es-Süyûtî'nin: «Munfasıl zamir ya fasl zamiridir ya da tekittir; ikisinin arasını cem etmek mümkün değildir; çünkü birinciye göre iraptan mahalli yoktur, ikinciye göre ise müekked gibi mahalli vardır» şeklindeki sözü gizli olmadığı üzere bir vehimdir. Tîbî ise zamirin fasl olması ile tekit olması arasındaki farkı şöyle açıklamıştır: Tekit, müsnedün ileyhten mecazı kaldırır, böylece haberin marife oluşundan tahsis gerekir; yani ‘başkası değil, kesinlikle biz atarız’ demek olur. Fasl ise müsnedin müsnedün ileyhe tahsis edilmesi sebebiyle atmayı onlara tahsis eder, dolayısıyla tekitten soyutlanır. Bunun tahkiki kendi yerinden aranmalıdır. { قالَ } [Musa] aleyhisselâm davasına olan güveni, onları küçük görmesi ve kendilerine aldırmaması sebebiyle { أَلْقُوا } “Atın!” dedi, ilk olarak atacağınızı siz atın. Zikrettiğimiz şeylerle şu söze verilecek cevap da bilinmiş olur: Onların atması mucizeye büyü ile karşı koymaktır; bu ise küfürdür, ona emretmek de küfürdür; o halde o yüce makamıyla onlara bunu nasıl emretmiştir? Cevabın özü şudur: [Musa] aleyhisselâm onların bunu mutlaka yapacaklarını biliyordu; muhayyer bırakma ise Şânı Yüce Allah'ın diğer ayette açıkça belirttiği üzere öne geçme ve sonraya kalma hususunda vuku bulmuştu: { أَوَّلَ مَنْ أَلْقى } “İlk atan kimse”; dolayısıyla fiillerini mubah kılmak için değil, onları küçümsemek için öne geçmelerine izin vermiştir ve burada o muarazaya rıza gösterildiğine dair bir delalet yoktur. Şöyle de denilebilir: [Musa] aleyhisselâm büyülerini batıl kılmak için onlara izin vermiştir; dolayısıyla bu, netice itibarıyla küfrü iptal etmek ve aleyhisselâm'ın mucizesini gerçekleştirmektir. Bazı rivayetlerde gelen şu durum da buna hamledilir: Onlar bu sözü söylediklerinde Musa aleyhisselâm bir münadinin şöyle dediğini işitti:

بل ألقوا أنتم يا أولياء الله تعالى فأوجس في نفسه خيفة من ذلك حتى أمر ﵇، وسيجيء إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك فَلَمَّا أَلْقَوْا ما ألقوا وكان مع كل واحد منهم حبل وعصا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ بأن خيلوا إليها ما

«Bilakis ey Allah Teâlâ'nın dostları, siz atın!» Bunun üzerine [Musa] aleyhisselâm emredene kadar içinde bir korku duydu. İnşâallahu Teâlâ bunun tahkiki gelecektir. { فَلَمَّا أَلْقَوْا } “Onlar atınca” atacaklarını attılar; her birinin yanında bir ip ve bir değnek vardı. { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “İnsanların gözlerini büyülediler”; şöyle ki gözlerine hakikati öyle olmayan şeyi hayal ettirdiler.

الحقيقة بخلافه، ولذا لم يقل سبحانه سحروا فالآية على حد قوله جل شأنه: يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى [طه: ٦٦] وَاسْتَرْهَبُوهُمْ أي أرهبوهم إرهابا شديدا كأنهم طلبوا إرهابهم وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ في بابه،

Hakikat ise bunun hilafınaydı; bu yüzden Şânı Yüce Allah «büyülediler» demedi. Ayet, Şânı Yüce Olan'ın şu kavli kabilindendir: { يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى } “Büyülerinden ötürü ona, onların koştuğu hayali verildi”. { وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } “Ve onları yıldırdılar” yani sanki onları korkutmayı istemişlercesine onları şiddetli bir şekilde korkuttular. { وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } “Ve büyük bir büyü getirdiler”; kendi alanında [büyük bir büyü].

يروى أنهم ألقوا حبالا غلاظا وخشبا طوالا فإذا حيات كأمثال الجبال قد ملأت الوادي يركب بعضها بعضا.

Rivayet edildiğine göre kalın ipler ve uzun ağaçlar attılar; bir de baktılar ki dağlar gibi yılanlar vadiyi doldurmuş, birbirinin üzerine biniyor.

وفي بعض الآثار أن الأرض كان سعتها ميلا في ميل وقد امتلأت من الحيات والأفاعي، ويقال: إنهم طلوا تلك الحبال بالزئبق ولونوها وجعلوا داخل العصيّ زئبقا أيضا وألقوها على الأرض فلما أثر حر الشمس فيها تحركت والتوى بعضها على بعض حتى تخيل للناس أنها حيات. واستدل بالآية من قال كالمعتزلة إن السحر لا حقيقة له وإنما هو مجرد تخييل، وفيه أنهم إن أرادوا أن ما وقع في القصة من السحر كان كذلك فمسلم والآية تدل عليه وإن أرادوا أن كل سحر تخييل فممنوع والآية لا تدل عليه، والذي ذهب إليه جمهور أهل السنة أن السحر أقسام وأن منه ما لا حقيقة له ومنه ما له حقيقة كما يشهد بذلك سحر اللعين لبيد بن الأعصم اليهودي رسول الله ﷺ، وسحر يهود خيبر ابن عمر رضي الله تعالى عنهما حين ذهب ليخرص تمرهم.

Bazı rivayetlerde arazinin genişliğinin bir mil kare olduğu ve yılanlarla, engereklerle dolduğu zikredilir. Şöyle de denilir: Onlar o ipleri cıvayla sıvadılar, renklendirdiler ve asâların içine de cıva koyup yere attılar; güneşin harareti onlara tesir edince hareket ettiler ve birbirine dolandılar, öyle ki insanlara yılan gibi hayal edildi. Mutezile gibi büyünün bir hakikati olmadığını, sadece bir illüzyondan ibaret olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Fakat bunda şu vardır: Şayet onlar bu kıssada vuku bulan büyünün böyle olduğunu kastetmişlerse bu kabul edilir ve ayet buna delalet eder; şayet her büyünün illüzyon olduğunu kastetmişlerse bu menedilmiştir ve ayet buna delalet etmez. Ehl-i Sünnet cumhurunun benimsediği görüşe göre büyü kısımlara ayrılır; ondan hakikati olmayan da vardır, hakikati olan da vardır. Nitekim melun Yahudi Lebîd b. el-A'sam'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e büyü yapması ve Hayber Yahudilerinin hurmalarını tahmin etmeye gittiğinde İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'ya büyü yapması buna şahittir.

وذكروا أنه قد يصل السحر إلى حد المشي على الماء والطيران في الهواء ونحو ذلك، وترتب ذلك عليه كترتب الشبع على الأكل والري على الشرب والإحراق على النار، والفاعل الحقيقي في كل ذلك هو الله تعالى. نعم قال القرطبي: أجمع المسلمون على أنه ليس من السحر ما يفعل الله تعالى عنده إنزال الجراد والقمل والضفادع وفلق الحجر وقلب العصا وإحياء الموتى وإنطاق العجماء وأمثال ذلك من آيات الرسل عليهم الصلاة والسلام. ومن أنكر حقيقته استدل بلزوم الالتباس بالمعجزة، وتعقب بأن الفرق مثل الصبح ظاهر وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى بواسطة الملك كما هو الظاهر أَنْ أَلْقِ عَصاكَ التي علمت من أمرها ما علمت وأَنْ تفسيرية لتقدم ما فيه معنى القول دون حروفه، وجوز أن تكون مصدرية فالمصدر مفعول الإيحاء، والفاء في قوله سبحانه:

Büyünün su üstünde yürümeye, havada uçmaya ve benzeri hallere varabilecek dereceye ulaşabileceğini zikretmişlerdir. Bunların büyüye terettüp etmesi; doymanın yemeye, kanmanın içmeye ve yanmanın ateşe terettüp etmesi gibidir. Bütün bunlarda hakiki fail Allah Teâlâ'dır. Evet, Kurtubî şöyle demiştir: Müslümanlar icma etmişlerdir ki, Allah Teâlâ'nın çekirge, kene ve kurbağa indirmesi, kayayı yarması, asâyı dönüştürmesi, ölüleri diriltmesi, dilsiz hayvanları konuşturması ve peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) benzeri mucizeleri nezdinde var ettiği şeyler büyüden değildir. Büyünün hakikatini inkâr edenler, mucize ile karışma zorunluluğunu delil getirmişlerdir; fakat aradaki farkın sabah gibi apaçık olduğu belirtilerek buna cevap verilmiştir. { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى } “Ve Musa'ya vahyettik”; zahir olduğu üzere melek vasıtasıyla vahyettik ki: { أَنْ أَلْقِ عَصاكَ } “Asânı at!”, durumunu bildiğin asânı. { أَنْ } harfi, harfleri olmaksızın sözün manasını taşıyan bir ifadenin önceden geçmesi sebebiyle tefsîriyyedir. Masdariyye olması da caiz görülmüştür; bu durumda masdar, vahyin mef'ûlü olur. Şânı Yüce Allah'ın şu kavlindeki fâ harfi ise:

فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ فصيحة أي فألقاها فصارت حية فإذا هي إلخ، وإنما حذف للإيذان بمسارعة موسى ﵇ إلى الإلقاء وبغاية سرعة الانقلاب كأن لقفها لما يأفكون قد حصل متصلا بالأمر بالإلقاء، وصيغة المضارع لاستحضار الصورة الغريبة، واللقف كاللقفان التناول بسرعة، وفسره الحسن هنا بالسرط والبلع، والافك صرف الشيء وقلبه عن الوجه المعتاد ويطلق على الكذب وبذلك فسره ابن عباس. ومجاهد لكونه مقلوبا عن وجهه واشتهر ذلك فيه حتى صار حقيقة، وما موصولة أو موصوفة والعائد محذوف أي ما يأفكونه ويكذبونه أو مصدرية وهي مع الفعل بمعنى المفعول أي المأفوك لأنه المتلقف، وقرأ الجمهور «تلّقف» بالتشديد وحذف إحدى التاءين فَوَقَعَ أي ظهر وتبين كما قال الحسن ومجاهد والفراء الْحَقُّ وهو أمر موسى ﵇، وفسر بعضهم وقع بثبت على أنه قد استعير الوقع للثبوت والحصول أو للثبات والدوام لأنه في مقابل بطل والباطل زائل، وفائدة الاستعارة كما قيل: الدلالة على التأثير لأن الوقع يستعمل في الأجسام، وقيل: المراد من وقع الحق صيرورة العصا حية في الحقيقة وليس بشيء وَبَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ أي ظهر بطلان ما كانوا مستمرين على عمله فَغُلِبُوا أي فرعون وقومه هُنالِكَ أي في ذلك المجمع العظيم وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ أي صاروا أذلاء أو رجعوا إلى المدينة كذلك فالانقلاب إما مجاز عن الصيرورة والمناسبة ظاهرة أو بمعنى الرجوع فصاغرين حال ورجح الأول بقوله سبحانه:

{ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ } “Bir de ne görsünler, onların uydurduklarını yutuveriyor!”; fasîhadır; yani ‘onu attı, bir yılana dönüştü ve bir de ne görsünler...’ demektir. Musa aleyhisselâm'ın atmadaki aceleliğine ve dönüşümün son derece hızlı oluşuna dikkat çekmek için bu kısım hazfedilmiştir; sanki onun uydurdukları şeyleri yutması, atma emrine bitişik olarak hâsıl olmuştur. Muzari sîgası ise bu garip sahneyi göz önüne getirmek (istihzâr-ı sûret) içindir. el-Lakf (اللَّقْف), «لقفان» gibi süratle kapıp almaktır; Hasan [el-Basrî] bunu burada yutmak ve mideye indirmek ile tefsir etmiştir. el-İfk (الْإِفْك), bir şeyi alışılmış yönünden çevirmek ve tersine döndürmektir; yalan için de kullanılır; nitekim İbn Abbas ve Mücâhid yönünden döndürülmüş olması sebebiyle bunu böyle tefsir etmişlerdir ve bu anlam onda o kadar meşhur olmuştur ki hakikat haline gelmiştir. { ما } mevsûl veya mevsûfedir, âid zamiri ise mahzuftur; yani ‘uydurdukları ve yalan söyledikleri şeyleri’ demektir. Yahut masdariyyedir ve fiille birlikte mef'ûl yani ‘uydurulan şey’ manasındadır; çünkü yutulan odur. Cumhur, telerin birinin hazfi ve şedde ile «تلّقف» şeklinde okumuştur. { فَوَقَعَ } “Böylece açığa çıktı” yani Hasan, Mücâhid ve Ferrâ'nın dediği gibi zâhir ve aşikâr oldu { الْحَقُّ } “Hak”; o da Musa aleyhisselâm'ın davasıdır. Bazıları { وقع } kelimesini sübût ile tefsir etmişlerdir; buna göre vuku bulmak, sabit ve hâsıl olmak yahut sebat ve devamlılık için istiâre edilmiştir; çünkü o «بطل» kelimesinin karşılığıdır ve batıl ise yok olup gidicidir. Denildiğine göre bu istiârenin faydası tesire delalet etmesidir; çünkü «الوقع» (düşmek/çarpmak) cisimlerde kullanılır. Hakkın vuku bulmasından maksadın asânın hakikatte yılan haline gelmesi olduğu da söylenmiştir; ancak bu bir kıymet ifade etmez. { وَبَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ve yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı” yani yapmaya devam ettikleri şeylerin batıllığı ortaya çıktı. { فَغُلِبُوا } “Böylece yenildiler” yani Firavun ve kavmi yenildiler { هُنالِكَ } “Orada” yani o büyük toplanma yerinde { وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ } “Ve küçük düşerek döndüler” yani zelil hale geldiler yahut şehre bu şekilde döndüler. Dolayısıyla inkılap (dönüşüm), ya bir halden diğerine dönüşmekten mecazdır -ki münasebet açıktır- ya da geri dönmek manasındadır ve { صاغرين } hâldir. Birinci ihtimal Cenâb-ı Hakk'ın şu kavliyle tercih edilmiştir:

وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ لأن ذلك كان بمحضر من فرعون قطعا، وجوز رجوع ضمير غلبوا وانقلبوا على الاحتمال الأول إلى السحرة أيضا، وتعقب بأنهم لا ذلة لهم والحمل على الخوف من فرعون أو على ما قبل الإيمان لا يخفى ما فيه، والمراد من أُلْقِيَ السَّحَرَةُ إلخ أنهم خروا ساجدين، وعبر بذلك دونه تنبيها على أن الحق بهرهم

{ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ } “Ve büyücüler secdeye kapandılar”; çünkü bu kesinlikle Firavun'un huzurunda vuku bulmuştur. { غلبوا } ve { انقلبوا } fiillerindeki zamirin birinci ihtimale göre büyücülere de dönmesi caiz görülmüştür; ancak onların bir zilleti olmadığı, bunun Firavun korkusuna veya imandan önceki hale hamledilmesinin ise barındırdığı zayıflığın gizli olmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir. { أُلْقِيَ السَّحَرَةُ } ifadesinden maksat onların secdeye kapanıp yığılmalarıdır. «خروا» (kapandılar) yerine bu ifadeyle tabir edilmesi, hakkın onları dehşete düşürdüğüne,

