لا تعجبا لقدار ناقة صالح ... فلكل عصر ناقة وقدار
“Salih'in devesini kesen Kıdâr'a şaşmayın; zira her çağın bir devesi ve bir Kıdâr'ı vardır.”
وفي هذه القصة روايات أخر تركناها اقتصارا على ما تقدم لأنه أشهر وَلُوطاً نصب بفعل مضمر أي أرسلنا معطوف على ما سبق أو به من غير حاجة إلى تقدير، وإنما لم يذكر المرسل إليهم على طرز ما سبق وما لحق لأن قومه- على ما قيل- لم يعهدوا باسم معروف يقتضي الحال ذكره ﵇ مضافا إليهم كما في القصص من قبل ومن بعد وهو ابن هاران بن تارخ. وابن إسحاق ذكر بدل تاريخ آزر وأكثر النسابين على أنه ﵇ ابن أخي إبراهيم ﷺ ورواه في المستدرك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
Bu kıssada başka rivayetler de vardır; ancak daha meşhur olduğu için geçenlerle yetinerek onları bıraktık. “Lût'u da [gönderdik]” lafzı, gizli bir fiille mansuptur; yani “gönderdik” takdirindedir ve daha önce geçene matuftur yahut takdire gerek kalmaksızın bizzat onunla mansuptur. Kendilerine peygamber gönderilenlerin, önceki ve sonraki kıssalardaki tarz üzere zikredilmeyişi, denildiğine göre, önceki ve sonraki kıssalarda olduğu gibi onun (aleyhisselâm) onlara nispet edilerek anılmasını gerektirecek meşhur bir isimle bilinmemelerindendir. O, Hârân b. Târah'ın oğludur. İbn İshâk, Târah yerine Âzer'i zikretmiştir. Nesep âlimlerinin çoğu onun (aleyhisselâm) İbrâhim (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kardeşinin oğlu olduğu görüşündedir; Hâkim de bunu el-Müstedrek'te İbn Abbâs (radıyallâhu teâlâ anhümâ)'dan rivayet etmiştir.
وأخرج ابن عساكر عن سليمان بن صرد أن أبا لوط ﵇ عم إبراهيم ﵇، وقيل: إن لوطا كان ابن خالة إبراهيم وكانت سارة زوجته أخت لوط وكان في أرض بابل من العراق مع إبراهيم فهاجر إلى الشام ونزل فلسطين وأنزل لوطا الأردن وهو كرة بالشام فأرسله الله تعالى إلى أهل سدوم وهي بلدة بحمص.
İbn Asâkir, Süleymân b. Surad'dan Lût (aleyhisselâm)'ın babasının İbrâhim (aleyhisselâm)'ın amcası olduğunu rivayet etmiştir. Lût'un, İbrâhim'in teyzesinin oğlu olduğu, eşi Sâre'nin de Lût'un kız kardeşi olduğu da söylenmiştir. Lût, İbrâhim ile birlikte Irak'ın Bâbil bölgesindeydi; [İbrâhim] Şam'a hicret edip Filistin'e yerleşti, Lût'u da Şam'da bir bölge olan Ürdün'e yerleştirdi. Allah Teâlâ da onu Humus'ta bir kasaba olan Sedûm halkına peygamber olarak gönderdi.
وأخرج إسحاق بن بشر، وابن عساكر عن ابن عباس قال: أرسل لوط إلى المؤتفكات وكانت قرى لوط أربع مدائن سدوم، وأمورا، وعامورا، وصبوير وكان في كل قرية مائة ألف مقاتل وكانت أعظم مدائنهم سدوم وكان لوط يسكنها وهي من بلاد الشام ومن فلسطين مسيرة يوم وليلة، وهذا اللفظ- على ما قال الزجاج- اسم أعجمي غير مشتق ضرورة أن العجمي لا يشتق من العربي وإنما صرف لخفته بسكون وسطه، وقيل: إنه مشتق من لطت الحوض إذا ألزقت عليه الطين، ويقال: هذا لوط بقلبي من ذلك أي ألصق به ولاط الشيء أخفاه. وقوله تعالى: إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ ظرف لأرسلنا كما قال غير واحد. واعترض بأن الإرسال قبل وقت القول لا فيه كما تقتضيه هذه الظرفية، ودفع بأنه يعتبر الظرف ممتدا كما يقال زيد في أرض الروم فهو ظرف غير حقيقي يعتبر وقوع المظروف في بعض أجزائه كما قرره القطب، وجوز أن يكون لُوطاً منصوبا با ذكر محذوفا فيكون من عطف القصة على القصة، وإِذْ بدل من لوط بدل اشتمال بناء على أنها لا تلزم الظرفية، وقال أبو البقاء: إنه ظرف الرسالة محذوفا أي واذكر رسالة لوط إذ قال:
İshâk b. Bişr ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Lût, Mü'tefikât'a [altüst edilen şehirlere] gönderildi. Lût'un şehirleri dört taneydi: Sedûm, Amûrâ, Âmûrâ ve Sabvîr. Her şehirde yüz bin savaşçı vardı. Şehirlerinin en büyüğü Sedûm idi ve Lût orada ikamet etmekteydi. Burası Şam beldelerindendir ve Filistin'e bir gün bir gecelik mesafededir. Bu lafız -Zeccâc'ın dediğine göre- gayrimüştak (türemiş olmayan) yabancı bir isimdir; zira yabancı bir ismin Arapçadan türemesi imkânsızdır. Ancak ortasının sakin olması sebebiyle hafifliğinden dolayı munsarıf kılınmıştır (tenvin almıştır). Havuzun kenarına çamur sıvandığında kullanılan “latat-tü'l-havda” (لطت الحوض) ifadesinden türediği de söylenmiştir. Bundan mülhem olarak [sevgi kastedilerek] “bu kalbime yapıştı” (هذا لوط بقلبي) denilir. Lâtâ (لاط) bir şeyi gizledi demektir. Allah Teâlâ'nın: “Hani kavmine şöyle demişti:” buyruğu, birçok âlimin belirttiği gibi “gönderdik” fiilinin zarfıdır. Gönderme işinin sözün söylenme vaktinde değil, ondan önce olduğu, dolayısıyla bu zarfiyetin buna uymayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ancak Kutub'un da takrir ettiği gibi, “Zeyd Rum diyarındadır” denildiğinde zarfın geniş kabul edilmesi gibi, bunun hakiki olmayan ve zarfın kapsadığı şeyin onun bazı cüzlerinde meydana geldiği kabul edilen genişletilmiş bir zarf olduğu söylenerek bu itiraz bertaraf edilmiştir. “Lût'u” lafzının mahzuf bir “hatırla” fiiliyle mansup olması da caiz görülmüştür ki bu durumda kıssanın kıssaya atfı kabilinden olur; “hani” lafzı da zarfiyet lazımı olmadığı esasına dayanılarak Lût'tan bedel-i iştimal olur. Ebü'l-Bekâ ise bunun mahzuf bir risalet kelimesinin zarfı olduğunu söylemiştir; yani “Lût'un risaletini, hani şöyle dediği vakti hatırla:” demektir.
أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ استفهام على سبيل التوبيخ والتقريع أي أتفعلون تلك الفعلة التي بلغت أقصى القبح وغايته
“Siz o hayasızlığı mı yapıyorsunuz?” ifadesi, kınama ve azarlama üslubunda bir istifhamdır (sorudur); yani “Çirkinliğin son noktasına ve nihai zirvesine ulaşmış olan o fiili mi işliyorsunuz?” demektir.
ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ أي ما عملها أحد قبلكم في زمن من الأزمان فالباء للتعدية كما في الكشاف من قولك: سبقته بالكرة (١) إذا ضربتها قبله، ومنه ما صح من
“Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı [o hayasızlığı].” Yani hiçbir zaman diliminde sizden önce onu hiç kimse işlememiştir. el-Keşşâf'ta geçtiği üzere harf-i cer olan bâ (ب) ta'diye (geçişlilik) içindir; nitekim topa ondan önce vurduğunda söylenen “sebakttühû bi'l-küreti (١)” sözünde de böyledir. Sahih hadiste geçen şu ifade de bundandır:
قوله ﷺ «سبقك بها عكاشه»
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «سبقك بها عكاشه» “Ukkâşe bu hususta seni geçti.” buyruğu [da bu kabildendir].
وتعقبه ابن حيان بأن معنى التعدية هنا قلق جدا لأن الباء المعدية في الفعل المعدي إلى واحد تجعل المفعول الأول يفعل ذلك الفعل بما دخلت عليه الباء فهي كالهمزة فإذا قلت: صككت الحجر بالحجر كان معناه أصككت الحجر الحجر أي جعلت الحجر يصك الحجر وكذلك دفعت زيدا بعمرو عن خالد معناه أدفعت زيدا عمرا عن خالد أي جعلت زيدا يدفع عمرا عن خالد فللمفعول الأول تأثير في الثاني ولا يصح هذا المعنى فيما ذكر إلا بتكلف فالظاهر أن الباء للمصاحبة أي ما سبقكم أحد مصاحبا وملتبسا بها، ودفع بأن المعنى على التعدية، ومعنى سبقته بالكرة أسبقت كرتي كرته لأن السبق بينهما لا بين الشخصين أو الضربين وكذا في الآية ومثله يفهم من غير تكلف، وقال القطب الرازي: إن المعنى سبقت ضربه الكرة بضربي الكرة أي جعلت ضربي الكرة سابقا على ضربه الكرة. ثم استظهر جعل الباء للظرفية لعدم احتياجه إلى ما يحتاجه جعلها للتعدية أي ما سبقكم في فعل الفاحشة أحد ولعل الأمر كما قال، ومِنْ الأولى صلة لتأكيد النفي وإفادة معنى الاستغراق والثانية للتبعيض، والجملة مستأنفة استئنافا نحويا مسوقة لتأكيد النكير وتشديد التقريع والتوبيخ، وجوز أن يكون بيانا كأنه قيل: لم لا نأتيها؟ فقال: ما سبقكم بها أحد فلا تفعلوا ما لم تسبقوا إليه من المنكرات لأنه أشد، ولا يتوهم أن سبب إنكار الفاحشة كونها مخترعة ولولاه لما أنكرت إذ لا مجال له بعد كونها فاحشة. ووجه كون هذه الجملة مؤكدة للنكير أنها مؤذنة باختراع السوء ولا شك أن اختراعه أسوأ إذ لا مجال للاعتذار عنه كما اعتذروا عن عبادتهم الأصنام مثلا بقولهم: إنا وجدنا آباءنا.
İbn Hayyân buna itiraz ederek buradaki ta'diye anlamının son derece zorlama olduğunu belirtmiştir. Zira tek mef'ûle geçişli olan bir fiilde ta'diye için gelen bâ harfi, birinci mef'ûlün o fiili bâ'nın dahil olduğu şey vasıtasıyla yapmasını sağlar; dolayısıyla hemze gibidir. Mesela “Taşı taşla vurdum” dediğinde anlamı “Taşa taşı vurdurdum”, yani taşın taşa çarpmasını sağladım olur. Yine “Zeyd'i Amr ile Hâlid'den savdım” dediğinde anlamı “Zeyd'in Amr'ı Hâlid'den savmasını sağladım” olur. Dolayısıyla birinci mef'ûlün ikincisi üzerinde bir tesiri vardır. Zikredilen yerde ise bu anlam ancak zorlamayla sahih olur. Bu sebeple zâhir olan, bâ harfinin musâhabet (birliktelik) için olmasıdır; yani “Hiç kimse onunla iç içe ve meşgul olarak sizi geçmiş değildir.” Buna şöyle cevap verilmiştir: Anlam ta'diye üzerinedir. “Topla onu geçtim” ifadesinin manası “Benim topum onun topunu geçti” demektir; zira yarış iki şahıs veya iki vuruş arasında değil, iki top arasındadır. Ayette de böyledir ve benzeri bir mana zorlama olmaksızın anlaşılır. Kutb er-Râzî ise şöyle demiştir: Mana “Benim topa vurmam, onun topa vurmasını geçti; yani topa vuruşumu onun vuruşunun önüne geçirdim” demektir. Ardından ta'diyenin gerektirdiği şeylere ihtiyaç bırakmadığı için bâ'nın zarfiyet ifade etmesini daha tercihe şayan bulmuştur; yani “Fuhşiyat fiilinde sizi hiç kimse geçmedi” demektir. Muhtemelen durum onun dediği gibidir. Birinci “min” (مِنْ) olumsuzluğu pekiştirmek ve istiğrâk (bütünlüğü kapsama) manası ifade etmek için zâidedir; ikincisi ise teb'îz (kısmîlik) içindir. Cümle, kınamayı pekiştirmek ve azarlamayı şiddetlendirmek için sevk edilmiş nahiv açısından müste'nefedir. Bunun bir beyan (açıklama) olması da caizdir; sanki “Neden onu yapmayalım?” denilmiş, o da “Sizden önce hiç kimse onu yapmamıştır; o halde daha önce yapılmamış münkerleri işlemeyiniz, çünkü bu daha şiddetlidir” demiştir. Fuhşiyatın kınanma sebebinin onun sonradan icat edilmiş olması zannedilmemelidir; şayet öyle olmasaydı kınanmazdı denemez, zira fuhşiyat olduktan sonra böyle bir ihtimale yer yoktur. Bu cümlenin kınamayı tekit edici olmasının sebebi, kötülüğün ilk defa ortaya çıkarıldığını bildirmesidir; kuşkusuz kötülüğü icat etmek daha kötüdür, zira putlara tapmaları hususunda “Biz atalarımızı böyle bulduk” diyerek mazeret ileri sürdükleri gibi bunda bir mazeret ileri sürme imkânı da yoktur.
وجوز أبو البقاء كون الجملة في موضع الحال من المفعول أو الفاعل، والنيسابوري جوز كونها صفة للفاحشة على حد:
Ebü'l-Bekâ, cümlenin mef'ûlden veya fâilden hâl konumunda olmasını caiz görmüştür. en-Nîsâbûrî ise şu beyitteki gibi fuhşiyatın sıfatı olmasını caiz görmüştür:
ولقد أمر على اللئيم يسبني ورد بأن الفاحشة هنا متعينة دون اللئيم، وكيفما كان فالمراد من نفي سبق أحد بها إياهم كونهم سابقين بها كل أحد ممن عداهم من العالمين لا مساواتهم الغير بها فقد أخرج البيهقي وغيره عن عمرو بن دينار قال ما نزا ذكر على ذكر حتى كان قوم لوط، والذي حملهم على ذلك- كما أخرج ابن عساكر. وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- أنهم كانت لهم ثمار في منازلهم وحوائطهم وثمار خارجة على ظهر الطريق وأنهم أصابهم قحط وقلة من الثمار فقال بعضهم لبعض: إنكم إن منعتم ثماركم هذه الظاهرة من أبناء السبيل كان لكم فيها عيش قالوا: بأي شيء نمنعها؟
“Bana söven alçak adama uğrar geçerim de...” Ancak buradaki fuhşiyatın, beyitteki alçak adamın aksine belirli olduğu belirtilerek buna karşı çıkılmıştır. Nasıl olursa olsun, hiç kimsenin onları onda geçmediğinin nefyedilmesinden murat, âlemlerden kendileri dışındaki herkesi bu işte geçmiş olmalarıdır; bu hususta başkalarıyla eşit olmaları değildir. Nitekim Beyhakî ve diğerleri Amr b. Dînâr'dan şöyle rivayet etmiştir: “Lût kavmine kadar hiçbir erkek bir erkeğin üzerine çıkmamıştı.” İbn Asâkir ve diğerlerinin İbn Abbâs (radıyallâhu teâlâ anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre onları buna sevk eden sebep şudur: Onların evlerinde ve bahçelerinde meyveleri olduğu gibi yol üzerinde açıkta duran meyveleri de vardı. Bir kıtlık ve meyve azlığına maruz kaldılar. Birbirlerine şöyle dediler: “Eğer yolcuları açıktaki bu meyvelerinizden menederseniz, bunlar size geçim kaynağı olur.” Onlar da: “Onları neyle menedelim?” dediler.
قالوا: اجعلوا سنتكم أن تنكحوا من وجدتم في بلادكم غريبا وتغرموه أربعة دراهم فإن الناس لا يظهرون ببلادكم إذا فعلتم ذلك ففعلوه واستحكم فيهم. وفي بعض الطرق أن إبليس عليه اللعنة جاءهم عند ذكرهم ما ذكروا في هيئة صبي أجمل صبي رآه الناس فدعاهم إلى نفسه فنكحوه ثم جرؤوا على ذلك. وجاء من رواية ابن أبي الدنيا عن طاوس أن قوم لوط إنما أتوا أولا النساء في أدبارهن ثم أتوا الرجال. وفي قوله: مِنَ الْعالَمِينَ دون من الناس مبالغة لا تخفى.
Dediler ki: “Âdetiniz şu olsun: Memleketinizde bulduğunuz her yabancıyla cinsel ilişkide bulunun ve ona dört dirhem ceza kesin. Siz bunu yaparsanız insanlar memleketinizde görünmez olurlar.” Bunu yaptılar ve bu fiil aralarında yerleşip kökleşti. Bazı rivayet yollarında ise, onlar bu hususu konuştuklarında lanetli İblis'in insanların gördüğü en güzel çocuk suretinde onların yanına geldiği, onları kendine davet ettiği, onların da onunla ilişkiye girdiği, sonra da buna cüret ettikleri zikredilmiştir. İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Tâvûs'tan rivayetinde ise Lût kavminin başlangıçta kadınlara arkalarından yaklaştıkları, sonra erkeklere yöneldikleri nakledilmiştir. “İnsanlardan” yerine “âlemlerden” buyrulmasındaki mübalağa ise gizli değildir.
وقوله سبحانه: إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ يحتمل الاستئناف البياني والنحوي وهو مبين لتلك الفاحشة، والإتيان هنا بمعنى الجماع، وقرأ ابن عامر. وجماعة أإنكم بهمزتين صريحتين، ومنهم من قرأ بتليين الثانية بغير مد، ومنهم من مد وهو حينئذ تأكيدا للإنكار السابق وتشديد للتوبيخ، وفي الإتيان بأن واللام مزيد تقبيح وتقريع كأن ذلك أمر لا
Cenâb-ı Hakk'ın { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ } “Gerçekten siz erkeklere varıyorsunuz” kavl-i şerifi istînâf-ı beyânî ve nahvî olma ihtimalini taşır ve o çirkin hayasızlığı (fuhşiyatı) açıklamaktadır. Buradaki “ityân” (varmak/gelmek) cinsel ilişki (cimâ) anlamındadır. İbn Âmir ve bir topluluk kelimeyi iki açık hemze ile { أَإِنَّكُمْ } şeklinde okumuştur. Onlardan kimisi med yapmaksızın ikinci hemzeyi teshil ile (yumuşatarak), kimisi de med ile okumuştur. Bu durumda bu [kıraat], önceki inkârın teyidi ve azarlamanın şiddetlendirilmesi olur. [Cümlenin] { إِنَّ } ve [tekit] lâmı ile getirilmesinde ise çirkin görmeyi ve azarlamayı daha da artırma anlamı vardır; sanki bu, bir kimseden...
