٥٠] وقس على ذلك حال بقية ما ذكروا ما لم يذكر من أجزاء القصة بل حال نظائره في سائر القصص لا سيما في المحاورات الجارية في الأوقات المتعددة.
50] Kıssanın zikredilen ve zikredilmeyen diğer kısımlarının durumunu ve hatta diğer kıssalardaki benzerlerinin durumunu -özellikle de muhtelif vakitlerde cereyan eden karşılıklı konuşmalarda- buna kıyas et.
وقال غير واحد: إنما قيل هاهنا: أَفَلا تَتَّقُونَ وفيما تقدم من مخاطبة نوح ﵇ قومه إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ لأن هؤلاء قد علموا بما حل بغيرهم من نظرائهم ولم يكن قبل واقعة قوم نوح ﵇ واقعة، وقيل: لأن هؤلاء كانوا أقرب إلى الحق وإجابة الدعوة من قوم نوح ﵇ وهذا دون إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ إلخ في التخويف، ويرشد إلى ذلك ما تقدم مع قوله تعالى: قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ حيث قيد هنا الملأ المعاند بمن كفر وأطلق هناك، وقد صرحوا بأن هذا الوصف لأنه لم يكن كلهم على الكفر بل من أشرافهم من آمن به ﵇ كمرثد بن سعد الذي كان يكتم إيمانه ولا كذلك قوم نوح ومن آمن به ﵇ منهم لم يكن من الأشراف كما هو الغالب في اتباع الرسل ﵈، وقيل: إنه وقت مخاطبة نوح ﵇ لقومه لم يكونوا آمنوا بخلاف قوم هود ومثله- كما قال الشهاب- يحتاج إلى نقل. واعترض المولى بهاء الدين على تلك التفرقة بين القومين بأنه قد جاء في سورة المؤمنين وصف قوم نوح بما وصف به قوم هود هنا فكيف تتأتى هذه التفرقة، وأجيب بأن الوصف هناك محمول على أنه للذم لا للتمييز وإنما لم يذم هاهنا للإشارة إلى التفرقة. وقال الطيبي:
Pek çok âlim şöyle demiştir: Burada { أَفَلا تَتَّقُونَ } [“Hâlâ sakınmaz mısınız?”], Nûh’un (aleyhisselâm) kavmine daha önce geçen hitabında ise { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } [“Şüphesiz ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum”] buyrulmuştur; çünkü bunlar [Hûd kavmi], kendileri gibi olan başkalarının başına gelenleri bilmişlerdir, oysa Nûh (aleyhisselâm) kavminin hadisesinden önce [böyle] bir hadise vuku bulmamıştı. Şöyle de denilmiştir: Çünkü bunlar hakka ve davete icabet etmeye Nûh (aleyhisselâm) kavminden daha yakındılar; bu ifade ise korkutma bakımından { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ } [“Şüphesiz ben sizin adınıza korkuyorum...”] ifadesinden daha hafiftir. Allah Teâlâ’nın: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } [“Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki”] buyruğuyla birlikte daha önce geçen husus da buna işaret etmektedir; zira burada inatçı ileri gelenler inkâr edenlerle kayıtlanmış, orada ise mutlak bırakılmıştır. Âlimler, bu nitelemenin hepsinin küfür üzere olmamasından, bilakis aralarında Mertsed b. Sa'd gibi imanını gizleyen şerefli kimselerin de (aleyhisselâm) bulunmasından kaynaklandığını açıkça belirtmişlerdir. Nûh kavmi ise böyle değildi; ona (aleyhisselâm) iman edenler, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) tâbilerinde ekseriyetle olduğu gibi ileri gelenlerden değildi. Şöyle de denilmiştir: Nûh'un (aleyhisselâm) kavmine hitap ettiği vakitte iman etmemişlerdi, Hûd kavmi ise böyle değildi; Şihâb'ın da dediği gibi bunun gibisi bir nakle muhtaçtır. Mevlâ Bahâüddin, iki kavim arasındaki bu ayrıma, Mü'minûn sûresinde Nûh kavminin burada Hûd kavminin nitelendiği şekilde nitelenmiş olduğunu ve bu ayrımın nasıl mümkün olacağını belirterek itiraz etmiştir. Buna ise oradaki nitelemenin temyiz için değil, zemm (kınama) kabilinden olduğu, buradaki ayrımı belirtmek için ise burada yerilmediği şeklinde cevap verilmiştir. Tîbî şöyle demiştir:
يمكن أن يقال: إن الوصف هنا للذم أيضا ومقتضى المقام يقتضي ذمهم لشدة عنادهم كما يدل عليه جوابهم بما حكاه الله تعالى من قولهم: إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ أي متمكنا في خفة عقل راسخا فيها حيث فارقت دين آبائك وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ حيث ادعيت الرسالة وهو أبلغ من كاذبا كما مرت الإشارة إليه. والظن إما على ظاهره كما قال الحسن والزجاج وإما بمعنى العلم كما قيل، وذلك لأنه قالوا ما قالوا ما قالوا مع كونه ﵇ معروفا بينهم بضد ذلك ولا يقتضي ذم قوم نوح ﵇ وحيث اقتضى في سورة المؤمنين ذمهم ذمهم لأنهم قالوا كما قصة ﷾ هناك ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ [المؤمنون: ٢٥] وقال بعضهم: إن الظاهر أن ما نقل هنا عن قوم نوح ﵇ مقالتهم في مجلس أو مقالة بعضهم وما نقل في سورة المؤمنين مقالتهم في مجلس آخر أو مقالة آخرين فروعي في المقامين مقتضى كل من المقالتين قالَ ﵇ مستعطفا لهم أو مستميلا لقلوبهم: يا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ أي شيء منها فضلا عن تمكني فيها كما زعمتم وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ والرسالة من قبله تعالى تقتضي الاتصاف بغاية الرشد والصدق، ولم يصرح ﵇ بنفي الكذب اكتفاء بما في حيز الاستدراك.
Şöyle denebilir: Buradaki vasıf da zemm (yerme) içindir ve makamın gereği, inatlarının şiddeti sebebiyle onları yermeyi gerektirmektedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın onların sözünden naklettiği şu buyruk da buna delalet eder: { إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ } “Şüphesiz biz seni bir akılsızlık içinde görüyoruz” yani atalarının dininden ayrıldığın için akıl hafifliği içinde yerleşmiş, onda kökleşmiş görüyoruz { وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “ve biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz” yani peygamberlik iddia ettiğin için; bu da daha önce işaret edildiği üzere "kâziben" (yalancı) demekten daha beliğdir. Zann kelimesi ya Hasan ve Zeccâc'ın dediği gibi zahiri üzeredir ya da söylendiği gibi ilim (kesin bilgi) manasındadır. Zira o (aleyhisselâm) aralarında bunun zıddıyla tanınmış olmasına rağmen bu sözü söylemişlerdir; Nûh (aleyhisselâm) kavmini yermeyi ise gerektirmez. Mü'minûn sûresinde onları yermeyi gerektirdiği yerde ise Allah Teâlâ'nın orada anlattığı üzere şöyle dedikleri için onları yermiştir: { ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ } [el-Mü'minûn: 24-25] “Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir; size üstünlük taslamak istiyor. Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi. Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik. O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir. Öyleyse bir süreye kadar onu gözetleyin.” Bazıları şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki, burada Nûh (aleyhisselâm) kavminden nakledilen şey bir meclisteki sözleri veya bazılarının sözüdür; Mü'minûn sûresinde nakledilen ise başka bir meclisteki sözleri yahut diğerlerinin sözüdür. Böylece iki makamda da iki sözün her birinin gereği gözetilmiştir. [Hûd] (aleyhisselâm) onlara merhamet dileyerek yahut kalplerini meylettirmek isteyerek şöyle { قالَ } “Dedi ki”: { يا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ } “Ey kavmim! Bende hiçbir akılsızlık yoktur” yani iddia ettiğiniz gibi onda kökleşmiş olmak şöyle dursun, ondan zerre kadar bir şey dahi yoktur { وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “fakat ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim”. Allah Teâlâ tarafından elçi olmak ise en üst düzeyde rüşd ve doğruluk ile nitelenmeyi gerektirir. [Hûd] (aleyhisselâm) istidrâk kapsamındaki [anlamla] yetinerek yalanı nefyettiğini açıkça zikretmemiştir.