واضطرهم إلى السجود بحيث لم يبق لهم تمالك فكأن أحدا دفعهم وألقاهم أو أن الله تعالى ألهمهم ذلك وحملهم عليه فالملقي هو الله تعالى بإلهامه لهم حتى ينكسر فرعون بالذين أراد بهم كسر موسى ﵇ وينقلب الأمر عليه، ويحتمل أن يكون الكلام جاريا مجرى التمثيل مبالغة في سرعة خرورهم وشدته وإليه يشير كلام الأخفش، وجوز أن يكون التعبير بذلك مشاكلة لما معه من الإلقاء إلا أنه دون ما تقدم، يروى أن اجتماع القوم كان بالاسكندرية وأنه بلغ ذنب الحية من وراء البحر وأنها فتحت فاها ثمانين ذراعا فابتلعت ما صنعوا واحدا بعد واحد وقصدت الناس ففزعوا ووقع الزحام فمات منهم لذلك خمسة وعشرون ألفا ثم أخذها موسى ﵇ فعادت في يده عصا كما كانت وأعدم الله تعالى بقدرته تلك الأجرام العظام، ويحتمل أنه سبحانه فرقها أجزاء لطيفة فلما رأى السحرة ذلك عرفوا أنه من أمر السماء وليس من السحر في شيء فعند ذلك خروا سجدا، والمتبادر من السجود حقيقته ولا يبعد أنهم كانوا عالمين بكيفيته، وقيل: إن موسى وهارون ﵉ سجدا شكرا الله تعالى على ظهور الحق فاقتدوا بهما وسجدوا معهما، وحمل السجود على الخضوع أي أنهم خضعوا لما رأوا ما رأوا خلاف الظاهر الذي نطقت به الآثار من غير داع إلى ارتكابه قالُوا استئناف.

kendilerine hâkim olamayacakları bir derecede onları secdeye mecbur bıraktığına, sanki birinin onları itip yere fırlattığına dikkat çekmek içindir; yahut Allah Teâlâ'nın bunu onlara ilham edip onları buna sevk ettiğine delalet eder; dolayısıyla yere fırlatan, Musa aleyhisselâm'ı kendileriyle kırmak istediği kimseler vasıtasıyla Firavun kırılsın ve iş onun aleyhine dönsün diye onlara ilhamıyla Allah Teâlâ'dır. Kelamın, onların yere kapanmalarının süratini ve şiddetini mübalağalı anlatmak için temsil yoluyla cari olması da muhtemeldir; Ahfeş'in sözü de buna işaret eder. Bu ifadenin beraberindeki atma (ilka) eylemine müşâkele olması da caiz görülmüştür; ancak bu önceki kadar kuvvetli değildir. Rivayet edildiğine göre kavmin toplanması İskenderiye'deydi; yılanın kuyruğu denizin arkasına ulaştı, ağzını seksen arşın açarak yaptıkları şeyleri birer birer yuttu ve insanlara yöneldi; insanlar dehşete kapıldılar, izdiham çıktı ve bundan ötürü yirmi beş bin kişi öldü. Sonra Musa aleyhisselâm onu tuttu, elinde eskisi gibi asâya dönüştü ve Allah Teâlâ kudretiyle o devasa cisimleri yok etti. Şânı Yüce Olan'ın onları latif zerreler halinde dağıtmış olması da muhtemeldir. Büyücüler bunu görünce onun semavi bir emir olduğunu, büyü ile hiçbir alakasının bulunmadığını anladılar ve o anda secdeye kapandılar. Secdeden ilk anlaşılan onun hakikatidir; onların bunun keyfiyetini biliyor olmaları da uzak bir ihtimal değildir. Musa ve Harun aleyhimesselâm'ın hakkın zuhuruna şükür olarak secde ettikleri, onların da kendilerine uyup beraberlerinde secde ettikleri söylenmiştir. Secdeyi boyun eğmeye hamletmek -yani gördüklerini görünce boyun eğdiler demek- rivayetlerin açıkça ifade ettiği zahire aykırıdır ve buna başvurmayı gerektiren bir sebep yoktur. { قالُوا } “Dediler ki”; istînâftır.

وجوز أبو البقاء كونه حالا من ضمير انقلبوا وليس بشيء، وقيل: هو حال من السحرة أو من ضميرهم المستتر في ساجدين أي أنهم ألقوا ساجدين حال كونهم قائلين آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ أي مالك أمرهم والمتصرف فيهم رَبِّ مُوسى وَهارُونَ بدل مما قبل وإنما أبدلوا لئلا يتوهم أنهم أرادوا فرعون ولم يقتصروا على موسى ﵇ إذ ربما يبقى للتوهم رائحة لأنه كان ربّى موسى ﵇ في صغره، ولذا قدم هارون في محل آخر لأنه أدخل في دفع التوهم أو لأجل الفاصلة أو لأنه أكبر سنا منه، وقدم موسى هنا لشرفه أو للفاصلة، وأما كون الفواصل في كلام الله تعالى لا في كلامهم فقد قيل: إنه لا يضر، وروي أنهم لما قالوا: آمنا برب العالمين قال فرعون: أنا رب العالمين فقالوا ردا عليه: رب موسى وهارون، وإضافة الرب إليهما كإضافته إلى العالمين، وقيل: إن تلك الإضافة على معنى الاعتقاد أي الرب الذي يعتقد ربوبيته موسى وهارون ويكون عدم صدقه على فرعون بزعمه أيضا ظاهرا جدا إلا أن ذلك خلاف الظاهر من الإضافة، ويعلم مما قدمنا سر تقديم السجود على هذا القول.

Ebû'l-Bekā bunun { انقلبوا } fiilindeki zamirden hâl olmasını caiz görmüştür ki bu bir kıymet ifade etmez. { السحرة } kelimesinden veya { ساجدين } içindeki müstetir zamirden hâl olduğu söylenmiştir; yani ‘şöyle diyerek secdeye kapandılar’ demektir: { آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine iman ettik” yani onların işlerinin maliki ve onlar üzerinde tasarruf sahibi olana. { رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } “Musa'nın ve Harun'un Rabbine”; öncesinden bedeldir. Firavun'u kastettikleri vehmedilmesin diye bunu bedel yapmışlardır; Musa aleyhisselâm ile yetinmemişlerdir, zira onu küçüklüğünde büyüttüğü için vehimden bir koku kalabilirdi. Bu yüzden başka bir yerde Harun vehmi defetmede daha tesirli olduğu için veya fasıla sebebiyle yahut yaşça ondan büyük olduğu için öne geçirilmiştir; burada ise şerefinden dolayı veya fasıla sebebiyle Musa öne geçirilmiştir. Fasılanın onların sözünde değil de Allah Teâlâ'nın kelamında bulunmasına gelince; denildiğine göre bunun bir zararı yoktur. Rivayet edildiğine göre onlar: «Âlemlerin Rabbine iman ettik» deyince Firavun: «Âlemlerin Rabbi benim» dedi; onlar da ona reddiye olarak: «Musa ve Harun'un Rabbine» dediler. Rab isminin o ikisine izafesi, âlemlere izafesi gibidir. Bu izafetin itikat manası üzere olduğu da söylenmiştir; yani ‘Musa ve Harun'un rabliğine itikat ettiği Rab’ demektir; böylece Firavun'un kendi zannına göre bile ona uymayacağı gayet açık olur; ancak bu, izafetin zahirine aykırıdır. Önceden sunduğumuz bilgilerden secdenin bu söze takdim edilmesinin sırrı da anlaşılmış olur.

وقال الخازن في ذلك: إن الله تعالى لما قذف في قلوبهم الإيمان خروا سجدا لله تعالى على ما هداهم إليه وألهمهم من الإيمان ثم أظهروا بذلك إيمانهم، وقيل: إنهم بادروا إلى السجود تعظيما لشأنه تعالى لما رأوا من عظيم قدرته ثم إنهم أظهروا الإيمان، ومن جعل الجملة حالا قال بالمقارنة فافهم، وأول من بادر بالإيمان كما روي عن ابن إسحاق الرؤساء الأربعة الذين ذكرهم ابن الجوزي ثم اتبعتهم السحرة جميعا قالَ فِرْعَوْنُ منكرا على السحرة موبخا لهم على ما فعلوه آمَنْتُمْ بِهِ أي برب موسى وهارون أو بالله تعالى لدلالة ذلك عليه أو بموسى ﵇ قيل لقوله تعالى في آية أخرى: آمَنْتُمْ لَهُ [الشعراء: ٤٩] فإن الضمير فيها له ﵇ لقوله سبحانه: إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ

Hâzin bu hususta şöyle demiştir: Allah Teâlâ onların kalplerine imanı atınca, kendilerini hidayete erdirdiği ve ilham ettiği imandan ötürü Allah Teâlâ'ya secdeye kapandılar, sonra da bununla imanlarını izhar ettiler. Şöyle de denilmiştir: Onlar O'nun yüce kudretinden gördükleri şey üzerine Allah Teâlâ'nın şanını tazim etmek için hemen secdeye koştular, ardından da imanı izhar ettiler. Cümleyi hâl kılan kimse ise eşzamanlılığı savunmuştur, iyi anla! İbn İshak'tan rivayet edildiğine göre imana ilk koşanlar, İbnü'l-Cevzî'nin zikrettiği dört reis idi; sonra bütün büyücüler onlara tabi oldular. { قالَ فِرْعَوْنُ } “Firavun dedi ki”; büyücüleri kınayarak ve yaptıklarından ötürü onları azarlayarak: { آمَنْتُمْ بِهِ } “Ona iman mı ettiniz?” yani Musa ve Harun'un Rabbine yahut buna delalet ettiği için Allah Teâlâ'ya veya Musa aleyhisselâm'a. Denildiğine göre diğer ayetteki: { آمَنْتُمْ لَهُ } “Ona iman ettiniz” kavlinden dolayı böyledir; zira oradaki zamir Şânı Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ }

[الشعراء: ٤٩] إلخ، والمقصود من الجملة الخبرية التوبيخ لأن الخبر إذا لم يقصد به فائدته ولا لازمها تولد منه بحسب المقام ما يناسبه، وهنا لما خاطبهم الجبار بما فعلوا مخبرا لهم بذلك مع ظهور عدم قصد إفادة أحد الأمرين والمقام هو المقام أفاد التوبيخ والتقريع، ويجوز أن تقدر فيه الهمزة بناء على اطراد ذلك والاستفهام للإنكار بمعنى أنه لا ينبغي ذلك، ويؤيد ذلك قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر عن عاصم: وروح عن يعقوب «أآمنتم» بهمزتين محققتين وتحقيق الأولى وتسهيل الثانية بين بين مما قرىء به أيضا.

“Şüphesiz o sizin büyüğünüzdür” kavlinden dolayı [Musa] aleyhisselâm'a aittir. Haber cümlesinden maksat azarlamadır; çünkü haber ile onun faydası ve lazımı kastedilmediğinde, makama göre ona uygun bir anlam doğar. Burada zorba hükümdar, iki şeyden birini bildirme kastı olmadığı açıkken ve makam da bu makamken yaptıkları şeyi haber vererek onlara hitap ettiğinde, bu azarlama ve kınama ifade etmiştir. Bunun kurallı oluşuna binaen cümlede hemzenin takdir edilmesi de caizdir; bu durumda istifham, ‘böyle olmamalıydı’ manasında inkâr içindir. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr ve Ya'kûb'dan Ravh'ın iki muhakkak hemze ile «أآمنتم» şeklindeki kıraatleri de bunu teyit eder; birincisini tahkik, ikincisini ise beyne beyne teshil etmek de okunan kıraatlerdendir.

قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ أي قبل أن آمركم أنا بذلك وهو على حد قوله تعالى: لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ

{ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce mi?” yani ben size bunu emretmeden önce. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli kabilindendir: { لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ

رَبِّي

{ رَبِّي } “Rabbimin [kelimeleri]”

[الكهف: ١٠٩] لا أن الإذن منه ممكن في ذلك وأصل آذن أأذن بهمزتين الأولى للتكلم، والثانية من صلب الكلمة قلبت ألفا لوقوعها ساكنة بعد همزة إِنَّ هذا الصنيع لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ لحيلة احتلتموها أنتم وموسى وليس مما اقتضى الحال صدوره عنكم لقوة الدليل وظهور المعجزة، وهذا تمويه منه على القبط يريهم أنهم ما غلبوا ولا انقطعت حجتهم، قيل: وكذا قوله: قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ فِي الْمَدِينَةِ أي في مصر قبل أن تخرجوا إلى الميعاد.

“Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi”; yoksa ondan buna izin çıkmasının mümkün olduğu manasında değildir. { آذن } kelimesinin aslı iki hemze ile «أأذن» şeklindedir; birincisi mütekellim hemzesidir, ikincisi ise kelimenin aslındandır ve hemzeden sonra sakin vaki olduğu için elife dönüştürülmüştür. { إِنَّ هذا } “Şüphesiz bu yapılan iş” { لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ } “mutlaka bir tuzaktır, kurduğunuz bir tuzak”; sizin ve Musa'nın kurduğu bir hiledir; delilin kuvveti ve mucizenin zuhuru sebebiyle durumun sizden sadır olmasını iktiza ettiği bir şey değildir. Bu, Firavun'un Kıptîlere yönelik bir yanıltmacasıdır; onlara yenilmediklerini ve hüccetlerinin kesilmediğini göstermek istemektedir. Denildiğine göre: { قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } sözü de böyledir. { فِي الْمَدِينَةِ } “Şehirde” yani buluşma yerine çıkmadan önce Mısır'da [kurduğunuz bir tuzak].

أخرج ابن جرير وأبو الشيخ عن ابن مسعود وناس من الصحابة قال: التقى موسى ﵇ وأمير السحرة فقال له موسى: أرأيتك إن غلبتك أتؤمن بي وتشهد أن ما جئت به حق فقال الساحر: لآتين غدا بسحر لا يغلبه سحر فو الله لئن غلبتني لأؤمنن بك ولأشهدن أنك حق وفرعون ينظر إليهم

İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd ve sahabeden bir topluluktan şöyle rivayet etmişlerdir: Musa aleyhisselâm ile büyücülerin başı karşılaştı; Musa ona: «Ne dersin, şayet sana üstün gelirsem bana iman eder ve getirdiğimin hak olduğuna şahitlik eder misin?» dedi. Büyücü: «Yarın hiçbir büyünün yenemeyeceği bir büyü getireceğim; Allah'a yemin olsun ki şayet bana üstün gelirsen mutlaka sana iman edeceğim ve senin hak olduğuna mutlaka şahitlik edeceğim» dedi. Firavun ise onlara bakıyordu.

وهو الذي نشأ عنه هذا القول لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها أي القبط وتخلص لكم ولبني إسرائيل فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عاقبة ما فعلتم، وهذا وعيد ساقه بطريق الإجمال للتهويل ثم عقبه بالتفصيل فقال: لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ أي من كل جانب عضوا مغايرا للآخر كاليد من جانب والرجل من آخر، والجار في موضع الحال أي مختلفة، والقول بأن مِنْ تعليلية متعلقة بالفعل أي لأجل خلافكم بعيد ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ تفضيحا لكم وتنكيلا لأمثالكم، والتصليب مأخوذ من الصلب وهو الشد على خشبة أو غيرها وشاع في تعليق الشخص بنحو حبل في عنقه ليموت وهو المتعارف اليوم، ورأيت في بعض الكتب أن الصلب الذي عناه الجبار هو شد الشخص من تحت الإبطين وتعليقه حتى يهلك، وهو كقطع الأيدي والأرجل أول من سنه فرعون على ما أخرجه ابن المنذر وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وشرعه الله تعالى لقطاع الطريق تعظيما لجرمهم، ولهذا سماه سبحانه محاربة لله ولرسوله قالُوا استئناف بياني إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ أي إلى رحمته سبحانه وثوابه عائدون إن فعلت بنا ذلك فيا حبذاه.

