وأنت خبير بأن ذلك مخالف للنصوص النقلية والعقلية وللعبارة والإشارة، وقال الجبائي، والقاضي: المراد بالملة الشريعة وفيها ما لا يرجع إلى الاعتقاد، ويجوز أن يتعبد الله تعالى عباده به ومفعول المشيئة العود إلى ذلك أي ليس لنا أن نعود إلى ملتكم إلا أن يشاء الله بأن يتعبدنا بها وينقلنا وينسخ ما نحن فيه من الشريعة، وقيل: المراد إلا أن
Sen de çok iyi bilirsin ki bu, naklî ve aklî nasslara, [lafzın] ibaresine ve işaretine aykırıdır. el-Cübbâî ve Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demişlerdir: “Milletten maksat şeriattır ve şeriatta itikada taalluk etmeyen hususlar da vardır. Allah Teâlâ’nın kullarını bununla ibadetle mükellef kılması caizdir. Meşîetin mef’ûlü ise buna dönmektir; yani ‘Allah’ın bizi onunla ibadete mükellef kılmayı dilemesi, bizi ona nakletmesi ve içinde bulunduğumuz şeriatı neshetmesi müstesna, sizin milletinize dönmemiz bizim için olacak şey değildir.’” Bir görüşe göre de mana şöyledir: “Ancak
يشاء الله تعالى أن يمكنكم من إكراهنا ويخلي بينكم وبينه فنعود إلى اظهار ملتكم مكرهين، وقوي بسبق أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ.
Allah Teâlâ’nın bizi zorlamanıza imkân tanıması ve sizinle bizi baş başa bırakması müstesnadır; o takdirde istemeye istemeye sizin dininizi açığa vurmaya döneriz.” Bu görüş, öncesinde geçen { أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ } “İstemesek de mi?” ifadesiyle desteklenmiştir.
وقيل: إن الهاء في قوله سبحانه فِيها يعود إلى القرية لا الملة فيكون المعنى أنا سنخرج من قريتكم ولا نعود فيها إلا أن يشاء الله بما ينجزه لنا من الوعد في الإظهار عليكم والظفر بكم فنعود فيها وقيل: إن التقدير إلا أن يشاء الله أن يردكم إلى الحق فنكون جميعا على ملة واحدة، ولا يخفى أن كل ذلك مما يضحك الثكلى، وبالجملة الآية ظاهرة فيما ذهب إليه أهل السنة وسبحان من سد باب الرشد عن المعتزلة.
Bir diğer görüşe göre Cenâb-ı Hakk’ın { فِيها } buyruğundaki zamir millete değil, kasabaya (şehre) dönmektedir. Buna göre mana: “Biz sizin kasabanızdan çıkacağız ve Allah’ın size karşı bizi üstün kılma ve size galip getirme yönündeki vaadini gerçekleştirmeyi dilemesi müstesna, bir daha oraya dönmeyeceğiz; [o zaman] oraya döneriz” şeklinde olur. Bir görüşe göre de takdir: “Ancak Allah Teâlâ’nın sizi hakka döndürmeyi dilemesi ve böylece hepimizin tek bir millet (din) üzere olmamız müstesna...” şeklindedir. Bütün bunların, evladını kaybetmiş kadını bile güldürecek derecede tutarsız olduğu açıktır. Hülasa ayet, Ehl-i Sünnet’in gittiği görüşü açıkça ortaya koymaktadır. Mutezile’ye doğru yolu bulma kapısını kapatan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ إعراض عن مفاوضتهم إثر ما ظهر من عتوهم وعنادهم وإقبال على الله تعالى بالدعاء والفتح بمعنى الحكم والقضاء لغة لحمير أو لمراد. والفتاح عندهم القاضي والفتاحة بالضم الحكومة.
{ رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” [ayeti], onların serkeşlik ve inatlarının açığa çıkmasının ardından onlarla müzakereyi bırakıp dua ile Allah Teâlâ’ya yönelmedir. el-Feth (الفتح), Himyer veya Murâd lügatinde hüküm ve kaza (hükmetmek) manasındadır. Onlarda ‘fettâh’ (الفتاح) kadı (hâkim), ötre ile ‘fütâha’ (الفتاحة) ise mahkeme/hüküm vermek demektir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه قال: الفتح القضاء لغة يمانية. وأخرج البيهقي وجماعة عن ابن عباس قال:
İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiğine göre o: “Feth, Yemen lügatinde hükmetmek demektir” demiştir. Beyhakî ve bir grup [muhaddis] İbn Abbâs’tan şöyle dediğini nakletmiştir:
ما كنت أدري ما قوله رَبَّنَا افْتَحْ حتى سمعت ابنة ذي يزن وقد جرى بيني وبينها كلام فقالت أفاتحك تريد أقاضيك وبَيْنَنا منصوب على الظرفية والتقييد بالحق لإظهار النصفة، وجوز أن يكون مجازا عن البيان والإظهار وإليه ذهب الزجاج، ومنه فتح المشكل لبيانه وحله تشبيها له بفتح الباب وإزالة الاغلاق حتى يوصل إلى ما خلفها وبيننا على ما قيل مفعول به بتقدير ما بيننا وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ أي الحاكمين لخلو حكمك عن الجور والحيف أو المظهرين لمزيد علمك وسعة قدرتك والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبله.
“Zû Yezen’in kızından işitene kadar { رَبَّنَا افْتَحْ } buyruğunun ne anlama geldiğini bilmiyordum. Benimle onun arasında bir konuşma geçmişti de ‘أفاتحك’ (seninle mahkemeleşeyim / senin aleyhine hüküm talep edeyim) demişti; yani ‘أقاضيك’ (seninle kadıya gideyim) demek istemişti.” { بَيْنَنا } kelimesi zarf olarak mansuptur. ‘Hak ile’ diye kayıtlanması adaleti ortaya koymak içindir. Bunun açıklamak ve açığa çıkarmaktan mecaz olması da caiz görülmüştür ki Zeccâc bu görüşe meyletmiştir. Kapının açılması ve ardındakine ulaşılıncaya kadar kilitlerin kaldırılmasına benzetilerek müşkül bir meselenin açıklanıp çözülmesi için ‘müşkili fethetmek’ denilmesi de bu kabildendir. { بَيْنَنا } kelimesi, söylendiğine göre ‘مَا بَيْنَنَا’ (aramızdaki durumu) takdiriyle mef’ûlün bihtir. { وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ } “Sen hükmedenlerin en hayırlısısın” yani hükmün zulüm ve haksızlıktan uzak olduğu için en hayırlı hâkimsin; yahut ilminin üstünlüğü ve kudretinin genişliği sebebiyle [hakikati] en hayırlı açığa çıkaransın. Cümle, öncesinin muhtevasını pekiştiren bir tezyîldir.
وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ عطف على قالَ الْمَلَأُ إلخ والمراد من هؤلاء الملأ يحتمل أن يكون أولئك المستكبرين وتغيير الصلة لما أن مناط قولهم السابق هو الاستكبار ويكون هذا حكاية لإضلالهم بعد حكاية ضلالهم على ما قيل، ويحتمل أن يكون غيرهم ودونهم في الرتبة شأنهم الوساطة بينهم وبين العامة والقيام بأمورهم حسبما يراه المستكبرون، أي قالوا لأهل ملتهم تنفيرا لهم وتثبيطا عن الإيمان بعد أن شاهدوا صلابة شعيب ﵇ ومن معه من المؤمنين فيه وخافوا أن يفارقوهم لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً ودخلتم في ملته وفارقتم ملة آبائكم إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ أي مغبونون لاستبدالكم الضلالة بالهدى ولفوات ما يحصل لكم بالبخس والتطفيف فالخسران على الأول استعارة وعلى الثاني حقيقة وإلى تفسير الخاسرين بالمغبونين ذهب ابن عباس، وعن عطاء تفسيره بالجاهلين، وعن الضحاك تفسيره بالفجرة، وإذا حرف جواب وجزاء معترض كما قال غير واحد بين اسم إن وخبرها. وقيل: هي إذا الظرفية الاستقبالية وحذفت الجملة المضاف إليها وعوض عنها التنوين، ورده أبو حيان بأنه لم يقله أحد من النحاة، والجملة جواب للقسم الذي وطأته اللام بدليل عدم الاقتران بالفاء وسادة مسد جواب الشرط وليست جوابا لهما معا كما يوهمه كلام بعضهم لأنه كما قيل مع مخالفته للقواعد النحوية يلزم فيه أن يكون جملة واحدة لها محل من الاعراب ولا محل لها وان جاز باعتبارين فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ أي الزلزلة كما قال الكلبي وفي سورة [هود: ٩٤] وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ أي صيحة جبريل ﵇، ولعلها كانت من مبادئ الرجفة فأسند إهلاكهم إلى السبب القريب تارة وإلى البعيد أخرى، وقال بعضهم: إن القصة غير واحدة فإن شعيبا ﵇ بعث إلى أمتين أهل مدين وأهل الأيكة فأهلكت إحداهما بالرجفة والأخرى بالصيحة، وفيه أنه إنما يتم لو لم يكن هلاك أهل مدين بالصيحة، والمروي عن قتادة أنهم الذين أهلكوا بها وأن أهل الأيكة أهلكوا بالظلة.
{ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki” ifadesi, { قالَ الْمَلَأُ } buyruğuna matuftur. Bu ileri gelenlerden maksadın, önceki müstekbirler olması muhtemeldir; sılanın değiştirilmesi ise önceki sözlerinin dayanağının kibir olmasındandır. Söylendiğine göre bu, onların sapıklıklarının hikaye edilmesinden sonra saptırmalarının hikaye edilmesidir. Bunların, müstekbirlerden başkaları ve onlardan daha alt tabakada bulunup vazifeleri onlar ile halk arasında aracılık yapmak ve işlerini müstekbirlerin görüşü doğrultusunda yürütmek olan kimseler olması da muhtemeldir. Yani Şuayb (aleyhisselâm) ile beraberindeki müminlerin dindeki sebatını görüp onların kendilerinden ayrılmasından korktuklarında, kendi milletlerinden olan insanlara onları [haktan] nefret ettirmek ve imandan alıkoymak maksadıyla şöyle dediler: { لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً } “Eğer Şuayb'a uyarsanız” ve onun dinine girip atalarınızın dinini terk ederseniz, { إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “kesinlikle hüsrana uğrayanlardan olursunuz” yani hidayeti dalaletle değiştirdiğiniz ve ölçü-tartıda eksiklik yapmakla elde ettiğiniz menfaatleri kaçırdığınız için zarara uğrayanlar olursunuz. Dolayısıyla hüsran, birinci duruma göre istiare, ikinci duruma göre ise hakikattir. ‘Hâsirîn’ kelimesini ‘mağbûnîn’ (zarara uğrayanlar) olarak tefsir etme görüşüne İbn Abbâs gitmiştir. Atâ’dan ‘cahiller’, Dahhâk’tan ise ‘günahkârlar/facirler’ şeklinde tefsir ettiği rivayet edilmiştir. { إِذاً } kelimesi, birden çok âlimin belirttiği üzere ‘inne’nin ismi ile haberi arasına girmiş bir cevap ve ceza edatıdır. Bir görüşe göre ise gelecek zaman bildiren zarf olan ‘izâ’dır; muzâfun ileyh olan cümle hazfedilmiş ve yerine tenvin getirilmiştir. Ebû Hayyân ise nahivcilerden hiçbirinin bunu söylemediğini belirterek bu görüşü reddetmiştir. Cümle, ‘fâ’ harfiyle bitişmemesi deliliyle, ‘lâm’ın hazırladığı yeminin cevabıdır ve şartın cevabı yerine geçmiştir; bazılarının sözünün vehmettirdiği gibi her ikisinin birden cevabı değildir. Zira nahiv kurallarına aykırı olmasıyla birlikte söylendiğine göre bu takdirde, iki ayrı itibarla caiz olsa da, tek bir cümlenin hem iraptan mahalli olması hem de iraptan mahalli olmaması gerekir. { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı” yani Kelbî’nin dediği gibi zelzele yakaladı. Hûd Suresi’nde [Hûd: 94] ise { وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “O zulmedenleri ise korkunç bir ses yakaladı” buyrulmuştur ki bu, Cibrîl’in (aleyhisselâm) haykırışıdır. Muhtemelen bu ses sarsıntının başlangıçlarındandı; dolayısıyla onların helak edilişi kimi zaman yakın sebebe, kimi zaman da uzak sebebe isnat edilmiştir. Bazıları ise kıssanın tek olmadığını, Şuayb’ın (aleyhisselâm) iki ümmete, yani Medyen halkına ve Eyke halkına gönderildiğini, bunlardan birinin şiddetli sarsıntıyla, diğerinin ise korkunç sesle helak edildiğini söylemiştir. Fakat bu açıklama, şayet Medyen halkının helaki korkunç sesle olmasaydı tam olurdu; oysa Katâde’den rivayet edilen, korkunç sesle helak edilenlerin onlar olduğu, Eyke halkının ise gölge (zulle) günüyle helak edildiğidir.
وجاء في بعض الآثار أن أهل مدين أهلكوا بالظلة والرجفة،
Bazı rivayetlerde ise Medyen halkının hem gölge (zulle) hem de şiddetli sarsıntıyla helak edildiği gelmiştir.
فقد روي عن ابن عباس وغيره في هذه الآية أن الله تعالى فتح عليهم بابا من جهنم فأرسل عليهم حرا شديدا فأخذ بأنفاسهم ولم ينفعهم ظل ولا ماء فكانوا يدخلون
Nitekim İbn Abbâs ve başkalarından bu ayet hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ üzerlerine cehennemden bir kapı açtı ve onlara öyle şiddetli bir sıcaklık gönderdi ki nefeslerini kesti; onlara ne bir gölge ne de bir su fayda verdi. Bunun üzerine
الأسراب فيجدونها أشد حرا من الظاهر فخرجوا إلى البرية فبعث الله تعالى سحابة فيها ريح طيبة فأظلتهم فوجدوا لها بردا فنادى بعضهم بعضا حتى اجتمعوا تحتها رجالهم ونساؤهم وصبيانهم فألهبها عليهم نارا ورجفت بهم الأرض فاحترقوا كما يحترق الجراد المقلي وصاروا رمادا. ويشكل على هلاكهم جميعا نساء ورجالا ما نقل عن عبد الله البجلي قال: كان أبو جاد وهوز وحطي وكلمن وسعفص وقرشت ملوك مدين وكان ملكهم في زمن شعيب ﵇ كلمن فلما هلك يوم الظلة رثته ابنته بقولها:
yeraltı sığınaklarına giriyorlar, fakat oraları dışarıdan daha sıcak buluyorlardı. Derken açık araziye çıktılar. Allah Teâlâ içinde serin bir rüzgâr bulunan bir bulut gönderdi, bulut onları gölgeledi ve onda bir serinlik hissettiler. Birbirlerine seslendiler; nihayet erkekleri, kadınları ve çocuklarıyla hepsi onun altında toplandılar. Derken Allah o bulutu üzerlerine ateş olarak alevlendirdi ve yer de onları sarstı; böylece tavada kızartılan çekirgeler gibi yandılar ve kül haline geldiler. Abdullah el-Becelî’den nakledilen şu rivayet ise kadın-erkek hepsinin helak olduğu hususunda müşkil oluşturmaktadır. O şöyle demiştir: “Ebû Câd, Hevvez, Huttî, Kelemen, Sa‘fas ve Kareşet Medyen’in kralları idiler. Şuayb (aleyhisselâm) zamanında kralları Kelemen idi. Gölge günü helak olunca kızı ona şu sözlerle mersiye söyledi:
كلمن قد هد ركني ... هلكه وسط المحلة
Kelemen’in yurdun ortasında helak oluşu muhakkak ki belimi büktü,
سيد القوم أتاه الح ... تف نار تحت ظله
Kavmin efendisine ecel, bir gölge altındaki ateşle geldi.
جعلت نار عليهم ... دارهم كالمضمحله
Üzerlerine [yağan] bir ateş, yurtlarını yok olmuş gibi kıldı.”
اللهم إلا أن يقال: إنها كانت مؤمنة فنجت، وقد يقال: إن هذا الخبر مما ليس له سند يعوّل عليه.
Meğerki onun mümin olup kurtulduğu söylensin; nitekim bu haberin güvenilecek bir senedi olmadığı da söylenebilir.
فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ تقدم نظيره الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً استئناف لبيان ابتلائهم بشؤم قولهم:
{ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “Böylece yurtlarında diz üstü çökekaldılar” buyruğunun benzeri daha önce geçmişti. { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً } “Şuayb'ı yalanlayanlar” ifadesi, şu sözlerinin uğursuzluğuyla imtihan edildiklerini açıklayan bir istînâftır:
لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا والموصول مبتدأ خبره قوله تعالى: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أي لم يقيموا في دارهم، وقال قتادة: المعنى كأن لم يعيشوا فيها مستغنين، وذكر غير واحد أنه يقال: غني بالمكان يغنى غنى وغنيانا إذا أقام به دهرا طويلا، وقيده بعضهم بالإقامة في عيش رغد، وقال ابن الأنباري كغيره: إنه من الغنى ضد الفقر كما في قول حاتم:
{ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا } “Ey Şuayb! Mutlaka seni ve seninle beraber inananları kasabamızdan çıkaracağız”. İsm-i mevsûl mübteda, haberi ise Cenâb-ı Hakk’ın: { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Sanki orada hiç oturmamışlardı” buyruğudur; yani yurtlarında hiç ikamet etmemiş gibi oldular. Katâde: “Mana; sanki orada müstağni (ihtiyaçsız) olarak hiç yaşamamışlardı, demektir” demiştir. Birden çok âlim, bir kimse bir yerde uzun bir süre kaldığında “غَنِيَ بِالْمَكَانِ يَغْنَى غِنًى وَغُنْيَانًا” denildiğini belirtmiştir. Bazıları bunu bol ve müreffeh bir hayat içinde ikamet etmekle kayıtlamıştır. İbnü’l-Enbârî ve başkaları ise Hâtim’in şu sözünde olduğu gibi bunun fakirliğin zıddı olan zenginlikten (gınâ) geldiğini söylemiştir:
غنينا زمانا بالتصعلك والغنى ... فكلّا سقاناه بكأسهما الدهر
Bir zaman yoksullukla ve zenginlikle yaşadık; zaman her ikisini de kadehiyle bize içirdi.
فما زادنا بغيا على ذي قرابة ... غنانا ولا أزرى بأحسابنا الفقر
Ne zenginliğimiz akrabaya karşı azgınlığımızı artırdı, ne de fakirlik şerefimize bir leke sürdü.