وقيل: الكذب نوع من السفاهة فيلزم من نفيها نفيه، ومِنْ لابتداء الغاية مجازا وهي متعلقة بمحذوف وقع صفة لرسول مؤكدة لما أفاده التنوين من الفخامة الذاتية بالفخامة الإضافية. وقوله تعالى: أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي على طرز ما في قصة نوح ﵇.
Şöyle de denilmiştir: Yalan, sefâhetin (akılsızlığın) bir türüdür; dolayısıyla sefâhetin nefyi yalanın da nefyini gerektirir. { مِنْ } edatı mecazen ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir ve tenvînin zâtî büyüklük olarak ifade ettiği anlamı izâfet büyüklüğüyle pekiştiren, "rasûl" kelimesinin sıfatı konumundaki mahzûf bir kelimeye müteallıktır. Allah Teâlâ'nın: { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي } [“Size Rabbimin elçilik vazifelerini tebliğ ediyorum”] buyruğu Nûh (aleyhisselâm) kıssasındaki üslup üzeredir.
وقرأ أبو عمرو «أبلغكم» بالتخفيف من الأفعال وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ معروف بالنصح والأمانة مشهور بين الناس بذلك فما حقي أن أتهم بشيء مما ذكرتموه وعلى هذا لا يقدر للوصفين متعلق، ويحتمل تقديرهما أي ناصح لكم فيما أدعوكم إليه أمين على ما أقول لكم لا أكذب فيه، وعلى الأول- كما قال الطيبي- فالجملة مستأنفة وقعت معترضة، وعلى الثاني حالية، وفي العدول عن الفعلية إلى الاسمية ما لا يخفى. ولعل التعبير بها هنا وبالفعلية فيما تقدم لتجدد النصح من نوح دون هود ﵉.
Ebû Amr, ef'âl babından tahfif ile (şeddesiz olarak) «أبلغكم» şeklinde okumuştur. { وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ } “ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm” öğüt ve emanetle tanınmış, insanlar arasında bununla meşhur olmuş biriyim; dolayısıyla zikrettiğiniz şeylerin hiçbirisiyle itham edilmem hakkım değildir. Bu takdire göre iki vasıf için bir müteallak takdir edilmez. İkisinin takdir edilmesi de muhtemeldir; yani: "Sizi çağırdığım şeyde sizin için bir öğütçüyüm; size söylediğim şeyde de güvenilirim, onda yalan söylemem." Birinci ihtimale göre -Tîbî'nin dediği gibi- cümle itirâziyye olarak vaki olmuş bir istînâfiyye cümlesidir; ikinciye göre ise hâliyye cümlesidir. Fiil cümlesinden isim cümlesine geçişteki [nükte] gizli değildir. Burada isim cümlesiyle, daha önce ise fiil cümlesiyle ifade edilmesi, belki de Nûh'un öğüdünün yenilenmesi, Hûd'un (aleyhimesselâm) ise böyle olmaması sebebiyledir.
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ الكلام فيه الكلام في سابقه. وفي إجابة الأنبياء ﵈ من يشافههم من الكفرة بالكلمات الحمقاء بما حكي عنهم والإعراض عن مقابلتهم بمثل كلامهم كمال النصح والشفقة وهضم النفس وحسن المجادلة، وفي حكاية ذلك تعليم للعباد كيف يخاطبون السفهاء وكيف يغضون عنهم ويسلبون أذيالهم على ما يكون منهم، وفي الآية دلالة على جواز مدح الإنسان نفسه للحاجة إليه.
{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ } “Sizi uyarmak için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir (öğüt/vahiy) gelmesine şaştınız mı?” ayetindeki tahlil, bir önceki benzeri hakkındaki tahlilin aynısıdır. Peygamberlerin (aleyhimüsselâm), kendilerine ahmakça sözlerle doğrudan hitap eden kâfirlere nakledilen bu ifadelerle cevap vermelerinde ve onların sözlerine benzer sözlerle karşılık vermekten yüz çevirmelerinde; tam bir nasihat, şefkat, tevazu ve güzelce mücadele etme [örneği] vardır. Bunun anlatılmasında, kullara sefihlere nasıl hitap edecekleri, onlardan nasıl yüz çevirecekleri ve onların yaptıklarını nasıl görmezden gelip üzerini örtecekleri hususunda bir talim vardır. Ayette, ihtiyaç duyulduğunda insanın kendisini övmesinin caiz olduğuna dair delil bulunmaktadır.
وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ شروع في بيان ترتيب أحكام النصح والأمانة والإنذار وتفصيلها، وإذا على ما يفهم من كلام البعض وصرح به آخرون ظرف منصوب بآلاء المحذوف هنا بقرينة ما بعده لتضمنه معنى الفعل، واختار غير واحد تبعا للزمخشري أنه مفعول لا ذكروا أي اذكروا هذا الوقت المشتمل على هذا النعم الجسام، وتوجيه الأمر بالذكر إلى الوقت دون ما وقع فيه مع أنه المقصود بالذات للمبالغة في إيجاب ذكره ولأنه إذا استحضر الوقت كان هو حاضرا بتفاصيله، وهذا مبني على الاتساع في الظرف أو أنه غير لازم للظرفية على خلاف المشهور عند النحويين، والواو للعطف وما بعده قيل: معطوف على قوله تعالى: اعْبُدُوا ولا يخفى بعده.
{ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ } “Hatırlayın ki O sizi halifeler kıldı”; nasihat, emanet ve uyarının hükümlerinin tertibini ve tafsilatını beyana giriştir. "İz" (إِذْ) edatı, bazılarının sözünden anlaşıldığı ve diğerlerinin açıkça belirttiği üzere, fiil manasını içermesi sebebiyle sonrasının karinesiyle burada mahzûf olan "âlâ" (nimetler) kelimesiyle mansub bir zarftır. Zemahşerî'ye uyarak pek çok âlim ise onun { اذْكُرُوا } fiilinin mef'ûlü olduğunu tercih etmiştir; yani: Bu büyük nimetleri içeren bu vakti hatırlayın. Hatırlama emrinin, asıl kastedilen içinde vuku bulan şeyler olduğu halde vakte yöneltilmesi, onun hatırlanmasının gerekliliğinde mübalağa içindir ve çünkü vakit hazır kılındığında o hadise de detaylarıyla hazır olur. Bu, zarfta tevessu (genişlik) esasına yahut nahivciler nezdinde meşhur olanın hilafına zarfiyetin lazım olmaması esasına dayanır. Vâv harfi atıf içindir; sonrasının ise Allah Teâlâ'nın: { اعْبُدُوا } [“İbadet/kulluk edin”] buyruğuna matuf olduğu söylenmiştir ki bunun uzaklığı gizli değildir.