İşte bu söz bundan neşet etmiştir. { لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها } “Halkını oradan çıkarmak için” yani Kıptîleri [çıkarıp] orası sırf size ve İsrailoğullarına kalsın diye. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz!” yaptığınız şeyin akıbetini. Bu, dehşeti artırmak için icmal yoluyla sevk ettiği bir tehdittir; sonra onu tafsilatla takip ederek şöyle dedi: { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ } “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim” yani bir taraftan el, diğer taraftan ayak gibi her taraftan birbirine zıt bir uzvu [keseceğim]. Car ve mecrur hâl mevkiindedir; yani ‘çaprazlama olarak’ demektir. { مِنْ } edatının ta'lîl (sebep) bildirip fiile müteallik olduğunu, yani ‘muhalefetiniz sebebiyle’ manasına geldiğini söylemek uzaktır. { ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “Sonra da hepinizi mutlaka asacağım”; sizi rezil etmek ve benzerlerinize ibret kılmak için. «et-Taslîb» kelimesi, bir tahtaya veya başka bir şeye bağlamak demek olan «es-Salb» kökünden alınmıştır ve ölsün diye kişinin boynuna ip gibi bir şey geçirilip asılmasında yaygınlaşmıştır ki bugün bilinen de budur. Bazı kitaplarda zorbanın kastettiği asmanın, kişinin koltuk altlarından bağlanıp helak olana kadar asılması olduğunu gördüm. İbnü'l-Münzir ve başkalarının İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre elleri ve ayakları kesmek gibi bunu da ilk ihdas eden Firavun'dur. Allah Teâlâ ise cürümlerinin büyüklüğünü belirtmek için bunu yol kesiciler hakkında meşru kılmış ve bu sebeple Şânı Yüce Olan bunu Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaş açmak olarak isimlendirmiştir. { قالُوا } “Dediler ki”; beyânî bir istînâftır: { إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } “Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz” yani ‘bize bunu yaparsan O'nun rahmetine ve mükâfatına döneceğiz, ne de güzeldir!’

أخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير أن السحرة حين خروا سجدا رأوا منازلهم تبنى لهم، وأخرج عن الأوزاعي أنهم رفعت لهم الجنة حتى نظروا إليها، ويحتمل أنهم أرادوا أنا ولا بد ميتون فلا ضير فيما تتوعدنا به والأجل محتوم لا يتأخر عن وقته:

İbn Ebî Hâtim, İbn Cübeyr'den büyücülerin secdeye kapandıklarında kendileri için inşa edilen konaklarını gördüklerini rivayet etmiştir; Evzâî'den ise cennetin kendilerine yükseltilip ona baktıklarını rivayet etmiştir. Onların: «Biz mutlaka öleceğiz, dolayısıyla bizi tehdit ettiğin şeyde bir beis yoktur; ecel mukadderdir, vaktinden geri kalmaz» manasını kastetmiş olmaları da muhtemeldir:

ومن لم يمت بالسيف مات بغيره ... تعددت الأسباب والموت واحد

Kılıçla ölmeyen başka bir şeyle ölür... Sebepler çoktur ama ölüm birdir.

ويحتمل أيضا أن المعنى أنا جميعا ننقلب إلى الله تعالى فيحكم بيننا:

Mananın: «Hepimiz Allah Teâlâ'ya döneceğiz ve O aramızda hüküm verecektir» olması da muhtemeldir:

إلى ديان يوم الدين نمضي ... وعند الله تجتمع الخصوم

Din gününün hâkimine doğru gideriz... Ve hasımlar Allah'ın huzurunda toplanır.

وضمير الجمع على الأول للسحرة فقط، وعلى الثاني لهم ولفرعون، وعلى الثاني يحتمل الأمرين وَما تَنْقِمُ أي ما تكره، وجاء في الماضي نقم ونقم على وزن ضرب وعلم مِنَّا معشر من آمن:

Birinciye göre cemi zamiri sadece büyücülere aittir; ikinciye göre ise hem onlara hem Firavun'a aittir. İkinciye göre her iki durumu da ihtiva eder. { وَما تَنْقِمُ } “Sen hoşlanmıyorsun” yani kerih görmüyorsun; mazi sîgasında «ضرب» ve «علم» vezinlerinde «نَقَمَ» ve «نَقِمَ» olarak gelmiştir { مِنَّا } “bizden”, yani iman edenler topluluğundan:

إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا وذلك أصل المفاخر وأعظم المحاسن، والاستثناء مفرغ، والمصدر في موضع المفعول به، والكلام على حد قوله:

{ إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا } “Sırf bize geldiğinde Rabbimizin ayetlerine iman ettik diye”. Bu ise övünülecek şeylerin esası ve en büyük güzelliktir. İstisna müferrağdır; masdar mef'ûlün bih mevkiindedir ve söz şairin şu mısrası kabilindendir:

ولا عيب فيهم غير أن ضيوفهم ... تعاب بنسيان الأحبة والوطن

Onlarda hiçbir ayıp yoktur, şu kadar var ki misafirleri... Dostları ve vatanı unutmakla ayıplanır.

وقيل: إن تَنْقِمُ مضارع نقم بمعنى عاقب، يقال: نقم منه نقما وتنقاما وانتقم إذا عاقبه، وإلى هذا يشير ما روي عن عطاء، وعليه فيكون أَنْ آمَنَّا في موضع المفعول له، والمراد على التقديرين حسم طمع فرعون في نجع تهديده إياهم، ويحتمل أن يكون على الثاني تحقيقا لما أشاروا إليه أولا من الرحمة والثواب. ثم أعرضوا عن مخاطبته وفزعوا والتجئوا إليه سبحانه وقالوا: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً أي أفض علينا صبرا يغمرنا كما يفرغ الماء، أو صب علينا ما يطهرنا من الآثام وهو الصبر على وعيد فرعون، «فأفرغ» على الأول استعارة تبعية تصريحية وصَبْراً قرينتها،

{ تَنْقِمُ } fiilinin cezalandırdı manasındaki «نَقَمَ» fiilinin muzarisi olduğu da söylenmiştir; nitekim bir kimseyi cezalandırdığında «نقم منه نقما وتنقاما وانتقم» denilir. Atâ'dan rivayet edilen husus da buna işaret eder; buna göre { أَنْ آمَنَّا } mef'ûlün leh mevkiinde olur. Her iki takdire göre de murad, Firavun'un tehdidinin onlara tesir etmesi hususundaki tamahını kökünden kesmektir. İkinciye göre, başlangıçta işaret ettikleri rahmet ve sevabı teyit etmesi de muhtemeldir. Sonra ona hitap etmekten yüz çevirip Şânı Yüce Allah'a sığındılar, iltica ettiler ve şöyle dediler: { رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır” yani suyun boşaltıldığı gibi bizi kaplayacak bir sabrı üzerimize dök, yahut bizi günahlardan arındıracak şeyi yani Firavun'un tehdidine karşı sabrı üzerimize akıt. Birinciye göre «أفرغ» tebeî tasrîhî istiâredir, { صَبْراً } ise onun karinesidir.

والمراد هب لنا صبرا تاما كثيرا، وعلى الثاني يكون صَبْراً استعارة أصلية مكنية وأَفْرِغْ تخييلية، وقيل:

Kastedilen, bize tam ve bol bir sabır ihsan etmendir. İkinciye göre { صَبْراً } aslî mekniyye istiâre, { أَفْرِغْ } ise tahyîliyyedir. Şöyle de denilmiştir:

الكلام على الأول كالكلام على الثاني إلا أن الجامع هناك الغمر وهاهنا التطهير، وليس بذاك وإن جل قائله وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ أي ثابتين على ما رزقتنا من الإسلام غير مفتونين من الوعيد. عن ابن عباس والكلبي والسدي أنه فعل بهم ما أوعدهم به، وقيل: لم يقدر عليه لقوله تعالى: فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ [القصص: ٣٥] .

Birinciye göre olan kelam ikinciye göre olan gibidir; ancak ortak nokta (vech-i şebeh) orada kaplamak, burada ise arındırmaktır; söyleyeni ne kadar büyük olursa olsun bu pek isabetli değildir. { وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ } “Ve canımızı Müslümanlar olarak al” yani tehditle fitneye düşürülmeksizin, bize bahşettiğin İslam üzere sabit olarak canımızı al. İbn Abbas, Kelbî ve Süddî'den [nakledildiğine göre Firavun] onları tehdit ettiği şeyi kendilerine uygulamıştır. Şânı Yüce Allah'ın: { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “Ayetlerimiz sayesinde onlar size erişemeyecekler; siz ve size uyanlar galip geleceksiniz” kavlinden dolayı buna güç yetiremediği de söylenmiştir.

وأجاب الأولون عن ذلك بأن المراد الغلبة بالحجة أو في عاقبة الأمر ونهايته وهذا لا ينافي قتل البعض وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ مخاطبين له بعد ما شاهدوا من أمر موسى ﵇ ما شاهدوا أَتَذَرُ مُوسى أي أتتركه وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ أي في أرض مصر.

Birinciler buna şöyle cevap vermişlerdir: Kastedilen, delille galip gelmektir yahut işin akıbetinde ve nihayetinde üstün olmaktır; bu ise bazılarının öldürülmesine mâni değildir. { وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ } “Firavun kavminin ileri gelenleri dedi ki”; Musa aleyhisselâm'ın durumundan gördüklerini gördükten sonra Firavun'a hitap ederek şöyle dediler: { أَتَذَرُ مُوسى } “Musa'yı bırakacak mısın?” yani onu terk mi edeceksin { وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye?” yani Mısır topraklarında.

والمراد بالإفساد ما يشمل الديني والدنيوي، ومفعول الفعل محذوف للتعميم أو أنه منزل منزلة اللازم أو يقدر يفسدوا الناس بدعوتهم إلى دينهم والخروج عليك. أخرج ابن جرير عن ابن عباس قال: لما آمنت السحرة أتبع موسى ﵇ ستمائة ألف من بني إسرائيل وَيَذَرَكَ عطف على يفسدوا المنصوب بأن، أو منصوب على جواب الاستفهام كما ينصب بعد الفاء، وعلى ذلك قول الحطيئة:

Bozgunculuktan kastedilen dini ve dünyeviyi kapsayan şeylerdir. Fiilin mef'ûlü umum ifade etmesi için hazfedilmiştir yahut fiil lazım menzilesine indirilmiştir; ya da insanları kendi dinlerine davet ederek ve sana karşı çıkarak ‘insanları ifsat etsinler diye’ şeklinde takdir edilir. İbn Cerîr, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: «Büyücüler iman edince, İsrailoğullarından altı yüz bin kişi Musa aleyhisselâm'a tabi oldu.» { وَيَذَرَكَ } «أن» ile mansub olan { يفسدوا } üzerine matuftur yahut fâ'dan sonra nasbedildiği gibi istifhamın cevabı üzerine mansubdur. Hutay'e'nin şu sözü de bunun üzerinedir:

ألم أك جاركم ويكون بيني ... وبينكم المودة والإخاء

Ben sizin komşunuz değil miydim ki benimle... Sizin aranızda sevgi ve kardeşlik bulunsun?

والمعنى كيف يكون الجمع بين تركك موسى ﵇ وقومه مفسدين في الأرض وتركهم إياك إلخ أي لا يمكن وقوع ذلك. وقرأ الحسن. ونعيم بن ميسرة بالرفع على أنه عطف على تَذَرُ أو استئناف أو حال بحذف المبتدأ، أي وهو يذرك لأن الجملة المضارعية لا تقترن بالواو على الفصيح، والجملة على تقدير الاستئناف معترضة مؤكدة لمعنى ما سبق، أي تذره وعادته تركك، ولا بد من تقدير هو على ما قال الطيبي كما في احتمال الحال ليدل على الدوام، وعلى تقدير الحالية تكون مقررة لجهة الاشكال. وعن الأشهب أنه قرأ بسكون الراء، وخرج ذلك ابن جني على أنه تركت الضمة للتخفيف كما في قراءة أبي عمرو يَأْمُرُكُمْ بإسكان الراء استقلالا للضمة عند توالي الحركات، واختاره أبو البقاء، وقيل: إنه عطف على ما تقدم بحسب المعنى، ويقال له في غير القرآن عطف التوهم، كأنه، قيل: يفسدوا ويذرك كقوله تعالى: فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ [المنافقين: ١٠] وَآلِهَتَكَ أي معبوداتك. يروى أنه كان يعبد الكواكب فهي آلهته وكان يعتقد أنها المربية للعالم السفلي مطلقا وهو رب النوع الإنساني، وعن السدي أن فرعون كان قد اتخذ لقومه أصناما وأمرهم بأن يعبدوها تقربا إليه، ولذلك قال: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٤] وقيل: إنه كانت له بقرة يعبدها وكان إذا رأى بقرة حسنة أمر قومه بعبادتها، ولذلك أخرج السامري لبني إسرائيل عجلا وهو رواية ضعيفة عن ابن عباس، وقال سليمان التيمي: بلغني أنه كان يجعل في عنقه شيئا يعبده، وأمر الجمع عليه يحتاج إلى عناية وقرأ ابن مسعود والضحاك ومجاهد والشعبي و «إلهتك» كعبادتك لفظا ومعنى فهو مصدر.

Manası: ‘Senin Musa aleyhisselâm'ı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapar halde bırakman ile onların seni terk etmesi nasıl bir arada bulunabilir?’ demektir; yani bunun vuku bulması mümkün değildir. Hasan ve Nuaym b. Meysere, { تَذَرُ } üzerine matuf olarak veya istînâf yahut mahzuf mübteda ile hâl olarak ref ile okumuşlardır; yani ‘o seni terk eder bir haldeyken’ demektir; çünkü muzari cümlesi fasih kullanıma göre vâv ile bitişmez. İstînâf takdirine göre cümle, daha önce geçen manayı tekit eden bir itirâziyyedir; yani ‘sen onu bırakıyorsun, halbuki onun âdeti seni terk etmektir’. Tîbî'nin dediği gibi, devamlılığa delalet etmesi için hâl ihtimalinde olduğu gibi mutlaka «هو» zamirinin takdir edilmesi gerekir. Hâliyet takdirine göre ise işkâl yönünü pekiştirici olur. Eşheb'den râ'nın sükûnu ile okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Cinnî bunu, Ebû Amr'ın { يَأْمُرُكُمْ } kıraatinde peş peşe gelen harekeler karşısında zammenin ağırlığını gidermek için râ'nın sükûnuyla okumasında olduğu gibi, tahfif için zammenin terk edildiği şeklinde açıklamıştır ve Ebû'l-Bekā da bunu tercih etmiştir. Manaya göre önce geçene matuf olduğu da söylenmiştir; Kur'an dışındaki kelamda buna «atf-ı tevehhüm» denilir; sanki Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Sadaka vereyim de salihlerden olayım” kavlinde olduğu gibi ‘bozgunculuk yapsınlar ve seni terk etsin’ denilmiş gibidir. { وَآلِهَتَكَ } “Ve senin ilahlarını?” yani senin ibadet ettiğin şeyleri. Rivayet edildiğine göre o yıldızlara tapıyordu, dolayısıyla ilahları onlardı; onların mutlak olarak süflî âlemin mürebbisi olduğuna, kendisinin ise insan türünün rabbi olduğuna inanıyordu. Süddî'den [nakledildiğine göre] Firavun kavmi için putlar edinmiş ve kendisine yakınlaşsınlar diye onlara tapmalarını emretmişti; bu yüzden: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” demiştir. Taptığı bir ineği olduğu ve güzel bir inek gördüğünde kavmine ona tapmalarını emrettiği, Sâmirî'nin de bu sebeple İsrailoğullarına bir buzağı çıkardığı söylenmiştir; bu, İbn Abbas'tan zayıf bir rivayettir. Süleymân et-Teymî şöyle demiştir: «Bana ulaştığına göre o, boynuna taptığı bir şey takardı.» Buna göre çoğul lafzı özel bir izaha muhtaçtır. İbn Mes'ûd, Dahhâk, Mücâhid ve Şa'bî ise lafız ve mana olarak «senin ibadetin» gibi masdar olan «إلهتك» şeklinde okumuşlardır.