يتحقق صدوره عن أحد فيؤكد تأكيدا قويا، وفي إيراد لفظ الرِّجالَ دون الغلمان والمردان ونحوهما- كما قال شيخ الإسلام- مبالغة في التوبيخ كأنه قال: لتأتون أمثالكم شَهْوَةً نصب على أنه مفعول له أي لأجل الاشتهاء لا غير أو على الحالية بتأويل مشتهين، وجوز أن يكون منصوبا على المصدرية وناصبة تأتون لأنه بمعنى تشتهون، وفي تقييد الجماع الذي لا ينفك عن الشهوة بها إيذان بوصفهم بالبهيمية الصرفة وأن ليس غرضهم قضاء الشهوة، وفيه تنبيه على أنه ينبغي للعاقل أن يكون الداعي إلى المباشرة طلب الولد وبقاء النوع لإقضاء الشهوة، وجوز أن يكون المراد الإنكار عليهم وتقريعهم على اشتهائهم تلك الفعلة القذرة الخبيثة كما ينبىء عنه قوله تعالى: مِنْ دُونِ النِّساءِ أي متجاوزين النساء اللاتي هن محل الاشتهاء عند ذوي الطباع السليمة كما يؤذن به قوله سبحانه: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ فالجار والمجرور في موضع الحال من ضمير تأتون، وجوز أن يكون حالا من الرجال- على ما قاله أبو البقاء- أي تأتونهم منفردين عن النساء، وأن يكون في موضع الصفة لشهوة- على ما قيل- واستبعد تعلقه به، و «بل» للإضراب وهو إضراب انتقالي عن الإنكار المذكور إلى الإخبار بما أدى إلى ذلك وهو اعتياد الإسراف في كل شيء أو إلى بيان استجماعهم للعيوب كلها.
sâdır olması tasavvur edilemeyecek bir işmiş gibi son derece kuvvetli bir şekilde tekit edilmektedir. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi, oğlanlar veya bıyığı yeni terlemiş gençler ve benzeri lafızlar yerine “erkekler” lafzının zikredilmesinde kınamada bir mübalağa vardır; sanki “Siz kendi emsallerinize mi varıyorsunuz?” denilmektedir. “Şehvetle” lafzı mef'ûlün leh olarak mansuptur; yani “sırf şehvet için, başka bir amaç olmaksızın” demektir ya da “şehvet duyarak” takdiriyle hâl olarak mansuptur. Masdar olarak mansup olması ve nasbedicisinin “şehvet duyuyorsunuz” anlamında olduğu için “yaklaşıyorsunuz” fiili olması da caiz görülmüştür. Şehvetten asla ayrılmayan cima fiilinin şehvet ile kayıtlanmasında, onların sırf behîmî (hayvansal) bir tabiatla nitelendirildiğine ve gayelerinin sadece şehveti tatmin etmek olmadığına bir işaret vardır. Bunda, akıl sahibi kimsenin cinsel ilişkiye yönelmesindeki saikin şehvet gidermek değil, çocuk istemek ve neslin devamını sağlamak olması gerektiğine bir uyarı da vardır. Buradaki muradın, Allah Teâlâ'nın: “Kadınları bırakıp da” buyruğunun hissettirdiği gibi, o pis ve murdar fiile şehvet duymalarından ötürü onları kınamak ve azarlamak olduğu da caiz görülmüştür; yani Allah Teâlâ'nın: “Doğrusu siz haddi aşan bir topluluksunuz” buyruğunun bildirdiği üzere, selim tabiatlı kimseler nezdinde şehvetin mahalli olan kadınları aşarak demektir. Bu durumda câr ve mecrûr, “yaklaşıyorsunuz” fiilinin zamirinden hâl konumundadır. Ebü'l-Bekâ'nın dediği üzere “erkekler” lafzından hâl olması da caizdir; yani “kadınlardan ayrı olarak sadece erkeklere yaklaşıyorsunuz” demektir. Denildiğine göre “şehvetle” lafzının sıfatı konumunda olması da caizdir; ancak bunun ona taalluk etmesi uzak görülmüştür. “Bel” (بَلْ) edatı idrâb içindir; bu, zikredilen inkârdan buna yol açan sebebi haber vermeye -ki o da her şeyde israfı âdet edinmeleridir- yahut bütün kusurları kendilerinde topladıklarını beyan etmeye yönelik intikâlî bir idrâbdır.
ويحتمل أن يكون إضرابا عن غير مذكور وهو ما توهموه من العذر في ذلك أي لا عذر لكم فيه بل أنتم قوم عادتكم الإسراف والخروج عن الحدود، وهذا في معنى ذمهم بالجهل كما في سورة النمل إلا أنه عبر بالاسم هنا وبالفعل هناك لموافقة رؤوس الآي المتقدمة في كل والله تعالى أعلم بأسرار كلامه وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ أي المستكبرين منهم المتصدين للعقد والحل إِلَّا أَنْ قالُوا استثناء مفرغ من أعم الأشياء أي ما كان جوابهم شيء من الأشياء إلا قولهم أي لبعضهم الآخرين المباشرين للأمور أو ما كان جواب قومه الذين خاطبهم بما خاطبهم شيء من الأشياء إلا قول بعضهم لبعض معرضين عن مخاطبته ﵇ أَخْرِجُوهُمْ أي لوطا ومن معه مِنْ قَرْيَتِكُمْ أي بلدتكم التي أجمعتم فيها وسكنتم بها. والنظم الكريم من قبيل:
Zikredilmeyen bir husustan idrâb olması da muhtemeldir ki bu da onların bu fiilde vehmettikleri mazerettir; yani “Sizin bunda hiçbir mazeretiniz yoktur; bilakis siz âdeti israf ve sınırları aşmak olan bir topluluksunuz” demektir. Bu, Neml Suresi'nde olduğu gibi onları cehaletle yerme anlamındadır; ancak burada isimle, orada ise her iki suredeki önceki ayet sonlarına uygun düşmesi için fiille ifade edilmiştir. Kelamının sırlarını en iyi Allah Teâlâ bilir. “Kavminin cevabı ise... başka bir şey olmadı” yani onların mütekebbirlerinin, emir ve yasak mevkiinde olanlarının; “ancak şöyle demelerinden” ifadesi, en genel şeylerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani işleri bizzat yürüten diğerlerine söyledikleri sözden başka onların hiçbir cevabı olmadı yahut kendilerine hitap ettiği şeylerle onlara hitap eden kavminin, onunla (aleyhisselâm) muhatap olmaktan yüz çevirerek birbirlerine söyledikleri sözden başka hiçbir cevabı olmadı: “Onları çıkarın” yani Lût'u ve beraberindekileri; “şehrinizden” yani toplandığınız ve içinde ikamet ettiğiniz beldenizden. Bu yüce nazım şu kabilindendir:
تحية بينهم ضرب وجيع والقصد منه نفي الجواب على أبلغ وجه لأن ما ذكر في حيز الاستثناء لا تعلق له بكلامه ﵇ من إنكار الفاحشة وتعظيم أمرها ووسمهم بما هو أصل الشر كله. ولو قيل: وقالوا أخرجوهم لم يكن بهذه المثابة من الإفادة.
“Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruşmaydı.” Buradaki maksat, cevabı en beliğ şekilde nefyetmektir; çünkü istisna kapsamında zikredilen şeyin, onun (aleyhisselâm) fuhşiyatı inkâr eden, onun vehametini büyüten ve onları bütün kötülüklerin aslı olan şeyle damgalayan sözleriyle hiçbir ilgisi yoktur. Şayet “Ve onları çıkarın dediler” denilseydi, bu derecede bir fayda ifade etmezdi.
وقوله سبحانه: إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ تعليل للأمر بالإخراج. ومقصود الأشقياء بهذا الوصف السخرية بلوط ومن معه وبتطهرهم من الفواحش وتباعدهم عنها وتنزههم عما في المحاش والافتخار بما كانوا فيه من القذارة كما يقول الشطار من الفسقة لبعض الصلحاء إذا وعظهم: أخرجوا عنا هذا المتقشف وأريحونا من هذا المتزهد. وقرىء برفع «جواب» على أنه اسم كان، و «إلا أن قالوا» إلخ خبر قيل: وهو أظهر وإن كان الأول أقوى في الصناعة لأن الأعراف أحق بالاسمية. وقد تقدم ما ينفعك هنا فتذكر.
Allah Teâlâ'nın: “Çünkü onlar temiz kalmak isteyen insanlarmış!” buyruğu, çıkarma emrinin gerekçesidir. Şakilerin bu nitelendirmedeki maksadı Lût ve beraberindekilerle, onların fuhşiyattan temizlenip uzak durmalarıyla ve edep yerlerindeki pisliklerden sakınmalarıyla alay etmek, kendilerinin içinde bulunduğu murdarlıkla ise övünmektir; nitekim günahkâr edepsizler, kendilerine vaaz ettiği zaman salih bir kimse hakkında şöyle derler: “Şu sofunun aramıza girmesine engel olun da bizi bu zâhitten kurtarın!” “Cevap” kelimesi “kâne”nin ismi olarak ref ile, “ancak şöyle demelerinden” kısmı da haberi olarak okunmuştur. Denildiğine göre bu daha zâhirdir; her ne kadar birincisi kural açısından daha kuvvetli olsa da, çünkü A'râf Suresi isim cümlesi olmaya daha layıktır. Burada sana fayda verecek husus daha önce geçmişti, hatırla!
وأيا ما كان فليس المراد أنهم لم يصدر عنهم في مقابلة كلام لوط ﵇ ومواعظه إلا هذه المقالة الباطلة كما ينساق إلى الذهن بل إنه لم يصدر عنهم في المرة الأخيرة من مرات المحاورات الجارية بينه ﵇ وبينهم إلا هذه الكلمة الشنيعة، وإلا فقد صدر عنهم قبل ذلك كثير من الترهات كما حكي عنهم في غير موضع من الكتاب الكريم وكذا يقال في نظائره، قيل: وإنما جيء بالواو في وَما كانَ إلخ دون الفاء كما في النمل. والعنكبوت لوقوع الاسم قبل هنا والفعل هناك والتعقيب بالفعل بعد الفعل حسن دون التعقيب به بعد الاسم وفيه تأمل.
Durum her ne olursa olsun murat, zihne ilk geleceği üzere Lût (aleyhisselâm)'ın sözlerine ve vaazlarına karşılık onlardan sadece bu batıl sözün sâdır olmuş olması değildir; bilakis onunla (aleyhisselâm) aralarında cereyan eden konuşmaların sonuncusunda onlardan bu çirkin sözden başkasının çıkmamış olmasıdır. Aksi takdirde, Yüce Kitap'ta birçok yerde kendilerinden nakledildiği üzere, bundan önce de pek çok saçmalık onlardan sâdır olmuştur; benzer yerlerde de böyle söylenir. Denildiğine göre, Neml ve Ankebût surelerinde olduğu gibi fâ harfi yerine “Ve olmadı...” şeklinde vâv harfinin getirilmesi, burada önce ismin, orada ise fiilin yer almasındandır; fiilden sonra fiille takip etmek güzeldir, isimden sonra fiille takip etmek ise öyle değildir; ancak bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır.
ولعل ذكر أَخْرِجُوهُمْ هنا وأَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ في [النمل: ٥٦] إشارة إلى أنهم قالوا مرة هذا وأخرى
Burada “Onları çıkarın” denilip [Neml: 56]'da ise “Lût ailesini çıkarın” buyrulması, muhtemelen onların bir defasında bunu, diğer defasında...
ذاك أو أن بعضا قال كذا وآخر قال كذا. وقال النيسابوري: إنما جاء في النمل أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ ليكون تفسيرا لهذه الكناية، وقيل: إن تلك السورة نزلت قبل الأعراف. وقد صرح في الأولى، وكني في الثانية اه. ولعل ما ذكرناه أولى فتأمل فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ أي من اختص به واتبعه من المؤمنين سواء كانوا من ذوي قرابته ﵇ أم لا؟. وقيل:
şunu söylediklerine yahut bir kısmının öyle, bir kısmının böyle dediğine işarettir. en-Nîsâbûrî şöyle demiştir: Neml Suresi'nde “Lût ailesini çıkarın” şeklinde gelmesi, bu kinayenin tefsiri olsun diyedir. O surenin A'râf'tan önce indiği de söylenmiştir; birincisinde açıkça belirtilmiş, ikincisinde ise kinaye yapılmıştır. Zikrettiğimiz görüş muhtemelen daha evladır, iyi düşün! “Bunun üzerine Biz de onu ve ailesini kurtardık” yani akrabası olsun veya olmasın, ona intisap eden ve ona tâbi olan müminleri [kurtardık]. Şöyle de denilmiştir:
ابنتاه ريثا ويغوثا. وللأهل معان ولكل مقام مقال. وهو عند الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه في باب الوصية الزوجة للعرف. ولقوله سبحانه: «قال لأهله امكثوا. وسار بأهله» فتدفع الوصية لها إن كانت كتابية أو مسلمة وأجازت الورثة.
İki kızı Rîsâ ve Ya'sûsâ'dır. Ehl kelimesinin pek çok manası vardır ve her makamın kendine has bir sözü bulunur. İmam-ı Âzam (radıyallâhu teâlâ anh) nezdinde vasiyet babında ehl, örf gereği ve Allah Teâlâ'nın: “Ailesine: 'Durun' dedi”, “Ailesiyle birlikte yola çıktı” buyruklarından dolayı zevcedir (ektir). Dolayısıyla vasiyet, ehl-i kitap veya Müslüman olması ve vârislerin de izin vermesi halinde kadına ödenir.
وعند الإمامين أهل الرجل كل من في عياله ونفقته غير مماليكه وورثته، وقولهما- كما في شرح التكملة- استحسان.
İki İmam'a [Ebû Yûsuf ve Muhammed'e] göre ise bir adamın ehli, köleleri ve vârisleri dışında ailesinde ve nafakasında bulunan herkesi kapsar. Onların bu görüşü -Şerhu't-Tekmile'de belirtildiği gibi- istihsandır.
وأيده ابن الكمال بهذه الآية لأنه لا يصح فيها أن يكون بمعنى الزوجة أصلا لقوله سبحانه: إِلَّا امْرَأَتَهُ فإنه استثناء من أهله وحينئذ لا يصح الاستثناء، وأنت تعلم أن الكلام في المطلق على القرينة لا في الأهل مطلقا واسم امرأته ﵇ وأهله. وقيل: وآلهة كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ أي بعضا منهم فالتذكير للتغليب ولبيان استحقاقهما لما يستحقه المباشرون للفاحشة وكانت تسر الكفر وتوالي أهله فهلكت كما هلكوا.
İbnü'l-Kemâl bu ayeti onların görüşüne delil göstermiştir; zira bu ayette ehl kelimesinin hiçbir şekilde zevce manasına gelmesi sahih olmaz. Çünkü Allah Teâlâ: “Ancak karısı müstesna” buyurmuştur; bu ise onun ehlinden bir istisnadır ve o takdirde istisna sahih olmazdı. Bilirsin ki buradaki söz, karineden mutlak olan hakkındadır; mutlak olarak ehl kelimesi hakkında değildir. Eşinin ismi Vâhile'dir; Vâlihe olduğu da söylenmiştir. “O, geride kalanlardan oldu” yani onlardan biri oldu. Müzekker zamir tağlîb içindir ve fuhşiyatı bizzat işleyenlerin müstahak olduğu cezayı onların da hak ettiğini beyan etmek içindir. O kadın küfrünü gizler, kâfirlere dostluk ederdi; bu yüzden onlar gibi o da helak oldu.
وجوز أن يكون المعنى كانت مع القوم الغابرين فلا تغليب والغابر بمعنى الباقي ومنه قول الهذلي:
Anlamın “geride kalan kavimle birlikteydi” şeklinde olması da caiz görülmüştür ki bu durumda tağlîb söz konusu olmaz. Gâbir (غابر) baki kalan/geride kalan demektir; Hüzeylî'nin şu sözü bundandır:
فغبرت بعدهم بعيش ناصب ويجيء بمعنى الماضي والذاهب ومنه قول الأعشى: في الزمن الغابر فهو من الأضداد كما في الصحاح. وغيره، ويكون بمعنى الهالك أيضا. وفي بقاء امرأته مع أولئك القوم روايتان ثانيتهما أنه ﵇ أخرجها مع أهله ونهاهم عن الالتفات فالتفتت هي فأصابها حجر فهلكت. والآية هنا محتملة للأمرين. والحسن وقتادة يفسران الغبور هنا بالبقاء في عذاب الله تعالى. وسيأتي إن شاء الله تعالى تتمة لهذا الكلام. والجملة استئناف وقع جوابا نشأ عن الاستثناء كأنه قيل:
“Onlardan sonra meşakkatli bir hayat içinde kaldım.” Bu kelime geçmiş ve gitmiş manasına da gelir; A'şâ'nın: “Geçmiş zamanda” sözü bundandır. es-Sıhâh ve diğerlerinde belirtildiği üzere bu kelime zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir. Helak olan manasına da gelir. Karısının o kavimle birlikte geride kalması hususunda iki rivayet vardır; ikincisine göre o (aleyhisselâm) karısını ailesiyle birlikte çıkarmış ve arkalarına bakmalarını yasaklamıştı; kadın ise arkasına baktı ve ona bir taş isabet edip helak oldu. Ayet buradaki iki duruma da ihtimallidir. Hasan ve Katâde buradaki “gubûr”u Allah Teâlâ'nın azabında kalmak olarak tefsir ederler. İnşallah Teâlâ bu konunun devamı gelecektir. Cümle, istisnadan doğan bir cevaba binaen gelmiş bir isti'nâftır; sanki şöyle denilmiştir:
فما كان حالها؟ فقيل: كانت من الغابرين.
“Peki onun hali ne oldu?” Buna karşılık: “Geride kalanlardan oldu” denilmiştir.
وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً أي نوعا من المطر عجيبا وقد بينه قوله سبحانه: وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [الحجر: ٧٤] . وفي الخازن أن تلك الحجارة كانت معجونة بالكبريت والنار. وظاهر الآية أنه أمطر عليهم كلهم. وجاء في بعض الآثار أنه خسف بالمقيمين منهم وأمطرت الحجارة على مسافريهم وشذاذهم حتى إن تاجرا منهم كان في الحرم فوقفت له حجر أربعين يوما حتى قضى تجارته وخرج من الحرم فوقع عليه. وفرق بين مطر وأمطر فعن أبي عبيدة أن الثلاثي في الرحمة والرباعي في العذاب ومثله عن الراغب، وفي الصحاح عن أناس أن مطرت السماء وأمطرت بمعنى، وفي القاموس لا يقال أمطرهم الله تعالى إلا في العذاب. وظاهر كلام الكشاف في الأنفال الترادف كما في الصحاح لكنه قال: وقد كثر الإمطار في معنى العذاب وذكر هنا أنه يقال: مطرتهم السماء وواد ممطور ويقال:
“Üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki!” Yani akıllara durgunluk veren acayip bir tür yağmur. Allah Teâlâ'nın: “Üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık” [Hicr: 74] buyruğu bunu açıklamaktadır. el-Hâzin'de bu taşların kükürt ve ateşle yoğrulmuş olduğu belirtilir. Ayetin zâhiri, bu yağmurun onların hepsinin üzerine yağdırıldığıdır. Bazı rivayetlerde ise orada ikamet edenlerin yere batırıldığı, taş yağmurunun ise onların yolcuları ve gurbette olanları üzerine yağdırıldığı gelmiştir; hatta onlardan bir tüccar Harem'de bulunuyordu, ticaretini bitirip Harem'den çıkıncaya kadar bir taş kırk gün boyunca onun üzerinde bekledi ve çıkınca üzerine düştü. “Matara” (مطر) ile “emtara” (أمطر) fiilleri arasında fark gözetilmiştir; Ebû Ubeyde'den sülâsî fiilin rahmette, rubâî fiilin ise azapta kullanıldığı rivayet edilmiştir. Râgıb'dan da benzeri nakledilmiştir. es-Sıhâh'ta bazı kimselerden “matarati's-semâü” ile “emtarat”ın aynı anlamda olduğu aktarılmıştır. el-Kâmûs'ta ise “Allah Teâlâ ancak azap hakkında emtara buyurur” denilmiştir. el-Keşşâf'ın Enfâl Suresi'ndeki kelamı es-Sıhâh'ta olduğu gibi eş anlamlı olduğunu göstermektedir; ancak o şöyle demiştir: “İmtâr kelimesi azap anlamında çokça kullanılmıştır.” Burada ise “Gök onlara yağmur yağdırdı ve vadi yağmura tutuldu” denildiğini zikretmiş ve şöyle demiştir:
أمطرت عليهم كذا أي أرسلته إرسال المطر. وحاصل الفرق- كما في الكشف- ملاحظة معنى الإصابة في الأول والإرسال في الثاني ولهذا عدّي بعلى، وذكر ابن المنير أن مقصود الزمخشري الرد على من يقول: إن مطرت في الخير وأمطرت في الشر ويتوهم أنها تفرقة وضعية فبين أن أمطرت معناه أرسلت شيئا على نحو المطر وإن لم يكن إياه حتى لو أرسل الله تعالى من السماء أنواعا من الخير لجاز أن يقال فيه: أمطرت السماء خيرا أي أرسلته إرسال المطر فليس للشر خصوصية في هذه الصيغة الرباعية ولكن اتفق أن السماء لم ترسل شيئا سوى المطر إلا وكان عذابا فظن أن الواقع اتفاقا مقصود في الوضع وليس به انتهى. ويعلم منه- كما قال الشهاب- أن كلام أبي عبيدة. وإضرابه مؤول وأن رد بقوله تعالى: عارِضٌ مُمْطِرُنا [الأحقاف: ٢٤] فإنه عنى به الرحمة. ولا يخفى أنه لو قيل: إن التفرقة الاستعمالية إنما هي بين الفعلين دون متصرفاتهما لم يتأت هذا الرد إلا أن كلامهم غير صريح في ذلك، ولعل البعض صرح بما يخالفه ثم إن مطرا إما مفعول به أو مفعول مطلق فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ أي مآل أولئك الكافرين
“Onların üzerine şunu yağdırdım” denir ki bu, onu yağmur gibi göndermek demektir. el-Keşf'te belirtildiği üzere aralarındaki farkın hülasası; birincisinde isabet etme anlamının, ikincisinde ise gönderme anlamının gözetilmesidir; bu yüzden “alâ” harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. İbnü'l-Müneyyir, Zemahşerî'nin maksadının, “matara hayırda, emtara ise şerde kullanılır” diyerek bunun vaz'î (asıl dilde konulmuş) bir ayrım olduğunu zannedenlere reddiye yapmak olduğunu belirtmiştir; nitekim o, “emtara”nın yağmur olmasa bile bir şeyi yağmur tarzında göndermek anlamına geldiğini açıklamıştır. Hatta Allah Teâlâ gökten çeşitli hayırlar gönderseydi onun hakkında da “Gök hayır yağdırdı”, yani onu yağmur gibi gönderdi denilmesi caiz olurdu. Dolayısıyla bu rubâî kalıbın şerre mahsus bir tarafı yoktur; ancak şu var ki gökyüzü yağmur dışında bir şey gönderdiğinde bu hep azap olagelmiştir; bundan dolayı tesadüfen vaki olan bu durumun dilde asıl konuluş gayesi olduğu zannedilmiştir; oysa öyle değildir, söz burada bitti. Şihâb'ın da dediği gibi bundan Ebû Ubeyde ve benzerlerinin sözlerinin tevil edilmiş olduğu anlaşılır; gerçi bu görüş, Allah Teâlâ'nın: “Bize yağmur getiren bir buluttur” [Ahkâf: 24] buyruğu ile reddedilmiştir; çünkü burada rahmet murat edilmiştir. Şurası gizli değildir ki, şayet kullanımdaki bu ayrımın türevlerinde değil de sadece iki mazi fiil arasında olduğu söylenirse bu reddiye geçerli olmaz; ne var ki onların ifadeleri bu hususta sarih değildir, muhtemelen bazıları buna muhalif olanı açıkça söylemiştir. Sonra “yağmur” lafzı ya mef'ûlün bih ya da mef'ûl-i mutlaktır. “Bak o günahkârların sonu nasıl oldu!” Yani o kâfirlerin akıbeti...
المقترفين لتلك الفعلة الشنعاء. وهذا خطاب لكل من يتأتى منه التأمل والنظر تعجيبا من حالهم وتحذيرا من أفعالهم.
o iğrenç fiili işleyenlerin [akıbeti nasıl oldu!] Bu, onların hallerine dikkat çekip hayrete düşürmek ve işledikleri fiillerden sakındırmak için düşünme ve ibretle bakma yeteneğine sahip olan herkese yönelik bir hitaptır.
وقد مكث لوط ﵇ فيهم- على ما في بعض الآثار- ثلاثين سنة يدعوهم إلى ما فيه صلاحهم فلم يجيبوه وكان إبراهيم ﵇ يركب على حماره فيأتيهم وينصحهم فيأبون أن يقبلوا فكان يأتي بعد أن أيس منهم فينظر إلى سدوم ويقول: سدوم أي يوم لك من الله تعالى سدوم حتى بلغ الكتاب أجله فكان ما قص الله تعالى على نبيه ﷺ. وسيأتي إن شاء الله تعالى تفصيل ذلك.
Lût (aleyhisselâm) -bazı rivayetlerde geçtiği üzere- onların arasında otuz yıl kalarak onları kurtuluşlarına vesile olacak şeylere davet etti, fakat onlar icabet etmediler. İbrâhim (aleyhisselâm) da eşeğine binip onların yanına gelir ve onlara nasihat ederdi; onlar ise kabul etmekten kaçınırlardı. İbrâhim onlardan ümidini kestikten sonra gelir, Sedûm'a bakar ve şöyle derdi: “Ey Sedûm! Allah Teâlâ'dan sana gelecek gün ne dehşetli bir gündür ey Sedûm!” Nihayet takdir edilen ecel vakti geldi ve Allah Teâlâ'nın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e anlattığı şeyler vuku buldu. İnşallah Teâlâ bunun tafsilatı gelecektir.
ثم إن لوطا ﵇ كما أخرج إسحاق بن بشر. وابن عساكر عن الزهري- لما عذب قومه لحق بإبراهيم ﵇ فلم يزل معه حتى قبضه الله تعالى إليه. وفي هذه الآيات دليل أن اللواطة من أعظم الفواحش.
Sonra Lût (aleyhisselâm) -İshâk b. Bişr ve İbn Asâkir'in Zührî'den rivayet ettiği üzere- kavmi azaba uğratılınca İbrâhim (aleyhisselâm)'a katıldı ve Allah Teâlâ onun ruhunu kabzedinceye kadar onunla birlikte kaldı. Bu ayetlerde livatanın en büyük fuhşiyatlardan olduğuna delil vardır.
وجاء في خبر أخرجه البيهقي في الشعب عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه وصححه الحاكم عن النبي ﷺ قال: «لعن الله تعالى سبعة من خلقه فوق سبع سماوات فردد لعنة على واحد منها ثلاثا ولعن بعد كل واحد لعنة فقال: ملعون ملعون ملعون من عمل عمل قوم لوط» الحديث.
Beyhakî'nin Şuabu'l-Îmân'da Ebû Hureyre (radıyallâhu teâlâ anh)'den rivayet ettiği ve Hâkim'in sahihlediği bir hadiste Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «لعن الله تعالى سبعة من خلقه فوق سبع سماوات فردد لعنة على واحد منها ثلاثا ولعن بعد كل واحد لعنة فقال: ملعون ملعون ملعون من عمل عمل قوم لوط» “Allah Teâlâ yedi kat göğün fevkinden mahlukatından yedi zümreye lanet etmiştir; bunlardan birine laneti üç defa tekrarlamış, diğerlerinin her birine ise birer defa lanet etmiştir. Şöyle buyurmuştur: Lût kavminin amelini işleyen melundur, melundur, melundur...” Hadis devam etmektedir.
وجاء أيضا أربعون يصبحون في غضب الله تعالى ويمسون في سخط الله تعالى وعد منهم من يأتي الرجل.
Yine şöyle bir rivayet gelmiştir: “Kırk kişi vardır ki Allah Teâlâ'nın gazabıyla sabahlarlar ve Allah Teâlâ'nın hışmıyla akşamlarlar.” Onlardan biri olarak da erkeğe yaklaşan kimseyi saymıştır.
وأخرج ابن أبي الدنيا. وغيره عن مجاهد رضي الله تعالى عنه إن الذي يعمل ذلك العمل لو اغتسل بكل قطرة من السماء وكل قطرة من الأرض لم يزل نجسا أي إن الماء لا يزيل عنه ذلك الإثم العظيم الذي بعده عن ربه. والمقصود تهويل أمر تلك الفاحشة.
İbn Ebi'd-Dünyâ ve diğerleri Mücâhid (radıyallâhu teâlâ anh)'den şöyle rivayet etmiştir: “Bu ameli işleyen kimse, gökteki ve yerdeki her bir damla su ile yıkansa dahi necis kalmaya devam eder.” Yani su, onu Rabbinden uzaklaştıran o büyük günahı üzerinden gideremez. Buradaki maksat, o fuhşiyatın vehametini ve dehşetini gözler önüne sermektir.
وألحق بها بعضهم السحاق وبدا أيضا في قوم لوط ﵇ فكانت المرأة تأتي المرأة فعن حذيفة رضي الله تعالى عنه إنما حق القول على قوم لوط ﵇ حين استغنى النساء بالنساء والرجال بالرجال.
Bazı âlimler seviciliği (lezbiyenliği) de buna ilhak etmişlerdir; bu da ilk olarak Lût (aleyhisselâm)'ın kavminde ortaya çıkmıştı ve kadın kadına yaklaşıyordu. Nitekim Huzeyfe (radıyallâhu teâlâ anh)'den şöyle rivayet edilmiştir: “Lût (aleyhisselâm) kavmi üzerine azap sözü, kadınlar kadınlarla, erkekler de erkeklerle yetindiği vakit hak oldu.”
وعن أبي حمزة رضي الله تعالى عنه قلت لمحمد بن علي: عذب الله تعالى نساء قوم لوط بعمل رجالهم فقال:
Ebû Hamza (radıyallâhu teâlâ anh)'den şöyle rivayet edilmiştir: Muhammed b. Ali'ye: “Allah Teâlâ Lût kavminin kadınlarını erkeklerinin ameli yüzünden mi azaplandırdı?” diye sordum. O da şöyle dedi:
الله تعالى أعدل من ذلك استغنى الرجال بالرجال والنساء بالنساء. وآخرون إتيان المرأة في عجيزتها واستدل بما
“Allah Teâlâ bundan çok daha adildir; erkekler erkeklerle, kadınlar da kadınlarla yetinmişlerdi.” Diğer bazı âlimler ise kadına arkasından yaklaşmayı da buna katmışlar ve şu rivayetle delil getirmişlerdir:
أخرج غير واحد عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال على المنبر: سلوني؟ فقال ابن الكواء: تؤتى النساء في أعجازهن؟
Birçok muhaddisin Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh)'den rivayet ettiğine göre o minberde: “Bana sorun!” demiştir. Bunun üzerine İbnü'l-Kevvâ: “Kadınlara arkalarından yaklaşılır mı?” diye sormuştur.
فقال كرم الله تعالى وجهه: سفلت سفل الله تعالى بك ألم تسمع قوله تعالى: أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ الآية.
Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) de: “Alçaldın, Allah Teâlâ da seni alçaltsın! Sen Allah Teâlâ'nın: 'Siz o hayasızlığı mı yapıyorsunuz?' ayetini duymadın mı?” demiştir.
ولا يخفى أن ذلك لا يتم إلا بطريق القياس وإلا فالفاحشة في الآية مبينة بما علمت. نعم جاء في آثار كثيرة ما يدل على حرمة إتيان الزوجة في عجيزتها والمسألة كما تقدم خلافية والمعتمد فيها الحرمة.
Şurası gizli değildir ki bu ancak kıyas yoluyla tamam olur; aksi takdirde ayetteki fuhşiyat bildiğin üzere açıklanmıştır. Evet, eşe arkasından yaklaşmanın haram olduğuna delalet eden pek çok rivayet gelmiştir; mesele daha önce geçtiği gibi ihtilaflıdır ve itimat edilen görüş haram olduğudur.
ولا فرق في اللواطة بين أن تكون بمملوك أو تكون بغيره. واختلاف في كفر مستحل وطء الحائض ووطء الدبر.
Livatada, bunun köleye yapılması ile başkasına yapılması arasında fark yoktur. Hayızlı kadınla cima etmeyi ve arkadan yaklaşmayı helal sayanın kâfir olup olmayacağı hususunda ise ihtilaf edilmiştir.
وفي التتار خانية نقلا عن السراجية اللواطة بمملوكة أو مملوكته أو امرأته حرام إلا أنه لو استحله لا يكفر وهذا بخلاف اللواطة بأجنبي فإنه يكفر مستحلها قولا واحدا. وما ذكر مما يعلم ولا يعلم كما في الشرنبلالية لئلا يتجرأ الفسقة عليهم بظنهم حله.
et-Tetârhâniyye'de es-Sirâciyye'den naklen şöyle denmektedir: Bir cariyeye, kölesine veya karısına arkadan yaklaşmak haramdır; ancak bunu helal saysa kâfir olmaz. Yabancı bir erkekle livata yapmak ise bundan farklıdır; zira bunu helal sayan kimse ittifakla kâfir olur. Zikredilen bu husus, Şürünbülâliyye'de belirtildiği gibi fâsıklar bunun helal olduğunu zannederek cüret etmesinler diye bilinip de [herkese] öğretilmeyecek meselelerdendir.
واختلف في حد اللواطة فقال الإمام: لا حد بوطء الدبر مطلقا وفيه التعزير ويقتل من تكرر منه على المفتى به كما في الأشباه. والظاهر على ما قال البيري أنه يقتل في المرة الثانية لصدق التكرار عليه وقال الإمامان: إن فعل في الأجانب حد كحد الزنا وإن في عبده أو أمته أو زوجته بنكاح صحيح أو فاسد فلا حد إجماعا كما في الكافي وغيره بل يعزر في ذلك كله ويقتل من اعتاده. وفي الحاوي القدسي وتكلموا في هذا التعزير من الجلد ورميه من أعلى موضع وحبسه في أنتن بقعة وغير ذلك الإخصاء والجب والجلد أصح. وفي الفتح يعزر ويسجن حتى يموت أو يتوب، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما حد اللواطة القتل للفاعل والمفعول ورواه مرفوعا، وفي رواية أخرى عنه أنه سئل ما حد اللوطي فقال: ينظر أعلى بناء في القرية فيلقى منه منكسا ثم يتبع بالحجارة. قال في الفتح: وكأن مأخذ هذا أن قوم لوط أهلكوا بذلك حيث حملت قراهم ونكست بهم ولا شك في اتباع الهدم بهم وهم نازلون. وعن علي كرم الله
Livatanın haddi hususunda ihtilaf edildi. İmam [Ebû Hanîfe]: “Dübürden cima sebebiyle mutlak olarak had cezası yoktur, onda tazir vardır; el-Eşbâh'ta geçtiği üzere fetvaya esas olan görüşe göre bu fiili tekrarlayan kimse öldürülür” dedi. el-Bîrî'nin belirttiğine göre zahir olan, tekerrür tahakkuk ettiği için ikinci defasında öldürülmesidir. İki İmam [Ebû Yûsuf ve Muhammed] ise şöyle dediler: “Şayet bunu yabancılarda işlerse zina haddi gibi had uygulanır; şayet kölesinde, cariyesinde veya sahih ya da fasit nikahlı eşinde işlerse el-Kâfî ve diğer eserlerde geçtiği üzere icma ile had cezası yoktur; bilakis bunların hepsinde tazir edilir ve bunu alışkanlık haline getiren kimse öldürülür.” el-Hâvî el-Kudsî'de ise şöyle denmektedir: “Bu tazir hususunda; kırbaçlamak, en yüksek yerden atmak, en pis kokulu yerde hapsetmek ve hadım etmek ile tenasül uzvunu kökten kesmek gibi başka cezalar üzerinde konuştular; kırbaçlamak ise en sahih olanıdır.” el-Feth'te: “Tazir edilir ve ölünceye yahut tövbe edinceye kadar hapsedilir” denilmiştir. İbn Abbâs (radıyallâhu teâlâ anhümâ)'dan rivayet edildiğine göre livatanın haddi, fail ve mef'ul için öldürülmektir; bunu merfû olarak da rivayet etmiştir. Ondan gelen bir diğer rivayette ise ona livata yapanın haddi sorulduğunda şöyle demiştir: “Köyün en yüksek binasına bakılır, oradan baş aşağı atılır, sonra da arkasından taşlanır.” el-Feth müellifi şöyle demiştir: Bunun dayanağı sanki Lût kavminin bu şekilde helak edilmiş olmasıdır; zira onların köyleri kaldırılıp baş aşağı çevrilmiştir, onlar aşağı düşerken de yıkıntıların onların peşinden gittiğinde şüphe yoktur. Ali (kerremallâhu)
تعالى وجهه أنه رجم لوطيا وهو أشبه شيء بما قص الله تعالى من إهلاك قوم لوط ﵇ بإمطار الحجارة عليهم.