وقال شيخ الإسلام: لعله معطوف على مقدر كأنه قيل: لا تعجبوا من ذلك أو تدبروا في أمركم واذكروا إذ جعلكم خلفاء مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ أي في مساكنهم أو في الأرض بأن جعلكم ملوكا فإن شداد بن عاد ممن ملك معمورة الأرض فالإسناد على هذا مجاز، وفي ذكر نوح على ما قيل إشارة إلى رفع التعجب يعني هذا الذي جئت به ليس ببدع فاذكروا نوحا وإرساله إلى قومه وإلى الوعيد والتهديد أي اذكروا إهلاك قومه لتكذيبهم رسول ربهم وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ أي الإبداع والتصوير أو في المخلوقين أي زادكم في الناس على أمثالكم بَصْطَةً قوة وزيادة جسم، قال الكلبي: كانت قامة الطويل منهم مائة ذراع وقامة القصير ستين ذراعا.
Şeyhülislâm şöyle demiştir: Muhtemeldir ki takdîrî bir ifadeye matuftur; sanki: "Buna şaşmayın veya durumunuzu iyice düşünün ve sizi halifeler kıldığını hatırlayın" denilmiştir. { مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Nûh kavminden sonra” yani onların yurtlarında yahut sizi hükümdarlar kılmak suretiyle yeryüzünde; nitekim Âd kavminden Şeddâd b. Âd, yeryüzünün imar edilmiş kısımlarına hükmedenlerdendi. Buna göre isnad mecazdır. Söylendiğine göre Nûh'un zikredilmesinde şaşkınlığı gidermeye bir işaret vardır; yani "benim getirdiğim bu şey eşi görülmemiş bir şey değildir, Nûh'u ve kavmine gönderilişini hatırlayın", ayrıca tehdit ve korkutmaya da işaret vardır; yani "Rablerinn elçisini yalanlamaları sebebiyle kavminin helak edilişini hatırlayın". { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ } “ve yaratılışta sizi artırdı” yani yaratılış ve surette yahut yaratılanlar arasında, yani insanlarda emsallerinize göre sizi artırdı { بَصْطَةً } “bir boy bos (endam ve kuvvet) bakımından” kuvvet ve beden büyüklüğü. Kelbî şöyle demiştir: Onların uzun boylusunun boyu yüz arşın, kısa boylusunun boyu ise altmış arşındı.
وأخرج ابن عساكر عن وهب أنه قال: كانت هامة الرجل منهم مثل القبة العظيمة وعينه يفرخ فيها السباع، وأخرج عبد بن حميد عن قتادة أنه قال: ذكر لنا أنهم كانوا اثني عشر ذراعا،
İbn Asâkir'in Vehb'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Onlardan bir adamın kafası büyük bir kubbe gibiydi, gözünde ise yırtıcı hayvanlar yavrulardı." Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Bize onların on iki arşın oldukları zikredildi."
وعن الباقر رضي الله تعالى عنه كانوا كأنهم النخل الطوال وكان الرجل منهم يأتي الجبل فيهدم منه بيده القطعة العظيمة.
[İmam] Bâkır'dan (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet edildiğine göre: "Onlar sanki uzun hurma ağaçları gibiydiler. Onlardan bir adam dağa gelir, eliyle ondan büyük bir parçayı koparıp yıkardı."
وأخرج عبد الله بن أحمد وابن أبي حاتم عن أبي هريرة إن كان الرجل منهم ليتخذ المصراع من الحجارة لو اجتمع عليه خمسمائة من هذه الأمة لم يستطيعوا أن يقلوه وإن كان أحدهم ليدخل قدمه في الأرض فتدخل فيها.
Abdullah b. Ahmed ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: "Onlardan bir adam taştan öyle bir kapı kanadı yapardı ki bu ümmetten beş yüz kişi toplansa onu kaldıramazdı. Onlardan biri ayağını yere basınca ayak yere gömülürdü."
وعن بعضهم أن أحدهم كان أطول من سائر الخلق بمقدار ما يمد الإنسان يده فوق رأسه باسطا لها فطول كل منهم قامة وبسطة وهذا أقرب عند ذوي العقول القصيرة عن إدراك يد القدرة.
Bazılarından rivayet edildiğine göre, onlardan biri diğer insanlardan, bir insanın elini başının üzerine uzatarak açtığı miktar kadar daha uzundu; dolayısıyla her birinin boyu bir insan boyu artı bir kulaç (basta) kadardı. Bu, kudret elini idrak etmekten aciz kısa akıllılara daha yakındır.
وأخرج إسحاق بن بشر وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن هودا ﵇ كان أصبحهم وجها وكان في مثل أجسامهم أبيض جعدا بادي العنفقة طويل اللحية ﷺ،
İshak b. Bişr ve başkaları İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet etmişlerdir ki Hûd (aleyhisselâm) yüzü onların en güzeliydi, cüssesi de onların bedenleri gibiydi; beyaz tenli, kıvırcık saçlı, sakal altı tüyleri belirgin ve uzun sakallıydı (sallallâhu aleyhi ve sellem).
ونصب بَصْطَةً على أنه مفعول به للفعل قبله، وقيل: تمييز وفِي الْخَلْقِ متعلق بالفعل، وجوز أبو البقاء تعلقه بمحذوف وقع حالا من بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ أي نعمه ﷾ وهي جمع- إلى- بكسر فسكون كحمل وإحمال أو- ألى- بضم فسكون كقفل وأقفال أو- إلى- بكسر ففتح مقصورا كمعى وأمعاء أو بفتحتين مقصورا كقفا وأقفاء وبهما ينشد قول الأعشى:
{ بَصْطَةً } kelimesi, kendisinden önceki fiilin mef'ûlün bihi olarak mansubdur; temyiz olduğu da söylenmiştir. { فِي الْخَلْقِ } ise fiile müteallıktır. Ebü'l-Bekâ, onun { بَصْطَةً } kelimesinden hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallık olmasını da caiz görmüştür. { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } “O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın” yani O'nun (celle celâluh) nimetlerini. Bu kelime, "hıml" ve "ihmâl" gibi kesre ve sükûn ile "il'y" (إلْي) kelimesinin, yahut "kufl" ve "akfâl" gibi zamme ve sükûn ile "uly" (أُلْي) kelimesinin, yahut "mi'an" ve "em'â" gibi kesre ve fetha ile maksûr olarak "ilen" (إِلًى) kelimesinin, yahut "kafen" ve "akfâ" gibi iki fetha ile maksûr olarak "alen" (أَلًى) kelimesinin çoğuludur. A'şâ'nın şu beyti bu ikisiyle (ilen ve alen şeklinde) okunur:
أبيض لا يرهب الهزال ولا ... يقطع رحما ولا يخون إلا
"Ak tenli, ne zayıflıktan korkar ne akrabalık bağını koparır ne de nimete/ahde hıyanet eder."
وقيل: إن ما في البيت إلا المشددة لكنها خففت ومعناها العهد وفيه بعد، وهذا تكرير للتذكير لزيادة التقرير وتعميم أثر تخصيص أي اذكروا الآلاء التي من جملتها ما تقدم لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي لكي يفضي بكم ذكر النعم إلى شكرها الذي من جملته العمل بالأركان والطاعة المؤدي إلى النجاة من الكروب والفوز بالمطلوب وهذا لأن الفلاح لا يترتب على مجرد الذكر. ومن الناس من فسر ذكر الآلاء بشكرها وأمر الترتب عليه ظاهر.
Beyitteki kelimenin şeddeli "illâ" (إِلَّا) olduğu, fakat tahfif edildiği (şeddesiz okunduğu) ve manasının "ahd" olduğu da söylenmiştir ki bu uzak bir ihtimaldir. Bu, pekiştirmeyi artırmak ve tahsisten sonra genellemek için hatırlatmanın tekrarlanmasıdır; yani: "Öncekilerin de dâhil olduğu nimetleri hatırlayın" { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” yani nimetlerin hatırlanması sizi, organlarla amel etmeyi ve itaati de içeren şükre ulaştırsın; bu da sıkıntılardan kurtuluşa ve murada ermeye vesile olsun. Zira felâh (kurtuluş), sadece hatırlamaya terettüp etmez. İnsanlardan bazıları nimetleri hatırlamayı onlara şükretmekle tefsir etmiştir; bu durumda kurtuluşun ona terettüp etmesi açıktır.