وأخرج غير واحد عن ابن عباس أنه كان ينكر قراءة الجمع بالجمع ويقرأ بالمصدر ويقول: إن فرعون كان يعبد ولا يعبد، ألا ترى قوله: ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [القصص: ٣٨] ومن هنا قال بعضهم: الأقرب أنه كان دهريا منكرا للصانع، وقيل: الإلهة اسم للشمس وكان يعبدها وأنشد أبو علي:

Birçok âlim İbn Abbas'tan, onun çoğul kıraatini inkâr edip masdar olarak okuduğunu ve şöyle dediğini nakletmiştir: «Firavun'a tapılırdı, o tapmazdı; onun: { ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” sözünü görmüyor musun?» Buradan hareketle bazısı şöyle demiştir: «En yakın ihtimal, onun bir Yaratıcı'yı inkâr eden bir dehri (materyalist) olmasıdır.» İlahat kelimesinin güneşin ismi olduğu ve Firavun'un ona taptığı da söylenmiştir. Ebû Ali şu beyti inşad etmiştir:

وأعجلنا الإلهة أن تؤبا قالَ مجيبا لهم سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ كما كنا نفعل بهم ذلك من قبل ليعلم أنا على ما كنا عليه من القهر والغلبة، ولا يتوهم أنه المولود الذي حكم المنجمون والكهنة بذهاب ملكنا على يده. وقرأ ابن

«Güneşin batmasına bile fırsat vermeden acele ettik.» Firavun onlara cevap vererek { قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ } “[Firavun] dedi ki: 'Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını ise sağ bırakacağız'” dedi; yani daha önce onlara yaptığımız gibi, böylece bizim eskiden olduğu gibi kahredici ve üstün durumda olduğumuz bilinsin ve onun, müneccimlerin ve kâhinlerin mülkümüzün onun eliyle gideceğine hükmettiği yeni doğan çocuk olduğu vehmedilmesin. İbn

كثير. ونافع سَنُقَتِّلُ بالتخفيف والتضعيف كما في موتت الإبل.

Kesîr ve Nâfi', «موتت الإبل» (develer birbiri ardınca öldü) ifadesinde olduğu gibi, { سَنُقَتِّلُ } lafzını tahfif ve tad'îf ile [yani «سنَقْتُل» ve «سنُقَتِّل» şeklinde] okumuşlardır.

وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ أي غالبون كما كنا لم يتغير حالنا وهم مقهورون تحت أيدينا، وكان فرعون قد انقطع طمعه عن قتل موسى ﵇ فلم يعد الملأ بقتله لما رأى من علو أمره وعظم شأنه وكأنه لذلك لم يعد بقتل قومه أيضا، والظاهر على ما قيل: إن هذا من فرعون بيان لأنهم لا يقدرون على أن يفسدوا في الأرض وإيذان بعدم المبالاة بهم وأن أمرهم فيما بعد كأمرهم فيما قبل وأن قتلهم عبث لا ثمرة فيه، وذكر الطيبي أنه من الأسلوب الحكيم وإن صدر من الأحمق، وأن الجملة الاسمية كالتذييل لما قبلها فافهم.

{ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } “Ve şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz” yani eskiden olduğu gibi galibiz, durumumuz değişmemiştir; onlar ise elimizin altında kahredilmiş durumdadırlar. Firavun'un Musa aleyhisselâm'ı öldürme umudu kesilmişti; onun davasının yüceliğini ve şanının büyüklüğünü gördüğü için ileri gelenlere onu öldürme vaadinde bulunmadı. Sanki bu sebeple kavmini de [hepsini toptan] öldürme vaadinde bulunmadı. Söylendiğine göre zahir olan şudur: Firavun'un bu sözü, onların yeryüzünde bozgunculuk yapmaya güç yetiremeyeceklerinin beyanı, onları umursamadığının ilanı, onların sonraki durumlarının da önceki gibi olacağının ve onları [toptan] öldürmenin faydasız, boş bir iş olduğunun ifadesidir. Tîbî, ahmak birinden sadır olsa bile bunun üslûb-ı hakîm kabilinden olduğunu ve isim cümlesinin kendisinden önceki için tezyil gibi durduğunu belirtmiştir; iyi anla!

قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ تسلية لهم حين تضجروا مما سمعوا بأسلوب حكيم اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا على ما سمعتم من الأقاويل الباطلة إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ أي أرض مصر أو الأرض مطلقا وهي داخلة فيها دخولا أوليا يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ الذين أنتم منهم، وحاصله أنه ليس الأمر كما قال فرعون: إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ فإن القهر والغلبة لمن صبر واستعان بالله ولمن وعده الله تعالى توريث الأرض وأنا ذلكم الموعود الذي وعدكم الله تعالى النصرة به وقهر الأعداء وتوريث أرضهم، وقوله: «والعاقبة» إلخ تقرير لما سبق.

{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ } “Musa kavmine dedi ki:” duydukları şeyden dolayı sıkıntıya düştüklerinde onları teselli etmek amacıyla hakîmane bir üslupla şöyle dedi: { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا } “'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin'” işittiğiniz o batıl sözlere karşı; { إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ } “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır” yani Mısır toprağı veya mutlak olarak yeryüzü; [Mısır da] öncelikle buna dâhildir; { يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Onu kullarından dilediğine miras bırakır. Sonuç [güzel akıbet] ise takva sahiplerinindir” ki siz de onlardansınız. Netice itibarıyla iş Firavun'un «Şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz» dediği gibi değildir; çünkü kahır ve galebe sabreden ve Allah'tan yardım dileyenler ile Allah Teâlâ'nın kendilerine yeryüzünü miras bırakmayı vadettiği kimseler içindir. Ben de Allah Teâlâ'nın kendisiyle yardım etmeyi, düşmanları kahretmeyi ve onların topraklarını miras bırakmayı size vadettiği o kimseyim. «Sonuç [güzel akıbet] ise...» sözü daha önce geçenleri pekiştirmedir.

وقرأ أبيّ وابن مسعود «والعاقبة» بالنصب عطفا على اسم أن قالُوا أي قوم موسى له ﵇ أُوذِينا من جهة فرعون مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا بالرسالة يعنون بذلك قتل الجبار أولادهم قبل مولده وبعده إذ قيل له: يولد لبني إسرائيل غلام يسلبك ملكك ويكون هلاكك على يديه وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا أي رسولا يعنون به ما توعدهم به من إعادة قتل الأبناء وسائر ما كان يفعل بهم لعداوة موسى ﵇ من فنون الجور والعذاب، وقيل: إن نفس ذلك الإيعاد إيذاء، وقيل: جعل إيعاده بمنزلة فعله لكونه جبارا.

Übeyy ve İbn Mes'ûd { وَالْعاقِبَةُ } kelimesini { إِنَّ }'nin ismine atfederek nasb ile okumuşlardır. { قالُوا } “Dediler ki” yani Musa'nın kavmi ona [aleyhisselâm] dediler ki: { أُوذِينا } “'Biz eziyet gördük'” Firavun tarafından { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا } “'sen bize gelmeden önce'” risaletle; bununla o zorbann, doğumundan önce ve sonra çocuklarını öldürmesini kastediyorlar; zira ona: «İsrailoğullarından mülkünü elinden alacak ve helakın ellerinde gerçekleşecek bir erkek çocuk doğacak» denilmişti. { وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا } “'ve bize geldikten sonra da'” yani elçi olarak; bununla da Musa aleyhisselâm'a olan düşmanlığı sebebiyle erkek çocukları yeniden öldürme tehdidini ve onlara reva gördüğü diğer zulüm ve azap çeşitlerini kastediyorlar. Bu tehdidin bizzat kendisinin bir eziyet olduğu söylenmiştir. Firavun zorba biri olduğu için tehdidinin fiili yerine konduğu da söylenmiştir.

وقيل: أرادوا الإيذاء بقتل الأبناء قبل مولد موسى ﵇ وبعد مولده، وقيل: المراد ما كانوا يستعبدون به ويمتهنون فيه من أنواع الخدم والمهن، وتعقب بأن ذلك ليس مما يلحقهم بواسطة موسى ﵇ فليس لذكره كثير ملاءمة بالمقام، والظاهر أنه لا فرق بين الإتيان والمجيء وأن الجمع بينهما للتفنن والبعد عن التكرار اللفظي فإن الطباع مجبولة على معاداة المعادات، ولذلك جيء بأن المصدرية أولا وبما أختها ثانيا.

Musa aleyhisselâm'ın doğumundan önceki ve doğumundan sonraki erkek çocukların öldürülmesiyle yapılan eziyeti kastettikleri de söylenmiştir. Köleleştirildikleri ve hakir görüldükleri çeşitli hizmet ve ağır işlerin kastedildiği de söylenmiştir. Ancak buna, bu durumun onlara Musa aleyhisselâm vasıtasıyla isabet eden bir şey olmadığı, dolayısıyla bunu zikretmenin makama pek uygun düşmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Zahir olan odur ki «الإتيان» ile «المجيء» arasında bir fark yoktur; ikisinin bir arada kullanılması üslup zenginliği (tefennün) ve lafız tekrarından kaçınmak içindir; çünkü tabiatlar tekrara düşman olarak yaratılmıştır. Bu sebeple önce masdariyye olan «أن», ikinci olarak da onun dengi olan «ما» getirilmiştir.

وذكر الجلال السيوطي في الفرق بينهما أن الإتيان يستعمل في المعاني والأزمان والمجيء في الجواهر والأعيان وهو غير ظاهر هنا إلا أن يتكلف، ونقل عن الراغب في الفرق بينهما أن الإتيان هو المجيء بسهولة فهو أخص من مطلق المجيء وهو كسابقه هنا أيضا، وهذا منهم جار مجرى التحزن لعدم الاكتفاء بما كنى لهم ﵇ لفرط ما عراهم وفظاعة ما اعتراهم، والمقام يقتضي الإطناب فإن شأن الحزين الشاكي إطالة الكلام رجاء أن يطفىء بذلك بعض الأوام، وقيل: هو استبطاء منهم لما وعدهم ﵇ من النجاة والظفر والأول أولى فقوله تعالى: قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ الذي فعل بكم ما فعل وتوعدكم بما توعد.

Celâl es-Süyûtî ikisi arasındaki fark hakkında, «الإتيان» lafzının manalarda ve zamanlarda, «المجيء» lafzının ise cevherlerde ve somut varlıklarda kullanıldığını belirtmiştir ki zorlama olmadıkça bu burada açık değildir. Râgıb'dan ikisi arasındaki fark hususunda, «الإتيان» lafzının kolaylıkla gelmek olduğu, dolayısıyla mutlak «المجيء» lafzından daha hususi olduğu nakledilmiştir; bu da burada önceki gibidir. Onların bu sözü, başlarına gelen şeyin şiddeti ve dehşeti sebebiyle Musa aleyhisselâm'ın kendilerine üstü kapalı vadettiğiyle yetinmeyerek kederlenme kabilindendir. Makam sözü uzatmayı (itnâb) gerektirir; çünkü kederli ve şikâyet eden kimsenin şanı, böylece içindeki hararetin bir kısmını söndürme ümidiyle sözü uzatmaktır. Bunun, Musa aleyhisselâm'ın kendilerine vadettiği kurtuluş ve zaferi onların gecikmiş bulmaları olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır. Allah Teâlâ'nın kavli: { قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ } “[Musa] dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder'” size yaptığını yapan ve sizi tehdit ettiği şeylerle tehdit eden [düşmanınızı],

وَيَسْتَخْلِفَكُمْ أي يجعلكم خلفاء فِي الْأَرْضِ أي أرض مصر تصريح بما كنى عنه وتوكيد للتسلية على أبلغ وجه، وفيه ادماج معنى من عادى أولياء الله تعالى فقد بارزه بالمحاربة وحق له الدمار والخسار. وعسى في مثله قطع في إنجاز الموعود والفوز بالمطلوب، ونص غير واحد على أن التعبير به للجري على سنن الكرماء.

{ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ } “ve sizi halifeler kılar” yani ardıllar yapar { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” yani Mısır toprağında. Bu, üstü kapalı ifade edilenin açıkça beyanı ve tesellinin en beliğ şekilde tekit edilmesidir. Bunda: «Kim Allah Teâlâ'nın dostlarına düşmanlık ederse, O'na savaş açmış olur; helak ve hüsran onun için hak olmuştur» manasının idrâcı vardır. Böyle bir makamda «عسى» (umulur ki), vaat edilenin kesinlikle gerçekleşmesi ve arzu edilenin kazanılması anlamındadır. Birçok âlim bu ifadenin cömertlerin âdetine uyulması sebebiyle kullanıldığını açıkça belirtmiştir.

وقيل: تأدبا مع الله تعالى وإن كان الأمر مجزوما به بوحي وإعلام منه ﷾، وقيل: إن ذلك لعدم الجزم منه ﵇ بأنهم المستخلفون بأعيانهم أو أولادهم، فقد روي أن مصر إنما فتحت في زمن داود ﵇.

Mesele Aziz ve Celil olan Allah'tan bir vahiy ve bildirimle kesin olsa bile, Allah Teâlâ'ya karşı bir edep gereği böyle söylendiği de ifade edilmiştir. Ayrıca bunun, Musa aleyhisselâm'ın halife kılınacak olanların bizzat kendileri mi yoksa çocukları mı olduğu hususunda kesin bir bilgisi bulunmamasından kaynaklandığı da söylenmiştir; zira Mısır'ın ancak Davud aleyhisselâm zamanında fethedildiği rivayet edilmiştir.

وتعقب بأنه لا يساعده قوله تعالى: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا [الأعراف: ١٣٧] فإن المتبادر استخلاف المستضعفين أنفسهم لا استخلاف أولادهم، والمجاز خلاف الأصل. نعم المشهور أن بني إسرائيل بعد أن خرجوا مع موسى ﵇ من مصر لم يرجعوا إليها في حياته، وفي قوله سبحانه:

Buna, Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı kıldık” ayetinin buna elvermediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira ilk akla gelen, bizzat ezilenlerin halife kılınmasıdır, çocuklarının değil; mecaz ise asla aykırıdır. Evet, meşhur olan şudur ki İsrailoğulları Musa aleyhisselâm ile birlikte Mısır'dan çıktıktan sonra onun hayatında oraya geri dönmemişlerdir. Yüce Allah'ın kavlinde:

فَيَنْظُرَ أي يرى أو يعلم كَيْفَ تَعْمَلُونَ أحسنا أم قبيحا فيجازيكم حسبما يظهر منكم من الأعمال إرشاد لهم إلى الشكر وتحذير لهم عن الوقوع في مهاوي الكفر، وقيل: فيه إشارة إلى ما وقع منهم بعد ذلك.

{ فَيَنْظُرَ } “böylece bakar” yani görür veya bilir { كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “nasıl amel edeceğinize” iyi mi yoksa kötü mü davranacağınıza; böylece sizden ortaya çıkacak amellere göre size karşılığını verir. Bu, onları şükre yönlendirme ve küfrün uçurumlarına düşmekten sakındırmadır. Bunda, bundan sonra onlardan sadır olan olaylara bir işaret bulunduğu da söylenmiştir.

وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ شروع في تفصيل مبادئ الهلاك الموعود به وإيذان بأنهم لم يمهلوا حتى تحولوا من حال إلى حال إلى أن حل بهم عذاب الاستئصال، وتصدير الجملة بالقسم لإظهار الاعتناء بمضمونها، والمراد بآل فرعون أتباعه من القبط، وإضافة الآل إليه وهو لا يضاف إلا إلى الأشراف لما فيه من الشرف الدنيوي الظاهر وإن كان في نفس الأمر خسيسا، وعن الخطيب أن المراد فرعون وآله، والسنين جمع سنة والمراد بها عام القحط وقد غلبت في ذلك حتى صارت كالعلم له لكثرة ما يذكر ويؤرخ به ولا كذلك العام الخصب، ولامها واو أو هاء، وقد اشتقوا منها فقالوا: أسنت القوم إذا قحطوا، وقلبوا اللام تاء ليفرقوا بين ذلك وقولهم أسنى القوم إذا لبثوا في موضع سنة، قال المازني: وهو شاذ لا يقاس عليه، وقال الفراء: توهموا أن الهاء أصلية إذ وجدوها أصلية فقلبوها تاء وجاء أصابتنا سنية حمراء أي جدب شديد فالتصغير للتعظيم وإجراء الجمع مجرى سائر الجموع السالمة المعربة بالحروف هو اللغة المشهورة واللغة الأخرى إجراء الاعراب على النون لكن مع الياء خاصة فيسلك فيه مسلك حين في الاعراب بالحركات الثلاث مع التنوين عند بني عامر وبنو تميم لا ينونون تخفيفا وحينئذ لا تحذف النون للإضافة وعلى ذلك جاء قول الشاعر:

{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını [kıtlık] yıllarla yakaladık” vaat edilen helakin başlangıçlarını ayrıntısıyla açıklamaya giriş ve köklerini kazıyan azap başlarına inene kadar hâlden hâle geçmelerine rağmen kendilerine mühlet verilmediğinin bildirimidir. Cümlenin yemin ile başlatılması, içeriğine verilen önemi göstermek içindir. «Âl-i Firavun»dan kasıt, Kıptilerden olan tâbileridir. «Âl» kelimesi ancak şerefli kimselere izafe edildiği halde ona izafe edilmesi, her ne kadar işin aslında alçak biri olsa da onda zahirî bir dünyevi şeref bulunmasındandır. Hatîb'den, maksadın bizzat Firavun ve hanedanı olduğu nakledilmiştir. «es-Sinîn», «sene»nin çoğuludur; bundan maksat kıtlık yılıdır. Kıtlık yılı çokça anılıp kendisiyle tarih düşürüldüğü için bu kelime ona adeta özel isim gibi galip gelmiştir; bereketli yıl ise böyle değildir. Kelimenin lâmü'l-fiili vâv veya he'dir. Ondan türetme yaparak: kıtlığa uğradıklarında «أسنت القوم» (kavim kıtlığa düştü) demişler; bir yerde bir sene kaldıklarında söyledikleri «أسنى القوم» ifadesinden ayırt etmek için lâm harfini tâ harfine dönüştürmüşlerdir. Mâzinî: «Bu şazdır, kıyasa esas alınamaz» demiştir. Ferrâ ise: «He harfini asıl bulunca onun asıl olduğunu vehmettiler ve onu tâ'ya dönüştürdüler» demiştir. «أصابتنا سنية حمراء» (başımıza şiddetli bir kıtlık yılı geldi) ifadesi de nakledilmiştir; buradaki küçültme ismi (tasgîr) büyüklük/şiddet bildirmek içindir. Çoğulunun harflerle irab alan diğer kurallı çoğullar (cemi müzekker salim) gibi cereyan etmesi meşhur lügattir. Diğer lügat ise irabın nûn üzerinde cereyan etmesidir; fakat bu sadece yâ ile birliktedir. Âmir oğullarına göre tenvinle birlikte üç hareke ile irab alma konusunda «hîn» (حين) kelimesinin yolunu izler. Temîm oğulları ise tahfif için tenvinlemezler; bu durumda tamlamada (izafette) nûn düşmez. Şairin şu beyti de bu kullanım üzere gelmiştir:

دعاني من نجد فإن سنينه ... لعبن بنا شيبا وشيبننا مردا

«Bana Necid'den bahsetmeyin; çünkü onun yılları... Bizi ihtiyarlık çağında oyuncak etti ve bıyığı yeni terlemiş gençken ihtiyarlattı.»

ومنه

Şu hadis de bu kabildendir:

قوله ﷺ «اللهم اجعلها عليهم سنينا كسنين يوسف ﵇» وجاء في رواية أخرى «اللهم أعني عليهم بسنين كسني يوسف ﵇»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allahım, Yusuf'un [aleyhisselâm] kıtlık yılları gibi onların üzerindeki [kıtlık] yıllarını kıl» kavli. Diğer bir rivayette ise: «Allahım, Yusuf'un [aleyhisselâm] kıtlık yılları gibi kıtlık yıllarıyla onlara karşı bana yardım et» şeklinde gelmiştir.

وهو على اللغة المشهورة وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ بكثرة عاهات الثمار وخروج اليسير منها حتى لا تحمل النخلة كما روي عن رجاء بن حيوة إلا بسرة واحدة وكان القحط على ما أخرج عبد بن حميد وغيره عن قتادة في باديتهم وأهل ماشيتهم والنقص في أمصارهم وقراهم، وأخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول، وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: لما أخذ الله تعالى آل فرعون بالسنين يبس كل شيء لهم وذهبت مواشيهم حتى يبس نيل مصر فاجتمعوا إلى فرعون وقالوا له: إن كنت كما تزعم فائتنا في نيل مصر بماء فقال: غدوة يصبحكم الماء فلما خرجوا من عنده قال أي شيء صنعت؟ أنا لا أقدر على ذلك فغدا يكذبونني، فلما كان جوف الليل قام واغتسل ولبس مدرعة صوف ثم خرج حافيا حتى أتى النيل فقام في بطنه فقال: اللهم إنك تعلم أني أعلم أنك تقدر على أن تملأ نيل مصر ماء فاملأه ماء فما علم إلا بخرير الماء يقبل فخرج وأقبل النيل مترعا بالماء لما أراد الله تعالى بهم من الهلكة، وهذا إن صح يدل على أن الرجل لم يكن دهريا نافيا للصانع كما قال البعض لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ أي لكي يتعظوا فيتركوا ما هم عليه أو لكي يذكروا الله تعالى فيتضرعوا له ويلتجئوا إليه رغبة فيما عنده، وقيل: لكي يتذكروا أن فرعون لو كان إلها لدفع ذلك الضر.

Bu, meşhur lügat üzeredir. { وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “ve ürünlerin noksanlığı ile” meyvelerdeki afetlerin çoğalması ve pek az ürün vermesiyle; öyle ki Recâ b. Hayve'den rivayet edildiği üzere hurma ağacı tek bir ham hurmadan başkasını vermez olmuştu. Abd b. Humeyd ve diğerlerinin Katâde'den rivayet ettiğine göre kıtlık onların çöllerinde ve hayvan sahiplerinde, ürün noksanlığı ise şehirlerinde ve köylerinde idi. Hakîm et-Tirmizî «Nevâdiru'l-Usûl»de ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Allah Teâlâ Firavun hanedanını kıtlık yıllarıyla yakaladığında onların her şeyi kurudu ve hayvanları telef oldu; hatta Mısır'ın Nil'i bile kurudu. Firavun'un yanına toplanıp ona: 'Eğer iddia ettiğin gibiysen Mısır Nil'ine bize su getir' dediler. Firavun: 'Sabah olunca su size gelecektir' dedi. Yanından çıktıklarında: 'Ben ne yaptım? Buna gücüm yetmez; yarın beni yalanlayacaklar' dedi. Gecenin ortası olunca kalktı, yıkandı, yünden bir cübbe giydi, sonra yalınayak çıkıp Nil'e kadar geldi. Nil yatağının ortasında durup: 'Allahım, Sen biliyorsun ki ben de Senin Mısır Nil'ini su ile doldurmaya kadir olduğunu biliyorum; onu su ile doldur' dedi. Çok geçmeden suyun çağıltıyla geldiğini duydu; hemen dışarı çıktı ve Allah Teâlâ'nın onlar hakkında helaki murad etmesi sebebiyle Nil su ile dopdolu akmaya başladı.» Bu rivayet eğer sahih ise, bazılarının iddia ettiği gibi bu adamın Sâni'i (Yaratıcı'yı) inkâr eden bir dehri (materyalist) olmadığını gösterir. { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Umulur ki ibret alırlar [öğüt alıp düşünürler]” yani ibret alsınlar da üzerinde bulundukları hali terk etsinler diye yahut Allah Teâlâ'yı zikredip O'nun katındakine rağbet ederek O'na yalvarıp yakarsınlar ve O'na sığınsınlar diye. Firavun bir ilah olsaydı bu zararı defederdi diye düşünüp anlasınlar için olduğu da söylenmiştir.

وعن الزجاج أنهم إنما أخذوا بالضراء لأن أحوال الشدة ترقق القلوب وترغب فيما عند الله تعالى ألا ترى قوله تعالى وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ [فصلت: ٥١] فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ إلخ بيان لعدم تذكرهم

Zeccâc'dan nakledildiğine göre onlar darlıkla yakalandılar; çünkü sıkıntı halleri kalpleri yumuşatır ve Allah Teâlâ'nın katındakine rağbet ettirir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “Kendisine bir kötülük dokunduğunda ise uzun uzadıya dua eder” kavlini görmez misin? { فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ } “Onlara bir iyilik gelince...” onların ibret almadıklarının,

وتماديهم في الغي، والمراد بالحسنة كما يفهمه ظاهر كلام البعض الخصب والرخاء، وفسرها مجاهد بالرخاء والعافية وبعضهم بأعم من ذلك أي إذا جاءهم ما يستحسنونه قالُوا لَنا هذِهِ أي إنا مستحقوها بيمن الذات وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ أي ضيقة وجدب أو جدب ومرض أو عقوبة وبلاء يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أي يتشاءموا بهم ويقولوا: ما أصابنا ذلك إلا بشؤمهم، وأصل إطلاق التطير على التشاؤم على ما قال الأزهري إن العرب كانت تزجر الطير فتتشاءم بالبارح وتتيمن بالسانح. وفي المثل من لي بالسانح بعد البارح، قال أبو عبيدة: سأل يونس رؤبة وأنا شاهد عن السانح والبارح فقال: السانح ما ولاك ميامنه والبارح ما ولاك مياسره، وقيل: البارح ما يأتي من جهة الشمال والسانح ما يأتي من جهة اليمين وانشدوا:

ve azgınlıklarında ısrar ettiklerinin beyanıdır. «el-Hasene»den maksat, bazılarının kelamının zahirinden anlaşıldığı üzere bolluk ve refahtır. Mücâhid bunu genişlik ve afiyet olarak tefsir etmiş; bazısı ise bundan daha genel bir mana ile, yani hoşlarına giden bir şey kendilerine geldiğinde { قالُوا لَنا هذِهِ } “'Bu bizim hakkımızdır' derler” yani kendi zâtımızın bereketiyle biz buna layığız [derler]. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Eğer başlarına bir kötülük gelirse” yani darlık ve kuraklık, yahut kuraklık ve hastalık, ya da bir ceza ve bela { يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Musa ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlar” yani onlarla uğursuzluk çıkarıp: «Bu bize ancak onların uğursuzluğu yüzünden isabet etti» derler. Ezherî'nin belirttiğine göre uğursuzluk saymaya «tatayyur» (kuşla uğursuzluk arama) denmesinin aslı şudur: Araplar kuş uçururlar; soldan sağa uçandan (bârih) uğursuzluk, sağdan sola uçandan (sânih) ise uğur çıkarırlardı. Bir darbımeselde: «Uğursuzdan sonra uğurluyu bana kim verecek?» denir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Ben şahitken Yûnus, Ru'be'ye sânih ve bârih'i sordu; o da: 'Sânih sağ tarafını sana dönen, bârih ise sol tarafını sana dönendir' dedi.» Bârih'in kuzey yönünden gelen, sânih'in ise sağ yönden gelen olduğu da söylenmiştir. Şairler şöyle inşad etmiştir:

زجرت لها طير الشمال فإن يكن ... هواك الذي تهوى يصبك اجتنابها

«Onun için kuzey kuşunu uçurdum; eğer sevdiğin o hevan ise, ondan kaçınmak başına gelecektir.»

ثم إنهم سموا الشؤم طيرا وطائرا والتشاؤم تطيرا، وقد يطلقون الطائر على الحظ والنصيب خيرا أو شرا حتى قيل: إن أصل التطير تفريق المال وتطييره بين القوم فيطير لكل أحد نصيبه من خير أو شر ثم غلب في الشر. وفي الآية إغراق في وصفهم بالغباوة والقساوة فإن الشدائد ترقق القلوب وتذلل العرائك وتزيل التماسك لا سيما بعد مشاهدة الآيات وقد كانوا بحيث لم يؤثر فيهم شيء منها بل ازدادوا عتوا وعنادا، وتعريف الحسنة وذكرها بأداة التحقيق كما قال غير واحد لكثرة وقوعها وتعلق الإرادة بأحداثها بالذات لأن العناية الإلهية اقتضت سبق الرحمة وعموم النعمة قبل حصول الأعمال، وتنكير السيئة وذكرها بأداة الشك لندورها وعدم تعلق الإرادة بأحداثها إلا بالتبع فإن النقمة بمقتضى تلك العناية إنما تستحق بالأعمال.

Sonra onlar uğursuzluğu «tayr» ve «tâir», uğursuzluk saymayı da «tatayyur» diye isimlendirdiler. Bazen hayır veya şer olsun «tâir» lafzını pay ve nasip için de kullanırlar; hatta tatayyurun aslının, malın kavim arasında paylaştırılıp uçurulması olduğu ve herkese hayırdan veya şerden payının uçup vardığı, daha sonra ise şer manasında galebe çaldığı söylenmiştir. Bu ayette onları ahmaklık ve katı kalplilikle nitelemede ileri bir derece vardır; zira sıkıntılar kalpleri yumuşatır, sert huyları kırar ve dik başlılığı giderir; hele ki ayetleri müşahede ettikten sonra... Oysa onlar bunlardan hiçbirinin kendilerine tesir etmediği, bilakis azgınlık ve inatlarını artırdıkları bir haldeydiler. Birçok âlimin belirttiği üzere hasenenin (iyiliğin) marife kılınması ve tahkik edatıyla zikredilmesi, onun çokça vuku bulması ve bizzat meydana gelmesine iradenin taalluk etmesindendir; çünkü ilahi inayet amellerden önce rahmetin öne geçmesini ve nimetin umumi olmasını iktiza etmiştir. Seyyienin (kötülüğün) nekra kılınması ve şüphe edatıyla [yani «şayet» manasındaki «in» ile] zikredilmesi ise nadir olmasından ve meydana gelmesine iradenin ancak dolaylı (tebeî) olarak taalluk etmesindendir; zira bu inayet gereğince azap ancak ameller sebebiyle hak edilir.

والزمخشري بين الحسنة بالخصب والرخاء ثم قال في تعليل ما ذكر: لأن جنس الحسنة وقوعه كالواجب لكثرته واتساعه وأما السيئة فلا تقع إلا في الندرة ولا يقع إلا شيء منها. وقال صاحب الكشف: ذلك إشارة إلى أن التعريف للعهد الخارجي التقريري بدليل أنه ذكر في مقابلة قوله سبحانه: وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وقوله:

Zemahşerî «hasene»yi bolluk ve refah ile açıklamış, ardından zikredilen hususun gerekçesinde şöyle demiştir: «Çünkü hasene cinsi, çokluğu ve genişliği sebebiyle vuku bulması adeta vacip gibidir; seyyie ise ancak nadiren vuku bulur ve ondan sadece bir cüz vuku bulur.» el-Keşşâf sahibi [Keşf sahibi et-Tîbî] şöyle demiştir: «Bu, marifeliğin zihni tespit için olan harici ahd için olduğuna işarettir; zira Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } kavlinin karşısında zikredilmiştir.» Onun:

لأن الجنس إلخ أي جنس الخصب والرخاء وفيه مبالغة أي أنه لكثرة الوقوع كأن الجنس كله واجب الوقوع، ولهذا لا يزال يتكاثر حتى يستغرق الجنس. وقوله: وأما السيئة إلخ في مقابلة ذلك دليل بين على إرادة هذا المعنى فلا تخالف بين كلاميه ولم يرد بالجنس العهد الذهني وهذا مراد صاحب المفتاح وبه يندفع ما توهمه صاحب الإيضاح انتهى.