(teâlâ vecheh)'den [rivayet edildiğine göre] o, livata yapan birini recmetmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın Lût kavmini (aleyhisselâm) üzerlerine taş yağdırarak helak ettiğine dair anlattığı şeye en çok benzeyenidir.
وصححوا أنها لا تكون في الجنة لأنه سبحانه استقبحها وسماها فاحشة والجنة منزهة عن ذلك. وفي الأشباه أن حرمتها عقلية فلا وجود لها في الجنة، وقيل: سمعية فتوجد أي فيمكن أن توجد. وكأنه أراد بالحرمة هنا القبح إطلاقا لاسم السبب على المسبب أي إن قبحها عقلي بمعنى أنه يدرك بالعقل وإن لم يرد به الشرع. وليس هذا مذهب المعتزلة كما لا يخفى ونقل الجلال السيوطي عن ابن عقيل الحنبلي قال: جرت هذه المسألة بين أبي علي ابن الوليد المعتزلي وبين أبي يوسف القزويني فقال ابن الوليد: لا يمنع أن يجعل ذلك من جملة اللذات في الجنة لزوال المفسدة لأنه إنما منع في الدنيا لما فيه من قطع النسل وكونه محلا للأذى وليس في الجنة ذلك ولهذا أبيح شرب الخمر لما ليس فيه من السكر والعربدة وزوال العقل بل اللذة الصرفة فقال أبو يوسف رضي الله تعالى عنه. الميل إلى الذكور عاهة وهو قبيح في نفسه لأنه محل لم يخلق للوطء ولهذا لم يبح في شريعة بخلاف الخمر فقال ابن الوليد: هو قبيح وعاهة للتلويث بالأذى ولا أذى في الجنة فلم يبق إلا مجرد الالتذاذ انتهى. وأنا أرى أن إنكار قبح اللواطة عقلا مكابرة ولهذا كانت الجاهلية تعير بها ويقولون في الذم فلان مصفر استه ولا أدري هل يرضى ابن الوليد لنفسه أن يؤتى في الجنة أم لا فإن رضي اليوم أن يؤتى غدا فغالب الظن أن الرجل مأبون أو قد ألف ذلك وإن لم يرض لزمه الإقرار بالقبح العقلي.
Âlimler, livatanın cennette olmayacağını sahih kabul etmişlerdir; zira Allah Teâlâ onu çirkin bulmuş ve fuhşiyat olarak isimlendirmiştir, cennet ise bundan münezzehtir. el-Eşbâh'ta onun haramlığının akli olduğu, dolayısıyla cennette bulunmayacağı ifade edilmiştir; sem'î (naklî) olduğu, dolayısıyla cennette bulunabileceği de söylenmiştir. Sanki müellif buradaki haramlıktan kastı sebebin ismini müsebbebe vermek suretiyle çirkinliktir; yani şeriat bildirmese dahi akılla idrak edilebilecek derecede onun çirkinliği aklîdir. Şurası gizli değildir ki bu, Mutezile'nin mezhebi değildir. Celâleddîn es-Süyûtî, İbn Akîl el-Hanbelî'den şöyle nakletmiştir: Mutezilî Ebû Ali İbnü'l-Velîd ile Ebû Yûsuf el-Kazvînî arasında bu mesele cereyan etti. İbnü'l-Velîd şöyle dedi: “Bunun cennetteki lezzetler arasına dahil edilmesine bir engel yoktur; zira mefsedet ortadan kalkmıştır. Çünkü bu fiil dünyada ancak neslin kesilmesine yol açtığı ve eza mahalli olduğu için menedilmiştir; cennette ise böyle bir durum yoktur. Nitekim şarap da sarhoşluk, taşkınlık ve aklın zevali gibi durumlar bulunmadığı, aksine sırf lezzet olduğu için helal kılınmıştır.” Ebû Yûsuf (radıyallâhu teâlâ anh) ise şöyle dedi: “Erkeklere meyil bir hastalıktır ve bizzat kendi içinde çirkindir; çünkü o uzuv cima için yaratılmamış bir mahaldir. Bu yüzden hiçbir şeriatta helal kılınmamıştır; şarap ise böyle değildir.” İbnü'l-Velîd: “O, pislikle kirlendiği için çirkin ve hastalıktır; cennette ise eza yoktur, dolayısıyla geriye sırf lezzet kalır” dedi, nakil burada bitti. Bana göre livatanın aklen çirkin olduğunu inkâr etmek inatçılıktır. Bu yüzdendir ki Câhiliye ehli bile bununla ayıplarlardı ve yerme makamında “Falanın kaba eti sararmıştır” derlerdi. İbnü'l-Velîd'in cennette kendisine temas edilmesine razı olup olmayacağını bilmiyorum; eğer bugün yarın kendisine temas edilmesine razı ise galip zanna göre o adam ya me'bûndur ya da buna alışmıştır; şayet razı değilse aklî çirkinliği ikrar etmesi gerekir.
وإن ادعى أن عدم رضائه لأن الناس قد اعتادوا التعبير به وذلك مفقود في الجنة قلنا له: يلزمك الرضا به في الدنيا إذا لم تعيّر ولم يطلع عليك أحد فإن التزمه فهو كما ترى ولا ينفعه ادعاء الفرق بين الفاعل والمفعول كما لا يخفى على الأحرار. وصرحوا بأن حرمة اللواطة أشد من حرمة الزنا لقبحها عقلا وطبعا وشرعا والزنا ليس بحرام كذلك وتزول حرمته بتزويج وشراء بخلافها وعدم الحد عند الإمام لا لخفتها بل للتغليظ لأنه مطهر على قول كثير من العلماء وإن كان خلاف مذهبنا، وبعض الفسقة اليوم دمرهم الله تعالى يهونون أمرها ويتمنون بها ويفتخرون بالإكثار منها. ومنهم من يفعلها أخذا للثأر ولكن من أين، ومنهم يحمد الله سبحانه عليها مبنية للمفعول وذلك لأنهم نالوا الصدارة بإعجازهم نسأل الله تعالى العفو والعافية في الدين والدنيا والآخرة. واعلم أن للواطة أحكاما أخر فقد قالوا: إنه لا يجب بها المهر ولا العدة في النكاح الفاسد ولا في المأتي بها لشبهة ولا يحصل بها التحليل للزوج الأول ولا تثبت بها الرجعة ولا حرمة المصاهرة عند الأكثر ولا الكفارة في رمضان في رواية ولو قذف بها لا يحد ولا يلاعن خلافا لهما في المسألتين كما في البحر أخذا من المجتبي. وفي الشرنبلالية عن السراج يكفي في الشهادة عليها عدلان لا أربعة خلافا لهما أيضا. هذا ولم أقف للسادة الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم على ما هو من باب الإشارة في قصة قوم لوط ﵇، وذكر بعضهم في قصة قوم صالح ﵇ بعد الإيمان بالظاهر أن الناقة هي مركب النفس الإنسانية لصالح ﵇ ونسبتها إليه سبحانه لكونه مأمورة بأمره ﷿ مختصة به في طاعته وقربه. وما قيل: إن الماء قسم بينها وبينهم لها شرب يوم ولهم شرب يوم إشارة إلى أن مشربهم من القوة العاقلة النظرية. وما روي أنها يوم شربها كانت تتفحج فيحلب منها اللبن حتى تملأ الأواني إشارة إلى أن نفسه تستخرج بالفكر من علوم الكلية الفطرية العلوم النافعة للناقصين من علوم الأخلاق والشرائع. وخروجها من الجبل خروجها من بدن صالح ﵇.
Şayet razı olmamasının sebebinin insanların bunu bir ayıplama konusu yapmaları olduğunu ve bu durumun da cennette bulunmayacağını iddia ederse, ona şöyle deriz: O halde dünyada da ayıplanmadığın ve kimsenin seni görmediği takdirde buna razı olman gerekir! Eğer bunu kabul ederse durum gördüğün gibidir; fâil ile mef'ûl arasında fark olduğunu iddia etmesi de hür insanlara gizli kalmayacağı üzere ona bir fayda sağlamaz. Âlimler livatanın haramlığının zinanın haramlığından daha şiddetli olduğunu açıkça belirtmişlerdir; çünkü o aklen, tab'an ve şer'an çirkindir; zina ise bu derecede haram değildir ve onun haramlığı evlilik veya satın alma ile kalkar, livatada ise durum böyle değildir. İmam [Ebû Hanîfe] nezdinde haddin olmaması fiilin hafifliğinden değil, bilakis cezasının ağırlığındandır; zira mezhebimize muhalif olsa da birçok âlimin kavline göre had cezası günahtan arındırıcıdır. Bugün Allah Teâlâ'nın helak edesi bazı fâsıklar bu işi basite almakta, onu temenni etmekte ve çokça yapmakla övünmektedirler. Onlardan kimi bunu intikam almak için yapar -fakat nereden baksan tutarsızdır-, kimi de mef'ûlün kastedildiği bu fiilden ötürü Allah Teâlâ'ya hamdeder; çünkü onlar makam ve mevkiyi bu alçaklıklarıyla elde etmişlerdir! Din, dünya ve ahirette Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz. Bil ki livatanın başka hükümleri de vardır: Âlimler şöyle demişlerdir: Fâsit nikahta veya şüpheye binaen cima edilen kadında onunla mehir ve iddet vacip olmaz; birinci kocaya helal kılma (hulle) hasıl olmaz; ric'at ve çoğunluğa göre sıhriyet haramlığı sabit olmaz; bir rivayette ramazanda keffaret gerekmez; biri bununla kazifte bulunsa el-Müctebâ'dan nakille el-Bahr'da belirtildiği üzere İki İmam'a muhalif olarak had vurulmaz ve liân yapılmaz. Şürünbülâliyye'de es-Sirâc'dan nakledildiğine göre yine İki İmam'a muhalif olarak buna şahitlikte dört değil iki âdil kişi yeterlidir. Ben Lût (aleyhisselâm) kıssasında sûfiyye hazerâtının -Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin- işârî tefsir kabilinden bir açıklamasına rastlamadım. Onlardan bazıları Sâlih (aleyhisselâm) kıssasında zâhire iman ettikten sonra devenin, Sâlih (aleyhisselâm)'ın insanî nefsinin bineği olduğunu zikretmişlerdir. Onun Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi ise O'nun (azze ve celle) emrine amade, O'na itaate ve yakınlığa has kılınmış olmasındandır. Suyun onunla kavmi arasında taksim edilip bir gün devenin içme hakkı, bir gün de onların içme hakkı olduğunun söylenmesi, onların meşrebinin nazarî akıl kuvvesinden olduğuna işarettir. Su içtiği gün bacaklarını açıp kapları dolduracak kadar süt sağıldığı rivayeti ise, onun nefsinin fıtrî küllî ilimlerden eksik kimseler için ahlak ve şeriat ilimlerinden faydalı ilimleri fikir yoluyla çıkardığına işarettir. Devenin dağdan çıkması ise Sâlih (aleyhisselâm)'ın bedeninden çıkmasıdır.
وقال آخرون: إن الناقة كانت معجزة صالح ﵇ وذلك أنهم سألوه أن يخرج لهم من حجارة القلب ناقة السر فخرجت فسقيت سر السر فأعطت بلد القالب من القوى والحواس لبن الواردات الإلهية ثم قال لهم. ذروها ترتع في رياض القدس وحياض الإنس وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ من مخالفات الشريعة ومعارضات الطريقة فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وهو عذاب الانقطاع عن الوصول إلى الحقيقة وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ أي مستعدين للخلافة وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ أي أرض القلب تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها وهي المعاملات بالصدق قُصُوراً تسكنون
Başkaları ise şöyle demiştir: Deve, Sâlih (aleyhisselâm)'ın mucizesiydi; şöyle ki onlar kendisinden kalp taşlarından sır devesini çıkarmasını istediler, o da çıktı, sırrın sırrından sulandı ve beden ülkesine kuvvelerden ve duyulardan ilahî varidatın sütünü verdi. Sonra onlara: Onu bırakın, kudsiyet bahçelerinde ve ünsiyet havuzlarında otlasın, “Ona bir fenalıkla dokunmayın” yani şeriata muhalefet ve tarikata karşı koyma fenalığıyla [dokunmayın], “yoksa sizi acı bir azap yakalar” ki o da hakikate ulaşmaktan mahrum kalma azabıdır, dedi. “Hatırlayın ki O sizi halifeler kıldı” yani hilafete istidatlı kıldı, “ve sizi yeryüzüne yerleştirdi” yani kalp arzına, “onun düzlüklerinden ediniyorsunuz” ki bunlar sıdk ile yapılan muamelelerdir, “saraylar [yapıyorsunuz]” içinde ikamet ettiğiniz...
فيها وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ وهي جبال أطوار القلب بُيُوتاً هي مقامات السائرين إلى الله.
[saraylar], “ve dağları yontuyorsunuz” ki bunlar kalbin mertebelerinin dağlarıdır, “evler [olarak]” bunlar da Allah'a seyr ü sülûk edenlerin makamlarıdır.
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا وهي الأوصاف البشرية والأخلاق الذميمة لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا من أوصاف القلب والروح أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ ليدعو إلى الأوصاف النورانية فَعَقَرُوا النَّاقَةَ بسكاكين المخالفة فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ لضعف قلوبهم وعدم قوة علمه فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ موتى لا حراك بهم إلى حظيرة القدس.
“Büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki” bunlar beşerî vasıflar ve kötü huylardır; “hor görülenlere” kalp ve ruhun vasıflarından [olanlara], “Siz Sâlih'in Rabbi tarafından gönderildiğini biliyor musunuz?” nuranî vasıflara davet etmek için [gönderildiğini]. “Derken deveyi kestiler” muhalefet bıçaklarıyla, “bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakaladı” kalplerinin zayıflığı ve ilimlerinin kuvvetsizliği sebebiyle, “yurtlarında diz üstü çöke kaldılar” kudsiyet bahçesine doğru hareket edemeyecek ölüler haline geldiler.
وذكر البعض أن الناقة والسقب صورتا الإيمان بالله تعالى والإيمان برسوله ﵊ وقد ظهرا بالذات وبالواسطة من الحجر الذي تشبهه قلوب القوم وعقرهم للناقه من قبيل ذبح يحيى ﵇ للموت الظاهر في صورة الكبش يوم القيامة. وفي ذلك دليل على أنهم من أسوأ الناس استعدادا وأتمهم حرمانا. ويدل على سوء حالهم. أن الشيخ الأكبر قدس سره لم ينظمهم في فصوص الحكم في سلك قوم نوح ﵇ حيث حكم لهم بالنجاة على الوجه الذي ذكره. وكذا لم ينظم في ذلك السلك قوم لوط ﵇ وكأن ذلك لمزيد جهلهم وبعدهم عن الحكمة وإتيانهم البيوت من غير أبوابها وقذارتهم ودناءة نفوسهم. والذي عليه المتشرعون أن أولئك الأقوام كلهم حصب جهنم لا ناجي فيهم والله تعالى أحكم الحاكمين.
Bazıları deve ile yavrusunun, Allah Teâlâ'ya iman ile O'nun Resûlü'ne (aleyhisselâm) imanın iki sureti olduğunu, kavmin kalplerinin benzediği taştan bizzat ve vasıtalı olarak ortaya çıktıklarını, deveyi kesmelerinin ise kıyamet gününde koç suretinde tecelli eden ölümü Yahyâ (aleyhisselâm)'ın boğazlaması kabilinden olduğunu zikretmişlerdir. Bunda onların istidat bakımından insanların en kötüsü ve mahrumiyet bakımından en tam olanı olduklarına delil vardır. Hallerinin kötülüğüne şu da delalet eder: Şeyh-i Ekber (kaddesallâhu sırrah) Fusûsu'l-Hikem'de Nûh (aleyhisselâm) kavmini zikrettiği vecihle onların kurtuluşuna hükmettiği halde, Sâlih kavmini onların dizisine dahil etmemiştir. Aynı şekilde Lût (aleyhisselâm) kavmini de o diziye dahil etmemiştir; sanki bu, onların cehaletlerinin aşırılığından, hikmetten uzaklıklarından, evlere kapılarından girmeyişlerinden, murdarlıklarından ve nefislerinin alçaklığındandır. Şeriat ehlinin benimsediği görüşe göre ise o kavimlerin tamamı cehennem odunudur, aralarında kurtulan yoktur; hüküm verenlerin en hayırlısı Allah Teâlâ'dır.
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً عطف على ما مر. والمراد أرسلنا إلى مدين إلخ. ومدين وسمع مديان في الأصل علم لابن إبراهيم الخليل ﵇ ومنع صرفه للعلمية والعجمة ثم سميت به القبيلة، وقيل: هو عربي اسم لماء كانوا عليه، وقيل: اسم بلد ومنع صرفه للعلمية والتأنيث فلا بد من تقدير مضاف حينئذ أي أهل مدين مثلا أو المجاز. والياء على هذا عند بعض زائدة. وعن ابن بري الميم زائدة إذ ليس في كلامهم فعيل وفيه مفعل.
“Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]” ifadesi, daha önce geçene matuftur. Murad, “Medyen'e gönderdik...” demektir. Medyen ve bir rivayette Medyân lafzı, aslında Halîl İbrâhim (aleyhisselâm)'ın bir oğlunun özel ismidir; alemiyet (özel isimlik) ve ucleme (yabancı kökenlilik) sebebiyle gayrimunsarıftır. Daha sonra kabileye bu isim verilmiştir. Arapça olduğu ve başında bulundukları bir suyun ismi olduğu da söylenmiştir. Bir belde ismi olduğu da söylenmiştir; bu takdirde alemiyet ve müenneslik sebebiyle gayrimunsarıf olur. O zaman “Medyen halkı” gibi bir muzâf takdiri veya mecaz kaçınılmazdır. Bu görüşe göre yâ harfi bazısına göre zâidedir. İbn Berrî'den nakledildiğine göre mîm harfi zâidedir; zira onların dilinde “faîl” vezni yoktur, “mef'al” vezni vardır.