قالُوا مجيبين عن تلك النصائح العظيمة المتضمنة للإنذار على ما أشير إليه: أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ أي لنخصه بالعبادة وَنَذَرَ أي نترك ما كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا من الأوثان، وهذا إنكار واستبعاد لمجيئه ﵇ بذلك ومنشؤه انهماكهم في التقليد والحب لما ألفوه ألفوا عليه أسلافهم، ومعنى المجيء إما مجيئه ﵇ من مكان كان يتحنث فيه كما كان رسول الله ﷺ يفعل بحراء قبل المبعث أو مجيئه من السماء أي أنزلت علينا من السماء ومرادهم التهكم والاستهزاء، وجاء ذلك من زعمهم أن المرسل من الله تعالى لا يكون إلا ملكا من السماء أو هو مجاز عن القصد إلى الشيء والشروع فيه فإن جاء، وقام، وقعد، وذهب- كما قال جماعة- تستعملها العرب لذلك تصويرا للحال فتقول قعد يفعل كذا وقام يشتمني وقعد يقرأ وذهب يسبني، ونصب وَحْدَهُ على الحالية، وهو عند جمهور النحويين ومنهم الخليل وسيبويه اسم موضوع موضع المصدر أعني إيحاد الموضوع موضع الحال أعني موحدا. واختلف هؤلاء فيما إذا قلت: رأيت زيدا وحده مثلا فالأكثرون يقدرون في حال إيجاد له بالرؤية فيجعلونه حالا من الفاعل، والمبرد يقدره في حال أنه مفرد بالرؤية فيجعله حالا من المفعول.
İşaret edildiği üzere uyarıyı da içeren bu yüce nasihatlere cevap vererek { قالُوا } “Dediler ki”: { أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ } “Bize yalnız Allah'a kulluk edelim diye mi geldin?” yani ibadeti yalnızca O'na has kılalım { وَنَذَرَ } “ve bırakalım diye mi?” yani terk edelim { ما كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا } “babalarımızın tapmakta olduklarını” putları. Bu, onun (aleyhisselâm) bununla gelmesini bir inkâr ve uzak görmedir; bunun kaynağı da taklide ve atalarını üzerinde buldukları şeye duydukları aşırı bağlılıktır. "Mecî'" (gelmek) kelimesinin manası ya onun (aleyhisselâm) Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bi'setten önce Hira'da yaptığı gibi ibadete çekildiği (tahannüs ettiği) bir yerden gelmesi; yahut gökten gelmesi, yani: "Bize gökten mi indirildin?" demektir ve maksatları alay ve istihzadır. Bu da Allah Teâlâ tarafından gönderilen elçinin ancak gökten bir melek olabileceği zannından kaynaklanmıştır; yahut bir şeye yönelmekten ve ona başlamaktan mecazdır. Nitekim bir grup âlimin belirttiği gibi Araplar hali tasvir etmek için "câe", "kâme", "ka'ade" ve "zehebe" fiillerini bu anlamda kullanırlar; nitekim "şöyle yapmaya oturdu (başladı)", "bana sövmeye kalktı", "okumaya oturdu", "bana hakaret etmeye gitti" derler. { وَحْدَهُ } kelimesi hâl olarak mansubdur; Halîl ve Sîbeveyh dâhil nahivcilerin cumhuruna göre o, masdar yerine konulmuş bir isimdir; yani hâl yerine konulmuş "îhâd" masdarı yerine, yani "muvahhid" (birleyici) yerindedir. Bunlar, mesela "Zeyd'i yalnız gördüm" (رأيت زيدا وحده) dediğinde ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluk "görmekle onu tek başına kılma halinde" takdirini yaparak onu fâilden hâl kabul eder; Müberred ise "görmede yalnız olması halinde" takdirini yaparak onu mef'ûlden hâl kabul eder.
ومنع أبو بكر بن طلحة جعله حالا من الفاعل وأوجب كونه حالا من المفعول لا غير لأنهم إذا أرادوا الحال من الفاعل قالوا رأيته وحدي ومررت به وحدي كما قال الشاعر:
Ebû Bekir b. Talha, onun fâilden hâl kılınmasını menetmiş ve mef'ûlden hâl olmasını vacip görmüştür; zira Araplar fâilden hâl kastettiklerinde "onu tek başıma gördüm" (رأيته وحدي) ve "ona tek başıma uğradım" (مررت به وحدي) derler, nitekim şair şöyle demiştir:
والذئب أخشاه إن مررت به ... وحدي وأخشى الرياح والمطرا
"Yanından tek başıma geçersem kurttan korkarım, rüzgârlardan ve yağmurdan da korkarım."
وهذا الذي قاله في البيت صحيح ولا يمتنع من أجله أن يأتي الوجهان المتقدمان في رأيت زيدا وحده فإن المعنى يصح معهما، ومنهم من يقول: إنه مصدر موضوع موضع الحال ولم يوضع له فعل عند بعضهم.
Beyit hakkında söylediği bu söz doğrudur; fakat bundan dolayı "رأيت زيدا وحده" (Zeyd'i yalnız gördüm) terkibinde daha önce geçen iki vechin gelmesi engellenemez, zira mana ikisiyle de sahih olur. Onlardan bir kısmı da şöyle der: O, hâl makamına konulmuş bir masdardır ve bazılarının nezdinde onun için bir fiil vaz edilmemiştir.
وحكى الأصمعي وحد يحد، وذهب يونس وهشام في أحد قوليه إلى أنه منتصب انتصاب الظروف فجاء زيد وحده في تقدير جاء على وحده ثم حذف الجار وانتصب على الظرف وقد صرح بعلى في كلام بعض العرب، وإذا قيل زيد وحده فالتقدير زيد موضع التفرد، ولعل القائل بما ذكر يقول: إنه مصدر وضع موضع الظرف. وعن البعض أنه في هذا منصوب بفعل مضمر كما يقال: زيد إقبالا وإدبارا هذا خلاصة كلامهم في هذا المقام، وإذا أحطت به خبرا
Asmaî, "vahade yahidü" (وحد يحد) şeklinde fiilini nakletmiştir. Yûnus ve iki görüşünden birinde Hişâm, onun zarfların nasbı gibi mensub olduğu görüşüne varmışlardır. Buna göre "Zeyd tek başına geldi" (جاء زيد وحده) terkibi, "kendi yalnızlığı üzere geldi" (جاء على وحده) takdirindedir; sonra harf-i cer hazfedilmiş ve zarf olarak mansub olmuştur; nitekim bazı Arapların kelamında "alâ" harfi açıkça zikredilmiştir. "Zeyd tektir/yalnızdır" (زيد وحده) denildiğinde ise takdir "Zeyd teklik yerindedir" (زيد موضع التفرد) şeklindedir. Muhtemelen bunu söyleyen, onun zarf makamına konulmuş bir masdar olduğunu söylemektedir. Bazılarından nakledildiğine göre bu terkipte o, "Zeyd öne ve arkaya gidiyor" (زيد إقبالا وإدبارا) denildiği gibi gizli bir fiille mansubdur. Bu makamdaki sözlerinin özeti budur. Bunu etraflıca kavradığında,
فاعلم أن لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ في تقدير موحدين إياه بالعبادة عند سيبويه على أنه حال من الفاعل، والحاء في موحدين مكسورة وعلى رأي ابن طلحة موحدا هو والحاء مفتوحة وهو من أوحد الرباعي والتقدير على رأي هشام نعبد الله تعالى على انفراد وهو من وحد الثلاثي، والمعنى في التقادير الثلاثة لا يختلف إلا يسيرا، والكلام الذي هو فيه متضمن للإيجاب والسلب وله احتمالات نفيا وإثباتا وتفصيل ذلك في رسالة في مولانا تقي الدين السبكي المسماة بالرفدة في معنى وحده وفيها يقول الصفدي:
bil ki Sîbeveyh'e göre { لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ } ifadesi, fâilden hâl olarak "O'nu ibadette birleyenler (muvahhidîn) olarak" takdirindedir ve "muvahhidîn" kelimesinde hâ harfi kesrelidir. İbn Talha'nın görüşüne göre ise "O bir kılınmış (muvahheden hüve) olarak" takdirindedir ve hâ harfi fethalıdır; bu da dört harfli "evhade" fiilindendir. Hişâm'ın görüşüne göre takdir ise "Allah Teâlâ'ya münferit olarak kulluk edelim" şeklindedir ve bu da üç harfli "vahade" fiilindendir. Üç takdirde de mana çok az bir fark dışında değişmez. İçinde bulunduğu kelam hem olumlama hem olumsuzlama içermektedir ve nefy ile ispat bakımından muhtelif ihtimalleri vardır. Bunun detayı Mevlânâ Takıyyüddin es-Sübkî'nin "vahdehu" manası hakkındaki er-Rifde adlı risalesinde yer almaktadır; Safedî de onda şöyle demektedir:
خل عنك الرقدة وانتبه للرفدة ... تجن منها علما فاق طعم الشهدة
"Uykuyu bırak ve er-Rifde'ye dikkat kesil; ondan bal tadını aşan bir ilim devşirirsin."