«Çünkü cins...» sözü, yani bolluk ve refah cinsidir; bunda bir mübalağa vardır, yani vukuunun çokluğundan ötürü sanki bütün cinsin vuku bulması vacip gibidir. Bu sebeple cinsi bütünüyle kuşatıncaya kadar çoğalmaya devam eder. Bunun karşılığında yer alan «Seyyieye gelince...» sözü bu mananın kastedildiğine açık bir delildir; dolayısıyla onun sözleri arasında bir çelişki yoktur ve cins ile zihnî ahdi kastetmemiştir. Miftâh sahibinin kastettiği de budur ve bununla Îzâh sahibinin vehmettiği şey bertaraf edilmiş olur, [Keşf sahibinin sözü] bitti.

وفيه تعريض بشيخه الطيبي حيث حمل الجنس على العهد الذهني وقال ما قال والبحث طويل الذيل فليطلب من شروح المفتاح وشرح التلخيص للعلامة الثاني وحواشيه، وقوله ﷾: أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ استئناف مسوق من قبله تعالى لرد مقالتهم الباطلة وتحقيق للحق في ذلك وتصديره بكلمة التنبيه لإبراز كمال العناية بمضمونه أي ليس شؤمهم إلا عند الله أي من قبله وحكمه كما قال ابن عباس، وقال الزجاج: المعنى ليس الشؤم الذي يلحقهم إلا الذي وعدوا به من العقاب عنده لا ما ينالهم في الدنيا، وقال الحسن: المعنى الا أن ما تشاءموا محفوظ عليهم حتى يجازيهم الله تعالى به يوم القيامة، وفسر بعضهم الطائر هنا بالحظ أي إنما حظهم وما طار إليهم من القضاء والقدر بسبب شؤمهم عند الله، وقرأ الحسن «إنما طيرهم» وهو اسم جمع طائر على الصحيح لأنه على أوزان المفردات، وقال الأخفش هو جمع له، وروي عن قطرب أن الطير يكون واحدا وجمعا وكذا الطائر، وأنشد ابن الأعرابي:

Bunda, cinsi zihnî ahde hamledip o sözleri söyleyen hocası Tîbî'ye üstü kapalı bir eleştiri vardır. Bu tartışmanın ayrıntısı uzundur; Miftâh şerhlerinden, el-Allâmetü's-Sânî'nin Telhîs Şerhi'nden ve haşiyelerinden aranmalıdır. Aziz ve Celil olan Allah'ın: { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Dikkat edin, onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır” kavli, onların batıl iddialarını reddetmek ve bu husustaki hakikati ortaya koymak için Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş bir istînâftır. Cümlenin tenbih edatıyla başlatılması, içeriğine son derece önem verildiğini göstermek içindir; yani İbn Abbas'ın dediği gibi, onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır, yani O'nun tarafından ve O'nun hükmüyledir. Zeccâc şöyle demiştir: «Mana; onlara isabet edecek uğursuzluk, dünyada başlarına gelenler değil, ancak O'nun katında kendilerine vaat edilen azaptır.» Hasan ise: «Mana; dikkat edin, uğursuzluk saydıkları şeyler, Allah Teâlâ kıyamet gününde karşılığını verene kadar onların aleyhine kaydedilmiştir» demiştir. Bazıları buradaki «tâir» kelimesini nasip ile tefsir etmişlerdir; yani onların nasibi ve uğursuzlukları sebebiyle kaza ve kaderden kendilerine isabet eden pay ancak Allah katındadır. Hasan «إنما طيرهم» şeklinde okumuştur ki bu, sahih görüşe göre «tâir»in ism-i cem'idir; çünkü tekil vezinlerindedir. Ahfeş ise onun çoğulu olduğunu söylemiştir. Kutrub'dan, «tayr» kelimesinin hem tekil hem çoğul olarak kullanıldığı, aynı şekilde «tâir» kelimesinin de böyle olduğu rivayet edilmiştir. İbnü'l-A'râbî şu beyti inşad etmiştir:

كأنه تهتان يوم ماطر ... على رؤوس كرؤوس الطائر

«Sanki o, yağmurlu bir günde kesintisiz yağan bir yağmurdur... Kuşların başları gibi [ıslanmış] başlar üzerine.»

وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ ذلك فيقولون ما يقولون، وإسناد عدم العلم إلى أكثرهم للإشعار بأن بعضهم يعلم ولكن لا يعمل بمقتضى علمه وَقالُوا شروع في بيان بعض آخر مما أخذوا به من فنون العذاب التي هي في

{ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu [bunu] bilmezler” de bu yüzden söylediklerini söylerler. Bilgisizliğin onların çoğuna isnat edilmesi, bazılarının bildiğini fakat bilgisinin gereğiyle amel etmediğini hissettirmek içindir. { وَقالُوا } “Ve dediler ki:” bizzat kendileri apaçık

أنفسها آيات بينات وعدم ارعوائهم عما هم عليه من الكفر والعناد أي قالوا بعد ما رأوا ما رأوا من العصا والسنين ونقص الثمرات مَهْما تَأْتِنا بِهِ كلمة مهما مما اختلف فيها فقيل هي كلمة برأسها موضوعة لزيادة التعميم. وقيل: هي مركبة من مه اسم فعل للكف إما باق على معناه أو مجرد عنه وما الشرطية. وقال الخليل: أصلها ما ما على أن الأولى شرطية والثانية إبهامية متصلة بها لزيادة التعميم فقلبت ألف ما الأولى هاء فرارا من بشاعة التكرار، وأسلم الأقوال كما قال غير واحد القول بالبساطة. وفي حاشية التسهيل لابن هشام ينبغي لمن قال بالبساطة أن يكتب مهما بالياء ولمن قال أصلها ما ما أن يكتبها بالألف، وفي الشرح وكذا إذا قيل أصلها مه ما. وتعقب ذلك الشمني بأن القائلين بالأصلين المذكورين متفقون على أن مهما أصل آخر فما ينبغي في كتب آخرها على القول الأول ينبغي على القول الثاني، وفيه نظر.

birer mucize olan ve kendilerine uygulanan diğer azap çeşitlerinin beyanına ve üzerlerinde bulundukları küfür ve inattan vazgeçmediklerine giriştir; yani asa, kıtlık yılları ve ürünlerin noksanlığı gibi gördükleri şeyleri gördükten sonra dediler ki: { مَهْما تَأْتِنا بِهِ } “'Bize her ne getirirsen getir...'” «Mehmâ» (مهما) kelimesi hakkında ihtilaf edilmiş lafızlardandır; genelliği artırmak için tek başına konulmuş müstakil bir kelime olduğu söylenmiştir. Menetme/alıkoyma fiili olan «meh» (مه) ile şart edatı olan «mâ»dan (ما) mürekkep olduğu, «meh»in ya kendi manasında kaldığı ya da bu manadan soyutlandığı da söylenmiştir. Halîl şöyle demiştir: «Aslı 'mâ mâ' (ما ما) olup birincisi şartiyye, ikincisi ise genelliği artırmak için ona bitişen ibhâmiyyedir; tekrarın çirkinliğinden kaçınmak için birinci 'mâ'nın elifi 'hâ'ya dönüştürülmüştür.» Birçok âlimin belirttiği üzere en selametli görüş, onun basit (mürekkep olmayan) bir kelime olduğunu söyleyen görüştür. İbn Hişâm'ın Teshîl Hâşiyesi'nde; basit olduğunu söyleyenin «mehmâ»yı yâ ile, aslının «mâ mâ» olduğunu söyleyenin ise elif ile yazması gerektiği belirtilmiştir. Şerhte de aslının «meh mâ» olduğu söylendiğinde durumun böyle olduğu kaydedilmiştir. Şümnî buna, zikredilen iki aslı savunanların da «mehmâ»nın yeni bir asıl olduğu konusunda müttefik oldukları, dolayısıyla birinci görüşe göre sonunun yazılışında gereken şeyin ikinci görüşe göre de gerekeceği şeklinde itiraz etmiştir; ancak bu itirazda tutarsızlık vardır.

وهي اسم شرط لا حرف على الصحيح، ومحلها الرفع هنا على الابتداء وخبرها إما الشرط أو الجزاء أو هما على الخلاف أو النصب على أنها مفعول به لفعل يفسره ما بعد أي أي شيء تحضره لدينا تأتنا به، ومن الناس من جوز مجيئها في محل نصب على الظرفية، وشدد الزمخشري الإنكار عليه في الكشاف، وذكر ابن المنير أنه غر القائل بظرفيتها كلام الخليل أو شبهها بمتى ما، وخالف ابن مالك في ذلك وقال: إنه مسموع عن العرب كقوله:

Sahih olan görüşe göre o bir harf değil, şart ismidir. Buradaki mahalli mübteda olarak ref'tir; haberi ihtilafa göre ya şart cümlesi ya ceza cümlesi ya da her ikisidir. Yahut kendisinden sonrasının tefsir ettiği bir fiilin mef'ûlü bih'i olarak mahallen mansubdur; yani «Huzurumuza her ne şey getirirsen getir» demektir. İnsanlardan bazısı onun zarf olarak nasb mahallinde gelmesini caiz görmüştür; Zemahşerî Keşşâf'ta buna şiddetle karşı çıkmıştır. İbnü'l-Müneyyir, zarf olduğunu söyleyen kimseyi Halîl'in kelamının aldattığını veya onu «metâ mâ»ya benzettiğini zikretmiştir. İbn Mâlik bu hususta muhalefet etmiş ve bunun Araplardan işitildiğini söyleyerek şu beyti delil getirmiştir:

وإنك مهما تعط بطنك سؤله ... وفرجك نالا منتهى الذم أجمعا

«Sen karnına ve cinsel arzuna her ne zaman/her ne istediklerini verirsen... İkisi de kınanmanın en son noktasına ulaşır.»

ويوافقه كما قال الشهاب استعمال المنطقيين لها بمعنى كلما وجعلها سور الكلية فإنها تفيد العموم كما صرحوا به وليس من مخترعاتهم كما توهم، وأنت تعلم أن كونها هنا ظرفا مما لا ينبغي الاقدام عليه بوجه لإباء قوله تعالى:

Şihâb'ın belirttiği üzere mantıkçıların onu «külllemâ» manasında kullanması ve tümel önermenin niceliği (sûru'l-külliyye) kılması da buna uymaktadır; zira açıkça belirttikleri üzere o genellik ifade eder ve vehmedildiği gibi onların uydurduğu bir şey değildir. Sen de bilirsin ki Allah Teâlâ'nın şu kavlinin bunu reddetmesi sebebiyle burada onun zarf olmasına hiçbir şekilde hükmedilmemelidir:

مِنْ آيَةٍ عنه لأنه بيان لمهما وليس بزمان، وتسميتهم إياها آية من باب المجاراة لموسى ﵇ والاستهزاء بها مع الاشعار بأن هذا العنوان لا يؤثر فيهم وإلا فهم ينكرون كونها آية في نفس الأمر ويزعمون أنها سحر كما ينبىء قولهم لِتَسْحَرَنا بِها والضميران المجروران راجعان إلى مهما، وتذكير الأول لرعاية جانب اللفظ لإبهامه، وتأنيث الثاني للمحافظة على جانب المعنى لأنه إنما رجع إليه بعد ما بين بآية، وادعى ابن هشام أن الأولى عود الضمير الثاني إلى آية، ولعله راعى القرب والذاهب إلى الأول راعى أن آيَةٍ مسوقة للبيان فالأولى رجوع الضمير على المفسر المقصود بالذات وإن كان المآل واحدا أي لتسحر بتلك الآية أعيننا وتشبه علينا فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ أي بمصدقين لك ومؤمنين بنبوتك أصلا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ عقوبة لجرائمهم لا سيما قولهم هذا الطُّوفانَ أي ما طاف بهم وغشى أماكنهم وحروثهم من مطر أو سيل فهو اسم جنس من الطواف، وقيل: إنه في الأصل مصدر كنقصان، وهو اسم لكل شيء حادث يحيط بالجهات ويعم كالماء الكثير والقتل الذريع والموت الجارف، وقد اشتهر في طوفان الماء وجاء تفسيره هنا بذلك في عدة روايات عن ابن عباس، وجاء عن عطاء ومجاهد تفسيره بالموت، وأخرج ذلك ابن جرير وغيره عن عائشة رضي الله تعالى عنها مرفوعا، وعن وهب بن منبه أنه الطاعون بلغة اليمن وعن أبي قلابة أنه الجدري، وهم أول من عذبوا به، وهذان القولان ينجران إلى الخبر المرفوع وَالْجَرادَ هو المعروف واحده جرادة سمي به لجرده ما على الأرض، وهو جند من جنود الله تعالى يسلطه على من يشاء من عباده، وأخرج أبو داود وابن ماجه والطبراني وغيرهم عن أبي زهير النميري مرفوعا النهي عن مقاتلته معللا بما ذكر، وذكر البيهقي أن ذلك إن صح مراد به إذا لم يتعرض لإفساد المزارع فإذا تعرض له جاز دفعه بما يقع به الدفع من القتال والقتل أو أريد به الإشارة إلى تعذر مقاومته بذلك،

{ مِنْ آيَةٍ } “bir ayet [olarak]” ifadesi buna engeldir; çünkü bu ifade «mehmâ»nın beyanıdır ve zaman değildir. Onların onu bir ayet (mucize) olarak isimlendirmeleri, Musa aleyhisselâm'ın üslubuna uyarak alay etme kabilindendir ve bu unvanın kendilerine tesir etmeyeceğini hissettirmek içindir; yoksa onlar işin aslında onun bir mucize olduğunu inkâr etmekte ve { لِتَسْحَرَنا بِها } “'bizi onunla büyülemek için'” sözlerinin gösterdiği gibi onun sihir olduğunu iddia etmektedirler. Mecrur olan iki zamir de «mehmâ»ya dönmektedir. Birincisinin müzekker kılınması, müphem olması sebebiyle lafız yönünü gözetmek içindir; ikincisinin müennes kılınması ise mana yönünü korumak içindir, çünkü zamir ona ancak «ayet» ile açıklandıktan sonra dönmüştür. İbn Hişâm, ikinci zamirin «ayet»e dönmesinin daha evla olduğunu iddia etmiştir; muhtemelen yakınlığı gözetmiştir. Birinci görüşe giden ise «âyetin» lafzının beyan için sevk edildiğini, dolayısıyla netice aynı olsa da zamirin bizzat kastedilen açıklanana (müfessere) dönmesinin daha evla olduğunu gözetmiştir; yani «o ayetle gözlerimizi büyüleyesin ve kafamızı karıştırasın diye». { فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “'biz sana asla inanacak değiliz'” yani seni asla tasdik edecek ve peygamberliğine kesinlikle inanacak değiliz. { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ } “Bunun üzerine biz de onların üzerlerine gönderdik” işledikleri suçların, özellikle de bu sözlerinin cezası olarak; { الطُّوفانَ } “tufanı” yani yağmurdan veya selden onları kuşatan, yerlerini ve ekinlerini kaplayan şeyi. Bu, «tavaf» (kuşatıp dönmek) kökünden bir cins ismidir. Aslında «nuksan» gibi bir masdar olduğu da söylenmiştir; her yönden kuşatan ve bol su, şiddetli katliam ve silip süpüren ölüm gibi her tarafı kaplayan her hadise için kullanılan bir isimdir. Su tufanında meşhur olmuştur ve İbn Abbas'tan gelen çeşitli rivayetlerde burada su tufanı olarak tefsir edilmiştir. Atâ ve Mücâhid'den ise ölüm olarak tefsir edildiği nakledilmiştir; İbn Cerîr ve diğerleri bunu Âişe radıyallâhu anhâ'dan merfû olarak rivayet etmişlerdir. Vehb b. Münebbih'ten Yemen lügatinde taun (veba) olduğu, Ebû Kılâbe'den ise çiçek hastalığı olduğu rivayet edilmiştir; onunla ilk azap olunanlar da onlardır. Bu iki görüş de merfû habere racidir. { وَالْجَرادَ } “ve çekirgeleri” bilinen çekirgedir; tekili cerâdedir; yeryüzündekileri sıyırıp silmesi (cerd) sebebiyle bu isim verilmiştir. O, Allah Teâlâ'nın kullarından dilediğine musallat ettiği ordularından bir ordudur. Ebû Dâvûd, İbn Mâce, Taberânî ve diğerleri Ebû Züheyr en-Nümeyrî'den merfû olarak, zikredilen gerekçeyle onunla savaşmanın yasaklandığını rivayet etmişlerdir. Beyhakî, bu rivayet sahih ise bunun ekinleri ifsat etmeye yönelmediği durum için kastedildiğini; eğer ekinleri ifsada yönelirse savaş ve öldürme kabilinden ne ile defedilebiliyorsa onunla defedilmesinin caiz olacağını veya bununla ona karşı koymanın güçlüğüne işaret edilmek istendiğini belirtmiştir.