وعلى هذا تفسير قتادة، ورد الراغب غني بمعنى أقام إلى هذا المعنى فقال: غني بالمكان طال مقامه فيه مستغنيا به عن غيره، وقول بعضهم في بيان الآية: إنهم استؤصلوا بالمرة بيان لحاصل المعنى، وفي بناء الخبر على الموصول إيماء إلى أن علة الحكم هي الصلة فكأنه قيل: الذين كذبوا شعيبا هلكوا لتكذيبهم إياه هلاك الأبد، ويشعر ذلك هنا بأن مصدقيه ﵇ نجوا نجاة الأبد، وهذا مراد من قال بالاختصاص في الآية، وقيل: إنه مبني على أن مثل هذا التركيب كما يفيد التقوى قد يفيد الاختصاص نحو اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ [الرعد: ٢٦] والقرينة عليه هنا أنه سبحانه ذكر فيما سبق المؤمنين والكافرين ولم يذكر هنا إلا هلاك المكذبين، ويرجع حاصل المعنى بالآخرة إلى أنهم عوقبوا بتوعدهم السابق بالإخراج وصاروا هم المخرجين من القرية إخراجا لا دخول بعده دون شعيب ﵇ ومن معه، وقوله تعالى: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ استئناف آخر لبيان ابتلائهم بعقوبة قولهم الأخير، واستفادة الحصر هنا أوضح من استفادته فيما تقدم، أي الذين كذبوه ﵇ عوقبوا بقولهم لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ فصاروا هم الخاسرين للدنيا والدين لتكذيبهم لا المتبعون له ﵇ المصدقون إياه ﵇، وبهذا القصر اكتفى عن التصريح بالانجاء كما وقع في سورة [هود: ٩٤] من قوله تعالى: وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ إلخ، وفي الكشاف أن في هذا الاستئناف وتكرير الموصول والصلة مبالغة في رد مقالة الملأ لأشياعهم وتسفيه لرأيهم واستهزاء بنصحهم بقومهم واستعظام لما جرى عليهم. وأنت تعلم أن في استفادة ذلك كله من نفس هذه الآية خفاء، والظاهر أن مجموع الاستئنافين مؤذن به. وبين الطيبي ذلك بأنه تعالى لما رتب العقاب بأخذ الرجفة وتركهم هامدين لا حراك بهم علي التكذيب والعناد اتجه لسائل أن يسأل إلى ماذا صار مآل أمرهم بعد الجثوم؟
Katâde’nin tefsiri de bu kabildendir. Râgıb ise ‘ikamet etti’ manasındaki ‘ganiye’ (غني) kelimesini bu manaya irca ederek şöyle demiştir: “غَنِيَ بِالْمَكَانِ, başkasına ihtiyaç duymaksızın orada uzun süre ikamet etti demektir.” Bazılarının ayeti açıklarken “Kökleri tamamen kazındı” demeleri mananın neticesini açıklamaktır. Haberin mevsûle bina edilmesinde, hükmün illetinin sıla olduğuna bir işaret vardır; sanki şöyle denilmiştir: “Şuayb’ı yalanlayanlar, onu yalanlamaları sebebiyle ebedî bir helak ile helak oldular.” Bu durum burada, onu (aleyhisselâm) tasdik edenlerin ise ebedî bir kurtuluşla kurtulduklarını hissettirmektedir; ayette ihtisas (özgü kılma) olduğunu söyleyenlerin kastı da budur. Bir görüşe göre de bu, böylesi terkiplerin tekit (takviye) ifade ettiği gibi { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ } “Allah rızkı genişletir” [er-Ra‘d: 26] ayetinde olduğu gibi bazen ihtisas da ifade edebileceği esasına dayanır. Buradaki karine ise Cenâb-ı Hakk’ın daha önce hem müminleri hem kâfirleri zikretmişken, burada sadece yalanlayanların helakini zikretmiş olmasıdır. Neticede mananın özü şuraya varmaktadır: Onlar daha önce kasabadan çıkarma tehdidinde bulunmalarının cezasına çarptırılmışlar ve Şuayb (aleyhisselâm) ile beraberindekiler değil, bir daha asla giremeyecek şekilde kasabadan çıkarılanlar bizzat kendileri olmuşlardır. Cenâb-ı Hakk’ın: { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ } “Şuayb'ı yalanlayanlar, asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu” buyruğu ise onların son sözlerinin cezasıyla imtihan edildiklerini açıklayan diğer bir istînâftır. Burada hasr (tahsis) manasının elde edilişi öncekine göre daha açıktır; yani onu (aleyhisselâm) yalanlayanlar: { لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “Eğer Şuayb'a uyarsanız, muhakkak hüsrana uğrayanlar olursunuz” sözleri sebebiyle cezalandırıldılar ve yalanlamaları yüzünden dünyayı da dini de kaybedenler ona (aleyhisselâm) tabi olup onu tasdik edenler değil, bizzat kendileri oldular. İşte bu kasr (hasr) sayesinde, Hûd Suresi’nde [Hûd: 94] geçen: { وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Emrimiz gelince Şuayb'ı ve onunla beraber inananları kurtardık...” buyruğunda olduğu gibi kurtuluşu açıkça zikretmeye gerek kalmamıştır. el-Keşşâf’ta belirtildiğine göre bu istînâfta ve ism-i mevsûl ile sılanın tekrarlanmasında, ileri gelenlerin yandaşlarına söyledikleri sözü şiddetle reddetme, onların akıllarını kıt sayma, kavimlerine verdikleri nasihatle alay etme ve başlarına gelen felaketi büyütüp dehşetini bildirme vardır. Sen de bilirsin ki bütün bunların bizzat bu ayetten çıkarılmasında bir kapalılık vardır; zahir olan şu ki iki istînâfın toplamı bunu hissettirmektedir. Tîbî bunu şöyle açıklamıştır: Allah Teâlâ şiddetli sarsıntıyla yakalama cezasını ve onları hareketsiz, ölüler olarak bırakmayı yalanlama ve inada bağlayınca, bir soranın zihnine “Diz üstü çöktükten sonra onların akıbeti neye vardı?” sorusu gelebilir.
فقيل: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أي إنهم استؤصلوا وتلاشت جسومهم كأن لم يقيموا فيها. ثم سأل
Bunun üzerine: { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturmamışlardı” denildi; yani kökleri kazındı ve bedenleri orada sanki hiç ikamet etmemişler gibi yok olup gitti. Sonra sordu:
أخصص الدمار بهم أم تعدى إلى غيرهم؟ فقيل: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ أي اختص بهم الدمار فجعلت الصلة الأولى ذريعة إلى تحقيق الخبر كقوله:
“Helak yalnız onlara mı mahsustu, yoksa başkalarına da geçti mi?” Bunun üzerine: { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ } “Şuayb'ı yalanlayanlar, asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu” denildi; yani helak sadece onlara tahsis edildi. Böylece birinci sıla, şairin şu sözünde olduğu gibi haberi tahakkuk ettirmenin bir vesilesi kılındı:
إن التي ضربت بيتا مهاجرة ... بكوفة الجند غالت ودها غول
Muhakkak ki ordu şehri Kûfe’ye hicret edip çadır kuran kadının sevgisini bir gûl (felaket) yok edip götürdü.
وكذلك بولغ في الإخبار عن دمار القوم وجيء بتقوى الحكم والتخصيص وجعلت الصلة الثانية علة لوجود الخبر، وجاء تسفيه الرأي من الرد عليهم بعين ما تلفظوا به في نصح قومهم، والاستهزاء من الإشارة إلى أن ما جعلوه نصيحة صار فضيحة وانعكس الحال الذي زعموه ويستفاد عظم الخسران من تعريف الخبر بلام الجنس. وأما استعظام ما جرى فمن قوله سبحانه: كَأَنْ لَمْ إلخ وكذا من مجموع الكلام، ولا يخفى أن القول بالاستئناف من غير عطف جار على عادة العرب في مثل هذا المقام فإن عادتهم الاستئناف كذلك في الذم والتوبيخ فيقولون:
Aynı şekilde kavmin helak edildiğini bildirmede mübalağa yapılmış, hükmün takviyesi ve tahsis getirilmiş, ikinci sıla ise haberin vuku bulmasının illeti kılınmıştır. Akıllarının kıt sayılması kavimlerine nasihat ederken bizzat telaffuz ettikleri sözle onlara cevap verilmesinden; alay edilmesi nasihat saydıkları şeyin bir rezalete dönüşmesine ve iddia ettikleri durumun tersine dönmesine işaret edilmesinden kaynaklanmaktadır; hüsranın büyüklüğü ise haberin cins lamı ile marife kılınmasından anlaşılmaktadır. Başa gelenin büyüklüğü ise Cenâb-ı Hakk’ın: { كَأَنْ لَمْ } “Sanki hiç...” buyruğundan ve aynı şekilde sözün tamamından anlaşılır. Cümleler arasında atıf yapılmaksızın istînâf yapılmasının böylesi makamlarda Arapların âdetine uygun olduğu gizli değildir; zira onların zem ve azarlama makamlarında böyle istînâf yapmaları âdettendir; nitekim şöyle derler:
أخوك الذي نهب مالنا أخوك الذي هتك سترنا أخوك الذي ظلمنا، وجوز أبو البقاء أن يكون الموصول الثاني بدلا من الضمير في يَغْنَوْا وأن يكون في محل نصب بإضمار أعنى، وأن يكون الأول مبتدأ والخبر الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا وكَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا حال من ضمير كَذَّبُوا وأن يكون الأول صفة للذين كفروا أو بدلا منه وعلى الوجهين يكون كَأَنْ لَمْ إلخ حالا، وما اخترناه هو الأولى كما هو ظاهر فليتدبر وقوله سبحانه: فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ تقدم الكلام على نظيره، بيد أن هذا القول يحتمل أن يكون تأنيبا وتوبيخا لهم وقوله سبحانه: فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ إنكار لمضمونه، أي لقد أعذرت لكم في الإبلاغ والنصيحة والتحذير مما حل بكم فلم تسمعوا قولي ولم تصدقوني فَكَيْفَ آسى أي لا آسى عليكم لأنكم لستم أحقاء بالأسى وهو الحزن كما في الصحاح والقاموس أو شدة الحزن كما في الكشاف ومجمع البيان، ويحتمل أن يكون تأسفا بهم لشدة حزنه عليهم، وقوله سبحانه: فَكَيْفَ إلخ إنكار على نفسه لذلك، وفيه تجريد والتفات على ما قيل حيث جرد ﵇ من نفسه شخصا وأنكر عليه حزنه على قوم لا يستحقونه والتفت من الخطاب إلى التكلم، وذكر بعض المحققين أن الظاهر أنه ليس من الالتفات والتجريد في شيء فإن قال يقتضي صيغة التكلم وهي تنافي التجريد، وإنما هو نوع من البديع يسمى الرجوع وهو العود على الكلام السابق بالنقض لأنه إذا كان قد أبلغتكم تأسفا ينافي ما بعده فكأنه بدا له ورجع عن التأسف منكرا لفعله الأول، وقد جاء ذلك كثيرا في كلامهم ومن ذلك قول زهير:
“Malımızı yağmalayan kardeşindir; perdemizi yırtan kardeşindir; bize zulmeden kardeşindir.” Ebü’l-Bekâ, ikinci ism-i mevsûlün { يَغْنَوْا } fiilindeki zamirden bedel olmasını, ‘أَعْنِي’ (kastediyorum) takdiriyle mansup mahalde olmasını, birincinin mübteda olup haberinin { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا } olmasını ve { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا } kısmının { كَذَّبُوا } fiilinin zamirinden hâl olmasını; birincinin { الَّذِينَ كَفَرُوا } için sıfat veya ondan bedel olup her iki veche göre de { كَأَنْ لَمْ } kısmının hâl olmasını caiz görmüştür. Bizim tercih ettiğimiz ise açık olduğu üzere en evla olanıdır; etraflıca düşünülsün. Cenâb-ı Hakk’ın: { فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ } “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum” buyruğunun benzeri hakkında açıklamalar geçmişti. Ne var ki bu sözün onlara bir kınama ve azarlama olması, Cenâb-ı Hakk’ın: { فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ } “Artık kâfir bir kavme nasıl acırım?” buyruğunun da bu sözün içeriğini inkâr olması muhtemeldir. Yani: “Ben tebliğde, nasihatte ve başınıza gelen şeylerden sakındırmada mazur sayılacak derecede çaba gösterdim; fakat sözümü dinlemediniz ve beni tasdik etmediniz; { فَكَيْفَ آسى } ‘artık nasıl üzülürüm?’, yani size üzülmem; zira siz üzülmeyi hak etmiyorsunuz.” Sıhâh ve el-Kâmûs’ta belirtildiği üzere ‘esâ’ (الأسى) hüzün; el-Keşşâf ve Mecma‘u’l-Beyân’da belirtildiği üzere ise şiddetli hüzündür. Bu sözün, onlara duyduğu şiddetli hüzünden ötürü bir teessüf (hayıflanma) olması, Cenâb-ı Hakk’ın: { فَكَيْفَ } “Nasıl...” buyruğunun ise bundan ötürü kendi nefsini kınaması olması da muhtemeldir. Söylendiğine göre bunda tecrîd ve iltifat vardır; zira o (aleyhisselâm) kendi nefsinden bir şahıs tecrit etmiş (varmış gibi kabul etmiş) ve hak etmeyen bir kavme üzüldüğü için onu kınamış, hitaptan mütekellime iltifat yapmıştır. Bazı muhakkikler ise bunun tecrîd ve iltifatla hiçbir ilgisinin bulunmadığının açık olduğunu zikretmiştir; çünkü ‘dedi’ ifadesi mütekellim sîgasını gerektirir ki bu da tecrîde zıttır. Bu durum ancak bedî‘ sanatlarından ‘rücû‘ adı verilen ve önceki sözü bozarak geri dönmek demek olan bir türdür. Zira şayet “Ben size tebliğ ettim” sözü bir teessüf ise sonrasıyla çelişir; dolayısıyla sanki ona [yeni bir durum] zahir olmuş, önceki fiilini inkâr ederek teessüften vazgeçmiştir. Bu durum onların kelamında çokça geçmiştir; Züheyr’in şu beyti de bunlardandır:
قف بالديار التي لم يعفها القدم ... بلى وغيرها الأرواح والديم
Zamanın eskitip silmediği o diyarlarda dur! Hayır, [öyle değil;] rüzgârlar ve sağanak yağmurlar orayı değiştirdi.
والنكتة فيه الاشعار بالتوله والذهول من شدة الحيرة لعظم الأمر بحيث لا يفرق بين ما هو كالمتناقض من الكلام وغيره، وابن حجة لا يفرق بين هذا النوع ونوع السلب والإيجاب وكأن منشأ ذلك اعتماده في النوع الأخير على تعريف أبي هلال العسكري له ولو اعتمد على تعريف إمام الصناعة ابن أبي الإصبع لما اشتبه عليه الفرق، وعلى الاحتمالين في قوله سبحانه: عَلى قَوْمٍ إلخ إقامة الظاهر مقام الضمير للاشعار بعدم استحقاقهم التأسف عليهم لكفرهم، وقرأ يحيى بن ثابت «فكيف إيسى» بكسر الهمزة وقلب الألف ياء على لغة من يكسر حرف المضارعة كقوله:
Buradaki incelik, hadisenin büyüklüğünden kaynaklanan şiddetli şaşkınlık sebebiyle kendinden geçmeyi ve dehşete düşmeyi hissettirmektir; öyle ki kelamdaki çelişkili gibi duran şeyle başkası ayırt edilemez. İbn Hicce bu tür ile selb ve îcâb türünü birbirinden ayırt etmez. Bunun kaynağı, son türde Ebû Hilâl el-Askerî’nin tarifine dayanmasıdır; şayet bu sanatın imamı olan İbn Ebî’l-İsba‘ın tarifine dayansaydı aralarındaki fark ona kapalı kalmazdı. Cenâb-ı Hakk’ın: { عَلى قَوْمٍ } “bir kavme...” buyruğundaki her iki ihtimale göre de zamir yerine zahir ismin getirilmesi, küfürleri sebebiyle kendilerine üzülmeyi hak etmediklerini hissettirmek içindir. Yahyâ b. Sâbit, şairin şu sözünde olduğu gibi muzâraat harfini kesreli okuyanların lehçesi üzere hemzenin kesresi ve elifin yâ’ya kalbiyle ve ikinci elifin imâlesiyle “فكيف إيسى” şeklinde okumuştur:
قعيدك أن لا تسمعيني ملامة ... ولا تنكئي جرح الفؤاد فييجعا
Allah için bana kınama dinletme ve kalbin yarasını deşme ki acımasın.
وإمالة الألف الثانية، هذا ثم إن شعيبا ﵇ بعد هلاك من أرسل إليهم نزل مع المؤمنين به بمكة حتى ماتوا
Bundan sonra Şuayb (aleyhisselâm), kendilerine gönderildiği kavmin helakinden sonra, kendisine inanan müminlerle birlikte Mekke’ye yerleşti ve nihayet
هناك وقبورهم على ما روي عن وهب بن منبه في غربي الكعبة بين دار الندوة وباب سهم. وأخرج ابن عساكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في المسجد الحرام قبران ليس فيه غيرهما قبر إسماعيل وقبر شعيب ﵉ أما قبر إسماعيل ففي الحجر وأما قبر شعيب فمقابل الحجر الأسود،
orada vefat ettiler. Vehb b. Münebbih’ten rivayet edildiğine göre onların kabirleri Kâbe’nin batısında, Dâru’n-Nedve ile Sehm kapısı arasındadır. İbn Asâkir’in İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Mescid-i Haram’da sadece iki kabir vardır; İsmâil’in kabri ve Şuayb’ın kabri (aleyhimesselâm). İsmâil’in kabri Hicr’dedir; Şuayb’ın kabri ise Hacerülesved’in tam karşısındadır.”
وروي عنه أيضا أنه ﵇ كان يقرأ الكتب التي كان الله تعالى أنزلها على إبراهيم ﵇،
Yine ondan rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm), Allah Teâlâ’nın İbrâhim’e (aleyhisselâm) indirdiği sahifeleri okurdu.
ومن الغريب ما نقل الشهاب أن شعيبا اثنان وأن صهر موسى عليهما الصلاة والسلام من قبيلة من العرب تسمى عنزة وعنزة بن أسد بن ربيعة بن نزار بن معد بن عدنان وبينه وبين من تقدم دهر طويل فتبصر والله تعالى أعلم.
Garip olan hususlardan biri de Şihâb’ın naklettiğidir: Şuayb iki kişidir; Mûsâ’nın (aleyhimesselâtü vesselâm) kayınpederi olan kişi, Araplardan Aneze adlı bir kabiledendir; Aneze ise b. Esed b. Rebîa b. Nizâr b. Maadd b. Adnân’dır ve onunla önceden geçen [peygamber olan Şuayb] arasında uzun asırlar vardır. İyi düşün! Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إشارة إجمالية إلى بيان أحوال سائر الأمم المذكورة تفصيلا، وفيه تخويف لقريش وتحذير، و «من» جيء بها لتأكيد النفي، وفي الكلام حذف صفة نبي أي كذب أو كذبه أهلها إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها استثناء مفرغ من أعم الأحوال وأَخَذْنا في موضع نصب على الحال من فاعل أَرْسَلْنا وفي الرضى أن الماضي الواقع حالا إذا كان بعد إلا فاكتفاؤه بالضمير من دون الواو، وقد كثر نحو ما لقيته إلا وأكرمني لأن دخول إلا في الأغلب الأكثر على الاسم فهو بتأويل إلا مكرما لي فصار كالمضارع المثبت وما في هذه الآية من هذا القبيل، وقد يجيء مع الواو وقد نحو ما لقيته إلا وقد أكرمني، ومع الواو وحدها نحو ما لقيته إلا وأكرمني لأن الواو مع إلا تدخل في خبر المبتدأ فكيف بالحال ولم يسمع فيه قد من دون الواو، وقال المرادي في شرح الألفية: إن الحال المصدرة بالماضي المثبت إذا كان تاليا ل إلا يلزمها الضمير والخلو من الواو ويمتنع دخول قد وقوله:
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ } “Biz hiçbir ülkeye bir peygamber göndermedik ki” buyruğu, tafsilatıyla zikredilen diğer ümmetlerin hallerinin beyanına dair mücmel bir işarettir. Bunda Kureyş için bir korkutma ve uyarı vardır. ‘Min’ (مِنْ) edatı nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek için getirilmiştir. Kelamda nebînin sıfatı hazfedilmiştir; yani ‘yalanlanan’ veya ‘halkı tarafından yalanlanan bir peygamber’ demektir. { إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها } “mutlaka onun halkını yakalamışızdır” buyruğu, hallerin en genelinden yapılan istisnâ-i müferrağdır. { أَخَذْنا } fiili, { أَرْسَلْنا } fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir. er-Radî’de belirtildiğine göre, ‘illâ’dan sonra hâl olarak gelen mazi fiil, ‘vâv’ olmaksızın zamirle yetinir. Nitekim: “مَا لَقِيتُهُ إِلَّا وَأَكْرَمَنِي” (Ona her rastladığımda bana ikram etti) gibi kullanımlar çoktur; çünkü ‘illâ’ ekseriyetle ismin üzerine dahil olur ve ‘illâ mükrimen lî’ (bana ikram edici olması müstesna) tevilindedir; dolayısıyla müspet muzari gibi olmuştur ve bu ayetteki durum da bu kabildendir. Bazen mazi fiil hem ‘vâv’ hem de ‘kad’ ile gelebilir; nitekim: “مَا لَقِيتُهُ إِلَّا وَقَدْ أَكْرَمَنِي” denilir. Yalnızca ‘vâv’ ile de gelebilir; nitekim: “مَا لَقِيتُهُ إِلَّا وَأَكْرَمَنِي” denilir; çünkü ‘vâv’, ‘illâ’ ile birlikte mübtedanın haberine dahil olabiliyorsa hâle haydi haydi dahil olur. Bu yapıda ‘vâv’ olmaksızın sadece ‘kad’ ile gelişi ise işitilmemiştir. Murâdî, Şerhu’l-Elfiyye’sinde şöyle demiştir: ‘İllâ’nın ardından gelen müspet mazi ile başlayan hâl cümlesinin zamir içermesi ve ‘vâv’dan hâli olması gerekir; ‘kad’ edatının girmesi ise caiz değildir. Şairin şu sözü:
متى يأت هذا الموت لم تلف حاجة ... لنفسي إلا قد قضيت قضاءها
Bu ölüm ne zaman gelirse gelsin, nefsim için giderilmiş olmasın hiçbir ihtiyaç bulamazsın.