وأراد- بما- في قوله تعالى: فَأْتِنا بِما تَعِدُنا العذاب المدلول عليه بقوله تعالى: أَفَلا تَتَّقُونَ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ بالإخبار بنزوله، وقيل: بالإخبار بأنك رسول الله تعالى إلينا، وجواب «إن» محذوف لدلالة المذكور عليه أي فأت به قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ أي وجب وثبت. وأصل استعمال الوقوع في نزول الأجسام واستعماله هنا فيما ذكر مجاز من إطلاق السبب على المسبب. ويجوز أن يكون في الكلام استعارة تبعية والمعنى قد نزل عليكم، واختار بعضهم أن وَقَعَ بمعنى قضي وقدر لأن المقدرات تضاف إلى السماء وحرف الاستعلاء على ذلك ظاهر، وفي الكشف أن الوقوع بمعنى الثبوت وحرف الاستعلاء إما لأنه ثبوت قوي آكد ما يكون (١) واجبه أو لأنه ثبوت حسي لأمر نازل من علو وعذاب الله تعالى. موصوف بالنزول من السماء فتدبر. والتعبير بالماضي لتنزيل المتوقع منزلة الواقع كما في قوله تعالى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النحل: ١] مِنْ رَبِّكُمْ أي من قبل مالك أمركم ﷾. والجار والمجرور قيل: متعلق بمحذوف وقع حالا مما بعد، والظاهر أنه متعلق بالفعل قبله، وتقديم الظرف الأول عليه مع أن المبدأ متقدم على المنتهى- كما قال شيخ الإسلام- للمسارعة إلى بيان إصابة المكروه لهم، وكذا تقديمهما على الفاعل وهو قوله تعالى: رِجْسٌ مع ما فيه من التشويق إلى المؤخر ولأن فيه نوع طول بما عطف عليه من قوله تعالى: وَغَضَبٌ فربما يخل تقديمهما بتجاوب النظم الكريم، والرجس العذاب وهو بهذا المعنى في كل القرآن عند ابن زيد من الارتجاس وهو الارتجاز بمعنى حتى قيل: إن أصله ذلك فأبدلت الزاي سينا كما أبدلت السين تاء في قوله:
Allah Teâlâ'nın: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } [“Hadi bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir”] buyruğundaki "mâ" (ما) ile, Allah Teâlâ'nın { أَفَلا تَتَّقُونَ } [“Hâlâ sakınmaz mısınız?”] buyruğunun delalet ettiği azap kastedilmiştir; { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer doğrulardan isen” yani onun inişini haber vermede; bir görüşe göre de bize Allah Teâlâ'nın elçisi olduğunu haber vermede. "İn" şart edatının cevabı, zikredilenin ona delalet etmesi sebebiyle mahzûftur; yani "o halde onu getir". [Hûd] { قالَ } “Dedi ki”: { قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ } “Üzerinize kesinlikle inmiştir/hak olmuştur” yani vacip olmuş ve kesinleşmiştir. Vukû kelimesinin asıl kullanımı cisimlerin inişi hakkındadır; burada zikredilen manada kullanılması ise sebebin müsebbibe ıtlakı kabilinden mecazdır. Kelamda istiare-i tebeiyye olması da caizdir ve mana "üzerinize inmiştir" demektir. Bazıları { وَقَعَ } kelimesinin "hükmolundu ve takdir edildi" manasında olduğunu tercih etmiştir; zira mukadderat semaya nispet edilir ve buna göre istilâ harf-i cerri (alâ) zahirdir. el-Keşşâf'ta vukûun "sübut" manasında olduğu, istilâ harfinin ise ya onun son derece güçlü ve vacip bir sübut olması sebebiyle (١) yahut yukarıdan inen bir emir ve Allah Teâlâ'nın azabı için hissî bir sübut olması sebebiyle geldiği belirtilmiştir; zira azap semadan inmekle nitelenir, iyi düşün. Geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesi, Allah Teâlâ'nın: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [en-Nahl: 1] “Allah'ın emri geldi” buyruğunda olduğu gibi, gerçekleşmesi beklenen şeyi gerçekleşmiş makamına koymak içindir. { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” yani işinizin maliki olan Allah'tan (celle celâluh). Car ve mecrur söylendiğine göre sonrasından hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır; zahir olan ise kendisinden önceki fiile müteallık olmasıdır. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi, mebde' (başlangıç) müntehâdan (sonuçtan) önce olduğu halde birinci zarfın (aleyküm) onun önüne geçirilmesi, başlarına gelecek kötülüğün isabet edişini beyan etmede acele davranmak içindir. Aynı şekilde bu iki zarfın fâil olan { رِجْسٌ } “bir azap” kelimesinin önüne geçirilmesi de hem sonraya bırakılana karşı bir iştiyak uyandırmakta hem de ona matuf olan { وَغَضَبٌ } “ve bir gazap” buyruğu sebebiyle bir tür uzunluk bulunduğundan, bunların öne alınmasının yüce nazmın ahengini bozma ihtimalini ortadan kaldırmaktadır. Rics, azap demektir; İbn Zeyd'e göre Kur'an'ın tamamında bu manadadır; "irticâs"tan gelir ki o da "irticâz" ile aynı manadadır, hatta aslının o olduğu, sonra şiirdeki şu kullanımda sînin tâya dönüştürüldüğü gibi zâyın sîne dönüştürüldüğü söylenmiştir:
ألا لحى الله بني السعلات ... عمرو بن يربوع شرار النات
"Bilin ki Allah, Sa'lât oğullarını lânetlesin; insanların (nât) en şerlileri olan Amr b. Yerbû'u."
ليسوا بإعفاف ولا أكيات
"Onlar ne iffetlidirler ne de akıllıdırlar (ekyât)."
فإنه أراد الناس وأكياس. وأصل معناه الاضطراب ثم شاع فيما ذكر لاضطراب من حل به، وعليه فالعطف في قوله:
Zira o, "nâs" ve "ekyâs" kelimelerini kastetmiştir. Asıl manası ise sarsıntı/çalkantıdır; sonra başına geldiği kimsenin sarsılması sebebiyle zikredilen manada yaygınlaşmıştır. Buna göre şu beyitteki atıf:
إذا سنة كانت بنجد محيطة ... وكان عليهم رجسها وعذابها
"Necid'i çetin bir kıtlık yılı kuşattığında, onun azabı ve eziyeti üzerlerine çöktüğünde..."