وقال آخرون: إنه شاذ كمريم إذ القياس إعلاله كمقام. عند المبرد ليس بشاذ قيل وهو الحق لجريانه على الفعل وشعيب قيل تصغير شعب بفتح فسكون اسم جبل أو شعب بكسر فسكون الطريق في الجبل. واختير أنه وضع مرتجلا هكذا. والقول بأن القول بالتصغير باطل لأن أسماء الأنبياء عليهم الصلاة والسلام لا يجوز تصغيرها فيه نظر لأن الممنوع التصغير بعد الوضع لا المقارن له ومدعي ذلك قد يدعي هذا وهو على ما وجد بخط النووي في تهذيبه ابن ميكيل بن يشجر بن مدين بن إبراهيم ﵇، وقيل: ابن ميكيل بن يشجر بن لاوي بن يعقوب، وبعضهم يقول:
Başkaları ise: “Tıpkı ‘Meryem’ kelimesinde olduğu gibi şâzzdır; zira kıyas, ‘makām’ gibi onda da i‘lâl yapılmasını gerektirirdi” demişlerdir. el-Müberred’e göre ise şâz değildir; fiil kalıbına göre cereyan ettiği için doğru olanın da bu olduğu söylenmiştir. Şuayb isminin; fetha ve sükûn ile okunan ve bir dağ ismi olan ‘şa‘b’ın veya kesre ve sükûn ile okunan ve dağdaki yol anlamına gelen ‘şi‘b’in ism-i tasgîri (küçültme ismi) olduğu söylenmiştir. Tercih edilen görüşe göre ise bu isim en baştan itibaren mürtcel (türemeden doğrudan özel isim) olarak konulmuştur. “Peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) isimleri küçültülemeyeceğinden tasgir olduğu sözü bâtıldır” şeklindeki itiraz ise tartışmaya açıktır; çünkü yasak olan, isim konulduktan sonraki tasgirdir, onunla beraber (aslî yapısında) olan tasgir değildir ve bunu iddia eden kişi diğerini de iddia edebilir. O, Nevevî’nin Tehzîb’inde kendi el yazısıyla bulunduğu üzere; Mîkîl b. Yeşcur b. Medyen b. İbrâhim (aleyhisselâm)’dır. Mîkîl b. Yeşcur b. Lâvî b. Ya‘kûb olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise şöyle der:
ميكائيل بدل ميكيل، ونقل ذلك عن خط الذهبي في اختصار المستدرك. وآخر يقول ملكاني بدله.
Mîkîl yerine Mîkâîl [derler]. Bu, Zehebî’nin Muhtasaru’l-Müstedrek’teki el yazısından nakledilmiştir. Bir başkası da onun yerine Melkânî der.
وذكر ابن أم ميكيل بنت لوط ﵇. وأخرج ابن عساكر من طريق إسحاق بن بشر عن الشرقي ابن القطامي- وكان نسابة- أن شعيبا هو يثروب بالعبرانية وهو ابن عيفاء بن يوبب- بمثناة تحتية أوله وواو وموحدتين بوزن جعفر- بن إبراهيم ﵇، وقيل في نسبه غير ذلك،
İbn [İshâk], Mîkîl’in annesinin Lût (aleyhisselâm)’ın kızı olduğunu zikretmiştir. İbn Asâkir, İshak b. Bişr tarikiyle, nesep âlimi olan eş-Şarkī b. el-Kutâmî’den rivayet ettiğine göre: Şuayb, İbrânîce’de ‘Yethrûn’dur (Yetro) ve o, Îfâ b. Yûbeb —başında iki noktalı yâ, sonra vâv ve Ca‘fer vezninde iki bâ ile— b. İbrâhim (aleyhisselâm)’dır. Onun nesebi hakkında bundan başka görüşler de ileri sürülmüştür.
وكان النبي ﷺ كما أخرج ابن عساكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إذ ذكر شعيب يقول: «ذلك خطيب الأنبياء لحسن مراجعته قومه»
İbn Asâkir’in İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Şuayb’ı andığı zaman şöyle buyururdu: «Kavmine güzel hitap etmesi ve onlara en güzel şekilde karşılık vermesi sebebiyle o, peygamberlerin hatibidir.»
أي محاورته لهم، وكأنه- كما قيل- عنى ﵊ ما ذكر في هذه السورة كما يعلم بالتأمل فيه. وبعث رسولا إلى أمتين مدين وأصحاب الأيكة، قال السدس: وعكرمة رضي الله تعالى عنهما. ما بعث الله تعالى نبيا مرتين إلا شعيبا مرة إلى مدين فأخذهم الله تعالى بالصيحة، ومرة إلى أصحاب الأيكة فأخذهم الله تعالى بعذاب يوم الظلة.
Yani onlarla olan karşılıklı konuşmasından ötürüdür. Denildiği gibi, onun üzerinde düşünüldüğünde anlaşılacağı üzere (aleyhisselâm) bu surede zikredilenleri kastetmiş gibidir. O, iki ümmete; Medyen ve Ashâb-ı Eyke’ye elçi olarak gönderilmiştir. Süddî ve İkrime (radıyallâhu anhümâ) şöyle demişlerdir: “Allah Teâlâ, Şuayb hariç hiçbir peygamberi iki defa göndermemiştir. Bir defasında Medyen’e göndermiş ve Allah Teâlâ onları o korkunç sesle (sayha) helak etmiştir; bir defasında da Ashâb-ı Eyke’ye göndermiş ve Allah Teâlâ onları zulle (gölge) gününün azabıyla helak etmiştir.”
وأخرج ابن عساكر في تاريخه من حديث عبد الله بن عمر مرفوعا أن قوم مدين. وأصحاب الأيكة آيتان بعث الله تعالى إليهما شعيبا. وهو- كما قال ابن كثير- غريب وفي رفعه نظر واختار أنهما أمة واحدة، واحتج له بأن كلا
İbn Asâkir Târîh’inde Abdullah b. Ömer’den merfû olarak Medyen kavmi ile Ashâb-ı Eyke’nin, Allah Teâlâ’nın kendilerine Şuayb’ı gönderdiği iki ayrı ümmet olduğunu rivayet etmiştir. İbn Kesîr’in de belirttiği gibi bu rivayet gariptir ve merfû oluşunda eleştiri vardır. Kendisi bu iki topluluğun tek bir ümmet olduğunu tercih etmiş ve her ikisine de
منهما وعظ بوفاء الميزان والمكيال وهو يدل على أنهما واحدة وفيه ما لا يخفى. ومن الناس من زعم أنه ﵇ بعث إلى ثلاث أمم، والثالثة أصحاب الرس. والقول بأنه ﵇ كان أعمى لا عكاز له يعتمد عليه بل قد نص العلماء ذوو البصيرة على أن الرسول لا بد أن يكون سليما من منفر ومثلوه بالعمى، والبرص، والجذام، ولا يرد بلاء أيوب. وعمى يعقوب بناء على أنه حقيقي لطروئه بعد الأنباء والكلام فيما قارنه، والفرق أن هذا منفر بخلافه فيمن استقرت نبوته. وقد يقال: إن صح ذلك فهو من هذا القبيل.
ölçü ve tartıyı tam tutmaları konusunda öğüt verilmiş olmasını delil getirmiştir; bu da onların tek bir ümmet olduğuna delalet eder, fakat bunda da gizli olmayan zayıflıklar vardır. İnsanlardan bazıları, onun (aleyhisselâm) üç ümmete gönderildiğini, üçüncüsünün de Ashâb-ı Ress olduğunu ileri sürmüşlerdir. Onun (aleyhisselâm) âmâ olduğu ve dayanacağı bir bastonunun dahi bulunmadığı yönündeki sözün ise dayanacağı sağlam bir dayanağı yoktur. Bilakis basiret sahibi âlimler, bir peygamberin nefret uyandırıcı kusurlardan uzak olması gerektiğini açıkça belirtmişler ve buna körlük, alaca hastalığı ve cüzzamı örnek vermişlerdir. Eyyûb’un iptilası ile Ya‘kūb’un körlüğü —şayet hakiki olduğu kabul edilirse— peygamberlik geldikten sonra sonradan ortaya çıkmış olması sebebiyle buna itiraz teşkil etmez; zira söz konusu olan, peygamberlikle beraber bulunan hallerdir. Aralarındaki fark şudur: Bu durum [başlangıçta bulunursa] nefret uyandırır; peygamberliği kesinleşip yerleşmiş kimsede ise böyle değildir. Şayet bu [Şuayb'ın âmâ oluşu] sahih ise, onun da bu kabilden olduğu söylenebilir.
قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية إرساله إليهم كأنه قيل: فماذا قال لهم؟ فقيل قال: يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ مر تفسيره قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أي معجزة عظيمة ظاهرة من مالك أموركم.
“Dedi ki” ifadesi, onun kendilerine gönderilişinin hikaye edilmesinden doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki “Peki onlara ne dedi?” denilmiş de, [buna cevaben] “Dedi ki: { يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”” denilmiştir. Bunun tefsiri daha önce geçmişti. { قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir” yani işlerinizin mâlikinden apaçık, büyük bir mucize gelmiştir.
ولم تذكر معجزته ﵇ في القرآن العظيم كما لم تذكر أكثر معجزات نبينا ﷺ والأنبياء ﵈ فيه.
Peygamberimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve diğer peygamberlerin (aleyhimüsselâm) çoğu mucizeleri zikredilmediği gibi, onun (aleyhisselâm) mucizesi de Yüce Kur’an’da zikredilmemiştir.
والقول بأنه لم يكن له ﵇ معجزة غلط لأن الفاء في قوله سبحانه: فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ لترتيب الأمر على مجيء البينة، واحتمال كونها عاطفة على اعْبُدُوا بعيد، وإن كانت عبادة الله تعالى موجبة للاجتناب عن المناهي التي معظمها بعد الكفر البخس فكأنه قيل: قد جاءتكم معجزة شاهدة بصحة نبوتي أوجبت عليكم الإيمان بها والأخذ بما أمرتكم به فأوفوا إلخ ولو ادعى مدع النبوة بغير معجزة لم تقبل منه لأنها دعوى أمر غير ظاهر وفيه إلزام للغير ومثل ذلك لا يقبل من غير بينة ومن الناس من زعم أن البينة نفس شعيب. ومنهم من زعم أن المراد بالبينة الموعظة وأنها نفس فَأَوْفُوا إلخ وليس بشيء كما لا يخفى. وقال الزمخشري: إن من معجزاته ﵇ ما روي من محاربة عصا موسى ﵇ التنين حين دفع إليه غنمه وولادة الغنم. الدرع خاصة حين وعده أن يكون له الدرع من أولادها ووقوع عصا آدم ﵇ على يده في المرات السبع وغير ذلك من الآيات لأن هذه كلها كانت قبل أن يستنبأ موسى ﵇ فكانت معجزات لشعيب اه.
Onun (aleyhisselâm) bir mucizesinin bulunmadığını söylemek yanlıştır; zira Cenâb-ı Hakk’ın: { فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } “Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın” buyruğundaki fâ (فَـ) harfi, emrin beyyinenin gelişine terettüp ettiğini (bağlandığını) göstermektedir. Bunun { اعْبُدُوا } “kulluk edin” lafzına matuf olma ihtimali uzaktır. Her ne kadar Allah Teâlâ’ya ibadet etmek, küfürden sonra en büyüğü eksik ölçüp tartmak olan yasaklardan sakınmayı gerektirse de, sanki şöyle denilmiştir: “Peygamberliğimin doğruluğuna şahitlik eden, ona inanmanızı ve size emrettiğim şeyleri tutmanızı üzerinize gerekli kılan apaçık bir mucize size gelmiştir; artık ölçüyü tam yapın...” Eğer bir kimse mucizesiz peygamberlik iddia etseydi bu kendisinden kabul edilmezdi; zira bu, açık olmayan ve başkasına sorumluluk yükleyen bir davanın iddiasıdır ve böylesi bir dava delilsiz kabul olunmaz. İnsanlardan bazıları, beyyinenin bizzat Şuayb’ın kendisi olduğunu iddia etmiştir. Bazıları da beyyineden maksadın vaaz-ü nasihat olduğunu ve bunun bizzat { فَأَوْفُوا } “artık tam yapın” emrinin kendisi olduğunu ileri sürmüşlerdir; fakat gizli olmadığı üzere bu bir hiçtir (asılsızdır). Zemahşerî ise şöyle demiştir: “Onun (aleyhisselâm) mucizelerinden biri de rivayet edildiğine göre, koyunlarını Mûsâ’ya (aleyhisselâm) teslim ettiğinde onun asâsının ejderha ile savaşması, ona doğacak alaca kuzuların kendisinin olacağını vaat ettiğinde koyunların sırf alaca kuzular doğurması, Âdem’in (aleyhisselâm) asâsının yedi defa onun eline düşmesi ve benzeri ayetlerdir; çünkü bunların tamamı Mûsâ’ya (aleyhisselâm) peygamberlik verilmeden önce vuku bulmuştu, dolayısıyla Şuayb için birer mucize idiler.”
وفيه نظر لأن ذلك متأخر عن المقاولة فلا يصح تفريع الأمر عليه، ولأنه يحتمل أن يكون كرامة لموسى ﵇ أو إرهاصا لنبوته بل في الكشف أن هذا متعين لأن موسى أدرك شعيبا ﵇ بعد هلاك قومه ولأن ذلك لم يكن معرض التحدي.
Fakat bu görüşte tutarsızlık vardır; zira bu olaylar söz konusu konuşmadan sonradır, dolayısıyla emrin buna dayandırılması doğru olmaz. Ayrıca bunun Mûsâ (aleyhisselâm) için bir keramet veya peygamberliğine bir irhâs (ön hazırlık/müjde) olması da muhtemeldir. Hatta el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) bunun kesin olduğu belirtilmiştir; çünkü Mûsâ, Şuayb’a (aleyhisselâm) kavmi helak olduktan sonra yetişmiştir ve ayrıca bu olaylar meydan okuma (tehaddî) makamında da cereyan etmemiştir.
وزعم الإمام أن الإرهاص غير جائز عند المعتزلة، ولهذا جعل ذلك معجزة لشعيب ﵇ نظر فيه الطيبي بأن الزمخشري قال في آل عمران في تكليم الملائكة ﵈ لمريم. إنه معجزة لزكريا أو إرهاص لنبوة عيسى ﵉، والمراد بالكيل ما يكاد به مجازا كالعيش بمعنى ما يعاش به. ويؤيده أنه قد وقع في سورة الْمِكْيالَ [هود: ٨٤، ٨٥] ، وكذا عطف الْمِيزانَ عليه هنا، فإن المتبادر منه الآلة وإن جاز كونه مصدرا بمعنى الوزن كالميعاد بمعنى الوعد، وقيل: إن الكيل وما عطف عليه مصدران والكلام على الإضمار أي أوفوا آلة الكيل والوزن وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أي لا تنقصوهم يقال بخسه حقه إذا نقصه إياه ومنه قيل للمكس البخس. وفي أمثالهم تحسبها حمقاء وهي باخس أي ذات بخس. وتعدى إلى مفعولين أولهما النَّاسَ والثاني أَشْياءَهُمْ أي الكائنة في المبايعات من الثمن والمبيع، وفائدة التصريح بالنهي عن النقص بعد الأمر بالإيفاء تأكيد ذلك الأمر وبيان قبح ضده، وقد يراد بالأشياء الحقوق مطلقا فإنهم كانوا مكّاسين لا يدعون شيئا إلا مكسوه.
İmam [Fahreddin er-Râzî], Mûtezile’ye göre irhâsın caiz olmadığını, bu sebeple [Zemahşerî’nin] bunu Şuayb (aleyhisselâm) için bir mucize kıldığını ileri sürmüştür. Tîbî ise buna karşı çıkarak Zemahşerî’nin Âl-i İmrân sûresinde meleklerin (aleyhimüsselâm) Meryem’le konuşması hakkında, bunun Zekeriyyâ için bir mucize veya Îsâ’nın (aleyhimesselâm) peygamberliği için bir irhâs olduğunu söylediğini belirtmiştir. Keyl (ölçü) ile kastedilen, mecaz yoluyla kendisiyle ölçülen alettir; nitekim ‘ayş’ kelimesinin kendisiyle yaşanılan şey (geçimlik) anlamına gelmesi gibidir. Hûd sûresinde: { الْمِكْيالَ } [Hûd: 84, 85] şeklinde geçmiş olması ve burada da { الْمِيزانَ } kelimesinin ona atfedilmesi bunu destekler. Zira mîzândan ilk akla gelen alettir; her ne kadar ‘mîâd’ın ‘va‘d’ anlamına geldiği gibi ‘vezn’ (tartmak) anlamında masdar olması caiz olsa da. Keyl ve ona matuf olan kelimenin masdar oldukları ve kelamda bir takdir bulunduğu, yani “Ölçme ve tartma aletlerini tam tutun” manasında olduğu da söylenmiştir. { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ } “İnsanların şeylerini eksik vermeyin” yani onların hakkını kısmayın. Bir kimse diğerinin hakkını eksilttiğinde “بخسه حقه” denir; haksız vergiye (meks) “bahs” denilmesi de bundandır. Arapların atasözlerinde: “Sen onu ahmak sanırsın, oysa o hakkı eksiltendir (bâhis)” denir. Fiil iki mef’ûle geçişli kılınmıştır; birincisi { النَّاسَ }, ikincisi ise { أَشْياءَهُمْ } yani alım-satımlarda bulunan semendir (bedel) ve satılan maldır. Tam vermeyi emrettikten sonra eksiltmeyi yasaklamanın açıkça belirtilmesinin faydası, o emri pekiştirmek ve zıddının çirkinliğini açıklamaktır. Eşyâ ile mutlak olarak haklar da kastedilmiş olabilir; zira onlar haksız vergi toplayan (meks yapan) kimselerdi, haksız kesinti yapmadık hiçbir şey bırakmazlardı.