نادر، وقد نص على ذلك الأشموني وغيره أيضا، والظاهر أن امتناع قد بعد إلا فيما ذكر إذا كان الماضي حالا لا مطلقا، وإلا فقد ذكر الشهاب أن الفعل الماضي لا يقع بعد إلا إلا بأحد شرطين إما تقدم فعل كما هنا. وإما مع قد نحو ما زيد إلا قد قام، ولا يجوز ما زيد إلا ضرب، ويعلم مما ذكرنا أن ما وقع في غالب نسخ تفسير مولانا شيخ الإسلام من أن الفعل الماضي لا يقع بعد إلا إلا بأحد شرطين إما تقدير قد كما في هذه الآية أو مقارنة قد كما في قولك: ما زيد إلا قد قام ليس على ما ينبغي بل هو غلط ظاهر كما لا يخفى، والمعنى فيما نحن فيه وما أرسلنا في قرية من القرى المهلكة نبيا من الأنبياء ﵈ في حال من الأحوال إلا حال كوننا آخذين أهلها بِالْبَأْساءِ أي بالبؤس والفقر وَالضَّرَّاءِ بالضر والمرض، وبذلك فسرهما ابن مسعود وهو معنى قول من قال: البأساء في المال والضراء في النفس وليس المراد أن ابتداء الإرسال مقارن للأخذ المذكور بل إنه مستتبع له غير منفك عنه لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ أي كي يتضرعوا ويخضعوا ويتوبوا من ذنوبهم وينقادوا لأمر الله تعالى ثُمَّ بَدَّلْنا عطف على أخذنا داخل في حكمه مَكانَ السَّيِّئَةِ التي أصابتهم لما تقدم الْحَسَنَةَ وهي السعة والسلامة، ونصب مَكانَ كما قيل على الظرفية بدل متضمن معنى أعطى الناصب لمفعولين وهما هنا الضمير المحذوف والحسنة أي أعطيناهم الحسنة في مكان السيئة، ومعنى كونها في مكانها أنها بدل منها. وقال بعض المحققين: الأظهر أن مكان مفعول به لبدلنا لا ظرف، والمعنى بدلنا مكان الحال السيئة الحال الحسنة فالحسنة هي المأخوذة الحاصلة في مكان السيئة المتروكة والمتروك هو الذي تصحبه الباء في نحو بدلت زيدا بعمرو حَتَّى عَفَوْا أي كثروا ونموا في أنفسهم وأموالهم، وبذلك فسره ابن عباس وغيره من عفا النبات وعفا الشحم والوبر إذا كثرت، ومنه
nâdirdir. Bu hususu el-Uşmûnî ve başkaları da açıkça belirtmiştir. Zahir olan şu ki zikredilen durumda ‘illâ’dan sonra ‘kad’ edatının gelmesinin caiz olmaması, mazi fiilin mutlak değil de hâl olması şartına bağlıdır. Aksi takdirde Şihâb’ın belirttiği üzere mazi fiil ‘illâ’dan sonra ancak iki şarttan biriyle yer alır: Ya buradaki gibi öncesinde bir fiilin geçmesiyle ya da “مَا زَيْدٌ إِلَّا قَدْ قَامَ” örneğinde olduğu gibi ‘kad’ ile birlikte. “مَا زَيْدٌ إِلَّا ضَرَبَ” ise caiz değildir. Zikrettiğimiz bu açıklamalardan anlaşılmaktadır ki Mevlânâ Şeyhülislâm’ın tefsirinin pek çok nüshasında yer alan “Mazi fiil ‘illâ’dan sonra ancak iki şarttan biriyle yer alır: Ya bu ayette olduğu gibi ‘kad’ takdiriyle ya da ‘مَا زَيْدٌ إِلَّا قَدْ قَامَ’ sözündeki gibi ‘kad’ ile bitişik olmasıyla” şeklindeki ifade gerektiği gibi olmayıp gizli olmadığı üzere açık bir hatadır. Konumuzdaki mana ise şöyledir: Biz helak edilen kasabalardan hiçbir kasabaya peygamberlerden (aleyhimüsselâm) bir peygamber göndermedik ki o kavmi hiçbir hal müstesna olmaksızın { بِالْبَأْساءِ } “darlıkla”, yani sıkıntı ve fakirlikle, { وَالضَّرَّاءِ } “ve zorlukla”, yani zarar ve hastalıkla yakalamış olmayalım. İbn Mes‘ûd bunları böyle tefsir etmiştir; “Be’sâ malda, darrâ ise candadır” diyenlerin sözünün manası da budur. Maksat, peygamber göndermenin başlangıcının anılan bu yakalamayla eş zamanlı olması değil, bilakis onun bunu takip etmesi ve ondan ayrılmaz olmasıdır. { لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ } “umulur ki yalvarıp yakarırlar” yani boyun eğip günahlarından tövbe etsinler ve Allah Teâlâ’nın emrine boyun eğsinler diye. { ثُمَّ بَدَّلْنا } “Sonra değiştirdik” ifadesi, { أَخَذْنا } fiiline matuf olup onun hükmüne dahildir. { مَكانَ السَّيِّئَةِ } “kötülüğün yerine”, yani daha önce başlarına gelen durumun yerine, { الْحَسَنَةَ } “iyiliği verdik” ki bu da genişlik ve afiyettir. Söylendiğine göre { مَكانَ } kelimesinin nasbı zarfiyete dayanır ve ‘beddele’ fiili iki mef’ûl alan ‘a‘tâ’ (verdi) manasını tazammun etmiştir; buradaki iki mef’ûl mahzuf zamir ile ‘el-hasene’dir; yani kötülüğün yerinde onlara iyiliği verdik. Onun yerinde olmasının manası ise onun bedeli olmasıdır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: En zahir olan, ‘mekân’ kelimesinin zarf değil ‘beddelnâ’ fiilinin mef’ûlün bihi olmasıdır. Mana: Kötü halin mekânını iyi hal ile değiştirdik; dolayısıyla iyilik, terk edilen kötülüğün yerinde elde edilen ve alınan şeydir. Terk edilen şey ise “بَدَّلْتُ زَيْدًا بِعَمْرٍو” (Zeyd’i Amr ile değiştirdim) ifadesinde ‘bâ’ harfiyle birlikte gelendir. { حَتَّى عَفَوْا } “nihayet çoğaldılar” yani canları ve malları bakımından çoğalıp geliştiler. İbn Abbâs ve başkaları bunu, bitki, yağ ve yün çoğaldığında kullanılan “عَفَا النَّبَاتُ” ve “عَفَا الشَّحْمُ وَالْوَبَرُ” ifadelerinden hareketle böyle tefsir etmişlerdir. Nitekim
قوله ﷺ «أحفوا الشوارب واعفوا اللحى»
Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bıyıkları kısaltın, sakalları uzatın (çoğaltın)» buyruğu da bu kabildendir.
وقول الحطيئة:
Hutay’e’nin şu sözü de böyledir:
بمستأسد القريان عاف نباته ... تساقطني والرحل من صوت هدهد
Dereleri gürleşmiş, bitkisi çoğalmış bir yerde; bir hüdhüdün sesinden semer ve ben neredeyse düşecektik.
وقوله
Ve şairin şu sözü:
ولكنا نعض السيف منها ... بأسوق عافيات الشحم كوم
Fakat biz onlardan (develerden), yağları bollaşmış hörgüçlü bacaklara kılıç çalarız.
وتفسير أبي مسلم له بالاعراض عن الشكر ليس بيانا للمعنى اللغوي كما لا يخفى، وحَتَّى هذه الداخلة على الماضي ابتدائية لا غائية عند الجمهور، ولا محل للجملة بعدها كما نقل ذلك الجلال السيوطي في شرح جمع الجوامع له عن بعض مشايخه، وأما زعم ابن مالك أنها جارة غائية وأن مضمرة بعدها على تأويل المصدر فغلطه فيه أبو حيان وتبعه ابن هشام فقال: لا أعرف له في ذلك سلفا، وفيه تكلف إضمار من غير ضرورة، ولا يشكل عليه ولا على من يقول: إن معنى الغاية لازم لحتى ولو كانت ابتدائية أن الماضي لمضيه لا يصلح أن يكون غاية لما قبل لتأخر الغاية عن ذي الغاية لأن الفعل وإن كان ماضيا لكنه بالنسبة إلى ما صار غاية له مستقبل فافهم.
Ebû Müslim’in bunu şükürden yüz çevirmekle tefsir etmesi, gizli olmadığı üzere lügat manasının beyanı değildir. Mazi fiilin üzerine dahil olan bu { حَتَّى }, cumhura göre gâye (sonuç) bildiren değil, ibtidâiyye edatıdır ve Celâl es-Süyûtî’nin Şerhu Cem‘i’l-Cevâmi‘ adlı eserinde bazı hocalarından naklettiği üzere sonrasındaki cümlenin iraptan mahalli yoktur. İbn Mâlik’in onun gâye bildiren cer edatı olduğu ve sonrasında gizli bir ‘en’ ile masdara tevîl edildiği yönündeki zannını ise Ebû Hayyân hatalı bulmuş, İbn Hişâm da ona uyarak şöyle demiştir: “Bu hususta onun bir selefi olduğunu bilmiyorum; üstelik bunda bir zaruret olmaksızın gizleme (izmar) külfeti vardır.” İster ibtidaiyye olsun gaye manasının ‘hattâ’ için zorunlu olduğunu söyleyenlere karşı şu itiraz vârid olmaz: Gayenin, gayeye konu olandan sonra gelmesi gerektiğinden, mazi fiil geçmişliği sebebiyle öncesinin gayesi olmaya elverişli değildir. Zira fiil her ne kadar mazi olsa da kendisi için gaye olduğu şeye nispetle gelecektir; iyi anla!
وَقالُوا غير واقفين على أن ما أصابهم من الأمرين ابتلاء منه سبحانه قَدْ مَسَّ آباءَنَا كما مسنا.
{ وَقالُوا } “ve dediler ki:” [Bu iki durumdan] kendilerine isabet eden şeylerin Cenâb-ı Hak tarafından bir imtihan olduğunu kavramaksızın: { قَدْ مَسَّ آباءَنَا } “Atalarımıza da dokunmuştu” tıpkı bize dokunduğu gibi,
الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ وما ذلك إلا من عادة الدهر يعاقب في الناس بين الضراء والسراء ويداولهما بينهم من غير أن يكون هناك داعية إليهما أو تبعة تترتب عليهما وليس هذا كقول القائل:
{ الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ } “darlık ve bolluk”. Bu, zamanın âdetinden başka bir şey değildir; insanlara darlık ile bolluğu sırayla verir, onları gerektirecek bir sebep veya peşinden gelecek bir sorumluluk olmaksızın insanlar arasında bunları dolaştırıp durur. Bu durum, gizli olmadığı üzere şu şairin sözü gibi değildir:
ثمانية عمت بأسبابها الورى ... فكل امرئ لا بد يلقى الثمانية
Sekiz şey vardır ki sebepleriyle bütün insanları kuşatmıştır; her kişi mutlaka bu sekiz şeyle karşılaşır:
سرور وحزن واجتماع وفرقة ... وعسر ويسر ثم سقم وعافية
Sevinç ve hüzün, kavuşma ve ayrılık, zorluk ve kolaylık, sonra da hastalık ve afiyet.
كما لا يخفى ولعل تأخير السراء للإشعار بأنها تعقب الضراء فلا ضير فيها فَأَخَذْناهُمْ عطف على مجموع عفوا وقالوا أو على قالوا لأنه المسبب عنه أي فأخذناهم إثر ذلك بَغْتَةً أي فجأة.
Bolluğun (serrâ) sonraya bırakılması, belki de darlığı takip ettiğini ve dolayısıyla onda bir zarar bulunmadığını hissettirmek içindir. { فَأَخَذْناهُمْ } “Bunun üzerine onları yakaladık” ifadesi, ‘çoğaldılar ve dediler’ grubunun tamamına veya onun sebebi olduğu için ‘dediler’ ifadesine matuftur; yani bunun hemen akabinde onları yakaladık, { بَغْتَةً } “ansızın” yani birdenbire.
وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ بشيء من ذلك ولا يخطرون ببالهم شيئا من المكاره، والجملة حال مؤكدة لمعنى لبغتة، وهذا أشد أنواع الأخذ كما قيل: وأنكأ شيء يفجؤك البغت، وقيل: المراد بعدم الشعور عدم تصديقهم بأخبار الرسل ﵈ بذلك لا خلو أذهانهم عنه ولا عن وقته لقوله تعالى: ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ [الأنعام: ١٣١] ولا يخفى ما فيه من الغفلة عن معنى الغفلة وعن محل الجملة.
{ وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “onlar hiç farkında değillerken”; bunlardan hiçbir şeyi hissetmiyor ve akıllarına hoşlanmadıkları hiçbir şeyi getirmiyorlardı. Cümle, ‘ansızın’ (bağteten) manasını pekiştiren bir hâldir. Söylendiği üzere bu, yakalamanın en şiddetli türüdür; zira en acı veren şey seni ansızın yakalayan şeydir. Bir görüşe göre farkında olmamalarından maksat, zihinlerinin bundan veya vaktinden tamamen habersiz olması değil, Cenâb-ı Hakk’ın: { ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ } “Bu, halkı habersizken Rabbinin ülkeleri zulüm ile helak edici olmadığından dolayıdır” [el-En‘âm: 131] buyruğu gereğince, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) bu konudaki haberlerini tasdik etmemeleridir. Bunda, gafletin manasından ve cümlenin mahallinden habersizlik bulunduğu ise gizli değildir.
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى أي القرى المهلكة المدلول عليها بقوله سبحانه: فِي قَرْيَةٍ فاللام للعهد الذكري والقرية وإن كانت مفردة لكنها في سياق النفي فتساوي الجمع، وجوز أن تكون اللام للعهد الخارجي إشارة إلى مكة وما حولها. وتعقب ذلك بأنه غير ظاهر من السياق، ووجه بأنه تعالى لما أخبر عن القرى الهالكة بتكذيب الرسل وأنهم لو آمنوا سلموا وغنموا انتقل إلى إنذار أهل مكة وما حولها مما وقع بالأمم والقرى السابقة.
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى } “Eğer o ülkelerin halkı”, yani Cenâb-ı Hakk’ın { فِي قَرْيَةٍ } buyruğunun delalet ettiği helak edilen kasabaların [halkı]. Dolayısıyla harf-i tarif ahd-i zikrî içindir. ‘Karye’ kelimesi tekil olsa da nefy siyakında yer aldığı için çoğula denktir. Harf-i tarifin ahd-i hâricî olup Mekke ve çevresine işaret etmesi de caiz görülmüştür. Ancak bu görüş, bağlamdan açıkça anlaşılmadığı gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Şu şekilde tevil edilmiştir: Allah Teâlâ peygamberleri yalanlamaları sebebiyle helak olan kasabaları ve şayet iman etselerdi kurtulup kazançlı çıkacaklarını haber verince, Mekke ve çevresi halkını önceki ümmetlerin ve kasabaların başına gelenlerle uyarmaya intikal etmiştir.
وجوز في الكشاف أن تكون للجنس، والظاهر أن المراد حينئذ ما يتناول القرى المرسل إلى أهلها من المذكورة وغيرها لا ما لا يتناول قرى أرسل إليها نبي وأخذ أهلها بما أخذ وغيرها كما قيل لإباء ظاهر ما في حيز الاستدراك الآتي عنه آمَنُوا أي بما أنزل على أنبيائهم وَاتَّقَوْا أي ما حرم الله تعالى عليهم كما قال قتادة ويدخل في ذلك ما أرادوه من كلمتهم السابقة.
el-Keşşâf’ta cins için olmasının da caiz olduğu belirtilmiştir. Zahir olan şu ki o takdirde maksat, adı geçen veya geçmeyen, halkına peygamber gönderilen ülkeleri kapsayan kasabalardır; söylendiği gibi kendisine peygamber gönderilip halkı azapla yakalanan ve yakalanmayan diğer kasabaları kapsamayandır; zira gelecek istidrâkın zahiri buna engeldir. { آمَنُوا } “iman etselerdi” yani peygamberlerine indirilenlere [inansalardı], { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı” yani Katâde’nin dediği gibi Allah Teâlâ’nın kendilerine haram kıldığı şeylerden [sakınsalardı]. Önceki sözleriyle kastettikleri hususlar da buna dahildir.
لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أي ليسرنا عليهم الخير من كل جانب، وقيل: المراد بالبركات السماوية المطر وبالبركات الأرضية النبات. وأيا ما كان ففي فتحنا استعارة تبعية. ووجه الشبه بين المستعار منه والمستعار له الذي أشرنا إليه سهولة التناول، ويجوز أن يكون هناك مجاز مرسل والعلاقة اللزوم ويمكن أن يتكلف
{ لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık” yani her taraftan hayrı onlara kolaylaştırırdık. Bir görüşe göre semavî bereketlerden maksat yağmur, arzî bereketlerden maksat ise bitkidir. Her ne olursa olsun { فَتَحْنَا } lafzında istiâre-i tebeiyye vardır. İşaret ettiğimiz müsteârün minh ile müsteârün leh arasındaki benzerlik yönü elde etme kolaylığıdır. Burada mecâz-ı mürsel bulunması ve alâkasının lüzum olması da caizdir. Külfetle de olsa
لتحصيل الاستعارة التمثيلية، وفي الآية على ما قيل إشكال وهو أنه يفهم بحسب الظاهر منها أنه لم يفتح عليهم بركات من السماء والأرض، وفي [الأنعام: ٤٤] فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ وهو يدل على أنه فتح عليهم بركات من السماء والأرض وهو معنى قوله سبحانه: أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ لأن المراد منها الخصب والرخاء والصحة والعافية لمقابلة أخذناهم بالبأساء والضراء، وحمل فتح البركات على ادامته أو زيادته عدول عن الظاهر وغير ملائم لتفسيرهم الفتح بتيسير الخير ولا المطر والنبات. وأجاب عنه الخيالي بأنه ينبغي أن يراد بالبركات غير الحسنة أو يراد آمنوا من أول الأمر فنجوا من البأساء والضراء كما هو الظاهر، والمراد في سورة الأنعام بالفتح ما أريد بالحسنة هاهنا فلا يتوهم الاشكال انتهى. وأنت خبير بأن إرادة آمنوا من أول الأمر إلى آخره غير ظاهرة بل الظاهر أنهم لو أنهم آمنوا بعد أن ابتلوا ليسرنا عليهم ما يسرنا مكان ما أصابهم من فنون العقوبات التي بعضها من السماء كإمطار الحجارة وبعضها من الأرض كالرجفة وبهذا ينحل الاشكال لأن آية الأنعام لا تدل على أنه فتح لهم هذا الفتح كما هو ظاهر لتاليها، وما ذكر من أن المراد بالفتح هناك ما أريد بالحسنة هاهنا إن كان المراد به أن الفتح هناك واقع. وقع إعطاء الحسنة بدل السيئة هنا حيث كان ذكر كل منهما بعد ذكر الأخذ بالبأساء والضراء وبعده الأخذ بغتة فربما يكون له وجه لكنه وحده لا يجدي نفعا، وإن كان المراد به أن مدلول ذلك العام المراد به التكثير هو مدلول الحسنة فلا يخفى ما فيه فتدبر، وقيل: المراد بالبركات السماوية والأرضية الأشياء التي تحمد عواقبها ويسعد في الدارين صاحبها وقد جاءت البركة بمعنى السعادة في كلامهم فلتحمل هنا على الكامل من ذلك الجنس ولا يفتح ذلك إلا للمؤمن بخلاف نحو المطر والنبات والصحة والعافية فإنه يفتح له وللكافر أيضا استدراجا ومكرا، ويتعين هذا الحمل على ما قيل إذا أريد من القرى ما يتناول قرى أرسل إليها نبي وأخذ أهلها بما أخذ وغيرها، وقيل: البركات السماوية إجابة الدعاء والأرضية قضاء الحوائج فليفهم.
istiâre-i temsîliyyenin elde edilmesi de mümkündür. Söylendiğine göre ayette bir müşkil bulunmaktadır; o da zahiren onlara gökten ve yerden bereketlerin açılmadığının anlaşılmasıdır; halbuki el-En‘âm Suresi’nde [el-En‘âm: 44]: { فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık” buyrulmaktadır ki bu da onların üzerine gökten ve yerden bereketlerin açıldığına delalet etmektedir. Zira Cenâb-ı Hakk’ın: { أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin kapılarını” buyruğunun manası bolluk, refah, sıhhat ve afiyettir; çünkü darlık ve zorlukla yakalamanın mukabilinde yer almıştır. Bereketlerin açılmasını onun devam ettirilmesine veya artırılmasına hamletmek ise zahirden sapmaktır ve feth lafzını hayrın kolaylaştırılması veya yağmur ve bitki olarak tefsir etmelerine uygun düşmez. el-Hayâlî buna şöyle cevap vermiştir: Bereketlerden maksadın hasene (iyilik) dışındaki şeyler olması veya zahir olduğu üzere ilk andan itibaren iman edip darlık ve zorluktan kurtulmuş olmaları kastedilmelidir. En‘âm Suresi’ndeki fetih ile burada hasene ile kastedilen mana murat edilmiştir; dolayısıyla bir müşkillik vehmedilmez. Sen de bilirsin ki onların ilk andan itibaren iman etmelerinin kastedilmesi zahir değildir; aksine zahir olan, imtihan edildikten sonra iman etmiş olsalardı, başlarına gelen ve bir kısmı taş yağdırmak gibi gökten, bir kısmı sarsıntı gibi yerden olan türlü cezaların yerine onlara kolaylaştırdığımız şeyleri kolaylaştıracağımızdır. Böylece müşkil çözülür; zira En‘âm Suresi’ndeki ayet, sonrasından da açıkça anlaşıldığı üzere, onlara bu fethin yapıldığına delalet etmez. Oradaki fethin buradaki hasene manasında olduğu yönündeki açıklamaya gelince: Şayet maksat, her ikisinin de darlık ve zorlukla yakalanmanın ardından zikredilmesi ve sonrasında ansızın yakalanmanın gelmesi sebebiyle, oradaki fethin burada kötülüğün yerine iyiliğin verilmesi şeklinde vuku bulduğu ise bunun bir vechi olabilir; fakat tek başına bir fayda sağlamaz. Eğer maksat, çokluğu murat edilen o genel lafzın medlûlünün hasenenin medlûlü olduğu ise bundaki tutarsızlık gizli değildir; iyi düşün! Bir görüşe göre semavî ve arzî bereketlerden maksat, sonu övülen ve sahibini her iki dünyada mutlu kılan şeylerdir; nitekim onların lügatinde bereket saadet manasında da kullanılmıştır. Dolayısıyla burada o cinsin kâmil olanına hamledilmelidir ve bu da ancak mümine açılır; yağmur, bitki, sıhhat ve afiyet gibi şeyler ise istidrâc ve mekir olarak kâfire de açılır. Söylendiğine göre, kasabalardan maksat halkına peygamber gönderilip azapla yakalanan ve yakalanmayan diğer kasabaları kapsayacak şekilde genel tutulduğunda bu haml zorunlu olur. Bir görüşe göre de semavî bereketler duaların kabulü, arzî bereketler ise ihtiyaçların giderilmesidir; iyi anlaşılsın.
وقرأ ابن عامر «لفتّحنا» بالتشديد وَلكِنْ كَذَّبُوا أي ولكن لم يؤمنوا ولم يتقوا، وقد اكتفى بذكر الأول لاستلزامه الثاني للإشارة إلى أنه أعظم الأمرين فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ من أنواع الكفر والمعاصي التي من جملتها قولهم السابق، والظاهر أن هذا الأخذ والمتقدم في قوله سبحانه: فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ واحد وليس عبارة عن الجدب والقحط كما قيل: لأنهما قد زالا بتبديل الحسنة مكان السيئة، وحمل أحد الأخذين على الأخذ الأخروي والآخر على الدنيوي بعيد، ومن ذهب إلى حمل أل على الجنس على الوجه الأخير فيه يلزمه أن يحمل كذبوا فأخذناهم على وقوع التكذيب والأخذ فيما بينهم ولا يخفى بعده أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى الهمزة لانكار الواقع واستقباحه، وقيل: لانكار الوقوع ونفيه، وتعقب بأن فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إلخ يأباه، والفاء للتعقيب مع السبب، والمراد بأهل القرى قيل: أهل القرى المذكورة على وضع المظهر موضع المضمر للايذان بأن مدار التوبيخ أمن كل طائفة ما أتاهم من البأس لا أمن مجموع الأمم، وقيل: المراد بهم أهل مكة وما حواليها ممن بعث إليه نبينا ﷺ وهو الأولى عندي وإلى ذلك ذهب محيي السنة، والعطف على القولين على فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً لا على محذوف ويقدر بما يناسب المقام كما وقع نحو ذلك في القرآن كثيرا، وأمر صدارة الاستفهام سهل، وقوله سبحانه: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا إلخ اعتراض توسط بينهما للمسارعة إلى بيان أن الأخذ المذكور مما كسبته أيديهم نظرا للأول ولأنه يؤيد ما ذكر من أن الأخذ بغتة ترتب على الإيمان والتقوى، ولو عكس لانعكس الأمر نظرا للثاني، ولو جعلت اللام فيما تقدم للجنس أكد كذا هذا الاعتراض المعطوف والمعطوف عليها وشملهما شمولا سواء على ما في الكشف ولم يجعل العطف على فأخذناهم الأقرب لأنه لم يسق لبيان القرى وقصة هلاكها قصدا كالذي قبله فكان العطف عليه
İbn Âmir şedde ile «لفتّحنا» şeklinde okumuştur. { وَلكِنْ كَذَّبُوا } “Fakat yalanladılar” yani iman etmediler ve sakınmadılar. İkincisini gerektirdiği ve iki işin en büyüğüne işaret ettiği için sadece birincisini zikretmekle yetinilmiştir. { فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Biz de onları kazandıkları şeylerle” yani önceki sözlerinin de dâhil olduğu küfür ve günah çeşitleriyle “yakalayıverdik”. Zahir olan, bu yakalamanın Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “Bunun üzerine onları, hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik” ayetindeki yakalama ile aynı olduğudur; denildiği gibi kuraklık ve kıtlıktan ibaret değildir. Çünkü kötülüğün yerine iyiliğin verilmesiyle bu ikisi zail olmuştu. Yakalamalardan birini ahiret, diğerini dünya yakalamasına hamletmek uzaktır. Önceki ayetteki harf-i tarifi son vech üzere cinse hamletmeye giden kimsenin, yalanlamayı ve yakalamayı kendi aralarında vuku bulmaya hamletmesi gerekir ki bunun uzaklığı gizli değildir. { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } “O memleketlerin halkı emin mi oldu?” Hemze, vuku bulanı inkâr ve onu çirkin bulmak içindir; vuku bulmasını inkâr ve nefyetmek için olduğu da söylenmiştir. Fakat { فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağından emin mi oldular?” ayetinin buna engel olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Fâ harfi, sebeple birlikte ta‘kîb (ardışıklık) içindir. Memleket halkından muradın, azarlama mihverinin tüm ümmetlerin güvende hissetmesi değil, her bir topluluğun kendilerine gelen azaptan emin olması olduğunu bildirmek üzere zamir yerine zahir ismin getirilmesiyle mezkûr kasabaların halkı olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de onlardan murat, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine gönderildiği Mekke ve çevresindeki halktır; bana göre de evla olan budur ve Muhyissünne de bu görüşe gitmiştir. Her iki görüşe göre de atıf, Kur'an'da çokça vuku bulduğu üzere makama uygun takdir edilecek mahzuf bir kelimeye değil, { فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } ifadesinedir; istifhamın cümlenin başında gelmesi meselesi ise kolaydır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا } “Eğer o memleketlerin halkı iman etselerdi...” kavli, birinci görüşe göre mezkûr yakalamanın kendi elleriyle kazandıkları şeyler sebebiyle olduğunu beyan etmekte acele etmek için, ikinci görüşe göre ise ansızın yakalamanın iman ve takvaya terettüp ettiğini -aksine olsaydı durumun tersine döneceğini- teyit etmek için araya girmiş bir itiraz (ara cümle)dir. Şayet önceki harf-i tarif cins için kılınırsa, el-Keşşâf'ta geçtiği üzere bu itiraz matuf ile matufun aleyhi eşit şekilde pekiştirir ve ikisini birden kapsar. Atfın en yakın olan { فَأَخَذْناهُمْ } ifadesine yapılmaması ise, onun kendisinden önceki gibi kasıtlı olarak kasabaları ve onların helak kıssasını beyan için sevk edilmemiş olmasındandır. Dolayısıyla ona
دونه أنسب وهذا إذا أريد بالقرى القرى المدلول عليها بما سبق، وأما إذا أريد بها مكة وما حولها فوجه ذلك أظهر لأن منشأ الإنكار ما أصاب الأمم السالفة لا ما أصاب أهل مكة ومن حولها من القحط وضيق الحال، وربما يقال: إذا كان المراد بأهل القرى في الموضعين أهل مكة وما حولها يكون العطف على الأقرب أنسب، والمعنى أبعد ذلك الأخذ لمن استكبر وتعزز وخالف الرسل ﵈ وشيوعه والعلم به يأمن أهل القرى المشاركون لهم في ذلك أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا أي عذابنا بَياتاً أي وقت بيات وهو مراد من قال ليلا، وهو مصدر بات ونصبه على الظرفية بتقدير مضاف، ويجوز أن يكون حالا من المفعول أي بائتين، وجوز أن يكون مصدر بيت ونصبه على أنه مفعول مطلق ليأتيهم من غير لفظه أي تبييتا أو حال من الفاعل بمعنى مبيتا بالكسر أو من المفعول بمعنى مبيتين بالفتح، واختار غير واحد الظرفية ليناسب ما سيأتي وَهُمْ نائِمُونَ حال من ضميرهم البارز أو المستتر في بياتا لتأويله بالصفة كما سمعت وهو حال متداخلة حينئذ أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى انكار بعد إنكار للمبالغة في التوبيخ والتشديد، ولم يقصد الترتيب بينهما فلذا لم يؤت بالفاء.
değil de diğerine atfedilmesi daha uygundur. Bu, kasabalardan maksat geçmişte delalet edilen kasabalar olduğundadır. Mekke ve çevresi kastedildiğinde ise bu gerekçe daha açıktır; çünkü inkârın kaynağı, Mekke ve çevresindekilere isabet eden kıtlık ve darlık değil, geçmiş ümmetlerin başına gelenlerdir. Her iki yerde de kasaba halkından murat Mekke ve çevresi ise en yakına atfetmenin daha uygun olacağı da söylenebilir. Mana şöyledir: Büyüklük taslayan, kibirlenen ve peygamberlere aleyhimüsselâm muhalefet edenlerin o şekilde yakalanmasından, bunun yayılıp bilinmesinden sonra, onlarla bu hususta ortak olan kasabaların halkı { أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا } yani azabımızın kendilerine { بَياتاً } yani gece vakti gelmesinden emin mi oldular? «Geceleyin» diyenlerin kastı da budur. Bu kelime بَاتَ fiilinin masdarıdır ve muzâf takdiriyle zarf olarak mansubdur. Mefulden hâl olması da caizdir; yani geceleyenler olarak. بَيَّتَ fiilinin masdarı olup kendi lafzından olmayan bir meful-i mutlak olarak يَأْتِيَهُمْ fiili için mansub olması -yani gece baskını yaparak- ya da fâilden kesre ile مبيتاً manasında hâl veya mefulden fetha ile مبيتين manasında hâl olması da tecviz edilmiştir. Birçok âlim gelecek olana uyması için zarfiyet vechini tercih etmiştir. { وَهُمْ نائِمُونَ } “onlar uyurlarken” ifadesi, açık zamirlerinden veya duyduğun üzere sıfat teviliyle بَياتاً kelimesindeki müstetir zamirden hâldir; bu durumda mütedâhil bir hâl olur. { أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } “Yoksa o memleketlerin halkı emin mi oldu?” Azarlama ve şiddeti mübalağalandırmak için inkâr üstüne inkârdır. İkisi arasında tertip kastedilmediği için fâ harfi getirilmemiştir.
وقرأ نافع وابن كثير وابن عامر. أَوَبسكون الواو وهي لأحد الشيئين والمراد الترديد بين أن يأتيهم العذاب بياتا وما دل عليه قوله سبحانه: أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى أي ضحوة النهار وهو في الأصل ارتفاع الشمس أو شروقها وقت ارتفاعها ثم استعمل للوقت الواقع فيه ذلك وهو أحد ساعات النهار عندهم وهي الذرور والبزوغ والضحى والغزالة والهاجرة والزوال والدلوك والعصر والأصيل والصنوت والحدور والغروب وبعضهم يسميها البكور والشروق والإشراق والراد والضحى والمنوع والهاجرة والأصيل والعصر والطفل والحدور والغروب، ويكون كما قال الشهاب متصرفا إن لم يرد به وقت من يوم بعينه وغير متصرف إن أريد به ضحوة يوم معين فيلزم النصب على الظرفية وهو مقصور فإن فتح مد، وقد عدوا لفظ الضحى مما يذكر ويؤنث.
Nâfi‘, İbn Kesîr ve İbn Âmir, vâv harfinin sükûnu ile «أَوْ» şeklinde okumuşlardır. Bu, iki şeyden biri içindir ve murat, azabın kendilerine geceleyin gelmesi ile Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinin delalet ettiği şey arasında bir tereddüttür: { أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى } “azabımızın onlara kuşluk vakti gelmesi” yani gündüzün kuşluk vakti. Bu kelime aslen güneşin yükselmesi veya yükseldiği andaki doğuşudur; sonra bu vaktin içinde vuku bulduğu zaman için kullanılmıştır. O da onlara göre gündüzün saatlerinden biridir. Bu saatler: Zurûr, buzûğ, duhâ, gazâle, hâcire, zevâl, dülûk, asr, asîl, sanvet, hudûr ve gurûbdur. Bazıları bunları bükûr, şürûk, işrâk, râd, duhâ, menû‘, hâcire, asîl, asr, tıfl, hudûr ve gurûb olarak isimlendirir. Şihâb'ın dediği gibi, belirli bir günün vakti kastedilmemişse munsarıf, muayyen bir günün kuşluk vakti kastedilmişse gayrimunsarıftır ve zarfiyet üzere mansub olması gerekir; maksûrdur, şayet fetha yapılırsa memdûd olur. Duhâ lafzını hem müzekker hem de müennes olarak kullanılan lafızlardan saymışlardır.
وَهُمْ يَلْعَبُونَ أي يلهون من فرط الغفلة وهو مجاز مرسل في ذلك، ويحتمل أن يكون هناك استعارة أي يشتغلون بما لا نفع فيه كأنهم يلعبون أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ تكرير لمجموع الانكارين السابقين جمعا بين التفريق قصدا إلى زيادة التحذير والإنذار، وذكر جمع من جلة المحققين أنه لو جعل تكرير له ولما سلف من غرة أهل القرى السابقة أيضا على معنى أن الكل نتيجة الأمن من مكر الله تعالى لجاز إلا أنه لما جعل تهديدا للموجودين كان الأنسب التخصيص، وفيه تأمل. والمكر في الأصل الخداع ويطلق على الستر يقال: مكر الليل أي ستر بظلمته ما هو فيه، وإذا نسب إليه سبحانه فالمراد به استدراجه العبد العاصي حتى يهلكه في غفلته تشبيها لذلك بالخداع، وتجوز هذه النسبة إليه سبحانه من غير مشاكلة خلافا لبعضهم، وهو هنا إتيان البأس في الوقتين والحالين المذكورين، وهل كان تبديل مكان السيئة الحسنة المذكور قبل مكرا واستدراجا أو ملاطفة ومراوحة؟ فيه خلاف والكل محتمل فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ أي الذين خسروا أنفسهم فأضاعوا فطرة الله التي فطر الناس عليها والاستعداد القريب المستفاد من النظر في الآيات والفاء هنا متعلق كما قال القطب الرازي وغيره بمقدر كأنه قيل فلما آمنوا خسروا فلا يأمن إلخ.
{ وَهُمْ يَلْعَبُونَ } “onlar oynayıp dururken” yani aşırı gafletten dolayı eğlenirlerken. Bu, o manada mecaz-ı mürseldir. Orada bir istiâre olması da muhtemeldir; yani sanki oynuyorlarmış gibi faydası olmayan şeylerle meşgul olurlarken. { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağından emin mi oldular?” Sakındırma ve uyarıyı artırmak maksadıyla ayrıştırmayı bir araya getiren önceki iki inkârın toplamının tekrarıdır. Muhakkiklerin ileri gelenlerinden bir grup şöyle zikretmiştir: Şayet bu, hem kendisine hem de önceki kasaba halklarının geçmişteki aldanışlarına, hepsinin Allah Teâlâ'nın tuzağından emin olmanın bir neticesi olduğu manasında bir tekrar kılınsaydı caiz olurdu; ancak mevcut olanları tehdit kılındığında tahsis daha uygun olmuştur. Bunda düşünülecek taraf vardır. Mekir (مَكْر) aslen hiledir ve örtmek manasında da kullanılır; nitekim gece karanlığıyla örttüğünde مكر الليل denir. Cenâb-ı Hakk'a nispet edildiğinde ise murat, hileye benzetilerek günahkâr kulun gaflet içindeyken helak oluncaya kadar istidrâca uğratılmasıdır. Bazılarının hilafına, müşâkele olmaksızın bu nispet Cenâb-ı Hakk'a caizdir. Buradaki mekir ise zikredilen iki vakit ve iki hâlde azabın gelmesidir. Daha önce zikredilen kötülüğün yerine iyiliğin verilmesi bir mekir ve istidrâc mıdır yoksa bir lütuf ve rahatlatma mıdır? Bunda ihtilaf vardır ve hepsi muhtemeldir. { فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ } “Allah'ın tuzağından ancak hüsrana uğrayan topluluk emin olur” yani kendilerini hüsrana uğratıp Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı ve ayetlere bakmaktan elde edilen yakın istidadı zayi edenler. Kutbuddîn er-Râzî ve başkalarının dediği gibi buradaki fâ harfi takdiri bir ifadeye mütealliktir; sanki ‘Emin olduklarında hüsrana uğradılar, dolayısıyla emin olmaz...’ denilmiştir.