للتفسير والغضب عند كثير بمعنى إرادة الانتقام. وعن ابن عباس أنه فسر الرجس باللعنة والغضب بالعذاب وأنشد له البيت السابق وفيه خفاء. والذاهبون إلى ما تقدم إنما لم يفسروه بالعذاب لئلا يتكرر مع ما قبله، ولا يبعد أن يفسر «الرجس» بالعذاب والغضب باللعن والطرد على عكس ما نسب إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ويكون في الكلام حينئذ إشارة إلى حالهم في الأولى والأخرى. ويمكن إرجاع ما ذكره الكثير من المفسرين إلى هذا وإلا فالظاهر أنه لا لطافة في قولك: وقع عليهم عذاب وإرادة انتقام على ظاهر كلامهم. وأيا ما كان فالتنوين للتفخيم والتهويل
tefsir içindir (tefsirî atıftır). Birçok [âlime] göre gazap, intikam iradesi manasındadır. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] ise ricsi lanet, gazabı da azap ile tefsir ettiği rivayet edilmiş ve buna önceki beyit şahit getirilmiştir; ancak bunda bir kapalılık vardır. Önceki görüşü benimseyenler ise, kendisinden öncekiyle tekrar olmasın diye onu azap ile tefsir etmemişlerdir. İbn Abbâs'a radıyallâhu teâlâ anhümâ nispet edilenin aksine, 'rics'in azap ile, 'gazap'ın da lanet ve [rahmetten] kovulma ile tefsir edilmesi uzak bir ihtimal değildir. Bu durumda sözde, onların dünyadaki ve ahiretteki hallerine bir işaret bulunmuş olur. Müfessirlerin çoğunun zikrettiği husus da buna irca edilebilir; aksi takdirde sözlerinin zahirine göre 'üzerlerine azap ve intikam iradesi vuku buldu' demekte bir incelik/letafet olmadığı açıktır. Her ne olursa olsun [kelimedeki] tenvin, tafhîm (büyütme/şiddetini belirtme) ve tehvîl (korkutma) içindir.
أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ إنكار واستقباح لإنكارهم مجيئه ﵇ داعيا لهم إلى عبادة الله تعالى وحده وترك ما كان يعبد آباؤهم من الأصنام.
{ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ } “Sizin ve atalarınızın taktığı birtakım kuru isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz?” buyruğu, onun (aleyhisselâm) kendilerini yalnız Allah'a ibadet etmeye ve atalarının tapmakta olduğu putları terk etmeye davetçi olarak gelişini inkâr etmelerini bir inkâr ve çirkin görmedir.
والأسماء عبارة عن تلك الأصنام الباطلة. وهذا كما يقال لما لا يليق ما هو إلا مجرد اسم. والمعنى أتخاصمونني في مسميات وضعتم لها أسماء لا تليق بها فسميتموها آلهة من غير أن يكون فيها من مصداق الإلهية شيء ما لأن المستحق للمعبودية ليس إلا من أوجد الكل وهي بمعزل عن إيجاد ذرة وأنها لو استحقت لكان ذلك بجعله تعالى إما بإنزال آية أو نصب حجة وكلاهما مستحيل وذلك قوله تعالى: ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ أي حجة ودليل وحيث لم يكن ذلك في حيز الإمكان تحقق بطلان ما هم عليه. والذم الذي يفهمه الكلام متوجه إلى التسمية الخالية عن المعنى المشحونة بمزيد الضلالة والغواية والافتراء العظيم، وقيل: إنهم سموها خالقة ورازقة ومنزلة المطر ونحو ذلك. والضمير المنصوب في سَمَّيْتُمُوها راجع لأسماء وهو- على ما قيل- المفعول الأول والمفعول الثاني محذوف حسبما أشير إليه. وقيل: المفعول الأول محذوف والضمير هو المفعول الثاني والمراد سميتم أصنامكم بها.
"Esmâ" (isimler), o bâtıl putlardan kinayedir. Bu, layık olmayan bir şey için "o kuru bir isimden ibarettir" denilmesi gibidir. Mana şudur: Kendilerine layık olmayan isimler taktığınız müsemmâlar hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? Zira ilahlığa dair hiçbir hakikatleri bulunmadığı halde onları ilahlar diye isimlendirdiniz; çünkü tapılmaya layık olan yalnızca her şeyi var edendir, onlar ise bir zerreyi bile yaratmaktan uzaktırlar; şayet layık olsalardı bu ancak Allah Teâlâ'nın kılmasıyla, ya bir ayet indirmesiyle ya da bir hüccet dikmesiyle olurdu ki her ikisi de imkânsızdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” yani hüccet ve bürhan indirmemiştir; bu da imkân dairesinde olmayınca üzerinde bulundukları şeyin bâtıllığı sabit olmuştur. Kelamdan anlaşılan kınama, manadan yoksun, aşırı sapıklık, azgınlık ve büyük bir iftira ile dolu olan bu isimlendirmeye yöneliktir. Onların bu putları yaratıcı, rızık verici, yağmur indirici ve benzeri şekillerde isimlendirdikleri de söylenmiştir. { سَمَّيْتُمُوها } lafzındaki mansub zamir "esmâ"ya racidir ve söylendiğine göre birinci mef'ûldür; ikinci mef'ûl ise işaret edildiği üzere mahzûftur. Birinci mef'ûlün mahzûf olduğu, zamirin ise ikinci mef'ûl olduğu ve kastedilenin "putlarınızı o isimlerle isimlendirdiniz" demek olduğu da söylenmiştir.
وقيل: المراد من سميتموها وصفتموها فلا حاجة له إلى مفعولين، وحمل الآية على ما ذكر أولا في تفسيرها هو الذي اختاره جمع وجوز بعضهم أن يكون الكلام على حذف مضاف أي أتجادلونني في ذوي أسماء.
{ سَمَّيْتُمُوها } fiilinden maksadın "vasıflandırdınız" manasında olduğu, dolayısıyla iki mef'ûle ihtiyacı olmadığı da söylenmiştir. Ayeti tefsirinde ilk zikredilen manaya hamletmek bir topluluğun tercih ettiği görüştür. Bazıları da kelamın bir muzafın hazfi üzere olduğunu caiz görmüşlerdir; yani: "İsim sahipleri (putlar) hakkında mı benimle tartışıyorsunuz?"
وادعى آخرون جواز أن يكون فيه صنعة الاستخدام. واستدل بالآية من قال إن الاسم عين المسمى. ومن قال: إن اللغات توقيفية إذ لو لم تكن كذلك لم يتوجه الإنكار والإبطال بأنها أسماء مخترعة لم ينزل الله تعالى بها سلطانا، ولا يخفى عليك ما في ذلك من الضعف. فَانْتَظِرُوا نزول العذاب الذي طلبتموه بقولكم: «فأتنا بما تعدنا» لما وضح الحق وأنت مصرون على العناد والجهالة إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ لنزوله بكم. والفاء في «فانتظروا» للترتيب على ما تقدم وفي قوله تعالى: فَأَنْجَيْناهُ فصيحة أي فوقع ما وقع فأنجيناه وَالَّذِينَ مَعَهُ أي متابعيه في الدين بِرَحْمَةٍ عظيمة لا يقادر قدرها مِنَّا أي من جهتنا والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع نعتا لرحمة مؤكدا لفخامتها على ما تقدم غير مرة وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا كناية عن الاستئصال. والدابر الآخر أي أهلكناهم بالكلية ودمرناهم عن آخرهم. واستدل به بعضهم على أنه لا عقب لهم.