وقد جاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم كانوا قوما طغاة بغاة يجلسون على الطريق فيبخسون الناس أموالهم وكانوا إذا دخل عليهم الغريب يأخذون دراهمه الجياد ويقولون دارهمك هذه زيوف فيقطعونها ثم يشترونها منه بالبخس. وروي أنه يعطونه أيضا بدلها زيوفا فكأنه لما نهوا عن البخس في الكيل والوزن نهوا عن البخس والمكس في كل شيء قيل: ويدخل في ذلك بخس الرجل حقه من حسن المعاملة والتوقير اللائق به وبيان فضله على ما هو عليه
İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre onlar azgın ve zorba bir topluluk idi; yol üzerine oturup insanların mallarını eksiltirlerdi. Yanlarına bir yabancı geldiğinde onun iyi durumdaki dirhemlerini alır, “Bu dirhemlerin sahtedir” diyerek onları kesip parçalar, sonra da onu kendisinden ucuza (değerinin altında) satın alırlardı. Kendisine bunun karşılığında yine sahte dirhemler verdikleri de rivayet edilmiştir. Sanki onlar ölçüde ve tartıda eksiltmekten nehyedildiklerinde, her şeyde hakkı kısmaktan ve haksız kesinti yapmaktan da nehyedilmiş gibi oldular. Kişiye layık olduğu güzel muameleyi, saygıyı ve faziletini olduğu gibi belirtmeyi esirgemenin de bu kapsama girdiği söylenmiştir;
للسائل عنه. وكثير ممن انتسب إلى أهل العلم اليوم مبتلون بهذا البخس وليتهم قنعوا به بل جمعوا حشفا وسوء كيلة فإنا لله وإنا إليه راجعون.
bunu soran kimseye karşı [hakkını teslim etmemek de böyledir]. Bugün ilim ehline intisap edenlerin birçoğu bu hakkı kısma (bahs) illetine müpteladırlar; keşke bununla yetinselerdi, bilakis onlar hem kötü hurmayı hem de eksik ölçeği bir araya getirdiler (kötülük üstüne kötülük yaptılar). Şüphesiz biz Allah’a aidiz ve şüphesiz O’na döneceğiz.
وبدأ ﵇ بذكر هذه الواقعة- على ما قال الإمام- لأن عادة الأنبياء ﵈ أنهم إذا رأوا قومهم مقبلين على نوع من أنواع المفاسد إقبالا أكثر من إقبالهم على سائر الأنواع بدؤوا بمنعهم عن ذلك النوع، وكان قومه ﵇ مشغولين بالبخس والتطفيف أكثر من غيره، والمراد من الناس ما يعمهم وغيرهم أي لا تبخسوا غيركم ولا يبخس بعضكم بعضا وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بالجور أو به وبالكفر بَعْدَ إِصْلاحِها أي إصلاح أمرها أو أهلها بالشرائع، فالإضافة من إضافة المصدر إلى مفعوله بحذف المضاف، والفاعل الأنبياء وأتباعهم.
İmam [Râzî]’nin belirttiğine göre, o (aleyhisselâm) söze bu hadiseyi zikrederek başladı; çünkü peygamberlerin (aleyhimüsselâm) âdeti, kavimlerinin fesat türlerinden birine diğerlerinden daha fazla yöneldiğini gördüklerinde, onları ilk önce o türden men etmekle başlamalarıdır. Onun (aleyhisselâm) kavmi de diğer günahlardan ziyade hakkı kısmak ve ölçü-tartıda hile yapmakla meşguldü. ‘İnsanlar’dan maksat, hem kendilerini hem de başkalarını içine alan umumi ifadedir; yani “Başkalarının hakkını eksiltmeyin, birbirinizin hakkını da eksiltmeyin.” { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” zulümle veya hem zulüm hem de küfürle, { بَعْدَ إِصْلاحِها } “düzeltilmesinden sonra” yani şeriatlarla onun düzeninin yahut ehlinin ıslah edilmesinden sonra. Buradaki izâfet, muzâfın hazfiyle masdarın mef’ûlüne izâfetidir; fâil ise peygamberler ve onlara tâbi olanlardır.
وجوز أن لا يقدر مضاف ويعتبر التجوز في النسبة الإيقاعية لأن إصلاح من في الأرض إصلاح لها، وأن تكون الإضافة من إضافة المصدر إلى الفاعل على الإسناد المجازي للمكان، وأن تكون على معنى في أي بعد إصلاح الأنبياء فيها. ويأبى الحمل على الظاهر لأن الإصلاح يتعلق بالأرض نفسها كتعميرها وإصلاح طرقها لا تفسدوا في الأرض ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إشارة إلى ما ذكر من الوفاء بالكيل والميزان وترك البخس والإفساد أو إلى العمل بما أمرهم به ونهاهم عنه، وأيا ما كان فإفراد اسم الإشارة وتذكيره ظاهر.
Muzâf takdir edilmeyip vukûî nispette mecaz sayılması da caiz görülmüştür; çünkü yeryüzündekilerin ıslah edilmesi, bizzat yeryüzünün ıslah edilmesidir. İzâfetin, mekâna mecazi isnat ile masdarın fâile izâfeti olması veya ‘fî’ (içinde) manasında olup “peygamberlerin orada ıslahından sonra” takdirinde olması da caizdir. Zahirine hamletmek ise buna engeldir; zira ıslah, yeryüzünün bizzat kendisinin imar edilmesi ve yollarının düzeltilmesiyle ilgilidir. { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır” ifadesi, ölçü ve tartının tam yapılmasına, hakkı kısmanın ve bozgunculuğun terk edilmesine yahut kendilerine emredilen ve yasaklanan şeylerle amel etmeye işarettir. Hangisi olursa olsun, işaret isminin tekil ve müzekker gelmesi açıktır.
ومعنى الخيرية إما الزيادة مطلقا أو في الإنسانية وحسن الأحدوثة وما يطلبونه من التكسب والتربح لأن الناس إذا عرفوهم بالأمانة رغبوا في معاملتهم ومتاجرتهم، وقيل: ليس المراد من خَيْرٌ هنا معنى الزيادة لأنه ليس للتفضيل بل المعنى ذلكم نافع لكم إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ قيل: المراد بالإيمان معناه اللغوي، وتخص الخيرية بأمر الدينا أي إن كنتم مصدقين لي في قولي، ومثل هذا الشرط- على ما قال الطيبي- إنما يجاء به في آخر الكلام للتأكيد، ويعلم من هذا أن شعيبا ﵇ كان مشهورا عندهم بالصدق والأمانة كما كان نبينا ﷺ مشهورا عند قومه بالأمين، وقال بعض الذاهبين إلى ما ذكر: إن تعليق الخيرية على هذا التصديق بتأويل العلم بها وإلا فهو خير مطلقا.
Hayırlı olmanın anlamı ya mutlak fazlalıktır veya insanlıkta, güzel nam bırakmada ve peşinde koştukları kazanç ve kârda fazlalıktır; çünkü insanlar onları dürüstlükle tanıdıklarında onlarla muamele yapmaya ve ticaret etmeye rağbet ederler. Buradaki { خَيْرٌ } lafzından maksadın fazlalık anlamı olmadığı da söylenmiştir; zira o tafdîl (üstünlük) için değildir, bilakis manası “Bu sizin için faydalıdır” demektir. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inananlar iseniz” ifadesinde, imandan maksadın lügat anlamı olduğu ve hayırlılığın da dünya işine tahsis edildiği söylenmiştir; yani “Eğer sözümde beni tasdik ediyorsanız.” Tîbî’nin belirttiğine göre bu tür şart cümleleri, sözün sonunda ancak tekit amacıyla getirilir. Buradan anlaşılmaktadır ki, Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi kavmi arasında ‘el-Emîn’ olarak meşhur olduğu gibi, Şuayb (aleyhisselâm) da kavmi nezdinde doğruluk ve dürüstlükle meşhurdu. Bu görüşe gidenlerden bazıları şöyle demiştir: “Hayırlılığın bu tasdike bağlanması, o hayrın bilinmesi tevilindedir; aksi takdirde o zaten mutlak olarak hayırdır.”
وقال القطب الرازي: إن ذلك ليس شرطا للخيرية نفسها بل لفعلهم كأنه قيل: فأتوا بهم إن كنتم مصدقين بي فلا يرد أنه لا توقف للخيرية في الإنسانية على تصديقهم به. قيل: المراد به مقابل الكفر وبالخيرية ما يشمل أمر الدنيا والآخرة أي ذلكم خير لكم في الدارين بشرط أن تؤمنوا، وشرط الإيمان لأنّ الفائدة من حصول الثواب مع النجاة من العقاب ظاهرة مع الإيمان خفية مع فقده للانغماس في غمرات الكفر، وبنى بعضهم نفع ترك البخس ونحوه في الآخرة على أن الكفار يعذبون على المعاصي كما يعذبون على الكفر فيكون الترك خيرا لهم بلا شبهة لكن لا يخفى أنه إذا فسر الإفساد في الأرض بالإفساد فيها بالكفر لا يكون لهذا التعليق على الإيمان معنى كما لا يخفى، وإخراجه من حيز الإشارة بعيد جدا.
Kutbüddin er-Râzî şöyle demiştir: “Bu, hayırlılığın bizzat kendisinin şartı değildir; bilakis onların fiilinin şartıdır; sanki ‘Eğer beni tasdik ediyorsanız bunları yerine getirin’ denilmiştir. Dolayısıyla insanlıktaki hayırlılığın onların kendisini tasdik etmesine bağlı olmadığı şeklinde bir itiraz vârid olmaz.” [İmandan] maksadın küfrün zıddı olduğu ve hayırlılığın da dünya ve ahiret işlerini kapsadığı söylenmiştir; yani “İman etmeniz şartıyla bu sizin için her iki dünyada da hayırlıdır.” İmanın şart koşulması, sevap elde etme ve azaptan kurtulma faydasının imanla birlikte açık olması, küfrün karanlıklarına gömülmekle ise bu faydanın gizli kalmasından ötürüdür. Bazıları, hakkı kısmanın ve benzerlerinin terk edilmesinin ahiretteki faydasını, kâfirlerin küfürlerinden dolayı azap gördükleri gibi günahlardan dolayı da azap görecekleri esasına dayandırmışlardır; bu durumda günahı terk etmek şüphesiz onlar için daha hayırlı olur. Ancak gizli değildir ki, yeryüzünde fesat çıkarmak küfürle fesat çıkarmak şeklinde tefsir edilirse, bunun imana bağlanmasının bir anlamı kalmaz; bunu işaret kapsamından çıkarmak ise son derece uzaktır.
وزعم الخيالي أن الأظهر أن ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ معترضة والشرط متعلق بما سبق من الأوامر والنواهي، وكأنه التزم ذلك لخفاء أمر الشرطية عليه. وقد فر من هرة وقع في أسد وهرب من القطر ووقف تحت الميزاب فاعتبروا يا أولي الألباب.
Hayâlî, daha zahir olanın { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } cümlesinin mu‘tarıza (ara cümle), şartın ise daha önce geçen emir ve nehiylere taalluk etmesi olduğunu ileri sürmüştür. Sanki o, şart durumunun kendisine kapalı gelmesi sebebiyle bu görüşü benimsemiştir. Oysa o, kediden kaçarken aslana tutulmuş, yağmurdan kaçarken doluya tutulmuştur (oluğun altına girmiştir); ey akıl sahipleri, ibret alın!
وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ أي طريق من الطرق الحسية تُوعِدُونَ أي تخوفون من آمن بالقتل كما نقل عن الحسن، وقتادة، ومجاهد، وروي عن ابن عباس أن بلادهم كانت يسيرة وكان الناس يمتارون منهم فكانوا يقعدون على الطريق ويخوفون الناس أن يأتوا شعيبا ويقولون لهم: إنه كذاب فلا يفتنكم عن دينكم.
{ وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ } “Ve her yolun başına oturmayın” yani hissi yollardan hiçbirinin [başına], { تُوعِدُونَ } “tehdit ederek” yani Hasan, Katâde ve Mücâhid’den nakledildiğine göre iman edenleri öldürmekle korkutarak. İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre ise onların beldeleri bolluk içindeydi ve insanlar onlardan zahire alırlardı; onlar da yol üstüne oturup insanları Şuayb’a gitmekten korkutur ve onlara: “O bir yalancıdır, sizi dininizden saptırmasın” derlerdi.
ويجوز أن يكون القعود على الصراط خارجا مخرج التمثيل كما فيما حكي عن قول الشيطان: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الأعراف: ١٦] أي ولا تقعدوا بكل طريق من طرق الدين كالشيطان، وإليه يشير ما روي عن مجاهد أيضا. والكلية مع أن دين الله الحق واحد باعتبار تشعبه إلى معارف وحدود. وأحكام وكانوا إذا رأوا أحدا يشرع
Yol üzerine oturmanın, şeytanın: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için senin dosdoğru yoluna oturacağım” [el-A‘râf: 16] sözünde hikaye edildiği gibi temsil yoluyla zikredilmiş olması da caizdir; yani “Şeytan gibi din yollarından hiçbir yolun başına oturmayın.” Yine Mücâhid’den rivayet edilen görüş de buna işaret etmektedir. Allah’ın hak dini tek olduğu halde ‘bütün yollar’ denilmesi, onun marifetlere, sınırlara ve hükümlere ayrılması itibariyledir. Onlar bir kimsenin bunlardan
في شيء منها منعوه بكل ما يمكن من الحيل. وقيل: كانوا يقطعون الطريق فنهوا عن ذلك. وروي عن أبي هريرة. وعبد الرحمن بن زيد. ولعل المراد به ما يرجع إلى أحد القولين الأولين وإلا ففيه خفاء وإن قيل: إن في الآية عليه مبالغة في الوعيد وتغليظ ما كانوا يرومونه من قطع السبيل.
birine başladığını gördüklerinde, mümkün olan her türlü hileyle onu engellerlerdi. Onların yol kestiği (eşkıyalık yaptığı) ve bundan nehyedildikleri de söylenmiştir. Bu, Ebû Hureyre ile Abdurrahman b. Zeyd’den rivayet edilmiştir. Muhtemelen bununla ilk iki görüşten birine raci olan mana kastedilmiştir; aksi takdirde bunda bir kapalılık vardır. Gerçi ayetin bu anlama göre tehditte mübalağa içerdiği ve onların amaçladığı yol kesmeyi son derece çirkin gösterdiği de söylenmiştir.
وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أي الطريق الموصلة إليه وهي الإيمان أو السبيل الذي قعدوا عليه فوضع المظهر موضع المضمر بيانا لكل صراط دلالة على عظم ما تصدق عليه وتقبيحا لما كانوا عليه، وقوله سبحانه: مَنْ آمَنَ بِهِ مفعول تَصُدُّونَ على أعمال الأقرب لا تُوعِدُونَ خلافا لما يوهمه كلام الزمخشري إذ يجب عند الجمهور في مثل ذلك حينئذ إظهار ضمير الثاني. ولا يجوز حذفه إلا في ضرورة الشعر فيلزم أن يقال: تصدونهم وإذا جعل تَصُدُّونَ بمعنى تعرضون يصير لازما ولا يكون مما نحن فيه. وضمير بِهِ لله تعالى أو لكل صراط أو سبيل الله تعالى لأن السبيل يذكر ويؤنث كما قيل، وجملة تُوعِدُونَ وما عطف عليه في موضع الحال من ضمير تَقْعُدُوا أي موعدين وصادين: وقيل: هي على التفسير الأول استئناف بياني، والأظهر ما ذكرنا وَتَبْغُونَها عِوَجاً أي وتطلبون لسبيل الله تعالى عوجا بإلقاء الشبه أو بوصفها للناس بما ينقصها وهي أبعد من شائبة الاعوجاج:
{ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Ve Allah'ın yolundan alıkoyarak” yani O’na ulaştıran yoldan ki o da imandır; yahut başına oturdukları yoldan [alıkoyarak]. Açık ismin zamir yerine konulması, ‘her yol’ ifadesini açıklamak, üzerine sadık olduğu şeyin büyüklüğüne delalet etmek ve içinde bulundukları hali çirkin göstermek içindir. Cenâb-ı Hakk’ın: { مَنْ آمَنَ بِهِ } “O'na iman edeni” buyruğu, Zemahşerî’nin sözünün vehmettirdiğinin aksine, yakın olanı amel ettirme kuralına göre { تُوعِدُونَ } fiilinin değil, { تَصُدُّونَ } fiilinin mef’ûlüdür; zira cumhura göre böyle bir durumda ikinci fiilin zamirinin açıkça getirilmesi vaciptir. Bu zamirin hazfedilmesi ancak şiir zaruretinde caizdir, aksi takdirde ‘onları alıkoyuyorsunuz’ denilmesi gerekirdi. { تَصُدُّونَ } fiili yüz çevirmek manasına alındığında ise lâzım (geçişsiz) olur ve konumuzun dışında kalır. { بِهِ } lafzındaki zamir Allah Teâlâ’ya yahut her bir yola ya da Allah Teâlâ’nın yoluna racidir; zira belirtildiği üzere ‘sebîl’ kelimesi hem müzekker hem müennes kullanılır. { تُوعِدُونَ } cümlesi ve ona matuf olanlar, { تَقْعُدُوا } fiilindeki zamirden hâl konumundadır; yani “korkutarak ve alıkoyarak”. İlk tefsire göre bunun istînâf-ı beyânî olduğu da söylenmiştir; ancak daha zahir olanı zikrettiğimizdir. { وَتَبْغُونَها عِوَجاً } “Ve onu eğri göstermek isteyerek” yani şüpheler atarak yahut onu insanlara kusurlu göstererek Allah Teâlâ’nın yolunun eğriliğini arıyorsunuz; halbuki o, eğrilik şaibesinden son derece uzaktır.
وهذا أخبار فيه معنى التوبيخ وقد يكون تهكما بهم حيث طلبوا ما هو محال إذ طريق الحق لا يعوج. وفي الكلام ترق كأنه قيل: ما كفاكم أنكم توعدون الناس على متابعة الحق وتصدونهم عن سبيل الله تعالى حتى تصفونه بالاعوجاج ليكون الصد بالبرهان والدليل. وعلى ما روي عن أبي هريرة. وابن زيد جاز أن يراد يبتغونها عوجا عيشهم في الأرض واعوجاج الطريق عبارة عن فوات أمنها.
Bu, içinde kınama anlamı bulunan bir haberdir; hak yol eğrilmeyeceğinden ötürü imkansız olan bir şeyi talep ettikleri için onlarla alay etme (tehekküm) anlamı da taşıyabilir. Sözde bir terakkī (derece derece yükselme) vardır; sanki şöyle denilmiştir: “İnsanları hakka uymaktan korkutmanız ve onları Allah Teâlâ’nın yolundan alıkoymanız yetmiyormuş gibi, engellemenin bizzat delil ve bürhanla olması için bir de o yolu eğrilikle mi niteliyorsunuz?” Ebû Hureyre ve İbn Zeyd’den rivayet edildiğine göre, ‘onu eğri kılmak istemeleri’nden maksadın yeryüzündeki yaşantıları olması caizdir; yolun eğriliği ise onun güvenliğinin kaybolmasından ibarettir.