وقال أبو البقاء إنها للتنبيه على تعقيب العذاب أمن مكر الله تعالى، وقد يقال: إنها لتعليل ما يفهمه الكلام من ذم الأمن واستقباحه أو يقال إنها فصيحة، ويقدر ما يستفاد من الكلام شرطا أي إذا كان الأمن في غاية القبح فلا يرتكبه إلا من خسر نفسه، واستدلت الحنفية بالآية على أن الأمن من مكر الله تعالى وهو كما في جميع الجوامع الاسترسال في المعاصي اتكالا على عفو الله تعالى كفر، ومثله اليأس من رحمة الله تعالى لقوله تعالى: إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ [يوسف: ٨٧] وذهبت الشافعية إلى أنهما من الكبائر لتصريح ابن مسعود رضي الله تعالى عنه
Ebu'l-Bekâ, bu [fâ] harfinin azabın Allah Teâlâ'nın tuzağından emin olmayı takip edeceğini bildirmek için olduğunu söylemiştir. Kelamın hissettirdiği emin olmayı yerme ve çirkin görmeyi illetlendirmek için olduğu veya fasîha olduğu da söylenebilir; kelamdan anlaşılan şey şart olarak takdir edilir, yani: Emin olmak son derece çirkin olduğuna göre, nefsini hüsrana uğratandan başkası bunu işlemez. Hanefîler, Allah Teâlâ'nın tuzağından emin olmanın -ki bu, Cem‘u'l-Cevâmi‘de belirtildiği üzere Allah Teâlâ'nın affına güvenerek günahlara dalmaktır- küfür olduğuna bu ayetle istidlal etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmek de bunun gibidir; zira Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكافِرُونَ } “Doğrusu kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez” buyurmuştur. Şâfiîler ise İbn Mes‘ûd'un radıyallâhu anh açık beyanı sebebiyle bu ikisinin büyük günahlardan olduğu görüşüne gitmişlerdir.
بذلك
Bununla
وروى ابن أبي حاتم. والبزار عن ابن عباس أنه ﷺ سئل ما الكبائر؟ فقال: الشرك بالله تعالى واليأس من روح الله والأمن من مكر الله وهذا أكبر الكبائر
İbn Ebî Hâtim ve el-Bezzâr, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e büyük günahların ne olduğu sorulduğunda şöyle buyurmuştur: “Allah'a ortak koşmak, Allah'ın rahmetinden ümit kesmek ve Allah'ın tuzağından emin olmaktır; işte bu, büyük günahların en büyüğüdür.”
قالوا: وما ورد من أن ذلك كفر محمول على التغليظ وآية لا ييأس إلخ كقوله تعالى الزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ [النور: ٣] ولا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ [المجادلة: ٢٢] في قوله. وقال بعض المحققين: إن كان في الأمن اعتقاد أن الله تعالى لا يقدر على الانتقام منه وكذا إذا كان في اليأس اعتقاد عدم القدرة على الرحمة والإحسان أو نحو ذلك فذلك مما لا ريب في أنه كفر وإن خلا عن نحو هذا الاعتقاد ولم يكن فيه تهاون وعدم مبالاة بالله تعالى فذلك كبيرة وهو كالمحاكمة بين القولين أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أي يخلفون من خلا قبلهم من الأمم، والمراد بهم كما روي عن السدي المشركون وفسروا بأهل مكة ومن حولها، وعليه لا يبعد أن يكون في الآية إقامة الظاهر مقام الضمير إذا كان المراد بأهل القرى سابقا أهل مكة وما حولها، وتعدية فعل الهداية باللام لأنها كما روي عن ابن عباس. ومجاهد بمعنى التبيين وهو على ما قيل: إما بطريق المجاز أو التضمين أو لتنزيله منزلة اللازم كأنه قيل: أغفلوا ولم يفعل الهداية لهم أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ أي بجزاء ذنوبهم كما أصبنا من قبلهم، وإذا ضمن أصبنا معنى أهلكنا لا يحتاج إلى تقدير مضاف. وأن مخففة من الثقيلة واسمها ضمير شأن مقدر وخبره الجملة الشرطية والمصدر المؤول فاعل يَهْدِ ومفعوله على احتمال التضمين محذوف أي أو لم يتبين لهم مآل أمرهم أو نحو ذلك. وجوز أن يكون الفاعل ضمير الله تعالى وأن يكون ضميرا عائدا على ما يفهم مما قبل، أي أو لم يهد لهم ما جرى على الأمم السابقة. وقرأ عبد الرحمن السلمي وقتادة، وروي عن مجاهد. ويعقوب «نهد» بالنون فالمصدر حينئذ مفعول، ومن الناس من خص اعتبار التضمين أو المجاز بهذه القراءة واعتبار التنزيل منزلة اللازم بقراءة الياء، وفيه بحث، وقوله تعالى: وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ جملة معترضة تذييلية أي ونحن من شأننا وسنتنا أن نطبع على قلب من لم نرد منه الايمان حتى لا يتعظ بأحوال من قبله ولا يلتفت إلى الأدلة، ومن أراد من أهل القرى فيما تقدم أهل مكة جعله تأكيدا لما نعى عليهم من الغرة والأمن والخسران أي ونحن نطبع على قلوبهم فلذلك اقتفوا آثار من قبلهم ولم يعتبروا بالآيات وأمنوا من البيات لمستخلفيهم حذو النعل بالنعل. وجوز عطفه على مقدر دل عليه قوله تعالى أَوَلَمْ يَهْدِ وعطفه عليه أيضا وهو وإن كان إنشاء إلا أن المقصود منه الإخبار بغفلتهم وعدم اهتدائهم أي لا يهتدون أو يغفلون عن الهداية أو عن التأمل والتفكر ونطبع إلخ.
Onlar şöyle demişlerdir: Bunun küfür olduğuna dair vârid olan rivayetler sakındırmayı şiddetlendirmeye (tağlîz) hamledilir. { لا يَيْأَسُ } ayeti de Cenâb-ı Hakk'ın: { الزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ } “Zina eden kadını ancak zina eden nikâhlar” ve { لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun Allah'a karşı gelenleri sevdiğini görmezsin” kavilleri gibidir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Eğer emin olmanın içinde Allah Teâlâ'nın kendisinden intikam almaya kadir olmadığı inancı varsa ve aynı şekilde ümitsizliğin içinde rahmet ve ihsana kadir olmadığına dair bir inanç yahut benzeri bulunuyorsa, bunun küfür olduğunda şüphe yoktur. Eğer böyle bir inançtan hâli olur, Allah Teâlâ'yı hafife alma ve umursamazlık içermezse o takdirde büyük günahtır; bu da iki görüş arasında bir hakemlik gibidir. { أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها } “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı?” yani kendilerinden önce gelip geçmiş ümmetlerin yerine geçenlere. es-Süddî'den rivayet edildiğine göre onlardan murat müşriklerdir ve Mekke ile çevresindekiler olarak tefsir edilmişlerdir. Buna göre, kasaba halkından daha önce Mekke ve çevresi kastedilmişse ayette zamir yerine zahir ismin konulması uzak değildir. Hidayet fiilinin lâm ile geçişli kılınması, İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere tebyîn (açıklama/belli olma) manasında olmasındandır. Söylendiğine göre bu, ya mecaz ya tazmin yoluyladır yahut lazım fiil menzilesine indirilmesi sebebiyledir; sanki ‘Gaflete düştüler de onlar için hidayeti var etmedi mi?’ denilmiştir. { أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ } “Eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık” yani kendilerinden öncekileri çarptırdığımız gibi günahlarının cezasıyla çarptırırdık. Şayet أصبنا fiili ‘helak ettik’ manasını tazammun ederse muzâf takdirine ihtiyaç kalmaz. «أنْ» muhaffefedir, ismi mukadder şe’n zamiridir, haberi şart cümlesidir; müevvel masdar ise يَهْدِ fiilinin fâilidir. Tazmin ihtimaline göre mefulü mahzuftur; yani ‘İşlerinin akıbeti onlara belli olmadı mı?’ yahut benzeri demektir. Fâilin Allah Teâlâ'nın zamiri olması da öncesinden anlaşılan şeye dönen bir zamir olması da tecviz edilmiştir; yani ‘Önceki ümmetlerin başına gelenler onlara yol göstermedi/belli etmedi mi?’ demektir. Abdurrahman es-Sülemî ve Katâde; Mücâhid ve Ya‘kūb'dan da rivayetle nûn harfiyle «نهد» şeklinde okumuşlardır; bu durumda masdar meful olur. İnsanlardan bazıları tazmin veya mecaz itibarını bu kıraate tahsis etmiş, lazım kılma itibarını ise yâ ile olan kıraate hasretmiştir; bunda tartışma vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “ve kalplerini mühürleriz” kavli, itirâzî bir tezyîl cümlesidir; yani Bizim şanımız ve sünnetimiz, iman etmesini dilemediğimiz kimsenin kalbini mühürlemektir, tâ ki kendisinden öncekilerin hâllerinden ibret almasın ve delillere iltifat etmesin. Daha önce kasaba halkından Mekke ehlini kastedeler ise bunu, onlara yöneltilen aldanma, emin olma ve hüsran kınamasını tekit kılmıştır; yani Biz onların kalplerini mühürleriz, bu yüzden kendilerinden öncekilerin izlerini takip ettiler, ayetlerden ibret almadılar ve yerlerine geçtikleri kimseler gibi tıpatıp gece baskınından emin oldular. Bu cümlenin { أَوَلَمْ يَهْدِ } kavlinin delalet ettiği mukadder bir ifadeye ve yine onun kendisine atfedilmesi de tecviz edilmiştir; her ne kadar inşâî olsa da bundan maksat onların gafletlerini ve hidayete ermeyişlerini haber vermektir; yani ‘Hidayete ermezler veya hidayetten yahut tefekkür ve ibretten gafildirler ve Biz de mühürleriz’ demektir.
وجوز أن يكون عطفا على يرثون، واعترض بأنه صلة والمعطوف على الصلة صلة ففيه الفصل بين أبعاض الصلة بأجنبي وهو أَنْ لَوْ نَشاءُ سواء كانت فاعلا أو مفعولا، ونقل أبو حيان عن الأنباري أنه قال: يجوز أن يكون معطوفا على أَصَبْناهُمْ إذ كان بمعنى نصيب فوضع الماضي موضع المستقبل عند وضوح معنى الاستقبال كما في قوله تعالى:
Bunun { يَرِثُونَ } fiiline atfedilmesi de tecviz edilmiş; fakat onun sıla olduğu, sılaya matuf olanın da sıla sayılacağı, dolayısıyla sılanın parçaları arasına fâil veya meful olsun ecnebi olan { أَنْ لَوْ نَشاءُ } ifadesinin girmesi gerekeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ebû Hayyân, el-Enbârî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: «نصيب» (cezalandırırız) manasında olduğu için { أَصَبْناهُمْ } fiiline matuf olması caizdir; zira Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi, istikbal manası açık olduğunda mazi fiil istikbal yerine konulmuştur:
تَبارَكَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذلِكَ [الفرقان: ١٠] أي إن يشأ، يدل عليه وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُوراً [الفرقان: ١٠] فجعل لو شرطية بمعنى إن ولم يجعلها التي هي لما كان سيقع لوقوع غيره وجعل أصبنا بمعنى نصيب، وقد يرتكب التأويل في جانب المعطوف فيؤول «نطبع» بطبعنا، ورد الزمخشري هذا العطف بأنه لا يساعد عليه المعنى لأن القوم كانوا مطبوعا على قلوبهم موصوفين بصفة من قبلهم من اقتراف الذنوب والإصابة بها وذلك يؤدي إلى خلوهم عن هذه الصفة وأن الله تعالى لو شاء لا تصفوا بها، وتعقبه ابن المنير بأنه لا يلزم أن يكون المخاطبون موصوفين بالطبع ولا بد وهم وإن كانوا كفارا ومقترفين للذنوب فليس الطبع من لوازم الاقتراف البتة إذ هو التمادي على الكفر
{ تَبارَكَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذلِكَ } “Dilerse sana bundan daha hayırlısını verecek olan [Allah] ne yücedir!” [el-Furkân 25/10] ayetinde olduğu gibi. Yani «إن يشأ» (dilerse) demektir; { وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُوراً } “ve senin için köşkler var edecek olan” [ifadesi] buna delalet etmektedir. Böylece [el-Enbârî], { لَوْ } edatını { إِنْ } manasında şart [edatı] kılmış; bir başkasının vuku bulması sebebiyle vuku bulacak olan [geçmişe matuf şart edatı] kılmamış ve { أَصَبْناهُمْ } fiilini de «نصيب» (cezalandırırız) manasında kabul etmiştir. Bazen de matuf tarafında tevile başvurulur ve «نَطْبَعُ» fiili «طَبَعْنَا» (mühürledik) şeklinde tevil edilir. ez-Zemahşerî bu atfı, mananın buna elvermediği gerekçesiyle reddetmiştir; zira o kavim, kalpleri mühürlenmiş olup kendilerinden öncekilerin günah işleme ve bu sebeple cezalandırılma sıfatıyla vasıflanmış durumdaydılar. Bu [atfın kabulü] ise onların bu sıfattan beri olmalarına ve Allah Teâlâ dileseydi bu sıfatla vasıflanacaklarına yol açar. İbnü'l-Münîr ise muhatapların mutlaka [kalpleri] mühürlenme sıfatıyla vasıflanmış olmalarının gerekmediğini belirterek ona itiraz etmiştir; zira onlar kâfir ve günahkâr olsalar bile mühürlenme asla günah işlemenin ayrılmaz bir gereği (lâzımı) değildir. Çünkü mühürlenme, küfürde temadi etmek (direnmek)
والإصرار والغلو في التصميم حتى يكون الموصوف به مأيوسا من قبوله للحق ولا يلزم أن يكون كل كافر بهذه المثابة بلى إن الكافر يهدد لتماديه على الكفر بأن يطبع الله تعالى على قلبه فلا يؤمن أبدا وهو مقتضى العطف على أَصَبْناهُمْ فتكون الآية قد هددتهم بأمرين الإصابة بذنوبهم والطبع على قلوبهم والثاني أشد من الأول وهو أيضا نوع من الإصابة بالذنوب والعقوبة عليها ولكنه أنكى أنواع العذاب وأبلغ صنوف العقاب، وكثيرا ما يعاقب الله تعالى على الذنوب بالإيقاع في ذنب أكبر منه، وعلى الكفر بزيادة التصميم عليه والغلو فيه كما قال سبحانه: فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التوبة: ١٢٥] كما زادت المؤمنين إيمانا إلى إيمانهم وهذا النوع من الثواب والعقاب مناسب لما كان سببا فيه وجزاء عليه فثواب الإيمان إيمان وثواب الكفر كفر، وإنما الزمخشري يحاذر من هذا الوجه دخول الطبع في مشيئة الله تعالى وذلك عنده محال لأنه بزعمه قبيح والله سبحانه عنه متعال، وفي التقريب نحو ذلك فإنه نظر فيما ذكره الزمخشري بأن المذكور كونهم مذنبين دون الطبع وأيضا جاز أن يراد لو شئنا زدنا في طبعهم أو لأمناه، والحق كما قال غير واحد من المحققين أن منعه من هذا العطف ليس بناء على أنه لا يوافق رأيه فقط بل لأن النظم لا يقتضيه فإن قوله سبحانه: فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ أي سماع تفهم واعتبار يدل على أنهم مطبوع على قلوبهم لأن المراد استمرار هذه الحال لا أنه داخل في حكم المشيئة لأن عدم السماع كان حاصلا ولو كان كذلك لوجب أن يكون منفيا، وأيضا التحقيق لا يناسب الغرض، وكَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ ظاهر الدلالة على أن الوارثين والموروثين كل من أهل الطبع وكذا قوله سبحانه: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا يدل على أن حالهم منافية للإيمان وأنه لا يجيء منه البتة وأيضا إدامة الطبع أو زيادته لا يصلح عقوبة للكافرين بل قد يكون عقوبة ذنب المؤمن كما ورد في الصحيح وما يورد من الدغدغة على هذا مما لا يلتفت إليه تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها جملة مستأنفة جارية مجرى الفذلكة مما قبلها منبئة عن غاية غواية الأمم المذكورة وتلك إشارة إلى قرى الأمم المحكية من قوم نوح وعاد وثمود وأضرابهم، واللام للعهد وجوز أن تكون للجنس، وهو مبتدأ والقرى صفته والجملة بعده خبر.
ve onunla vasıflanan kimsenin hakkı kabul etmesinden ümit kesilecek derecede ısrar ve aşırı kararlılık göstermesidir. Her kâfirin bu derecede olması gerekmez. Bilakis kâfir, küfründeki ısrarı sebebiyle Allah Teâlâ'nın kalbini ebediyen iman etmeyecek şekilde mühürlemesiyle tehdit edilir; bu da { أَصَبْناهُمْ } fiiline atfın gereğidir. Böylece ayet onları iki şeyle tehdit etmiş olur: Günahları yüzünden cezalandırılmak ve kalplerinin mühürlenmesi. İkincisi birincisinden daha şiddetlidir; o da günahların bir çeşit cezası ve karşılığıdır, ancak azabın en can yakıcı türü ve cezaların en beliğ çeşididir. Allah Teâlâ günahları çoğu zaman ondan daha büyük bir günaha düşürerek cezalandırır; küfrü de Cenâb-ı Hakk'ın: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Onların pisliklerine pislik katmıştır” kavlinde olduğu gibi -müminlerin imanına iman kattığı gibi- küfürdeki kararlılığı ve aşırılığı artırarak cezalandırır. Bu tür mükâfat ve ceza, kendisine sebep olan ve karşılık teşkil eden şeye uygundur; imanın mükâfatı iman, küfrün cezası küfürdür. ez-Zemahşerî bu vecihte sadece mühürlemenin Allah Teâlâ'nın meşietine dâhil olmasından çekinmektedir; bu ise ona göre imkânsızdır, çünkü kendi zannınca çirkindir, Allah Teâlâ ise bundan münezzehtir. et-Takrîb'de de buna benzer bir yaklaşım vardır; nitekim Zemahşerî'nin zikrettiğini, metinde geçen şeyin mühürlenme değil günahkâr olmaları olduğu şeklinde değerlendirmiştir; ayrıca ‘Dileseydik onların mühürlenmesini artırırdık veya onları emin kılardık’ manasının kastedilmiş olması da caizdir. Muhakkiklerden birçok âlimin belirttiği üzere hak olan şudur: Zemahşerî'nin bu atfı menetmesi sadece kendi görüşüne uymamasından değil, nazmın bunu iktiza etmemesindendir; zira Cenâb-ı Hakk'ın: { فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ } “onlar işitmezler” yani anlama ve ibret alma işitmesiyle işitmezler kavli, kalplerinin mühürlenmiş olduğuna delalet eder. Çünkü maksat bu hâlin devamıdır, meşietin hükmüne dâhil olması değildir; zira işitmemek zaten gerçekleşmişti, öyle olsaydı menfi olması gerekirdi. Ayrıca tahkik gayeye de uymaz. { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } “İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler” ifadesi, miras kalanların da miras bırakanların da mühürlenme ehlinden olduğuna açıkça delalet eder. Aynı şekilde Cenâb-ı Hakk'ın: { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “iman edecek değillerdi” kavli de onların hâllerinin imana zıt olduğuna ve onlardan asla iman gelmeyeceğine delalet eder. Ayrıca mühürlemenin sürdürülmesi veya artırılması kâfirler için bir ceza olmaya elverişli değildir; bilakis sahih rivayette geldiği üzere müminin günahının cezası olabilir. Bu hususta ileri sürülen itirazlar ise iltifat edilmeyecek şeylerdir. { تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها } “İşte o memleketler; sana onların haberlerinden bir kısmını anlatıyoruz” ifadesi, öncesinin bir özeti mahiyetinde cereyan eden, mezkûr ümmetlerin azgınlığının nihayetini bildiren müstakil (istisnâf) bir cümledir. «تلك» Nûh, Âd, Semûd ve benzerlerinin anlatılan ümmetlerinin kasabalarına işarettir. Lâm harfi ahd içindir; cins için olması da tecviz edilmiştir. O mübtedadır, { الْقُرى } onun sıfatıdır ve sonrasındaki cümle haberdir.