Diğer bazıları ise onda istihdam sanatının bulunmasının caiz olduğunu iddia etmişlerdir. İsmin müsemmânın aynısı olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Dillerin tevkîfî (vahye dayalı) olduğunu söyleyenler de öyle; zira öyle olmasaydı, onların Allah Teâlâ'nın haklarında hiçbir delil indirmediği uydurma isimler olmasıyla inkâr ve iptal yönelmezdi; ancak bundaki zayıflık sana gizli değildir. { فَانْتَظِرُوا } “O halde bekleyin!” hak apaçık ortaya çıktığı ve siz inat ve cehalette ısrar ettiğiniz için "bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir" sözünüzle talep ettiğiniz azabın inişini bekleyin; { إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “Şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” onun başınıza inişini. { فَانْتَظِرُوا } ifadesindeki fâ harfi, daha önce geçenlere terettüp içindir. Allah Teâlâ'nın: { فَأَنْجَيْناهُ } “Bunun üzerine onu kurtardık” buyruğundaki fâ ise fasîhadır; yani: Vuku bulan şey vuku buldu, bunun üzerine biz onu kurtardık { وَالَّذِينَ مَعَهُ } “ve onunla beraber olanları da” yani dinde ona tâbi olanları { بِرَحْمَةٍ } “bir rahmet ile” kadrine paha biçilmez yüce bir rahmet ile { مِنَّا } “tarafımızdan” yani katımızdan. Car ve mecrur, daha önce defalarca geçtiği üzere rahmetin büyüklüğünü pekiştiren ve onun sıfatı konumunda olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır. { وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “ve ayetlerimizi yalanlayanların arkasını kestik” köklerini kazımaktan kinayedir. Dâbir, sonuncusu demektir; yani onları tamamen helak ettik ve son fertlerine kadar köklerini kuruttuk. Bazıları bundan onların zürriyetlerinin kalmadığına delil getirmişlerdir.
ما كانُوا مُؤْمِنِينَ عطف على كَذَّبُوا داخل معه في حكم الصلة أي أصروا على الكفر والتكذيب ولم يرعووا عن ذلك أصلا. وفائدة هذا النفي عند الزمخشري التعريض بمن آمن منهم. وبيانه- على ما قال الطيبي- إنه إذا سمع المؤمن أن الهلاك اختص بالمكذبين وعلم أن سبب النجاة هو الإيمان تزيد رغبته فيه ويعظم قدره عنده، ونظيره في اعتبار شرف الإيمان الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ [غافر: ٧] الآية، وقال بعضهم: فائدة ذلك بيان أنه كان المعلوم من حالهم أنه سبحانه لو لم يهلكهم ما كانوا ليؤمنوا كما قال جل شأنه في آية أخرى: وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا [يونس: ١٣] فهو كالعذر عن عدم إمهالهم والصبر عليهم.
{ ما كانُوا مُؤْمِنِينَ } “onlar iman etmiş değillerdi”; { كَذَّبُوا } fiiline matuftur ve onunla birlikte sıla hükmüne dâhildir; yani küfür ve yalanlamada ısrar ettiler ve bundan asla vazgeçmediler. Zemahşerî'ye göre bu olumsuzlamanın faydası, onlardan iman edenlere ta'rizde bulunmaktır (onların değerini ima etmektir). Tîbî'nin belirttiği üzere bunun açıklaması şudur: Mümin kimse helakin sadece yalanlayanlara mahsus olduğunu işitip kurtuluş sebebinin iman olduğunu bildiğinde, ona olan rağbeti artar ve imanın değeri yanında yücelir. İmanın şerefinin gözetilmesinde bunun benzeri: { الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ } [Gâfir: 7] “Arşı taşıyanlar...” ayetidir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun faydası, onların durumundan bilinen şeyin, şayet Allah Teâlâ onları helak etmeseydi asla iman etmeyecekleri hususunun beyanıdır; nitekim şânı yüce olan Allah diğer bir ayette şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } [Yûnus: 13] “Andolsun ki sizden önceki nesilleri, peygamberleri kendilerine apaçık deliller getirdiği halde zulmettikleri ve iman edecek olmadıkları için helak ettik.” Bu ise onlara mühlet verilmemesi ve sabredilmemesi hususunda bir özür (gerekçe) gibidir.
وسر تقديم حكاية الإنجاء على حكاية الإهلاك يعلم مما تقدم. وقصتهم- على ما ذكره السدي ومحمد بن إسحاق. وغيرهما- أن عادا قوم كانوا بالأحقاف وهي رمال بين عمان وحضرموت وكانوا قد فشوا في الأرض كلها وقهروا أهلها وكانت لهم أصنام يعبدونها وهي: صداء، وصمود، والهباء فبعث الله تعالى إليهم هودا ﵇ نبيا وهو من أوسطهم نسبا وأفضلهم حسبا فأمرهم بالتوحيد والكف عن الظلم فكذبوه وازدادوا عتوا وتجبرا وقالوا: من أشد
Kurtarma anlatımının helak anlatımının önüne geçirilmesinin sırrı daha önce geçenlerden bilinir. Süddî, Muhammed b. İshâk ve başkalarının zikrettiğine göre onların kıssası şöyledir: Âd kavmi, Ahkâf'ta yaşayan bir topluluktu. Ahkâf ise Umman ile Hadramut arasındaki kumluklardır. Onlar bütün yeryüzüne yayılmış ve halkına üstün gelmişlerdi; tapmakta oldukları putları vardı, bunlar: Sadâ, Samûd ve Hebâ idi. Allah Teâlâ onlara soy bakımından en mutedil olanları ve şeref bakımından en faziletlileri olan Hûd'u (aleyhisselâm) peygamber olarak gönderdi. Onlara tevhidi ve zulümden vazgeçmeyi emretti; fakat onu yalanladılar, azgınlık ve zorbalıklarını artırdılar ve: "Bizden daha
منا قوة فأمسك الله عنهم المطر ثلاث سنين حتى جهدهم ذلك وكان الناس إذ ذاك إذا نزل بهم بلاء طلبوا رفعه من الله تعالى عند بيته الحرام مسلمهم ومشركهم، وأهل مكة يومئذ العمالقة أولاد عمليق بن لاوذ بن سام بن نوح وسيدهم معاوية بن بكر وكانت أمه كهلدة من عاد فجهزت عاد إلى الحرم من أماثلهم سبعين رجلا منهم قيل بن عنز ولقيم بن هزال، ولقمان بن عاد الأصغر، ومرثد بن سعد الذي كان يكتم إسلامه، وجلهمة خال معاوية بن بكر فلما قدموا مكة نزلوا على معاوية وكان خارجا من الحرم فأنزلهم وأكرمهم إذ كانوا أحواله وأصهاره فأقاموا عنده شهرا يشربون الخمر وتغنيهم قينتان لمعاوية اسم إحداهما وردة والأخرى جرادة ويقال لهما: الجرادتان على التغليب فلما رأى طول مقامهم وذهولهم باللهو عما قدموا له شق ذلك عليه وقال: هلك أصهاري وأخوالي وهؤلاء على ما هم عليه وكان يستحي أن يكلمهم خشية أن يظنوا به ثقل مقامهم عنده فشكا ذلك لقينتيه فقالتا: هل شعرا نغنيهم به ولا يدرون من قاله لعل ذلك أن يحركهم فقال:
güçlü kim var?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlardan yağmuru üç yıl boyunca kesti; öyle ki bu durum onları son derece perişan etti. O dönemde insanlar başlarına bir bela geldiğinde, Müslümanı da müşriki de onun kaldırılmasını Beyt-i Harâm'ın yanında Allah Teâlâ'dan isterlerdi. O gün Mekke ehli, Nûh oğlu Sâm oğlu Lâvez oğlu Amlîk'in çocukları olan Amâlika kavmiydi ve efendileri Muâviye b. Bekr idi. Annesi Kehlede ise Âd kavmindendi. Âd kavmi Harem'e ileri gelenlerinden yetmiş kişilik bir heyet hazırlayıp gönderdi; aralarında Kayl b. Anz, Lukaym b. Hezzâl, Âd-ı Asgar oğlu Lokmân, İslam'ını gizleyen Mersed b. Sa'd ve Muâviye b. Bekr'in dayısı Celheme de vardı. Mekke'ye geldiklerinde Harem'in dışında olan Muâviye'nin yanına indiler. Muâviye dayıları ve hısımları oldukları için onları konuk etti ve ikramda bulundu. Yanında bir ay kaldılar; şarap içiyorlar ve Muâviye'nin iki şarkıcı cariyesi onlara şarkı söylüyordu; birinin adı Verde, diğerinin adı Cerâde idi ve tağlîb yoluyla onlara "Cerâdetân" denilirdi. Muâviye onların uzun süre kalışlarını ve eğlenceye dalarak geliş sebeplerinden gafil olduklarını görünce bu durum ona ağır geldi ve: "Hısımlarım ve dayılarım helak oldu, bunlar ise ne haldeler!" dedi. Yanındaki ikametlerinin kendilerine ağırlık verdiğini zannederler korkusuyla onlarla konuşmaktan hayâ ediyordu; bu durumu iki cariyesine şikâyet etti. Onlar da: "Onlara söyleyeni bilmeyecekleri bir şiir terennüm edelim, belki bu onları harekete geçirir" dediler. Şöyle söyledi:
ألا يا قيل ويحك قم فهينم ... لعل الله يسقينا غماما
"Heyhat ey Kayl, yazıklar olsun sana, kalk da fısıltıyla dua et! Umulur ki Allah bize yağmur yüklü bir bulut verir."