وذكر الطيبي أن معنى هذا الطلب حينئذ معنى اللام في قوله سبحانه: لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [القصص: ٨] سائر الأوجه في الكلام الحذف والإيصال.
Tîbî, bu durumda söz konusu talebin manasının, Cenâb-ı Hakk’ın: { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye” [el-Kasas: 8] buyruğundaki lâm harfinin manası gibi olduğunu; sözdeki diğer vecihlerin ise hazif ve îsâl (harf-i cerin düşürülüp fiilin doğrudan mef’ûle bağlanması) kabilinden olduğunu belirtmiştir.
وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا عددكم فَكَثَّرَكُمْ فوفر عددكم بالبركة في النسل كما روي عن ابن عباس.
{ وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا } “Hatırlayın ki siz az idiniz” sayınız az idi, { فَكَثَّرَكُمْ } “derken O sizi çoğalttı” İbn Abbâs’tan rivayet edildiği üzere nesildeki bereketle sayınızı artırdı.
وحكي أن مدين بن إبراهيم تزوج بنت لوط فولدت فرمى الله تعالى في نسلها البركة والنماء فكثروا وفشوا.
Anlatıldığına göre Medyen b. İbrâhim, Lût’un kızıyla evlenmiş, o da doğum yapmış ve Allah Teâlâ onun nesline bereket ve artış vermiş, böylece çoğalıp yayılmışlardır.
وجوز الزجاج أن يكون المعنى إذ كنتم مقلين فقراء فجعلكم مكثرين موسرين، أو كنتم أقلة أذلة فأعزكم بكثرة العدد والعدد. وإِذْ مفعول اذْكُرُوا أو ظرف لمقدر كالحادث أو النعم أي اذكروا ذلك الوقت أو ما فيه وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ أي آخر أمر من أفسد قبلكم من الأمم كقوم نوح، وعاد، وثمود واعتبروا بهم وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ من الشرائع والأحكام وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا به أو لم يفعلوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا خطاب للكفار ووعيد لهم أي تربصوا لترواحكم الله تعالى بيننا وبينكم فإنه سبحانه سينصر المحق على المبطل ويظهره عليه أو هو خطاب للمؤمنين وموعظة لهم وحث على الصبر واحتمال ما كان يلحقهم من أذى المشركين إلى أن يحكم الله تعالى بينهم وينتقم لهم منهم. ويجوز أن يكون خطابا للفريقين أي ليصبر المؤمنون على أذى الكفار وليصبر الكفار على ما يسوؤهم من إيمان من آمن منهم حتى يحكم فيميز الخبيث من الطيب، والظاهر الاحتمال الأول. وكان المقصود إن أيمان البعض لا ينفعكم في دفع بلاء الله تعالى وعذابه وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ إذ لا معقب لحكمه ولا حيف فيه فهو في غاية السداد.
Zeccâc, mananın “Siz yoksul ve fakir idiniz de O sizi zengin ve varlıklı kıldı” yahut “Siz az ve zelil idiniz de O sizi sayı ve teçhizat çokluğuyla aziz kıldı” şeklinde olmasını caiz görmüştür. { إِذْ } lafzı { اذْكُرُوا } fiilinin mef’ûlüdür yahut ‘vuku bulan olay’ veya ‘nimetler’ gibi takdir edilen bir kelimenin zarfıdır; yani “O vakti yahut o vakitteki şeyleri hatırlayın.” { وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Ve bakın bozguncuların sonu nasıl oldu!” yani Nûh, Âd ve Semûd kavimleri gibi sizden önceki ümmetlerden fesat çıkaranların akıbetinin ne olduğuna bakın da onlardan ibret alın. { وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ } “Eğer içinizden bir topluluk kendisiyle gönderildiğim şeye” şeriatlara ve hükümlere “iman etmiş”, { وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا } “bir topluluk da iman etmemişse” ona inanmamış veya gereğini yapmamışsa, { فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا } “artık Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin!” Bu, kâfirlere bir hitap ve bir tehdittir; yani “Allah Teâlâ’nın bizimle sizin aranızdaki hükmünü görmek için bekleyin; zira O, haklıyı haksıza karşı muzaffer kılacak ve onu üstün getirecektir.” Yahut bu, müminlere bir hitap, onlara bir öğüt ve Allah Teâlâ aralarında hükmedip müşriklerden onların intikamını alıncaya kadar başlarına gelen eziyetlere sabretmeye ve katlanmaya bir teşviktir. Hitabın her iki gruba birden olması da caizdir; yani müminler kâfirlerin eziyetine sabretsin, kâfirler de aralarından iman edenlerin imanı sebebiyle canlarını sıkan duruma sabretsinler ki Allah Teâlâ hükmedip temizi pisten ayırsın. Zahir olan birinci ihtimaldir. Kastedilen, bir kısmın iman etmesinin Allah Teâlâ’nın belasını ve azabını savmada size fayda vermeyeceğidir. { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” çünkü O’nun hükmünü geri çevirecek hiç kimse yoktur ve O’nun hükmünde asla zulüm bulunmaz; dolayısıyla O’nun hükmü son derece isabetlidir.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm.
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ استئناف مبني على سؤال ينساق إليه المقال كأنه قيل له: فماذا قالوا له ﵇ بعد ما سمعوا منه هذه المواعظ؟ فقيل: قال أشراف قومه المستكبرون متطاولين عليه ﵇ غير مكتفين بمجرد الاستعصاء بل بالغين من العتو مبلغا عظيما لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا بغضا لكم ودفعا لفتنتكم المترتبة على المساكنة والجوار، والتأكيد القسمي للمبالغة والاعتناء بالحكم ومَعَكَ متعلق بالإخراج لا بالإيمان، ونسبة الإخراج إليه ﵇ أولا وإلى المؤمنين ثانيا للتنبيه على أصالته ﵇ في ذلك وتبعيتهم له فيه، وتوسيط النداء باسمه العلي بين المعطوفين لزيادة التقرير والتهديد الناشئة عن غاية الوقاحة والطغيان، وقوله تعالى: أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا عطف على جواب القسم أي والله ليكونن أحد الأمرين البتة الإخراج أو العود على أن المقصد الأهم هو العود وإنما ذكر الأول لمجرد القسر والإلجاء كما يفصح عنه عدم تعرضه ﵇ بجواب الإخراج، والمتبادر من العود الرجوع إلى الحالة الأولى وهذا مما لا يمكن في حق شعيب ﵇ لأن الأنبياء ﵈ معصومون عما دون الكفر بمراتب. نعم هو ممكن في حق من آمن به فإسناده إليه ﵇ من باب التغليب، قيل: وقد غلب عليه المؤمنون هنا كما غلب هو عليهم في الخطاب فيكون في الآية حينئذ تغليبان، وقال غير واحد: إن تعود بمعنى تصير كما أثبته بعض النحاة واللغويين فلا يستدعي العود إلى حالة سابقة وعلى ذلك قوله:
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki” ifadesi, sözün akışından doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki “Ondan bu öğütleri dinledikten sonra ona (aleyhisselâm) ne dediler?” denilmiş de, [buna cevaben] “Kavminin büyüklük taslayan ileri gelenleri, sırf itaatsizlikle yetinmeyip azgınlıkta son derece ileri giderek ona (aleyhisselâm) karşı üstünlük taslayıp dediler ki: { لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا } “Ey Şuayb! Mutlaka seni ve seninle beraber inananları memleketimizden çıkaracağız”” denilmiştir. [Bu tehdit] size olan nefretimizden ve bir arada yaşayıp komşu olmaktan doğan fitnenizi defetmek içindir. Yemin tekitleri, mübalağa ve hükme verilen ehemmiyet içindir. { مَعَكَ } ifadesi imana değil, çıkarmaya taalluk etmektedir. Çıkarmanın önce ona (aleyhisselâm), ikinci olarak müminlere nispet edilmesi, onun (aleyhisselâm) bu hususta asıl, onların ise ona tâbi olduklarına dikkat çekmek içindir. İki matuf arasına onun yüce ismiyle nidanın konulması, son derece hayasızlık ve azgınlıktan kaynaklanan tehdidi ve kararlılığı pekiştirmek içindir. Cenâb-ı Hakk’ın: { أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } “yahut mutlaka dinimize döneceksiniz!” buyruğu, yeminin cevabına matuftur; yani “Allah’a yemin olsun ki kesinlikle şu iki şeyden biri olacaktır: Ya çıkarılma ya da dönme.” Asıl önemli maksat ise dönmeleridir; birincisi sırf zorlamak ve çaresiz bırakmak için zikredilmiştir; nitekim onun (aleyhisselâm) çıkarma tehdidine cevap vermemesi de bunu açıkça göstermektedir. ‘Avd’ (dönüş) kelimesinden ilk akla gelen, önceki hale dönmektir; bu ise Şuayb (aleyhisselâm) hakkında imkansızdır, zira peygamberler (aleyhimüsselâm) küfrün kat kat altındaki günahlardan dahi masumdurlar. Evet, bu durum ona iman edenler hakkında mümkündür; dolayısıyla bunun ona (aleyhisselâm) isnat edilmesi tağlîb kabilindendir. Burada, hitapta o müminlere galip kılındığı (önder tutulduğu) gibi, bu fiilde de müminlerin ona galip kılındığı, dolayısıyla ayette iki tağlîb bulunduğu söylenmiştir. Birçok âlim ise şöyle demiştir: Bazı nahivciler ve dilcilerin de ispat ettiği üzere ‘te‘ûdünne’ fiili ‘tesîrunne’ (olacaksınız/döneceksiniz) manasındadır; dolayısıyla geçmiş bir hale dönmeyi gerektirmez. Nitekim şu beyitte de bu anlamdadır:
فإن لم تك الأيام تحسن مرة ... اليّ فقد عادت لهنّ ذنوب
“Eğer günler bana bir kez olsun iyilik etmemişse de, artık onlar için günahlar [âdet] haline gelmiştir.”
فكأنهم قالوا: لنخرجنك يا شعيب والذين آمنوا معك من قريتنا أو لتصيرن مثلنا فحينئذ لا إشكال ولا تغليب، وكذا يقال فيما بعد وهو حسن ولا يأباه إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها لاحتمال أن يقال بالتغليب فيه أو يقال إن التنجية لا يلزم أن تكون بعد الوقوع في المكروه، ألا ترى إلى قوله سبحانه: فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ [الأعراف: ٨٣] وأمثاله.
Sanki onlar: “Ey Şuayb! Seni ve seninle beraber inananları ya memleketimizden çıkaracağız yahut mutlaka bizim gibi olacaksınız” demişlerdir. Bu takdirde hiçbir müşkül ve tağlîb kalmaz. Bundan sonrası için de aynı şey söylenir ve bu güzel bir izahtır. { إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra” buyruğu da buna engel değildir; zira onda da tağlîb olduğu söylenebilir yahut kurtarmanın mutlaka kötü bir duruma düştükten sonra olması gerekmediği belirtilebilir. Görmez misin Cenâb-ı Hak: { فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ } “Onu ve ailesini kurtardık” [el-A‘râf: 83] ve benzeri ayetlerde böyle buyurmuştur.
وقال ابن المنير: على احتمال تسليم استعمال العود بمعنى الرجوع إلى أمر سابق يجاب بأنه على نهج قوله تعالى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ [البقرة: ٢٥٧] فإن الإخراج يستدعي دخولا سابقا فيما وقع الإخراج منه، وهو غير متحقق في المؤمن والكافر الأصليين، لكن لما كان الإيمان والكفر من الأفعال الاختيارية التي خلق الله تعالى العبد ميسرا لكل واحد منهما متمكنا منه لو أراده عبر عن تمكن المؤمن من الكفر، ثم عدوله عنه إلى الإيمان اختيارا بالإخراج من الظلمات إلى النور توفيقا من الله تعالى له ولطفا به وبالعكس في حق الكافر ويأتي نظير ذلك في قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [البقرة: ١٦، ١٧٥] وهذا من المجاز المعبر فيه عن السبب بالمسبب. وفائدة اختياره في هذه المواضع تحقيق التمكن والاختيار لإقامة حجة الله تعالى على عباده.
İbnü’l-Müneyyir şöyle demiştir: ‘Avd’ kelimesinin önceki bir duruma dönmek manasında kullanıldığının kabul edilmesi ihtimaline göre, bu durum Cenâb-ı Hakk’ın şu buyruğu çizgisinde cevaplandırılır: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “Allah inananların dostudur; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. İnkâr edenlerin dostları ise tağuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” [el-Bakara: 257]. Zira çıkarmak, içinden çıkarılan şeye daha önce bir girişi gerektirir; oysa bu durum aslen mümin ve kâfir olan kimselerde mevcut değildir. Fakat iman ve küfür, Allah Teâlâ’nın kulu her ikisine de yatkın ve dilediği takdirde güç yetirebilir kıldığı ihtiyârî (seçime bağlı) fiillerden olduğu için, müminin küfre güç yetirebilmesi, ardından Allah Teâlâ’nın bir tevfîki ve lütfu olarak kendi tercihiyle ondan yüz çevirip imana yönelmesi ‘karanlıklardan nura çıkarılma’ şeklinde ifade edilmiştir; kâfir hakkında ise bunun tersidir. Cenâb-ı Hakk’ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” [el-Bakara: 16, 175] buyruğunda da bunun bir benzeri gelecektir. Bu, sebebin müsebbeb ile ifade edildiği mecaz türündendir. Bu makamlarda bunun tercih edilmesinin faydası, Allah Teâlâ’nın kulları aleyhine hüccetini ikame etmek üzere güç yetirme ve seçimi pekiştirmektir.
وقيل: إن هذا القول كان جاريا على ظنهم أنه ﵇ كان في ملتهم لسكوته قبل البعثة عن الإنكار عليهم أو أنه صدر عن رؤسائهم تلبيسا على الناس وإيهاما لأنه كان على دينهم، وما صدر عنه ﵇ في أثناء المحاورة وقع على طريق المشاكلة، وذكر الشهاب احتمالا آخر في الجواب وهو أن الظاهر أن العود هو المقابل للخروج إلى ما
Bu sözün, peygamberlikten önce onlara açıkça karşı çıkmadığı için onun (aleyhisselâm) kendi dinlerinde olduğu yönündeki zanlarına binaen söylendiği yahut reislerinin insanları aldatmak ve onun da kendi dinlerinde olduğu vehmini vermek amacıyla bunu ortaya attığı da söylenmiştir. Konuşma esnasında ondan (aleyhisselâm) sadır olan ifadeler ise müşâkele (söz uyumu) yoluyla gerçekleşmiştir. Şihâb [el-Hafâcî] bu cevaba dair bir başka ihtimal daha zikretmiştir; o da şudur: Zahir olan, dönmenin (avd), kendisinden çıkılan şeye yani
خرج منه وهو القرية، والجار والمجرور في موضع الحال أي ليكن منكم الخروج من قريتنا أو العود إليها كائنين في ملتنا فينحل الاشكال من غير حاجة إلى ما تقدم، ولا يخفى بعده. وإنما لم يقولوا أو لنعيدنكم على طريقة ما قبله لما أن مرادهم أن يعودوا بصورة الطواعية حذر الإخراج عن الوطن باختيار أهون الشرين لا إعادتهم بسائر وجوه الإكراه والتعذيب، ومن الناس من زعم أن تعودن لا يصلح أن يكون جوابا للقسم لأنه ليس فعل المقسم، وجعل ما أشرنا إليه أولى في بيان المعنى مخلصا من ذلك وهو باطل لأنه يقتضي أن القسم لا يكون على فعل الغير ولم يقل أحد به، وقد شاع نحو والله ليضربن زيد من غير نكير وعدي العود بفي إيماء إلى أن الملة لهم بمنزلة الوعاء المحيط بهم قالَ استئناف كنظائره أي قال شعيب ﵇ ردا لمقالتهم الباطلة وتكذيبا لهم في أيمانهم الفاجرة: أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ على أن الهمزة لإنكار الوقوع ونفيه، والواو للعطف على محذوف، وقد يقال: لها في مثل هذا الموضع واو الحال أيضا ولَوْ هي التي يؤتى بها لبيان ما يفيده الكلام السابق بالذات أو بالواسطة من الحكم الموجب أو المنفي على كل حال مفروض من الأحوال المقارنة له على الإجمال بإدخالها على أبعدها منه وأشدها منافاة له ليظهر بثبوته أو انتفائه مع ثبوته أو انتفاؤه مع ما عداه من الأحوال بطريق الأولوية، والكلام هاهنا في تقدير أنعود فيها لو لم نكن كارهين ولو كنا كارهين غير مبالين بالإكراه، فالجملة في موضع الحال من ضمير الفعل المقدر والمآل أنعود فيها حال عدم الكراهة وحال الكراهة إنكارا لما تفيده كلمتهم الشنيعة بإطلاقها من العود على أي حالة غير أنه اكتفى بذكر الحالة التي هي أشد الأحوال منافاة للعود وأكثرها بعدا منه تنبيها على أنها هي الواقعة في نفس الأمر وثقة باغنائها عن ذكر الأولى إغناء واضحا لأن العود الذي تعلق به الإنكار حين تحقق مع الكراهة على ما يوجبه كلامهم فلأن يتحقق مع عدمها أولى، وهذا بعض مما ذكره شيخ الإسلام في هذا المقام، وقد أطنب فيه الكلام وأتى بالنقض والإبرام فارجع إليه، وقد جوز أن يكون الاستفهام باقيا على حاله، وجعل بعضهم الهمزة بمعنى كيف، ووجه التعجب إلى العود أي كيف نعود فيها ونحن كارهون لها وتقدير فعل العود لقوة دلالة الكلام عليه أولى من تقدير فعل الإعادة كما فعل الزمخشري، وفي التيسير تقدير فعل الإخراج أي تخرجوننا من غير ذنب ونحن كارهون لمفارقة الأوطان، وقد وجه بأن العود مفروغ عنه لا يتصور من عاقل فلا يكون إلا الإخراج، ولا يخفى ضعف هذا التقدير.