وجوز الزمخشري أن تكون تلك مبتدأ، والقرى خبر، والجملة خبر بعد خبر على رأي من يرى جواز كون الخبر الثاني جملة، وأن تكون الجملة حالا، وإفادة الكلام بالتقييد بها، واعترضه في التقريب بأنه جعل شرط الإفادة التقييد بالحال وعلى تقدير كون ذلك خبرا بعد خبر ينتفي الشرط إلا أن يريد تلك القرى المعلومة حالها أو صفتها على أن اللام للعهد لكنه يوجب الاستغناء عن اشتراط إفادته بالحال انتهى، وفيه أن حديث الاستغناء ممنوع فإن المعنى كما في الكشف على التقديرين مختلف لأنه إذا جعل حالا يكون المقصود تقييده بالحال كما ذكره الزجاج في نحو هذا زيد قائما إذا جعل قيدا للخبر إن الكلام إنما يكون مع من يعلم أنه زيد وإلا جاء الاحالة لأنه يكون زيد قائما كان أو لا، وإذا جعل خبرا بعد خبر فتلك القرى على أسلوب ذلك الكتاب على أحد الوجوه ونَقُصُّ خبر ثان تفخيما على تفخيم حيث نبه على أن لها قصصا وأحوالا أخرى مطوية.
ez-Zemahşerî, «تلك» kelimesinin mübteda, { الْقُرى } kelimesinin haber, cümlenin ise ikinci haberin cümle olmasını caiz görenlerin re’yine göre haberden sonra haber olmasını yahut cümlenin hâl olup kelamın faydasının onunla kayıtlanarak sağlanmasını tecviz etmiştir. et-Takrîb'de buna, kelamın ifade edeceği faydanın şartını hâl ile kayıtlanma kıldığı, bunun haberden sonra haber olması takdirinde ise şartın ortadan kalkacağı şeklinde itiraz edilmiştir; meğerki lâm harfinin ahd için olması üzere ‘hâli yahut sıfatı malum olan o memleketler’ manasını murat etmiş olsun; ancak bu da kelamın faydasının hâl ile kayıtlanması şartından müstağni olmayı gerektirir. Bunda şu vardır: Müstağni olma iddiası kabul edilemez; zira el-Keşşâf'ta geçtiği üzere her iki takdirde mana farklıdır. Çünkü hâl kılındığında maksat, ez-Zeccâc'ın ‘bu ayakta duran Zeyd'dir’ gibi misallerde habere kayıt yapıldığında zikrettiği üzere onun hâl ile kayıtlanmasıdır; zira bu söz ancak onun Zeyd olduğunu bilen kimseyle konuşulurken söylenir, aksi takdirde muhal olur; çünkü ister ayakta olsun ister olmasın o Zeyd'dir. Haberden sonra haber yapıldığında ise «تلك القرى» vecihlerden birine göre «ذلك الكتاب» üslubundadır; { نَقُصُّ } ise onların dürülmüş başka kıssaları ve hâlleri bulunduğuna dikkat çekildiği için tazim üstüne tazim ifade eden ikinci bir haberdir.
وقال الطيبي: إن الحال لما كانت فضلة كان الاشكال قائما في عدم إفادة الخبر فأجيب بأنها ليست فضلة من كل وجه وأما الخبر فلا عجب من كونه كالجزء من الأول كما في قولك هذا حلو حامض، وهو بمنزلته، وفيه أن عد ما نحن فيه من ذلك القبيل حامض ومستغنى عنه بالحلو، ومثله، بل أدهى وأمر. الجواب بأنه لما اشترك الحلوان في ذات المبتدأ كفى إفادة أحدهما وصيغة المضارع للإيذان بعدم انقضاء القصة بعد ومِنْ للتبعيض أي بعض أخبارها التي فيها عظة وتذكير، وتصدير الكلام بذكر القرى وإضافة الأنباء أي الأخبار العظيمة الشأن إليها مع أن المقصود أنباء أهلها وبيان أحوالهم حسبما يؤذن به قوله سبحانه: وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ لما ذكره شيخ الإسلام من أن
et-Tîbî şöyle demiştir: Hâl bir fazlalık (fadla) olduğu için haberin fayda sağlamaması hususundaki müşkillik devam etmekteydi; buna onun her yönden fazlalık olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Habere gelince, senin ‘Bu tatlı-ekşidir’ sözünde olduğu gibi birincinin parçası gibi olmasında şaşılacak bir durum yoktur ve onun menzilesindedir. Bunda şu vardır: Bizim bahsimizi bu kabilden saymak ekşidir ve tatlı ile bundan müstağni olunur; bunun benzeri, hatta daha fenası ve daha acısı ise şudur: İki tatlı mübtedanın zatında ortak olduğunda birinin fayda sağlaması yeterli görülmüştür cevabıdır. Muzâri sîgası, kıssanın henüz sona ermediğini bildirmek içindir; { مِنْ } teb‘îz (kısmîlik) içindir, yani onların içinde ibret ve hatırlatma bulunan haberlerinden bazılarıdır. Sözün kasabaların zikriyle başlaması ve haberlerin -yani şanı yüce haberlerin- kasabalara izafe edilmesi, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } kavlinin hissettirdiği üzere asıl maksat onların halklarının haberleri ve hâllerinin beyanı olduğu halde, Şeyhülislâm'ın zikrettiği şu sebeptendir:
حكاية هلاكهم بالمرة على وجه الاستئصال بحيث يشمل أماكنهم أيضا بالخسف والرجفة وبقائها خاوية معطلة أهول وأفظع، والباء في قوله تعالى: بِالْبَيِّناتِ متعلقة إما بالفعل المذكور على أنها للتعدية، وإما بمحذوف وقع حالا من فاعله أي متلبسين بالبينات على معنى أن رسول كل أمة من الأمم المهلكة الخاص بهم جاءهم بالمعجزات البينة الجمة لا أن كل رسول جاء بينة واحدة، وما ذكروه من أن مقابلة الجمع بالجمع تقتضي انقسام الآحاد على الآحاد لا يقتضي كما قال المولى المدقق أبو القاسم السمرقندي في تعليقاته على المطول أن يلزم في كل مقابلة مقارنة الواحد للواحد لأن انقسام الآحاد على الآحاد كما يجوز أن يكون على السواء يجوز أن يكون على التفاوت، مثلا إذا قيل: باع القوم دوابهم يفهم أن كلّا منهم باع ما له من دابة، ويجوز أن تتعدد دابة البعض، ولهذا قيل في قوله سبحانه: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ [المائدة: ٦] إن غسل يدي كل شخص ثابت بالكتاب والمقام هنا يقتضي ما ذكرناه فإن الجملة مستأنفة مبينة لكمال عتوهم وعنادهم، وقوله عز شأنه: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بيان لاستمرار عدم إيمانهم في الزمان الماضي لا لعدم استمرار إيمانهم، ونظير ذلك فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [المائدة: ٦٩] ، وترتيب حالهم هذه على مجيء الرسل بالبينات بالفاء لما أن الاستمرار على فعل بعد ورود ما يوجب الإقلاع عنه يعد بحسب العنوان فعلا جديدا وصنعا حادثا كما في وعظته فلم ينزجر ودعوته فلم يجب، واللام لتأكيد النفي أي فما صح وما استقام لقوم من أولئك الأقوام في وقت من الأوقات ليؤمنوا بل كان ذلك ممتنعا منهم إلى أن لقوا ما لقوا لغاية عتوهم وشدة شكيمتهم في الكفر والطغيان ثم إن كان المحكيّ آخر حال كل قوم منهم فالمراد بعدم إيمانهم هو إصرارهم على ذلك بعد اللتيا والتي وبما أشير إليه بقوله تعالى: بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ تكذيبهم من لدن مجيء الرسل ﵈ إلى وقت الإصرار والعناد، وهذا معنى كلام الزجاج فما كانوا ليؤمنوا بعد رؤية تلك المعجزات بما كذبوا قبل رؤيتها، يعني أول ما جاؤوهم فاجاؤهم بالتكذيب فأتوا بالمعجزات فأصروا على التكذيب وإلى هذا ذهب الحسن أيضا، وإنما لم يجعل ذلك مقصودا بالذات كالأول بل جعل صلة للموصول المحذوف عائده أي الذي كذبوه إيذانا بأنه بين في نفسه، وإنما المحتاج إلى البيان عدم إيمانهم بعد تواتر البينات الباهرة وتظاهر المعجزات الظاهرة التي كانت تضطرهم إلى القبول لو كانوا من ذوي العقول، والموصول الذي تعلق به الإيمان والتكذيب إيجابا وسلبا عبارة عن جميع الشرائع التي جاء بها كل رسول أصولها وفروعها وإن كان المحكي أحوال كل قوم منهم فالمراد على ما قيل بما ذكر أولا كفرهم المستمر من حين مجيء الرسل ﵈ إلى آخر أمرهم وبما أشير إليه آخرا تكذيبهم قبل مجيئهم فلا بد من جعل الموصول عبارة عن أصول الشرائع التي لا تقبل التبدل والتغير واجتمعت الرسل قاطبة عليها ودعوا الأمم إليها كلمة التوحيد ولوازمها ومعنى تكذيبهم بها قبل مجيء الرسل أنهم كانوا يسمعونها من بقايا من قبلهم فيكذبونها لا أن العقل يرشد إليها ويحكم بها ويخالفونه ثم كانت حالهم بعد مجيء الرسل إليهم كحالهم قبل كأن لم يبعث إليهم أحد وتخصيص التكذيب وعدم الإيمان بما ذكر من الأصول لظهور حال الباقي بدلالة النص فانهم حين لم يؤمنوا بما اجتمعت عليه كافة الرسل فلأن لا يؤمنوا بما تفرد به بعضهم أولى، وعدم جعل هذا التكذيب مقصودا بالذات لما أنه ليس مدار العذاب بل مداره التكذيب بعد البعثة كما يفصح عنه
Onların köklerinin kazınması suretiyle toptan helak edilişlerinin, yerlerinin de yere batma ve şiddetli sarsıntı ile kaplanıp ıssız ve metruk kalacak şekilde anlatılması çok daha korkunç ve dehşet vericidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِالْبَيِّناتِ } kavlindeki bâ harfi, ya ta‘diye (geçişlilik) için olarak mezkûr fiile yahut fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani apaçık delillerle mücehhez olarak. Bu, helak edilen ümmetlerden her birinin kendi peygamberinin onlara tek bir beyyine ile değil, pek çok ve apaçık mucizelerle geldiği manasınadır. Çoğulun çoğulla karşılanmasının fertlerin fertlere taksimini gerektirdiğine dair zikrettikleri kural, müdakkik Mevlâ Ebü'l-Kāsım es-Semerkandî'nin el-Mutavvel hâşiyesinde belirttiği üzere, her karşılaştırmada mutlaka birin bire denk gelmesini gerektirmez; zira fertlerin fertlere taksimi eşitlik üzere olabileceği gibi farklılık üzere de olabilir. Mesela: ‘Topluluk bineklerini sattı’ denildiğinde, her birinin sahip olduğu bineği sattığı anlaşılır; bazılarının bineğinin birden fazla olması da caizdir. Bu sebeple Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın” kavlinde, her bir şahsın iki elini yıkamasının Kitap ile sabit olduğu söylenmiştir. Buradaki makam da zikrettiğimizi iktiza eder; zira cümle onların azgınlık ve inatlarının kemalini beyan eden müstakil bir cümledir. Cenâb-ı İzzet'in: { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “İman edecek değillerdi” kavli, imanlarının devam etmediğini değil, geçmiş zamanda iman etmeyişlerinin devam ettiğini beyandır; bunun benzeri { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” ayetidir. Onların bu hâlinin peygamberlerin beyyinelerle gelmesine fâ harfi ile bağlanması, vazgeçmeyi gerektiren şey geldikten sonra bir fiilde ısrar etmenin unvan bakımından yeni bir fiil ve sonradan ortaya çıkan bir eylem sayılmasındandır; nitekim ‘Ona vaaz ettim de vazgeçmedi, onu davet ettim de icabet etmedi’ denilir. Lâm harfi nefyi tekit içindir; yani o kavimlerden hiçbir kavme hiçbir vakitte iman etmek yakışmadı ve doğru gelmedi; bilakis küfür ve tuğyandaki azgınlıklarının ve inatlarının şiddetinin son raddesi sebebiyle başlarına gelenle karşılaşıncaya kadar bu onlardan imkânsızdı. Şayet anlatılan şey onların her birinin son hâli ise, iman etmeyişlerinden murat bunca şeyden sonraki ısrarlarıdır; Cenâb-ı Hakk'ın: { بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ } “daha önce yalanladıklarına” kavliyle işaret edilen ise, peygamberlerin aleyhimüsselâm gelişinden ısrar ve inat vaktine kadarki yalanlamalarıdır. ez-Zeccâc'ın kelamının manası da budur: Bu mucizeleri gördükten sonra, onları görmeden önce yalanladıkları şeylere iman edecek değillerdi; yani peygamberler kendilerine ilk geldiklerinde onları ansızın yalanladılar, peygamberler mucizeler getirdiğinde ise yalanlamakta ısrar ettiler. el-Hasan da bu görüşe gitmiştir. Bunun birinci gibi bizzat maksat kılınmayıp, ait zamiri mahzuf olan sıla cümlesi kılınması -yani yalanladıkları şeye- kendi içinde apaçık olduğunu bildirmek içindir; beyana muhtaç olan ise, akıl sahibi olsalardı onları kabule mecbur bırakacak olan apaçık delillerin ve aşikâr mucizelerin ardı ardına gelmesinden sonra iman etmeyişleridir. Müspet ve menfi olarak imanın ve yalanlamanın taalluk ettiği mevsûl (şey), her peygamberin getirdiği asılları ve furûu ile bütün şeriatlardan ibarettir. Şayet anlatılan şey o kavimlerden her birinin bütün hâlleri ise, denildiğine göre ilk zikredilenden murat peygamberlerin aleyhimüsselâm gelişinden işlerinin sonuna kadarki sürekli küfürleridir; son olarak işaret edilenden murat ise onların gelişinden önceki yalanlamalarıdır. Bu durumda mevsûlü, değişme ve başkalaşma kabul etmeyen, bütün peygamberlerin üzerinde birleştiği ve ümmetleri kendisine davet ettiği tevhid kelimesi ve gerekleri olan şeriatların asılları kılmak gerekir. Peygamberlerin gelişinden önce onları yalanlamalarının manası ise, kendilerinden öncekilerden kalanlardan bunları işitip yalanlamalarıdır; aklın ona yol göstermesi, onunla hükmetmesi ve onların buna muhalefet etmesi demek değildir. Sonra peygamberlerin kendilerine gelişinden sonraki hâlleri de sanki kendilerine hiç kimse gönderilmemiş gibi önceki hâlleri gibi olmuştur. Yalanlama ve iman etmeyişin zikredilen asıllara tahsis edilmesi, kalanların durumunun nassın delaletiyle açık olmasındandır; zira onlar bütün peygamberlerin üzerinde birleştiği şeye iman etmediklerinde, bazılarının tek başına getirdiğine öncelikle iman etmezler. Bu yalanlamanın bizzat maksat kılınmaması, azabın mihverinin o olmayıp peygamber gönderilmesinden sonraki yalanlama olmasındandır; nitekim bunu
قوله تعالى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٥] وإنما ذكر ما وقع قبلها بيانا لعراقتهم في الكفر والتكذيب، وقيل: المراد بما أشير إليه آخرا تكذيبهم الذي أسروه يوم الميثاق، وروي ذلك عن أبي بن كعب والربيع والسدي ومقاتل واختاره الطبري.
Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli açıkça ifade eder: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz”. Ondan önce vuku bulan şeyin zikredilmesi ise ancak onların küfür ve yalanlamadaki köklülüklerini beyan içindir. Son olarak işaret edilen şeyden muradın misak gününde gizledikleri yalanlama olduğu da söylenmiştir; bu Ubey b. Ka‘b, er-Rebî‘, es-Süddî ve Mukātil'den rivayet edilmiş olup et-Taberî de bunu tercih etmiştir.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وغيرهما عن مجاهد أن الآية على حد قوله تعالى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الأنعام: ٢٨] فالمعنى ما كانوا لو أهلكناهم ثم أحييناهم ليؤمنوا بما كذبوا قبل إهلاكهم، وعلى هذا فالمراد
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve başkaları Mücâhid'den, bu ayetin Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Şayet geri döndürülselerdi, yine menedildikleri şeye dönerlerdi” kavli kabilinden olduğunu rivayet etmişlerdir. Buna göre mana şöyledir: Şayet Biz onları helak edip sonra diriltseydik, helak edilmelerinden önce yalanladıkları şeylere yine iman edecek değillerdi. Buna göre murat,
بالموصول جميع الشرائع أصولها وفروعها وفيه من المبالغة في إصرارهم وعتوهم ما لا يخفى إلا أنه في غاية الخفاء، وأيّا ما كان فالضمائر الثلاثة متوافقة في المرجع، وقيل ضمير كَذَّبُوا راجع إلى أسلافهم، والمعنى فما كان الأبناء ليؤمنوا بما كذب به الآباء، ولا يخفى ما فيه من التعسف، وذهب الأخفش إلى أن الياء سببية وما مصدرية والمعنى عليه كما قيل: فما كانوا ليؤمنوا الآن أي عند مجيء الرسل لما سبق منهم من التكذيب الذي ألفوه وتمرنوا عليه قبل مجيئهم أو لم يؤمنوا قط واستمروا على تكذيبهم لما حصل منهم من التكذيب حين مجيء الرسل.
mevsûl ile asılları ve furûu ile bütün şeriatlardır. Bunda onların ısrar ve azgınlıklarında ne kadar büyük bir mübalağa bulunduğu gizli değildir; ancak bu son derece kapalıdır. Her ne olursa olsun, üç zamir de merci itibarıyla uyumludur. كَذَّبُوا fiilinin zamirinin onların atalarına raci olduğu ve mananın ‘Babaların yalanladığı şeye oğullar iman edecek değildi’ şeklinde olduğu da söylenmiştir; bundaki zorlama gizli değildir. el-Ahfeş, yâ harfinin sebebiyet, mâ edatının masdariyye olduğu görüşüne gitmiştir; buna göre mana söylendiği üzere şöyledir: Peygamberlerin gelişinden önce alıştıkları ve üzerinde temrin yaptıkları geçmiş yalanlamaları sebebiyle şimdi -yani peygamberler geldiğinde- iman edecek değillerdi yahut peygamberler geldiğinde kendilerinden sadır olan yalanlama sebebiyle asla iman etmediler ve yalanlamalarında devam ettiler.