وأخرج أبو داود ومن معه عن سلمان قال: «سئل رسول الله ﷺ عن الجراد فقال:

Ebû Dâvûd ve beraberindekiler Selmân'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çekirge hakkında soruldu; buyurdu ki:

أكثر جنود الله تعالى لا آكله ولا أحرمه»

‘Allah Teâlâ'nın ordularının en çoğudur; onu ne yerim ne de haram kılarım.’»

وزعم أنه مخلوق من ذنوب ابن آدم مؤول وَالْقُمَّلَ بضم القاف وتشديد

Onun Âdemoğlunun günahlarından yaratıldığı iddiası teville açıklanır. { وَالْقُمَّلَ } “ve haşereleri [kene/biti]” kâf'ın zammesi ve

الميم قيل: هو الدبى وهو الصغار من الجراد ولا يسمى جرادا إلا بعد نبات أجنحته، وروي ذلك عن ابن عباس ومجاهد وقتادة والسدي، وقيل: هو القردان جمع القراد المعروف، وقيل: صغار الذر، وعن حبيب بن أبي ثابت أنها الجعلان، وعن ابن زيد قال: زعم بعض الناس أنها البراغيث، وعن سعيد بن جبير أنها السوس وهي الدابة التي تكون في الحنطة وغيرها، ويسمى قملا بفتح فسكون وبذلك قرأ الحسن وَالضَّفادِعَ جمع ضفدع كزبرج وجعفر وجندب ودرهم وهذا أقل أو مردود الدابة المائية المعروفة وَالدَّمَ معروف وتشديد داله لغة.

mîm'in şeddesi iledir. Bunun «düba» yani çekirgenin küçüğü olduğu söylenmiştir; kanatları çıkmadan önce ona cerad (çekirge) denmez; bu görüş İbn Abbas, Mücâhid, Katâde ve Süddî'den rivayet edilmiştir. Bilinen kenenin çoğulu olan «kırdân» olduğu da söylenmiştir. Küçük karıncalar olduğu da söylenmiştir. Habîb b. Ebî Sâbit'ten bunların bokböceği (cu'lân) olduğu, İbn Zeyd'den ise: «Bazı insanlar bunların pire olduğunu iddia etti» dediği nakledilmiştir. Saîd b. Cübeyr'den bunların ekin kurdu/güve olduğu, yani buğday ve diğer şeylerde bulunan haşere olduğu nakledilmiştir. Fetha ve sükûn ile «kaml» şeklinde de isimlendirilir ve Hasan bu şekilde okumuştur. { وَالضَّفادِعَ } “ve kurbağaları” kurbağanın çoğuludur; zibreç, ca'fer, cündeb ve dirhem vezinlerinde gelir; bu sonuncusu pek azdır veya merduttur; bilinen su hayvanıdır. { وَالدَّمَ } “ve kanı” bilinen kandır ve dâl harfinin şeddeli okunması bir lügattir.

وروي أن موسى ﵇ لما رأى من فرعون وقومه العناد والإصرار دعا وقال: يا رب إن فرعون علا في الأرض وإن قومه قد نقضوا العهد رب فخذهم بعقوبة تجعلها عليهم نقمة ولقومي عظة ولمن بعدهم آية وعبرة فأرسل الله تعالى عليهم المطر ثمانية أيام في ظلمة شديدة لم يستطع أحد لها أن يخرج من بيته فدخل الماء بيوتهم حتى قاموا فيه إلى تراقيهم ولم يدخل بيوت بني إسرائيل منه قطرة وكانت مشتبكة في بيوتهم وفاض الماء على أرضهم وركد فمنعهم من الحرث والتصرف ودام ذلك الماء عليهم سبعة أيام من السبت إلى السبت فقالوا: يا موسى ادع لنا ربك يكشف عنا ذلك ونحن نؤمن بك ونرسل معك بني إسرائيل فدعا ربه فكشف عنهم فنبت من العشب والكلأ ما لم يعهد مثله قبله، فقالوا: ما كان هذا الماء إلا نعمة علينا فلم يؤمنوا. فبعث الله تعالى عليهم الجراد فأكل زروعهم وثمارهم وأبوابهم وسقوفهم وثيابهم وأمتعتهم حتى أكل مسامير الحديد التي في الأبواب ولم يصب بني إسرائيل من ذلك شيء فعجوا وضجوا إلى موسى ﵇، وقالوا له كما قالوا أولا فخرج ﵇ إلى الصحراء فأشار بعصاه نحو المشرق والمغرب فرجع إلى النواحي التي جاء منها،

Rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselâm Firavun ve kavminden inat ve ısrar görünce dua edip şöyle dedi: «Ey Rabbim! Firavun yeryüzünde ululandı, kavmi ise ahdi bozdu. Rabbim, onları öyle bir cezayla yakala ki bu onlara bir azap, kavmime bir öğüt ve sonrakilere bir ibret ve ders olsun.» Bunun üzerine Allah Teâlâ onların üzerine koyu bir karanlık içinde sekiz gün yağmur gönderdi; öyle ki şiddetinden hiç kimse evinden çıkamadı. Su evlerine girdi, hatta içinde köprücük kemiklerine kadar durur oldular; İsrailoğullarının evleri ise onlara bitişik olduğu halde evlerine tek bir damla bile girmedi. Su topraklarının üzerine taştı ve durgunlaştı; onları ekim yapmaktan ve işlerini görmekten alıkoydu. Bu su, cumartesiden cumartesiye yedi gün boyunca üzerlerinde devam etti. Bunun üzerine: «Ey Musa! Bizim için Rabbine dua et de bunu bizden kaldırsın; biz sana inanacağız ve İsrailoğullarını seninle göndereceğiz» dediler. Musa Rabbine dua etti, Allah da bu belayı onlardan kaldırdı; ardından daha önce benzeri görülmemiş otlar ve yeşillikler bitti. Bu defa: «Bu su bizim için bir nimetten başka bir şey değilmiş» dediler ve inanmadılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ üzerlerine çekirgeleri gönderdi; ekinlerini, meyvelerini, kapılarını, tavanlarını, elbiselerini ve eşyalarını yediler; hatta kapılardaki demir çivileri bile yediler. İsrailoğullarına ise bundan hiçbir şey isabet etmedi. Feryat figan edip Musa aleyhisselâm'a sığındılar ve ilk söyledikleri gibi söylediler. Musa aleyhisselâm sahraya çıkıp asasıyla doğu ve batı yönüne işaret etti; çekirgeler geldikleri yönlere geri döndüler.

وقيل: جاءت ريح فألقته في البحر فلم يؤمنوا، فسلط الله تعالى عليهم القمل فأكل ما أبقى الجراد وكان يدخل بين ثوب أحدهم وجلدهم فيمصه وإذا أراد أن يأكل طعاما امتلأ قملا، وقال ابن المسيب: ابتلوا بالسوس فكان الرجل منهم يخرج بعشرة أجربة إلى الرحى فلا يرد إلا بثلاثة أقفزة منها وأخذ حواجبهم وأشفار عيونهم وسائر شعورهم وفعل في جلودهم ما يفعله الجدري ومنعهم النوم والقرار ففزعوا إلى موسى ﵇ فرفع عنهم، فقالوا: قد تحققنا الآن أنك ساحر، فأرسل الله تعالى عليهم الضفادع فامتلأت بيوتهم وأفنيتهم وأمتعتهم وآنيتهم منها فلا يكشف أحد إناء إلا وجدها فيه، وكان الرجل يجلس في الضفادع فتبلغ إلى حلقه فإذا أراد أن يتكلم يشب الضفدع فيدخل في فيه وكانت تشب في قدورهم فتفسد عليهم طعامهم وتطفئ نيرانهم، وإذا اضطجع أحدهم ركبته حتى تكون عليه ركاما فلا يستطيع أن ينقلب وإذا أراد أن يأكل سبقته إلى فيه ولا يعجن عجينا إلا امتلأ منها ففزعوا إليه ﵇ وتضرعوا فأخذ عليهم العهود والمواثيق ودعا فكشف الله تعالى عنهم ذلك فنقضوا العهد، فأرسل الله تعالى عليهم الدم فسال النيل عليهم دما عبيطا وصارت مياههم دماء فكان فرعون يجمع بين القبطي والإسرائيلي في إناء واحد فيكون ما يلي الإسرائيلي ماء وما يلي القبطي دما ويقومان إلى الجرة فيها الماء فيخرج للقبطي دم وللإسرائيلي ماء حتى إن المرأة من آل فرعون تأتي المرأة من بني إسرائيل فتقول لها اسقيني ماء فتصب لها من قربتها فيصير في الإناء دما حتى كانت تقول: اجعليه في فيك ثم مجيه في فيّ فتفعل ذلك فيصير دما.

Bir rüzgâr gelip onları denize attığı da söylenmiştir; yine de inanmadılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ üzerlerine haşereleri (kummel) musallat etti; çekirgenin geride bıraktıklarını yediler. Haşere her birinin elbisesi ile derisi arasına girip emiyor, yemek yemek istediğinde ise yemeği haşereyle doluyordu. İbnü'l-Müseyyeb şöyle demiştir: «Ekin kurduyla imtihan edildiler; onlardan bir adam değirmene on ölçek (cerîb) buğday götürür, ancak üç kile (kafîz) ile dönerdi. Kaşlarını, kirpiklerini ve diğer kıllarını döktü; derilerinde çiçek hastalığının yaptığını yaptı, onları uyku ve huzurdan alıkoydu.» Bunun üzerine Musa aleyhisselâm'a sığındılar, o da bu belayı onlardan kaldırdı. Bu defa: «Şimdi anladık ki sen kesinlikle bir büyücüsün» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ üzerlerine kurbağaları gönderdi; evleri, avluları, eşyaları ve kapları onlarla doldu; hiç kimse bir kabı açamazdı ki içinde kurbağa bulmasın. Adam kurbağaların içinde oturur ve boğazına kadar ulaşırlardı; konuşmak istediğinde kurbağa sıçrayıp ağzına girerdi. Tencerelerine sıçrar, yemeklerini bozar ve ateşlerini söndürürlerdi. Onlardan biri yattığında kurbağalar üzerine yığılır, öyle bir yığın olurdu ki dönemezdi bile; yemek yemek istediğinde kurbağa ağzına ondan önce davranır, yoğurdukları her hamur onlarla dolardı. Bunun üzerine Musa aleyhisselâm'a sığınıp yalvardılar. Musa onlardan sözler ve yeminler aldı ve dua etti; Allah Teâlâ bunu da onlardan kaldırdı; fakat yine ahdi bozdular. Bunun üzerine Allah Teâlâ üzerlerine kanı gönderdi; Nil onların üzerine saf kan olarak aktı ve suları kana dönüştü. Firavun bir Kıptî ile bir İsrailliyi aynı kapta bir araya getirirdi; İsraillinin tarafında olan su, Kıptînin tarafında olan ise kan olurdu. İçinde su bulunan testiye yönelirlerdi; Kıptîye kan, İsrailliye ise su çıkardı. Hatta Firavun hanedanından bir kadın İsrailoğullarından bir kadına gelir ve: «Bana su içir» derdi; kadın da tulumundan onun kabına dökerdi ama kaptaki kana dönüşürdü; hatta Firavun'un kadını: «Suyu ağzına al, sonra benim ağzıma püskürt» derdi; o da öyle yapardı fakat yine kana dönüşürdü.

وقال ابن أسلم: إن الدم الذي سلط عليهم كان الرعاف آياتٍ حال من الأشياء المتقدمة.

İbn Eslem, üzerlerine musallat kılınan kanın burun kanaması (ruâf) olduğunu söylemiştir. { آياتٍ } “birer ayet [mucize] olarak” ifadesi, daha önce geçen şeylerden hâldir.

مُفَصَّلاتٍ مبينات لا يشك عاقل أنها آيات إلهية لا سحر كما يزعمون، أو مميزا بعضها من بعض منفصلة بالزمان لامتحان أحوالهم وكان بين كل اثنين منها شهر وكان امتداد كل واحدة منها شهرا كما أخرج ذلك ابن المنذر

{ مُفَصَّلَاتٍ } “ayrı ayrı / açık seçik” [ifadesi ise]; akıl sahibi hiçbir kimsenin, onların iddia ettiği gibi sihir olmayıp ilâhî ayetler [mucizeler] olduğunda şüphe etmeyeceği şekilde apaçık beyan edilmiş veya durumlarının imtihan edilmesi amacıyla zaman bakımından birbirinden ayrılmış [demektir]. İbnü'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre bunlardan her iki [mucize] arasında bir ay vardı ve her birinin süresi de bir aydı.

عن ابن عباس، وأخرج ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم قال: كانت الآيات التسع في تسع سنين في كل سنة آية، وأخرج أحمد في الزهد وغيره عن نوف الشامي قال: مكث موسى ﵇ في آل فرعون بعد ما غلب السحرة عشرين سنة يريهم الآيات الجراد والقمل إلخ ... فأبوا أن يسلموا.

İbn Abbas'tan rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Dokuz ayet dokuz yılda gerçekleşti, her yılda bir ayet.» Ahmed «ez-Zühd»de ve diğerleri Nevf eş-Şâmî'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Musa aleyhisselâm sihirbazları mağlup ettikten sonra Firavun hanedanı arasında yirmi yıl kaldı; onlara çekirge, haşere vb. mucizeleri gösteriyordu... Fakat onlar teslim olmaktan kaçındılar.»

وفي رواية أبي الشيخ عن ابن عباس أنه مكث ﵇ بعد أن غلب أربعين سنة يريهم ما ذكر، ورأيت في مسامرات الشيخ ابن العربي قدس سره أن موسى ﵇ مكث ينذر آل فرعون ستة عشر شهرا إلى أن أغرقوا فأدخلوا نارا ولم ينتفعوا بما رأوا من الآيات فَاسْتَكْبَرُوا عن الإيمان بها.

Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbas'tan rivayetinde ise, Musa aleyhisselâm'ın galip geldikten sonra kırk yıl kalıp onlara zikredilenleri gösterdiği nakledilmiştir. Şeyh İbnü'l-Arabî'nin -kuddise sirruh- Müsamarât'ında, Musa aleyhisselâm'ın Firavun hanedanını boğulup ateşe sokuluncaya kadar on altı ay boyunca uyardığını ve gördükleri ayetlerden faydalanmadıklarını gördüm. { فَاسْتَكْبَرُوا } “Yine de büyüklük tasladılar” onlara inanmaktan kaçınarak kibirlendiler,

وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ جملة معترضة مقررة لمضمون ما قبلها وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ أي العذاب المذكور على التفصيل كما روي عن الحسن وقتادة ومجاهد ولَمَّا لا تنافي التفصيل والتكرير كما لا يخفى.

{ وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } “ve günahkâr bir kavim idiler” ifadesi, kendisinden öncekilerin içeriğini pekiştiren bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). { وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ } “Üzerlerine o azap çökünce” yani Hasan, Katâde ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere ayrıntılı olarak zikredilen o azap; gizli olmadığı üzere «لَمَّا» edatı ayrıntıya ve tekrara engel değildir.

وعن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أنه أصابهم ثلج أحمر لم يروه قبل فهلك منهم كثير،

Ebû Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, üzerlerine daha önce görmedikleri kırmızı bir kar yağmış ve onlardan birçoğu helak olmuştur.

وعن ابن جبير أنه الطاعون، وقد ورد إطلاقه عليه في حديث أسامة بن زيد المرفوع «وهو الطاعون رجز أرسل على طائفة من بني إسرائيل أو على من كان قبلكم فإذا سمعتم به في أرض فلا تقدموا عليه وإذا وقع بأرض وأنتم بها فلا تخرجوا فرارا منه» وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: أمر موسى ﵇ بني إسرائيل فقال: ليذبح كل منكم كبشا ثم ليخضب كفه في دمه ثم ليضرب على بابه ففعلوا، فقال القبط لهم: لم تجعلون هذا الدم على أبوابكم؟ قالوا: إن الله تعالى يريد أن يرسل عليكم عذابا فنسلم وتهلكون، قال القبط: فما يعرفكم الله تعالى إلا بهذه العلامة؟ قالوا: هكذا أمرنا نبينا، فأصبحوا وقد طعن من قوم فرعون سبعون ألفا فأمسوا وهم لا يتدافنون، والمعنى على الأول أنهم كلما وقع عليهم عقوبة من العقوبات المذكورة.

İbn Cübeyr'den onun taun (veba) olduğu nakledilmiştir; nitekim Üsâme b. Zeyd'in merfû hadisinde ona bu ismin verildiği vârit olmuştur: «O bir taundur; İsrailoğullarından bir zümreye veya sizden öncekilere gönderilmiş bir azaptır (ricz). Bir yerde olduğunu işittiğinizde oraya gitmeyiniz; bulunduğunuz yerde meydana gelirse ondan kaçarak oradan çıkmayınız.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: «Musa aleyhisselâm İsrailoğullarına emredip: 'Her biriniz bir koç kessin, sonra elini onun kanına bulasın ve kapısına vursun' dedi; onlar da öyle yaptılar. Kıptîler onlara: 'Bu kanı kapılarınıza niçin sürüyorsunuz?' dediler. Onlar: 'Allah Teâlâ sizin üzerinize bir azap göndermek istiyor; biz kurtulacağız, siz ise helak olacaksınız' dediler. Kıptîler: 'Allah Teâlâ sizi ancak bu işaretle mi tanıyor?' dediler. Onlar: 'Peygamberimiz bize böyle emretti' dediler. Sabahladıklarında Firavun'un kavminden yetmiş bin kişi vebaya yakalanmıştı; akşama ulaştıklarında birbirlerini defnedemez haldeydiler.» Birinci görüşe göre mana şudur: Zikredilen cezalardan bir ceza üzerlerine her çöktüğünde...

قالُوا يا مُوسَى في كل مرة على القول بأن المراد بالرجز غير ما تقدم أنه لما وقع عليهم الثلج المهلك أو الطاعون الجارف قالوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ أي بعهده سبحانه عندك وهو النبوة كما قال أبو مسلم «فما» مصدرية، وسميت النبوة عهدا كما قال العلامة الثاني: لأن الله تعالى عهد إكرام الأنبياء ﵈ بها وعهدوا إليه تحمل أعبائها، أو لأن لها حقوقا تحفظ كما تحفظ العهود، أو لأنها بمنزلة عهد ومنشور منه جل وعلا أو بالذي عهد إليك أن تدعوه به فيجيبك كما أجابك في آياتك، «فما» موصولة والجار والمجرور صلة- لادع- أو حال من الضمير فيه، يعني ادع الله تعالى متوسلا بما عهد عندك، ويحتمل أن تكون الباء للقسم الاستعطافي كما يقال: بحياتك افعل كذا، فالمراد استعطافه ﵇ لأن يدعو، وأن تكون للقسم الحقيقي وجوابه لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ الذي وقع علينا لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ أي أقسمنا بعهد الله تعالى عندك لَئِنْ كَشَفْتَ إلخ، وخلاصة ما ذكروه في الباء هنا أنها إما للالصاق أو للسببية أو للقسم بقسميه فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ أي إلى حد من الزمان هم واصلون إليه ولا بد فمعذبون فيه أو مهلكون، وهو وقت الغرق كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أو الموت كما روي عن الحسن، والمراد أنجيناهم من العذاب إلى ذلك الوقت، ومن هنا صح تعلق الغاية بالكشف، ولا حاجة إلى جعل الجار والمجرور متعلقا بمحذوف وقع حالا من الرجز خلافا لزاعمه.

Her defasında { قالُوا يا مُوسَى } “dediler ki: 'Ey Musa!'”; ricz ile kastedilenin daha önce geçenlerden başka bir şey olduğu görüşüne göre ise helak edici kar veya kırıp geçiren taun üzerlerine indiğinde şöyle dediler: { ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } “'Sende olan ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et'” yani Ebû Müslim'in dediği gibi O'nun sendeki ahdi olan nübüvvet hürmetine; buradaki «ما» masdariyyedir. Allâmetü's-Sânî'nin belirttiği üzere nübüvvete ahid denilmiştir; çünkü Allah Teâlâ peygamberleri [aleyhimüsselâm] onunla şereflendirmeyi ahdetmiş, onlar da onun ağır yüklerini taşımayı O'na taahhüt etmişlerdir; yahut ahitlerin korunduğu gibi korunan hakları bulunduğu için veya Yüce Allah'tan bir ferman ve ahitname mesabesinde olduğu içindir. Yahut mucizelerinde sana icabet ettiği gibi, kendisine dua ettiğinde sana icabet edeceğine dair sana verdiği ahid hakkı için; buradaki «ما» ismi mevsûldür, câr ve mecrûr ise «ادع» fiilinin sılası yahut içindeki zamirden hâldir; yani «Sende olan ahdi vesile kılarak Allah Teâlâ'ya dua et» demektir. «Bâ» harfinin, «Hayatın hakkı için şunu yap» denmesinde olduğu gibi yalvarma/istirham yemini olması da muhtemeldir; bu durumda maksat dua etmesi için Musa aleyhisselâm'a yalvarmaktır. Hakiki yemin olması da muhtemeldir ve cevabı { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ } “'Eğer bu azabı bizden kaldırırsan'” üzerimize çöken azabı { لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “'kesinlikle sana inanacağız ve İsrailoğullarını mutlaka seninle göndereceğiz'” ifadesidir; yani «Allah'ın sendeki ahdi üzerine yemin ederiz ki eğer kaldırırsan...» demektir. Âlimlerin buradaki «bâ» hakkında zikrettiklerinin özeti şudur: O ya iltısak, ya sebebiyet ya da iki türüyle yemin içindir. { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ } “Fakat onlardan o azabı, mutlaka ulaşacakları bir süreye kadar kaldırdığımız zaman” yani mutlaka varacakları ve içinde azap olunacakları veya helak edilecekleri bir vakte kadar; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu, suda boğulma vaktidir; Hasan'dan rivayet edildiğine göre ise ölümdür. Maksat, o vakte kadar onları azaptan kurtardığımızdır. Buradan hareketle gayenin (süre sınırının) azabın kaldırılmasına bağlanması sahih olur; iddia edenin aksine, câr ve mecrûru «ricz»den hâl olan mahzuf bir kelimeye bağlamaya gerek yoktur.

وقيل: المراد بالأجل ما عينوه لإيمانهم إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ أي ينقضون العهد، وأصل النكث فل طاقات الصوف المغزول ليغزل ثانيا فاستعير لنقض العهد بعد إبرامه، وجواب فَلَمَّا فعل مقدر يؤذن به إذا الفجائية لا الجملة المقترنة بها، وإن قيل به فتساهل، أي فلما كشفنا عنهم ذلك فاجؤوا بالنكث من غير توقف وتأمل كذا قيل، وعليه فكلا الاسمين أعني لما وإذا معمول لذلك الفعل على أن الأول ظرفه، والثاني مفعوله قاله العلامة، والداعي لذلك

Ecelden maksadın imanları için belirledikleri süre olduğu da söylenmiştir. { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar ahitlerini bozuyorlar!” yani sözlerinden dönüyorlar. Neks'in aslı, tekrar eğrilmek üzere eğrilmiş yünün katlarını çözmektir; sonra sağlamlaştırıldıktan sonra ahdi bozmak için istiare edilmiştir. { فَلَمَّا }'nın cevabı, sürpriz bildiren «izâ-i fücâiyye»nin hissettirdiği mukadder bir fiildir; yoksa ona bitişen isim cümlesi değildir; öyle dense bile bu müsamaha kabilindendir; yani «Biz bunu onlardan kaldırınca, hiç duraksamadan ve düşünmeden aniden ahdi bozdular» demektir; böyle denilmiştir. Buna göre her iki isim, yani «lemmâ» ve «izâ», o fiilin mamulüdür; birincisi onun zarfı, ikincisi ise mef'ûlüdür; bunu Allâme söylemiştir. Buna sevk eden sebep,

المحافظة على ما ذهبوا إليه من أن ما يلي كلمة لما من الفعلين يجب أن يكون ماضيا لفظا أو معنى، إلا أن مقتضى ما ذكروا من أن إذا وإذا المفاجأة في موقع المفعول به للفعل المتضمنين هما إياه أن يكون التقدير فاجؤوا زمان النكث أو مكانه.

«lemmâ» kelimesini takip eden iki fiilin lafzan veya manen mazi olması gerektiği yönündeki görüşlerini korumaktır. Ancak «izâ»nın ve sürpriz bildiren «izâ»nın kapsadıkları fiilin mef'ûlü bihi konumunda bulunması hakkında belirttikleri hususun gereği, takdirin: «ahdi bozma vaktine veya mekânına aniden ulaştılar» şeklinde olmasıdır.

وقد يقال أيضا: تقدير الفعل تكلف مستغنى عنه إذ قد صرحوا بأن لما تجاب بإذا المفاجأة الداخلة على الجملة الاسمية، نعم هم يذكرون ما يوهم التقدير وليس به بل هو بيان حاصل المعنى وتفسير له فتدبر.

Şöyle de denebilir: Fiil takdir etmek, ihtiyaç duyulmayan bir külfettir; zira âlimler «lemmâ»nın cevabının isim cümlesinin başına gelen sürpriz «izâ»sı ile verilebileceğini açıkça belirtmişlerdir. Evet, onlar takdiri vehmettiren ifadeler kullanırlar ama bu bir takdir değil, mananın neticesinin beyanı ve tefsiridir; iyi düşün!

فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ أي فأردنا الانتقام منهم، وأول بذلك ليتفرع عليه قوله سبحانه: فَأَغْرَقْناهُمْ وإلا فالاغراق عين الانتقام فلا يصح تفريعه عليه.

{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Biz de onlardan intikam aldık” yani onlardan intikam almayı murad ettik; Yüce Allah'ın: { فَأَغْرَقْناهُمْ } “onları suda boğduk” kavlinin buna terettüp edebilmesi için böyle tevil edilmiştir; aksi takdirde suda boğma intikamın bizzat kendisidir, dolayısıyla ona terettüp etmesi sahih olmaz.

وجوز أن تكون الفاء تفسيرية وقد أثبتها البعض كما في قوله تعالى: وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ [هود: ٤٥] إلخ وحينئذ لا حاجة إلى التأويل فِي الْيَمِّ أي البحر كما روي عن ابن عباس. والسدي رضي الله تعالى عنهم، ويقع على ما كان ملحا زعافا وعلى النهر الكبير العذب الماء ولا يكسر ولا يجمع جمع السلامة، وقال الليث: هو البحر الذي لا يدرك قعره، وقيل: هو لجة البحر وهو عربي في المشهور. وقال ابن قتيبة: إنه سرياني وأصله كما قيل يما فعرب إلى ما ترى والقول بأنه اسم للبحر الذي غرق فيه فرعون غريق في يم الضعف بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا تعليل للإغراق يعني أن سبب الإغراق وما استوجبوا به ذلك العقاب هو التكذيب بالآيات العظام وهو الذي اقتضى تعلق إرادة الله تعالى به تعلقا تنجيزيا وهذا لا ينافي تفريع الإرادة على النكث لأن التكذيب هو العلة الأخيرة والسبب القريب ولا مانع من تعدد الأسباب وترتب بعضها على بعض قاله الشهاب ونور الحق ساطع منه، وقال شيخ الإسلام: الفاء وإن دلت على ترتب الإغراق على ما قبله من النكث لكنه صرح بالتعليل إيذانا بأن مدار جميع ذلك تكذيب آيات الله تعالى وما عطف عليه ليكون مزجرة للسامعين عن تكذيب الآيات الظاهرة على يد رسول الله ﷺ انتهى، وفيه مناقشة لا تخفى.

Fâ harfinin tefsiriyye olması da caiz görülmüştür; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ } “Nuh Rabbine seslendi de: 'Rabbim!' dedi” kavlinde olduğu gibi bazısı bunu sabit görmüştür; bu durumda tevile gerek kalmaz. { فِي الْيَمِّ } “denizde” İbn Abbas ve Süddî radıyallâhu anhüm'den rivayet edildiği üzere deniz demektir. Hem çok acı ve tuzlu su hem de tatlı suyu olan büyük nehir için kullanılır; kırık çoğulu yapılmaz ve kurallı çoğulla da cem edilmez. Leys: «Dibi bulunamayan denizdir» demiştir. Denizin dalgalı derinliği olduğu da söylenmiştir; meşhur görüşe göre Arapçadır. İbn Kuteybe ise Süryanice olduğunu ve aslının söylendiği gibi «yemmâ» olup gördüğün şekle Arapçalaştırıldığını söylemiştir. Firavun'un içinde boğulduğu denizin özel ismi olduğu sözü ise zayıflık denizinde boğulmuştur. { بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Çünkü onlar ayetlerimizi yalanladılar” boğmanın illetidir; yani boğulmalarının ve bu cezayı hak etmelerinin sebebi büyük ayetleri yalanlamalarıdır ve Allah Teâlâ'nın iradesinin buna tenfizi olarak taalluk etmesini gerektiren de budur. Bu durum iradenin ahdi bozmaya bağlanmasına aykırı değildir; çünkü yalanlama nihai illet ve yakın sebeptir; sebeplerin çok olmasında ve birbirine terettüp etmesinde bir engel yoktur; bunu Şihâb söylemiştir ve hakikatin nuru bundan parlamaktadır. Şeyhülislam şöyle demiştir: «Fâ harfi boğulmanın kendisinden önceki ahdi bozmaya terettüp ettiğini gösterse de, bütün bunların merkezinin Allah Teâlâ'nın ayetlerini ve ona atfedilenleri yalanlamak olduğunu bildirmek için gerekçeyi açıkça ifade etmiştir; ta ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eliyle ortaya çıkan apaçık ayetleri yalanlamaktan dinleyenler için bir sakındırma olsun.» [Şeyhülislam'ın sözü] bitti; bunda gizli kalmayacak bir tartışma payı vardır.