memlekete yönelik çıkışın zıddı olmasıdır. Câr ve mecrûr ise hâl konumundadır; yani “Sizin için ya memleketimizden çıkış olsun yahut bizim dinimizde bulunarak oraya geri dönüş olsun.” Böylece önceki izahlara gerek kalmaksızın problem çözülmüş olur; ancak bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Önceki ifadenin üslubuna uygun olarak “yahut sizi döndürürüz” dememelerinin sebebi, maksatlarının onları her türlü zorlama ve işkenceyle döndürmek değil, iki kötülükten daha ehven olanını seçerek vatanlarından çıkarılma korkusuyla kendi rızaları suretinde dönmelerini sağlamak istemeleridir. İnsanlardan bazıları, ‘te‘ûdünne’ fiilinin yemin edenin kendi fiili olmadığı için yeminin cevabı olmaya elverişli olmadığını iddia etmiş ve işaret ettiğimiz manayı bu durumdan bir kurtuluş yolu olarak daha uygun görmüştür; fakat bu bâtıldır, zira bu iddia başkasının fiili üzerine yemin edilemeyeceğini gerektirir ki bunu hiç kimse söylememiştir. Nitekim “Vallahi Zeyd mutlaka dövecektir” gibi ifadeler hiçbir itiraz olmaksızın yaygın olarak kullanılır. Dönüş (avd) fiilinin ‘fî’ harf-i ceriyle geçişli kılınması, dinin onları çepeçevre kuşatan bir kap mesabesinde olduğuna imada bulunmak içindir. { قالَ } “Dedi ki” ifadesi benzerleri gibi istînâftır; yani Şuayb (aleyhisselâm) onların bâtıl sözlerini reddetmek ve günahkâr yeminlerini yalanlamak üzere dedi ki: { أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ } “İstemesek de mi?” Buradaki hemze, vuku buluşu inkâr ve nefyetmek içindir; vâv harfi ise mahzuf bir cümleye matuftur. Bu gibi yerlerde buna ‘vâv-ı hâliyye’ de denilebilir. ‘Lev’ ise, önceki kelamın bizzat veya vasıtalı olarak ifade ettiği olumlu yahut olumsuz hükmü, toptan onunla beraber bulunan farazî hallerin her birinde açıklamak üzere, o hallerden hükme en uzak ve onunla en çok çelişen halin üzerine dahil edilerek getirilen lev’dir; tâ ki o en uzak hal ile birlikte hükmün sübutu veya nefyi gerçekleştiğinde, diğer hallerle birlikte sübutu veya nefyi evleviyet yoluyla ortaya çıksın. Buradaki kelamın takdiri şöyledir: “Biz istemesek de, istesek de, zorlamaya aldırış etmeksizin ona döner miyiz?” Dolayısıyla bu cümle, takdir edilen fiilin zamirinden hâl konumundadır. Netice itibariyle mana: “Onların çirkin sözlerinin mutlak olarak ifade ettiği ‘her halükarda dönme’ iddiasını inkâr etmek üzere, hem istememe halinde hem de isteme halinde mi ona döneceğiz?” demektir. Ancak [Şuayb], dönmeyle en çok çelişen ve ondan en uzak olan hali zikretmekle yetinmiştir; zira hakikatte vâkî olan halin bu olduğuna dikkat çekmek ve bunun açıkça birinci hali zikretmeye ihtiyaç bırakmayacağına güvenmek istemiştir. Çünkü onların sözünün gerektirdiği üzere inkârın taalluk ettiği dönme fiili istememe haliyle birlikte gerçekleşirse, isteme haliyle birlikte gerçekleşmesi evleviyetle söz konusudur. Bu, Şeyhülislâm’ın bu makamda zikrettiklerinin bir kısmıdır; o burada sözü uzatmış, meseleyi enine boyuna tartışmıştır, oraya müracaat edilsin. İstifhamın kendi hakiki halinde kalması da caiz görülmüştür. Bazıları hemzeyi ‘nasıl’ manasında kılmış ve hayreti dönmeye yöneltmiştir; yani “Biz ondan hoşlanmadığımız halde ona nasıl döneriz?” Sözün delaletinin kuvvetinden ötürü ‘avd’ (dönüş) fiilini takdir etmek, Zemahşerî’nin yaptığı gibi ‘iâde’ (döndürme) fiilini takdir etmekten daha evladır. et-Teysîr’de ise ‘çıkarma’ fiili takdir edilmiştir; yani “Biz vatanlarımızdan ayrılmaktan hoşlanmadığımız halde bizi hiçbir suçumuz yokken çıkaracak mısınız?” Bu görüş, dönmenin zaten söz konusu olamayacağı, akıllı bir kimseden bunun tasavvur edilemeyeceği, dolayısıyla geriye sadece çıkarmanın kalacağı şeklinde gerekçelendirilmiştir; ancak bu takdirin zayıflığı gizli değildir.
وذكر أبو البقاء أن لَوْ هنا بمعنى إن لأنها للمستقبل، وجوز أن تكون على أصلها وما أشار إليه شيخ الإسلام في هذا المقام أبعد مغزى فليتأمل قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً عظيما لا يقادر قدره.
Ebû’l-Bekā, buradaki ‘lev’ edatının gelecek zaman ifade ettiği için ‘in’ (şart) manasında olduğunu zikretmiş, aslî manasında kalmasını da caiz görmüştür. Şeyhülislâm’ın bu makamda işaret ettiği mana ise daha derin bir gayeye matuftur, iyice düşünülmelidir. { قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz” ölçüsü takdir edilemeyecek kadar büyük bir yalan uydurmuş oluruz,
إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ التي هي الشرك وزعمنا كما زعمتم أن لله سبحانه ندا تعالى عن ذلك علوا كبيرا.
{ إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ } “eğer sizin dininize dönersek” şirk olan dininize [dönersek] ve sizin iddia ettiğiniz gibi Allah Teâlâ’nın bir dengi olduğunu iddia edersek; O bundan son derece yücedir.
بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وعلمنا بطلانها وأن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وجواب الشرط محذوف دل عليه ما قبله أي إن عدنا في ملتكم فقد افترينا، واستشكل ذلك بأن الظاهر فيما إذا كان الجواب مثل ما ذكر أن يتعلق ظهوره والعلم به بالشرط نحو إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ [يوسف: ٧٧] وإِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ [التوبة: ٤٠] وإن أكرمتني اليوم فقد أكرمتك أمس، والمقصود هنا تقييد نفس الافتراء بالعود، ولفظ قد وصيغة الماضي يمنعانه، والجواب ما أشار إليه الزمخشري من أنه من باب الإخراج لا على مقتضى الظاهر وإيثار قد والماضي الدالين على التأكيد إما لأنه جواب قسم مقدر أو لأنه تعجب على معنى ما أكذبنا إن عدنا إلخ. ووجه التعجب أن المرتد أبلغ في الافتراء من الكافر لأن الكافر مفتر على الله تعالى الكذب حيث يزعم أن لله سبحانه ندا ولا ند له والمرتد مثله في ذلك وزائد عليه حيث يزعم أنه قد تبين له ما خفي عليه من التمييز بين الحق والباطل والحمل على التعجب على ما في الكشف أولى لأن حذف اللام ضعيف، وجوز أبو حيان تبعا لابن عطية أن يكون الفعل المذكور
{ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra” ve onun bâtıl olduğunu, bir ve tek olan, ortağı bulunmayan Allah’tan başka hiçbir ilah olmadığını bildikten sonra. Şartın cevabı mahzuftur ve öncesi ona delalet etmektedir; yani “Eğer sizin dininize dönersek, muhakkak iftira etmiş oluruz.” Cevabın zikredildiği gibi olduğu durumlarda zahir olanın, cevabın ortaya çıkışının ve bilinmesinin şarta bağlanması olduğu söylenerek bu duruma itiraz edilmiştir; nitekim { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun kardeşi de çalmıştı” [Yûsuf: 77], { إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, muhakkak Allah ona yardım etmiştir” [et-Tevbe: 40] ve “Bugün bana ikram edersen, dün ben de sana ikram etmiştim” sözlerinde olduğu gibi. Oysa burada maksat, iftiranın bizzat kendisini dönmeye bağlamaktır; ‘kad’ lafzı ve mazi sîgası ise buna engeldir. Buna cevap olarak Zemahşerî’nin işaret ettiği şu husus verilmiştir: Bu, kelamın zahirî muktezasına göre değil, mecazi bir üslup üzeredir. Tekit bildiren ‘kad’ ve mazi sîgasının tercih edilmesi ya takdirî bir yeminin cevabı olduğu içindir yahut “Eğer dönersek ne kadar yalancı oluruz...” manasında bir taaccüb (hayret) bildirdiği içindir. Taaccübün sebebi şudur: Dinden dönen (mürted), kâfirden daha ileri derecede iftiracıdır; zira kâfir, Allah Teâlâ’nın hiçbir dengi olmadığı halde O’nun dengi olduğunu iddia ederek O’na iftira etmektedir. Mürted ise bu hususta onun gibidir ve üstelik hak ile bâtıl arasındaki ayrımın kendisine gizli kalan yönlerinin apaçık ortaya çıktığını öne sürmesiyle ondan daha da fazladır. el-Keşf’te belirtildiğine göre taaccübe hamletmek daha evladır; zira [yemin cevabındaki] lâm harfinin hazfedilmesi zayıf bir kullanımdır. Ebû Hayyân, İbn Atiyye’ye tâbi olarak mezkûr fiilin
قسما كما يقال: برئت من الله تعالى إن فعلت كذا، وكقول مالك بن الأشتر النخعي:
yemin olmasını caiz görmüştür; nitekim “Şunu yaparsam Allah Teâlâ’dan berî olayım” denilmesi ve Mâlik b. el-Eşter en-Nehaî’nin şu sözü gibi:
أبقيت وفري وانحرفت عن العلا ... ولقيت أضيافي بوجه عبوس
“Malımı korumuş, yüceliklerden yüz çevirmiş ve misafirlerimi asık bir yüzle karşılamış olayım;
إن لم أشن على ابن هند غارة ... لم تخل يوما من ذهاب نفوس
Eğer Hind’in oğluna (Muâviye’ye), hiçbir gün canların telef olmasından geri kalmayacağı bir baskın yapmazsam!”
وهذا نوع من أنواع البديع وقد ذكره غير واحد من أصحاب البديعيات، ومثله عز الدين الموصلي بقوله:
Bu, bedî‘ sanatının türlerinden biridir ve bedîiyyât sahiplerinden birçoğu bunu zikretmiştir. İzzeddin el-Mevsılî de buna şu sözüyle örnek vermiştir:
برئت من سلفي والشم من هممي ... إن لم أدن بتقى مبرورة القسم
“Geçmişimden ve yüksek gayelerimden berî olayım; eğer yemini yerine getirilmiş bir takva ile dindarlık yapmazsam.”
والباغونية بقولها:
el-Bâ‘ûniyye de şu sözüyle buna örnek vermiştir:
لا مكنتنى المعالي من سيادتها ... إن لم أكن لهم من جملة الخدم
“Yücelikler beni efendiliğine eriştirmesin; eğer ben onlar için hizmetkârlar zümresinden olmazsam.”
وَما يَكُونُ لَنا أي ما يصح لنا وما يقع فيكون تامة، وقد يأتي ذلك بمعنى ما ينبغي وما يليق.
{ وَما يَكُونُ لَنا } “Bizim için olacak şey değildir” yani bizim için doğru ve mümkün olmaz, vuku bulmaz; buradaki ‘kâne’ tam fiildir. Bazen bu ifade “bize yakışmaz ve yaraşmaz” anlamında da gelir.
أَنْ نَعُودَ فِيها في حال من الأحوال أو وقت من الأوقات إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا أي إلا حال أو وقت مشيئة الله لعودنا، والتعرض لعنوان الربوبية للتصريح بأنه المالك الذي لا يسأل عما يفعل.
{ أَنْ نَعُودَ فِيها } “Ona dönmemiz” hiçbir halde ve hiçbir vakitte [mümkün değildir], { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا } “Rabbimiz olan Allah'ın dilemesi müstesna” yani Allah’ın bizim dönüşümüzü dilediği hal veya vakit müstesna. Rubûbiyyet sıfatının açıkça zikredilmesi, O’nun yaptığından sual olunmayan mutlak Mâlik olduğunu açıkça belirtmek içindir.
وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً فهو سبحانه يعلم كل حكمة ومصلحة ومشيئته على موجب الحكمة فكل ما يقع مشتمل عليها، وهذا إشارة إلى عدم الأمن من مكر الله سبحانه فإنه لا يأمن مكر الله إلا القوم الكافرون، وفيه من الانقطاع إلى الله تعالى ما لا يخفى، ويؤكد ذلك قوله تعالى: عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا فإن التوكل عليه سبحانه إظهار العجز والاعتماد عليه جل شأنه، وإظهار الاسم الجليل للمبالغة، وتقديم المعمول لإفادة الحصر. وفي الآية دلالة على أن لله تعالى أن يشاء الكفر.
{ وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” O Subhânehu her hikmeti ve maslahatı bilir; O’nun dilemesi de hikmetin gereğine göredir, dolayısıyla vuku bulan her şey o hikmeti içerir. Bu, Allah Teâlâ’nın mekrinden (tuzak ve imtihanından) emin olunmayacağına bir işarettir; zira kâfirler topluluğundan başkası Allah’ın mekrinden emin olmaz. Bunda Allah Teâlâ’ya tam bir yöneliş ve teslimiyet olduğu gizli değildir. Cenâb-ı Hakk’ın: { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } “Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik” buyruğu da bunu pekiştirmektedir; zira O Subhânehu’ya tevekkül etmek, acziyeti izhar etmek ve şânı yüce olan Allah’a güvenip dayanmaktır. İsm-i Celâl’in açıkça zikredilmesi mübalağa içindir; mef’ûlün öne alınması ise hasr (yalnızca O’na) ifade eder. Ayette, Allah Teâlâ’nın küfrü de dileyebileceğine dair delil vardır.
وادعى شيخ الإسلام أن المراد استحالة وقوع ذلك كأنه قيل: وما كان لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء الله تعالى العود وهيهات ذلك، ولا يكاد يكون كما ينبىء عنه التعرض لعنوان الربوبية، وقولهم: بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ فإن تنجيته تعالى إياهم منها من دلائل عدم مشيئته سبحانه لعودهم فيها، وفرع على قوله تعالى: وَسِعَ إلخ بعد أن فسره بما فسره محالية مشيئته العود لكن لطفا وهو وجه في الآية، ولعل ما ذهبت إليه فيها أولى، ولا يرد على تقدير العود مفعولا للمشيئة أنه ليس لذكر سعة العلم بعد حينئذ كبير معنى، بل كان المناسب ذكر شمول الإرادة وأن الحوادث كلها بمشيئة الله تعالى لما لا يخفى، ولا يحتاج إلى القول بأن ذلك منه ﵇ رد لدعوى الحصر باحتمال قسم ثالث، والزمخشري بنى تفسيره على عقيدته الفاسدة من وجوب رعاية الصلاح والأصلح وأن الله تعالى لا يمكن أن يشاء الكفر بوجه لخروجه عن الحكمة، واستدل بقوله سبحانه: وَسِعَ إلخ، ورده ابن المنير بأن موقع ما ذكر الاعتراف بالقصور عن علم العاقبة والاطلاع على الأمور الغائبة. ونظير ذلك قول إبراهيم ﵇: وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً [الأنعام: ٨٠] فإنه ﵇ لما رد الأمر إلى المشيئة وهي مغيبة مجد الله تعالى بالانفراد بعلم الغائبات انتهى، وإلى كون المراد من الاستثناء التأبيد ذهب جعفر بن الحارث والزجاج أيضا وجعلوا ذلك كقول الشاعر:
Şeyhülislâm, maksadın bunun vuku bulmasının imkansızlığı olduğunu iddia etmiştir; sanki: “Allah Teâlâ dönmeyi dilemedikçe bizim ona dönmemiz mümkün değildir; bu ise nerede, asla gerçekleşmez!” denilmiştir. Rubûbiyyet vasfının getirilmesi ve onların: { بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ } “Allah bizi kurtardıktan sonra” sözleri de bunu hissettirmektedir; zira Allah Teâlâ’nın onları ondan kurtarması, onların oraya dönmesini dilemediğinin delillerindendir. Cenâb-ı Hakk’ın: { وَسِعَ } “kuşatmıştır...” buyruğunu tefsir ettikten sonra, O’nun dönmeyi dilemesinin imkansızlığını bir incelik olarak buna bağlamıştır; bu da ayet için bir vecihtir. Ancak benim tercih ettiğim görüş muhtemelen daha evladır. Dönüşün (avd) meşîetin (dilemenin) mef’ûlü olarak takdir edilmesi durumunda, bundan sonra ilmin genişliğinin zikredilmesinin pek bir manası kalmayacağı, bilakis iradenin şümulünün ve bütün hadiselerin Allah Teâlâ’nın dilemesiyle olduğunun zikredilmesinin uygun düşeceği yönündeki itiraz ise gizli olmayan sebeplerden ötürü vârid değildir. Bunun, onun (aleyhisselâm) üçüncü bir ihtimalle hasr iddiasını reddetmesi olduğunu söylemeye de gerek yoktur. Zemahşerî ise tefsirini salâh ve aslahı (en uygun olanı) gözetmenin vacip olduğu ve hikmetin dışına çıkacağı için Allah Teâlâ’nın hiçbir şekilde küfrü dilemesinin mümkün olamayacağı şeklindeki bozuk akidesi üzerine kurmuş ve Cenâb-ı Hakk’ın: { وَسِعَ } “kuşatmıştır...” buyruğunu delil getirmiştir. İbnü’l-Müneyyir ise ona karşı çıkarak bu ifadenin yerinin, akıbetin ilmini bilmekten ve gaybî işlere muttali olmaktan aciz olduğunu itiraf etmek olduğunu belirtmiştir. Bunun bir benzeri İbrâhim’in (aleyhisselâm) şu sözüdür: { وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّa أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimin bir şey dilemesi müstesna, O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam; Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” [el-En‘âm: 80]. Zira o (aleyhisselâm) işi gayb olan meşîete havale edince, gaybları bilmede tek oluşu sebebiyle Allah Teâlâ’yı yüceltmiştir. İstisnadan maksadın ebediyet (asla vuku bulmayacak oluşu) olduğu görüşüne Ca‘fer b. el-Hâris ve Zeccâc da gitmiş ve bunu şairin şu sözü gibi kılmışlardır:
إذا شاب الغراب أتيت أهلي ... وصار القار كاللبن الحليب
“Karga ihtiyarlayıp saçları ağardığında ve zift de taze süt gibi [bembeyaz] olduğunda aileme dönerim.”