كَذلِكَ أي مثل ذلك الطبع الشديد المحكم يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ أي قلوبهم فوضع المظهر موضع المضمر ليدل على أن الطبع بسبب الكفر وإلى هذا يشير كلام الزجاج وصرح به بعضهم، ويجوز ولعله الأولى أن يراد بالكافرين ما يشمل المذكورين وغيرهم وفي ذلك من تحذير السامعين ما لا يخفى، وإظهار الاسم الجليل بطريق الالتفات لتربية المهابة وإدخال الروعة وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ أي أكثر الأمم المذكورين، ووجد متعدية لواحد واللام متعلقة بها كما في قولك: ما وجدت لزيد مالا أي ما صادفت له مالا ولا لقيته أو بمحذوف كما قال أبو البقاء وقع حالا من قوله تعالى: مِنْ عَهْدٍ لأنه في الأصل صفة للنكرة فلما قدمت عليها انتصبت حالا ومن مزيدة للاستغراق وجوز أن تكون وجد علمية والأول أظهر، والكلام على تقدير مضاف أي ما وجدنا وفاء عهد كائن لأكثرهم فانهم نقضوا ما عاهدوا عليه الله تعالى عند مساس البأساء والضراء قائلين لئن أنجيتنا من هذه لنكونن من الشاكرين، وإلى هذا ذهب قتادة، وتخصيص هذا الشأن بأكثرهم ليس لأن بعضهم كانوا يوفون بالعهد بل لأن بعضهم كانوا لا يعهدون ولا يوفون، وقيل: المراد بالعهد ما وقع يوم أخذ الميثاق، وروي ذلك عن أبي بن كعب. وأبي العالية، وقيل: المراد به ما عهد الله تعالى إليهم من الإيمان والتقوى بنصب الدلائل والحجج وإنزال الآيات، وفسره ابن مسعود بالإيمان كما في قوله تعالى: اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً [مريم: ٧٨] ، وقيل: هو بمعنى البقاء أي ما وجدنا لهم بقاء على فطرتهم، والمراد بالأكثر في الكل الكل، وذهب كثير من الناس إلى أن ضمير أكثرهم للناس وهو معلوم لشهرته، والجملة إلى فاسقين اعتراض لأنه لا اختصاص له بما قبله لكن لعمومه يؤكده. وعلى الأول تتميم على ما نص عليه الطيبي وغيره وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ أي أكثر الأمم أو أكثر الناس أي علمناهم كقولك: وجدت زيدا فاضلا وبين وجد هذه ووجد السابق على المعنى الأول فيه الجناس التام المماثل وإِنْ مخففة من الثقيلة وضمير الشأن محذوف ولا عمل لها فيه لأنها ملغاة على المشهور، وتعين تفسير وجد بعلم الناصبة للمبتدأ والخبر لدخولها عليهما، فقد صرح الجمهور أنها لا تدخل إلا على المبتدأ أو على الأفعال الناسخة وخالف في ذلك الأخفش فلا يرى ذلك.
{ كَذلِكَ } “İşte böylece” yani o şiddetli ve muhkem mühürleme gibi { يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } “Allah kâfirlerin kalplerini mühürler” yani onların kalplerini. Mühürlemenin küfür sebebiyle olduğunu göstermek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir; ez-Zeccâc'ın kelamı da buna işaret eder ve bazısı bunu açıkça belirtmiştir. Kâfirlerden maksadın mezkûr olanları ve başkalarını kapsayacak şekilde genel olması caizdir ve belki de evla olan budur; bunda dinleyenleri sakındırma ciheti gizli değildir. İsm-i Celâl'in iltifat yoluyla zahir kılınması ise heybet uyandırmak ve dehşet salmak içindir. { وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ } “Onların çoğunda bulmadık” yani mezkûr ümmetlerin çoğunda. وَجَدْ fiili tek mefule geçişlidir ve lâm ona mütealliktir; nitekim senin ‘Zeyd için bir mal bulmadım’ yani ona ait bir mala tesadüf etmedim ve rastlamadım demen gibidir; yahut Ebu'l-Bekâ'nın dediği gibi Cenâb-ı Hakk'ın { مِنْ عَهْدٍ } “bir ahit” kavlinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Çünkü o aslen nekre için sıfattı; onun önüne geçince hâl olarak mansub oldu; مِنْ ise istiğrak için zâiddir. وَجَدْ fiilinin kalbî (ilim bildiren) olması da tecviz edilmiştir, fakat birincisi daha açıktır. Kelam muzâf takdiri üzeredir; yani onların çoğunda ahde vefa bulmadık; zira onlar darlık ve zorluk dokunduğunda ‘Eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız’ diyerek Allah Teâlâ'ya verdikleri ahdi bozdular. Katâde bu görüşe gitmiştir. Bu hâlin onların çoğuna tahsis edilmesi, bazılarının ahde vefa göstermesinden değil, bazılarının hiç ahit yapmaması ve vefa göstermemesindendir. Ahitten maksadın misak alındığı gün vuku bulan şey olduğu da söylenmiş ve bu Ubey b. Ka‘b ile Ebu'l-Âliye'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de murat, deliller ve hüccetler dikerek, ayetler indirerek Allah Teâlâ'nın onlara emrettiği iman ve takvadır. İbn Mes‘ûd bunu, Cenâb-ı Hakk'ın: { اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً } “Rahmân katında bir söz almış” kavlinde olduğu gibi iman olarak tefsir etmiştir. Bir görüşe göre de bekā manasındadır; yani onların fıtratları üzere devamlılığını bulmadık. Hepsinde çoğunluktan maksat bütündür. Pek çok âlim { أَكْثَرِهِمْ } ifadesindeki zamirin insanlar için olduğu görüşüne gitmiştir ve bu şöhreti sebebiyle malumdur. Cümle, { فاسِقِينَ } kelimesine kadar bir itiraz (ara cümle)dir; çünkü öncesine bir tahsisi yoktur, ancak umumiliği sebebiyle onu tekit eder. Birinciye göre ise et-Tîbî ve başkalarının belirttiği üzere bir tekmiledir. { وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ } “Gerçekten onların çoğunu bulduk” yani ümmetlerin çoğunu veya insanların çoğunu; yani onları bildik, tıpkı senin ‘Zeyd'i faziletli buldum (bildim)’ demen gibi. Bu وَجَدْ ile önceki وَجَدْ arasında -birinci manaya göre- tam mümasil cinas vardır. «إنْ» muhaffefedir ve şe’n zamiri mahzuftur; meşhur görüşe göre mülgā olduğu için onda amel etmez. وَجَدْ fiilinin mübteda ve habere dâhil olması sebebiyle onları nasbeden ilim fiili ile tefsir edilmesi zorunludur; zira cumhur onun ancak mübteda üzerine veya nâsih fiiller üzerine dâhil olacağını açıkça belirtmiştir; el-Ahfeş ise buna muhalefet ederek bu görüşte değildir.
وجوز دخولها على غيرهما، وذهب الكوفيون إلى أن إن نافية، واللام في قوله سبحانه: لَفاسِقِينَ اللام الفارقة وعند الكوفيين أن إن نافية واللام بمعنى إلا أي ما وجدنا أكثرهم الا خارجين عن الطاعة ويدخل في ذلك نقض العهد، وذكر الطيبي أنه إذا فسر الفاسقون بالناكثين يكون في الآية الطرد والعكس، وهو أن يؤتى بكلامين يقرر الأول بمنطوقه مفهوم الثاني وبالعكس، وهو كقوله تعالى: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النور: ٥٨] إلى قوله سبحانه: لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ [النور: ٥٨] فمنطوق الأمر بالاستئذان في الأوقات الثلاثة خاصة مقرر لمفهوم رفع الجناح فيما عداها وبالعكس، وكذا قوله تعالى: لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ [التحريم: ٦] وهذا النوع من الإطناب يقابله في الإيجاز نوع الاحتباك ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى أي أرسلناه ﵇ بعد الرسل أو بعد الأمم والأول متقدم في قوله سبحانه: وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ والثاني مدلول عليه بتلك القرى والاحتمال الأول أولى، والتصريح بالبعدية مع ثم الدالة عليها قيل للتنصيص على أنها للتراخي الزماني
O, bu ikisinin dışındakilere de dâhil olmasını caiz görmüştür. Kûfeliler ise «إنْ» edatının nâfiye olduğu görüşüne gitmişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَفاسِقِينَ } “elbette yoldan çıkmışlar” kavlindeki lâm ise fârikadır; Kûfelilere göre «إنْ» nâfiye olup lâm harfi «إلا» manasındadır; yani Biz onların çoğunu itaatten çıkmış kimselerden başka türlü bulmadık; ahdi bozmak da buna dâhildir. et-Tîbî, fâsıklar ahdi bozanlar olarak tefsir edildiğinde ayette tard ve aks sanatının bulunacağını zikretmiştir; bu da, birincisinin mantuku ikincisinin mefhumunu ve aksini pekiştiren iki kelam getirilmesidir. Tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesin” ayetinden { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ } “Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır” kavline kadar olan kısım gibidir; zira özellikle üç vakitte izin isteme emrinin mantuku, bunların dışındakilerde günahın kalktığı mefhumunu pekiştirir ve bunun aksi de geçerlidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } “Kendilerine emrettiği şeyde Allah'a isyan etmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar” kavli de böyledir. Bu tür bir ıtnâbın îcâzdaki karşılığı ise ihtibâk sanatıdır. { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى } “Sonra onların ardından Mûsâ'yı gönderdik” yani onu aleyhisselâm peygamberlerden sonra yahut ümmetlerden sonra elçi kıldık. Birincisi Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ } kavlinde geçmiş, ikincisine ise { تِلْكَ الْقُرى } ile delalet edilmiştir; birinci ihtimal daha evladır. Sonralığı ifade eden «ثم» ile birlikte sonralığın açıkça zikredilmesi, onun zamansal terâhî (gecikme) için olduğunu nass ile belirtmek içindir denilmiştir;
فانها كثيرا ما تستعمل في غيره، وقيل: للايذان بأن بعثه ﵇ جرى على سنن السنة الإلهية من إرسال الرسل تترى، ومِنْ لابتداء الغاية، وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريح لما مر مرارا من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر، وقوله سبحانه: بِآياتِنا متعلق بمحذوف وقع حالا من مفعول بعثنا أو صفة لمصدره أي بعثناه ﵇ ملتبسا بها أو بعثناه بعثا ملتبسا بها وأريد بها الآيات التسع المفصلة إِلى فِرْعَوْنَ هو علم شخص ثم صار لقبا لكل من ملك مصر من العمالقة، كما أن كسرى لقب من ملك فارس، وقيصر لقب من ملك الروم، والنجاشي لقب من ملك الحبشة، وتبع لقب من ملك اليمن، وقيل: إنه من أول الأمر لقب لمن ذكر، واسمه الوليد بن مصعب بن الريان، وقيل: قابوس وكنيته أبو العباس، وقيل: أبو مرة، وقيل: أبو الوليد، وعن جماعة أن قابوسا والوليد اسمان لشخصين أحدهما فرعون موسى والآخر فرعون يوسف ﵉، وعن النقاش. وتاج القراء أن فرعون موسى هو والد الخضر ﵇، وقيل: ابنه وذلك من الغرابة بمكان، ويلقب به كل عات ويقال فيه فرعون كزنبور، وحكى ابن خالويه عن الفراء ضم فائه وفتح عينه وهي لغة نادرة، ويقال فيه: فريع كزبير وعليه قول أمية بن الصلت:
çünkü o çoğu zaman bunun dışında kullanılır. Bir görüşe göre de onun aleyhisselâm gönderilmesinin, peygamberlerin birbiri ardınca gönderilmesi şeklindeki ilahî sünnet çizgisi üzere cereyan ettiğini bildirmek içindir. { مِنْ } gaye başlangıcı içindir. Car ve mecrurun sarih mefule takdim edilmesi, öne alınana ihtimam göstermek ve sona bırakılana iştiyak uyandırmak için defalarca geçtiği üzeredir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِآياتِنا } “ayetlerimizle” kavli, بَعَثْنا fiilinin mefulünden hâl veya masdarından sıfat olan mahzuf bir ifadeye mütealliktir; yani onu aleyhisselâm ayetlerle mücehhez olarak gönderdik yahut ayetlerle mücehhez bir gönderme ile gönderdik. Bundan maksat apaçık dokuz ayettir. { إِلى فِرْعَوْنَ } “Firavun'a”; o şahıs ismidir, sonra Amâlika'dan Mısır'a melik olan herkes için bir unvan/lakap olmuştur; tıpkı Kisrâ'nın Fars meliklerinin, Kayser'in Rum meliklerinin, Necâşî'nin Habeş meliklerinin, Tübba‘ın da Yemen meliklerinin unvanı olması gibi. İlk andan itibaren zikredilen kimsenin lakabı olduğu da söylenmiştir; adı Velîd b. Mus‘ab b. Reyyân'dır. Kābûs olduğu, künyesinin Ebu'l-Abbâs olduğu da söylenmiştir; Ebû Mürre veya Ebu'l-Velîd olduğu da söylenmiştir. Bir topluluktan nakledildiğine göre Kābûs ve Velîd iki şahsın ismidir; biri Mûsâ'nın Firavun'u, diğeri Yûsuf'un aleyhimesselâm Firavun'udur. en-Nakkāş ve Tâcü'l-Kurrâ'dan nakledildiğine göre Mûsâ'nın Firavun'u Hızır'ın aleyhisselâm babasıdır; oğlu olduğu da söylenmiştir ki bu son derece gariptir. Her azgın kimseye bu lakap verilir; زنْبُور vezninde فِرْعَوْن denir. İbn Hâleveyh el-Ferrâ'dan fâ'nın zammesi ve ayn'ın fethasıyla nakletmiştir ki bu nadir bir lügattir. زُبَيْر vezninde فُرَيْع da denir; Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü buna göredir:
حي داود بن عاد وموسى ... وفريع بنيانه بالثقال
Âd oğlu Dâvûd'u ve Mûsâ'yı selamla... Ve binası ağır taşlarla yükselen Fürî‘i (Firavun'u).
وقيل: هو فيه ضرورة شعر ومنع من الصرف لأنه أعجمي، وحكى أبو الخطاب بن دحية في مروج البحرين عن أبي النصر القشيري في التيسير أنه بلغة القبط اسم للتمساح، والقول بأنه لم ينصرف لأنه لا سميّ له كإبليس عند من أخذه من أبلس ليس بشيء، وقيل: هو وأضرابه السابقة أعلام أشخاص وليست من علم الجنس لجمعها على فراعنة وقياصرة وأكاسرة، وعلم الجنس لا يجمع فلا بد من القول بوضع خاص لكل من تطلق عليه. وتعقب بأنه ليس بشيء لأن الذي غره قول الرضي إن علم الجنس لا يجمع لأنه كالنكرة شامل للقليل والكثير لوضعه للماهية فلا حاجة لجمعه، وقد صرح النحاة بخلافه وممن ذكر جمعه السهيلي في الروض الأنف فكأن مراد الرضي أنه لا يطرد جمعه وما ذكره تعسف نحن في غنى عنه وَمَلَائِهِ أي أشراف قومه وتخصيصهم بالذكر مع عموم بعثته ﵇ لقومه كافة لأصالتهم في تدبير الأمور واتباع غيرهم لهم في الورود والصدور فَظَلَمُوا بِها أي بالآيات، وأصل الظلم وضع الشيء في غير موضعه وهو يتعدى بنفسه لا بالباء إلا أنه لما كان هو والكفر من واد واحد عدّي تعديته أو هو بمعنى الكفر مجازا أو تضمينا أو هو مضمن معنى التكذيب أي ظلموا كافرين بها أو مكذبين بها، وقول بعضهم: إن المعنى كفروا بها مكان الإيمان الذي هو من حقها لوضوحها ظاهر في التضمين كأنه قيل كفروا بها واضعين الكفر في غير موضعه حيث كان اللائق بهم الإيمان.
Bunun şiir zarureti olduğu söylenmiştir. Yabancı (acemî) bir isim olduğu için gayrimunsarıftır. Ebü'l-Hattâb b. Dihye, Mürûcü'l-Bahreyn'de Ebü'n-Nasr el-Kuşeyrî'den et-Teysîr'de Kıptî dilinde timsah ismi olduğunu nakletmiştir. أبلس fiilinden alanlara göre İblîs gibi adaşı olmadığı için gayrimunsarıf olduğu sözü ise bir değer taşımaz. Firavun ve benzerlerinin cins ismi olmayıp şahıs isimleri olduğu söylenmiştir; zira ferâine, kayâsıra ve ekâsire şeklinde çoğul yapılırlar; cins ismi ise çoğul yapılmaz, bu yüzden kendisine ıtlak olunan her biri için hususi bir vaz‘ gerektiğini söylemek icap eder. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu tutarsızdır; zira bunu söyleyeni yanıltan şey er-Radî'nin ‘Cins ismi çoğul yapılmaz, çünkü mahiyete vaz edildiği için nekre gibi azı da çoğu da kapsar, dolayısıyla çoğul yapılmasına ihtiyaç yoktur’ sözüdür. Halbuki nahivciler bunun aksini açıkça belirtmişlerdir; onun çoğulunu zikredenlerden biri de er-Ravdu'l-Ünüf'te es-Süheylî'dir. Sanki er-Radî'nin muradı bunun kurallı bir şekilde çoğul yapılmadığıdır; zikrettiği ise bizim müstağni olduğumuz bir zorlamadır. { وَمَلَائِهِ } “ve onun ileri gelenlerine” yani kavminin eşrafına. Tebliğinin aleyhisselâm kavminin tamamına genel olmasına rağmen onların tahsis edilmesi, işleri idaredeki asıllıkları ve diğerlerinin emir ve yasaklarda onlara tabi olmaları sebebiyledir. { فَظَلَمُوا بِها } “Ayetlere karşı haksızlık ettiler” yani ayetler sebebiyle haksızlık yaptılar. Zulmün aslı bir şeyi kendi yerinden başka yere koymaktır; bizzat müteaddî olur, bâ harfi ile olmaz. Ancak zulüm ile küfür aynı kökenden olduğu için onun gibi geçişli kılınmıştır yahut mecaz veya tazmin yoluyla küfür manasındadır ya da yalanlama manasını tazammun etmiştir; yani ayetleri inkâr ederek veya yalanlayarak zulmettiler. Bazılarının ‘Ayetlerin açıklığı karşısında onların hakkı olan imanın yerine onları inkâr ettiler’ şeklindeki sözü tazminde açıktır; sanki kendilerine yakışan iman etmek iken küfrü layık olmayan yere koyarak ayetleri inkâr ettiler denilmiştir.
وقيل: الباء للسببية ومفعول ظلموا محذوف أي ظلموا الناس بصدهم عن الإيمان أو أنفسهم كما قال الحسن.
Bâ harfinin sebebiyet için olduğu, ظلموا fiilinin mefulünün ise mahzuf olduğu da söylenmiştir; yani imandan alıkoyarak insanlara yahut el-Hasan'ın dediği gibi nefislerine zulmettiler.
والجبائي بسببها، والمراد به الاستمرار على الكفر بها إلى أن لقوا من العذاب ما لقوا.
el-Cübbâî'ye göre bu, o ayetler sebebiyledir; bundan murat ise uğradıkları azaba uğrayıncaya kadar o ayetleri inkâr etmekte ısrar etmeleridir.
فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ أي آخر أمرهم، ووضع المفسدين موضع ضميرهم للايذان بأن الظلم مستلزم للافساد، والفاء لأنه كما أن ظلمهم بالآيات مستتبع لتلك العاقبة الهائلة كذلك حكايته مستتبع للأمر بالنظر إليها، والخطاب إما للنبي ﷺ أو لكل من يتأتى منه النظر، وكَيْفَ كما قال أبو البقاء وغيره خبر كان قدم على اسمها لاقتضائه الصدارة، والجملة في حيز النصب بإسقاط الخافض كما، قيل: أي فانظر بعين عقلك إلى كيفية ما فعلنا بهم وَقالَ مُوسى كلام مبتدأ مسوق لتفصيل ما أجمل فيما قبله.
{ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bak!” yani işlerinin akıbetine. Zamirleri yerine ‘müfsitler’ ifadesinin konulması, zulmün ifsâdı gerektirdiğini bildirmek içindir. Fâ harfi ise, onların ayetlere karşı zulmetmelerinin o dehşetli akıbeti netice vermesi gibi, bu kıssanın anlatılmasının da ona bakmayı emretmeyi netice vermesindendir. Hitap ya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ya da bakması mümkün olan herkesedir. Ebu'l-Bekâ ve başkalarının dediği gibi { كَيْفَ } kelimesi كَانَ fiilinin haberidir ve cümlenin başında gelme hakkına sahip olduğu için isminden önce gelmiştir. Cümle, denildiği gibi cer edatının düşürülmesiyle nasb mahallindedir; yani akıl gözünle onlara ne yaptığımıza bak. { وَقالَ مُوسى } “Mûsâ dedi ki”; öncesinde mücmel bırakılanı tafsil etmek için sevk edilmiş müstakil bir kelamdır.
يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ أي إليكم كما يشعر به قد جئتكم أو إليك كما يشعر به فأرسل مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ
{ يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ } “Ey Firavun! Şüphesiz ben bir elçiyim”; { قَدْ جِئْتُكُمْ } kavlinin hissettirdiği üzere ‘size’ yahut { فَأَرْسِلْ } kavlinin hissettirdiği üzere ‘sana’ [gönderilmiş bir elçiyim], { مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbinden”
أي سيدهم ومالك أمرهم حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ جواب لتكذيبه ﵇ المدلول عليه بقوله سبحانه: فَظَلَمُوا بِها، وحقيق صفة رسول أو خبر بعد خبر.
yani onların efendisi ve işlerinin malikinden. { حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında gerçekten başkasını söylememek bana yaraşır”; Cenâb-ı Hakk'ın: { فَظَلَمُوا بِها } kavlinin delalet ettiği, onun aleyhisselâm yalanlanmasına bir cevaptır. { حَقِيقٌ } kelimesi رَسُولٌ lafzının sıfatı yahut haberden sonra haberdir.
وقيل: خبر مبتدأ محذوف أي أنا حقيق وهو بمعنى جدير وعَلى بمعنى الباء كما قال الفراء أو بمعنى حريص وعَلى على ظاهرها، قال أبو عبيدة: أو بمعنى واجب، واستشكل بأن قول الحق هو الواجب على موسى ﵇ لا العكس والكلام ظاهر فيه، وأجيب بأن أصله «حقيق عليّ» بتشديد الياء كما في قراءة نافع.
Mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani ‘Ben layığım’ demektir ve جدير (layık/yaraşır) manasındadır. el-Ferrâ'nın dediği gibi { عَلى } harfi bâ manasındadır yahut حريص (düşkün/istekli) manasındadır ve { عَلى } zahir manası üzeredir. Ebû Ubeyde ise: ‘Veya واجب (gerekli/borç) manasındadır’ demiştir; fakat hakkı söylemenin Mûsâ'ya aleyhisselâm vacip olduğu, aksinin söz konusu olmadığı ve kelamın da zahiren bunu gösterdiği söylenerek bu vecih müşkül görülmüştür. Buna, aslının Nâfi‘ kıraatinde olduğu gibi yâ'nın şeddesiyle «حقيق عليّ»
ومجاهد أَنْ لا أَقُولَ إلخ فقلب لأمن الالتباس كما في قول خراش بن زهير:
ve Mücâhid'in okuduğu gibi { أَنْ لا أَقُولَ } şeklinde olduğu, dolayısıyla Hırâş b. Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi iltibas korkusu bulunmadığından kalb yapıldığı şeklinde cevap verilmiştir:
كذبتم وبيت الله حتى تعالجوا ... قوادم حرب لا تلين ولا تمري
Allah'ın evine andolsun ki yalan söylediniz; tâ ki yumuşamayan ve geçmeyen şiddetli savaşın öncüleriyle uğraşıncaya kadar.
هي وطن آبائهم، وكان عدو الله تعالى والقبط قد استبعدوهم بعد انقراض الأسباط يستعملونهم ويكلفونهم الأفاعيل الشاقة كالبناء وحمل الماء فأنقذهم الله تعالى بموسى ﵇، وكان بين اليوم الذي دخل فيه يوسف ﵇ مصر واليوم الذي دخل فيه موسى ﵇ على ما روي عن وهب أربعمائة سنة، واستعمال الإرسال بما أشير إليه على ما يظهر من كلام الراغب حقيقة، وقيل: إنه استعارة من إرسال الطير من القفص تمثيلية أو تبعية، ولا يخفى أنه ساقط عن وكر القبول، والفاء لترتيب الإرسال أو الأمر به على ما قبله من رسالته ﵇ ومجيئه بالبينة قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فما قال فرعون؟ فقيل: قال:
Burası babalarının vatanıdır. Allah Teâlâ'nın düşmanı [Firavun] ve Kıptîler, Esbât'ın nesli tükendikten sonra onları köleleştirmiş, onları çalıştırıyor ve bina yapımı, su taşıma gibi ağır işlerle mükellef tutuyorlardı; Allah Teâlâ onları Mûsâ aleyhisselâm vesilesiyle kurtardı. Vehb'den rivayet edildiğine göre Yûsuf'un aleyhisselâm Mısır'a girdiği gün ile Mûsâ'nın aleyhisselâm girdiği gün arasında dört yüz yıl vardı. İşaret edilen şeyde irsâl (gönderme/salıverme) lafzının kullanılması, Râgıb'ın kelamından anlaşıldığı üzere hakikattir. Kuşun kafesten salıverilmesinden temsîlî veya tebe‘î bir istiâre olduğu da söylenmiştir; ancak bunun kabul yuvasından düşmüş olduğu gizli değildir. Fâ harfi, göndermeyi veya onunla emretmeyi, öncesinde geçen onun aleyhisselâm risaletine ve apaçık delille gelişine bağlamak içindir. { قالَ } “Dedi ki”; sanki ‘Firavun ne dedi?’ denilmiş de ‘Şöyle dedi’ denilmiş gibi beyânî bir istisnâftır:
إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ من عند من أرسلك كما تدعيه فَأْتِ بِها أي فأحضرها عندي ليثبت بها صدقك في دعواك، فالمغايرة بين الشرط والجزاء مما لا غبار عليه، ولعل الأمر غني عن التزام ذلك لحصوله بما لا أظنه يخفى عليك إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ في دعواك فإن كونك من جملة المعروفين بالصدق يقتضي إظهار الآية لا محالة فَأَلْقى عَصاهُ وكانت كما روى ابن المنذر. وابن أبي حاتم من عوسج.
{ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ } “Eğer bir ayet (mucize) getirdiysen” iddia ettiğin gibi seni gönderen katından { فَأْتِ بِها } “hemen onu getir” yani davandaki doğruluğun onunla sabit olsun diye onu yanıma getir. Şart ile ceza arasındaki farklılıkta hiçbir şüphe yoktur; sana gizli kalmayacağını sandığım hususla hâsıl olduğu için meselenin bu iltizama ihtiyacı da yoktur. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer doğrulardan isen” davanda; zira senin doğrulukla bilinenlerin cümlesinden olman mutlaka bir mucize göstermeni iktiza eder. { فَأَلْقى عَصاهُ } “Bunun üzerine asasını attı”; İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre asa yabani mersin ağacındandı.
وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه أنها كانت من لوز.
Ali'den kerremallâhu vecheh ise onun badem ağacından olduğu rivayet edilmiştir.
وأخرج عبد بن حميد وأبو الشيخ عن قتادة أنه قال: ذكر لنا أنها عصا آدم ﵇ أعطاها لموسى ملك حين توجه إلى مدين فكانت تضيء له بالليل ويضرب بها الأرض بالنهار فيخرج له رزقه ويهش بها على غنمه، والمشهور أنها كانت من آس الجنة وكانت لآدم ﵇ ثم وصلت إلى شعيب فأعطاه إياها، وجاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن اسمها مأشا فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ أي حية ضخمة طويلة. وعن الفراء أن الثعبان هو الذكر العظيم من الحيات. وقال آخرون: إنه الحية مطلقا.
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh Katâde'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: Bize anlatıldığına göre o Âdem'in aleyhisselâm asasıydı; Medyen'e yöneldiğinde bir melek onu Mûsâ'ya verdi; geceleyin ona ışık verir, gündüzleri yere vurarak rızkını çıkarır ve onunla koyunlarına yaprak silkelerdi. Meşhur olan ise onun cennet mersininden olduğu, Âdem'e aleyhisselâm ait olup sonra Şuayb'a ulaştığı ve onun da bunu Mûsâ'ya verdiğidir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ adının Mâşâ olduğu rivayet edilmiştir. { فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ } “Bir de baktı ki o bir ejderha (büyük yılan) oluvermiş” yani iri ve uzun bir yılan. el-Ferrâ'dan ثعبان lafzının yılanların iri erkeği olduğu nakledilmiştir. Başkaları ise mutlak manada yılan olduğunu söylemiştir.
وفي مجمع البيان أنه مشتق من ثعب الماء إذا انفجر، فكأنه سمي بذلك لأنه يجري كعنق الماء إذا انفجر مُبِينٌ أي ظاهر أمره لا يشك في كونه ثعبانا فهو إشارة إلى أن الصيرورة حقيقية لا تخييلية، وإيثار الجملة الاسمية للدلالة على كمال سرعة الانقلاب وثبات وصف الثعبانية فيها كأنها في الأصل كذلك،
Mecmeu'l-Beyân'da bunun, su fışkırdığında söylenen ثعب الماء ifadesinden türediği belirtilmiştir; sanki fışkıran suyun akışı gibi aktığı için bu şekilde isimlendirilmiştir. { مُبِينٌ } “apaçık” yani durumu ortada, onun yılan olduğunda şüphe edilmeyen demektir; bu da dönüşümün hayalî değil hakiki olduğuna bir işarettir. İsim cümlesinin tercih edilmesi, dönüşümün son derece hızlı olduğunu ve sanki aslen öyleymiş gibi yılandık vasfının onda sabit olduğunu göstermek içindir.
وروي عن ابن عباس.
İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir.
والسدي أنه ﵇ لما ألقاها صارت حية صفراء شعراء فاغرة فاها بين لحييها ثمانون ذراعا وارتفعت من الأرض بقدر ميل وقامت على ذنبها واضعة لحيها الأسفل في الأرض ولحيها الأعلى على سور القصر وتوجهت نحو فرعون لتأخذه فوثب عن سريره هاربا وأحدث، وفي بعض الروايات أنه أحدث في ذلك اليوم أربعمائة مرة، وفي أخرى أنه
[ve] es-Süddî'den [rivayet edildiğine göre] o [Mûsâ] aleyhisselâm onu (asasını) attığında; ağzını açmış, iki çenesi arası seksen arşın olan, yerden bir mil kadar yükselen, kuyruğu üzerinde dikilip alt çenesini yere, üst çenesini de sarayın suru üzerine koymuş sarı ve kıllı bir yılan haline geldi ve onu yakalamak üzere Firavun'a doğru yöneldi. [Firavun] kaçarak tahtından sıçradı ve abdestini bozdu (altını kirletti). Bazı rivayetlerde onun o gün dört yüz defa abdestini bozduğu, bir diğerinde ise
استمر معه داء البطن حتى غرق، وقيل: إنها أخذت قبة فرعون بين أنيابها وأنها حملت على الناس فانهزموا مزدحمين فمات منهم خمسة وعشرون ألفا، فصاح فرعون يا موسى أنشدك بالذي أرسلك أن تأخذها وأنا أؤمن بك وأرسل معك بني إسرائيل، فأخذها فعادت عصا كما كانت،
boğuluncaya kadar karın ağrısı hastalığının onunla devam ettiği belirtilmiştir. Yılanın Firavun'un kubbesini dişleri arasına aldığı, insanların üzerine hücum ettiği, insanların izdiham halinde kaçıştığı ve onlardan yirmi beş bin kişinin öldüğü de söylenmiştir. Bunun üzerine Firavun: ‘Ey Mûsâ! Seni gönderen hakkı için onu tutmanı istiyorum; ben de sana iman edeceğim ve İsrâiloğulları'nı seninle birlikte göndereceğim’ diye feryat etti; o da asayı tuttu ve önceki gibi asa hâline geri döndü.
وعن معمر أنها كانت في العظم كالمدينة، وقيل: كان طولها ثمانين ذراعا، وعن وهب بن منبه أن بين لحييها اثني عشر ذراعا، وعلى جميع الروايات لا تعارض بين ما هنا وقوله سبحانه:
Ma‘mer'den onun büyüklükte bir şehir gibi olduğu nakledilmiştir; boyunun seksen arşın olduğu da söylenmiştir. Vehb b. Münebbih'ten iki çenesi arasının on iki arşın olduğu rivayet edilmiştir. Bütün rivayetlere göre buradaki ifade ile Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli arasında bir çelişki yoktur:
كَأَنَّها جَانٌّ [النمل: ١٠، القصص: ٣١] بناء على أن الجان هي الحية الصغيرة لما قالوا: إن القصة غير واحدة، أو أن المقصود من ذلك تشبيهها في خفة الحركة بالجان لا بيان جثتها، أو لما قيل: إنها انقلبت جانا وصارت ثعبانا فحكيت الحالتان في آيتين، وسيأتي إن شاء الله تعالى.
{ كَأَنَّها جَانٌّ } “Sanki o küçük ve çevik bir yılandı” ayeti; zira cânn küçük yılandır esasına dayanılarak, âlimlerin kıssanın tek bir defadan ibaret olmadığını söylemeleri yahut bundan maksadın cüssesini beyan etmek değil hareketindeki çeviklik bakımından onu cânna benzetmek olduğunu belirtmeleri yahut onun önce cânna dönüşüp sonra büyük yılana (su‘bân) dönüştüğü ve iki ayrı ayette iki ayrı hâlin hikâye edildiği şeklindeki açıklamaları sebebiyle çelişki söz konusu olmaz; inşâallâhu Teâlâ ileride gelecektir.
وتلحق خيل لا هوادة بينها ... وتشقى الرماح بالضياطرة الحمر
Ve aralarında hiçbir barış olmayan atlılar yetişir... Mızraklar ise kızıl/iri yarı kaba adamlardan ötürü zahmet çeker (kırılır).
وضعف بأن القلب سواء كان قلب الألفاظ بالتقديم والتأخير كخرق الثوب المسمار أم قلب المعنى فقط كما هنا إنما يفصح إذا تضمن نكنة كما في البيت، وهي فيه الإشارة إلى كثرة الطعن حتى شقيت الرماح بهم لتكسرها بسبب ذلك، وقد أفصح عن هذا المتنبي بقوله:
Bu zayıf bulunmuştur; çünkü kalb, ister ‘çiviyi elbise yırttı’ misalindeki gibi takdim ve tehirle lafızların kalbi olsun, ister buradaki gibi sadece mananın kalbi olsun, ancak beyitte olduğu gibi bir nükte içerdiğinde beliğ olur. Beyitteki nükte ise mızrakların onlar sebebiyle kırılmasından ötürü zahmet çekmesine varacak derecedeki saplamanın çokluğuna işarettir. Mütenebbî de şu sözüyle bunu açıkça ifade etmiştir:
والسيف يشقى كما تشقى الضلوع به ... وللسيوف كما للناس آجال
Kaburgalar kılıçla zahmet çektiği gibi kılıç da zahmet çeker... İnsanların olduğu gibi kılıçların da ecelleri vardır.
وبأن بين الواجب ومن يجب عليه ملازمة فعبر عن لزومه للواجب بوجوبه على الواجب كما استفاض العكس، وليس هو من الكناية الإيمائية كقول البحتري:
Ayrıca vacip olan ile üzerine vacip kılınan arasında bir mülâzemet (ayrılmaz bağ) bulunduğu için, aksinin meşhur olması gibi, vacibin lüzumu da vacip üzerine bir borç olarak ifade edilmiştir. Bu, el-Buhtürî'nin şu sözündeki gibi îmâî kinayeden değildir:
أو ما رأيت الجود ألقى رحله ... في آل طلحة ثم لم يتحول
Görmedin mi cömertlik göçünü indirip konakladı... Talha ailesine, sonra da oradan hiç ayrılmadı.
وقول ابن هانىء:
Ve İbn Hâni’in şu sözündeki gibi de değildir:
فما جازه جود ولا حل دونه ... ولكن يسير الجود حيث يسير
Onu hiçbir cömertlik geçemedi ve ondan geride de kalmadı... Fakat o nereye yürürse cömertlik de oraya yürür.
بل هو تجوز فيه مبالغة حسنة، وبان ذلك من الإغراق في الوصف بالصدق بأن يكون قد جعل قول الحق بمنزلة رجل يجب عليه شيء ثم جعل نفسه أي قابليته لقول الحق وقيامه به بمنزلة الواجب على قول الحق فيكون استعارة مكنية وتخييلية، والمعنى أنا واجب على الحق أن يسعى في أن أكون قائله والناطق به فكيف يتصور مني الكذب، واعترضه القطب الرازي وغيره بأنه إنما يتم لو كان هو حقيقا على قول الحق وليس كذلك بل على قوله الحق، وجعل قوله الحق بحيث يجب عليه أن يسعى في أن يكون قائله لا معنى له.
Aksine bu, içinde güzel bir mübalağa bulunan bir mecazdır. Doğrulukla nitelendirmede aşırıya gitmekten kaynaklanır; şöyle ki: Hakkı söylemek, üzerine bir şey vacip olan bir kimse menzilesinde kılınmış, sonra kendisi -yani hakkı söylemeye olan kabiliyeti ve bunu yerine getirmesi- hakkı söylemenin üzerine vacip olan bir şey menzilesinde tutulmuştur; böylece mekniyye ve tahyîliyye istiâresi olur. Manası şudur: Ben hakkın üzerine bir borcum ki hak, benim onun söyleyeni ve dillendireni olmam için gayret göstersin; böyleyken benden nasıl yalan tasavvur edilebilir! Kutbuddîn er-Râzî ve başkaları buna şöyle itiraz etmişlerdir: Bu ancak kendisi hakkı söylemenin üzerine bir borç olduğunda tamam olurdu; halbuki durum öyle değil, bilakis onun hakkı söylemesi üzerinedir. Onun hakkı söylemesini, onun söyleyeni olmak için gayret göstermesi gereken bir borç kılmanın ise hiçbir manası yoktur.
وأجيب بأن مبنى ذلك على أن المصدر المؤول لا بد من إضافته إلى ما كان مرفوعا به وليس بمسلم فإنه قد يقطع النظر عن ذلك.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun dayanağı, müevvel masdarın merfû kılındığı şeye mutlaka izafe edilmesi gerektiği görüşüdür; bu ise kabul edilmiş değildir, zira bundan sarf-ı nazar edilebilir.
وقد صرح بعض النحاة بأنه قد يكون نكرة نحو وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى [يونس: ٣٧] أي افتراء، وهاهنا قد قطع النظر فيه عن الفاعل إذ المعنى حقيق على قول الحق وهو محصل مجموع الكلام فلا إشكال، وذكر ابن مقسم في توجيه الآية على قراءة الجمهور وادعى أنه الأولى أن عَلى أَنْ لا أَقُولَ متعلق برسول إن قلنا بجواز إعمال الصفة إذا وصفت وإن لم نقل به وهو المشهور فهو متعلق بفعل يدل عليه أي أرسلت على أن لا أقول إلخ، والأولى عندي كون على بمعنى الباء، ويؤيده قراءة أبي بأن لا أقول.
Bazı nahivciler Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى } “Bu Kur'an uydurulacak bir şey değildir” yani uydurma (افتراء) kavlinde olduğu gibi onun nekre olabileceğini açıkça belirtmişlerdir. Burada da fâilden sarf-ı nazar edilmiştir; zira mana ‘hakkı söylemek bana yaraşır’ demektir ve bu da kelamın toplamının hâsılıdır, dolayısıyla hiçbir müşkillik yoktur. İbn Miksem ayetin cumhur kıraatine göre tevcihinde, { عَلى أَنْ لا أَقُولَ } ifadesinin sıfatlandığında sıfatın amel etmesinin caiz olduğunu söylersek { رَسُولٌ } kelimesine müteallik olduğunu zikretmiş ve bunun en evla olduğunu iddia etmiştir; şayet bunu caiz görmezsek -ki meşhur olan budur- ona delalet eden bir fiile mütealliktir, yani ‘Söylememek üzere gönderildim’ demektir. Bana göre evla olan, { على } edatının bâ manasında olmasıdır; Ubey'in «بأن لا أقول» şeklindeki kıraati de bunu teyit eder.