فتسقى أرض عاد إن عادا ... قد أمسوا ما يبينون الكلاما
"Böylece Âd toprağı sulanır; zira Âd kavmi artık söz bile söyleyemez hale geldi."
من العطش الشديد فليس نرجو ... به الشيخ الكبير ولا الغلاما
"Şiddetli susuzluktan dolayı; bu halde ne yaşlı bir ihtiyardan ne de bir çocuktan ümidimiz kaldı."
وقد كانت نساؤهم بخير ... فقد أمست نساؤهم عياما
"Oysa kadınları refah ve bolluk içindeydi; şimdiyse kadınları kocasız dul kaldı."
وإن الوحش تأتيهم جهارا ... ولا تخشى لعادي سهاما
"Vahşi hayvanlar yanlarına gündüz gözüyle açıkça geliyor ve bir Âdlı'nın oklarından korkmuyor."
وأنتم هاهنا فيما اشتهيتم ... نهاركم وليلكم التماما
"Siz ise burada canınızın çektiği şeylerin içindesiniz; geceniz ve gündüzünüz tamamen eğlenceyle geçiyor."
فقبح وفدكم من وفد قوم ... ولا لقوا التحية والسلاما
"Bir kavmin heyeti olarak heyetiniz ne kadar çirkinleşti! Sağlık ve esenliğe kavuşmasınlar!"
فلما غنتا بذلك قال بعضهم لبعض: يا قوم إنما بعثكم قومكم يتغوثون بكم من البلاء الذي نزل بهم وقد أبطأتم عليهم فادخلوا هذا الحرم واستسقوا لقومكم فقال مرثد بن سعد: والله لا تسقون بدعائكم ولكن إن أطعتم نبيكم وأنبتم إلى ربكم سقيتم فأظهر إسلامه عند ذلك وقال:
İki cariye bu şarkıyı söyleyince birbirlerine şöyle dediler: "Ey kavmimiz! Kavminiz sizi başlarına gelen beladan kurtulmak için yardım dileyeniz diye gönderdi; siz ise onları geciktirdiniz. Hadi şu Harem'e girin ve kavminiz için yağmur dileyin!" Mersed b. Sa'd şöyle dedi: "Vallahi duanızla yağmur verilmeyeceksiniz; fakat peygamberinize itaat eder ve Rabbinize yönelirseniz yağmura kavuşursunuz." Bunun üzerine Müslüman olduğunu açıkladı ve şöyle dedi:
عصت عاد رسولهم فأمسوا ... عطاشا ما تبلهم السماء
"Âd kavmi peygamberlerine isyan etti de semanın kendilerini ıslatmadığı susuzlar haline geldiler."
لهم صنم يقال له صمود ... يقابله صداء والهباء
"Onların Samûd denen bir putları vardır; karşısında da Sadâ ve Hebâ durur."
فبصرنا الرسول سبيل رشد ... فأبصرنا الهدى وخلا العماء
"Peygamber bize doğru yolu gösterdi; böylece hidayeti gördük ve körlük ortadan kalktı."
وإن إله هود هو إلهي ... على الله التوكل والرجاء
"Şüphesiz Hûd'un ilahı benim de ilahımdır; tevekkül ve ümit ancak Allah'adır."
فقالوا لمعاوية: أحبسن عنا مرثدا فلا يقدمن معنا مكة فإنه قد اتبع دين هود وترك ديننا ثم دخلوا مكة يستسقون فخرج مرثد من منزل معاوية حتى أدركهم قبل أن يدعوا بشيء مما خرجوا له فلما انتهى إليهم قام يدعو الله تعالى ويقول: اللهم سؤلي وحدي فلا تدخلني في شيء مما يدعوك به وفد عاد وكان قيل رأس الوفد فدعا وقال: اللهم اسق عادا ما كنت تسقيهم وقال القوم: اللهم أعط قيلا ما سألك واجعل سؤلنا مع سؤله فأنشأ الله تعالى سحائب ثلاثا بيضاء، وحمراء، وسوداء ثم نادى مناد من السماء: يا قيل اختر لنفسك ولقومك من هذه السحائب ما شئت قيل وكذلك يفعل الله تعالى بمن دعاه إذ ذاك فقال قيل: اخترت السوداء فإنها أكثرهن ماء. فناداه مناد اخترت رمادا رمدا لا تبقي من آل عاد أحدا وساق الله تعالى تلك السحابة بما فيها من النقمة إلى عاد حتى خرجت عليهم من واد يقال له المغيث فلما رأوها استبشروا وقالوا: هذا عارض ممطرنا فجاءتهم منا ريح عقيم، وأول من رأى ذلك امرأة منهم يقال لها مهدر ولما رأته صفقت فلما أفاقت قالوا: ما رأيت قالت: رأيت ريحا فيها كشهب النار أمامها رجال يقودونها
Muâviye'ye: "Mersed'i yanımızdan alıkoy, bizimle birlikte Mekke'ye gelmesin; zira o Hûd'un dinine tâbi oldu ve bizim dinimizi terk etti" dediler. Sonra yağmur dilemek üzere Mekke'ye girdiler. Mersed, Muâviye'nin evinden çıkıp onlar için çıktıkları şey hususunda henüz hiçbir dua etmeden önce onlara yetişti. Onların yanına varınca Allah Teâlâ'ya dua etmeye durdu ve şöyle dedi: "Allah'ım! Benim dileğim yalnız banadır; beni Âd heyetinin Senden dilediği şeylerin hiçbirine dâhil etme!" Kayl heyetin başıydı; dua edip şöyle dedi: "Allah'ım! Âd kavmine yağdırdığın gibi yağdır!" Kavim de: "Allah'ım! Kayl'e Senden istediğini ver ve bizim dileğimizi de onun dileğiyle beraber kıl!" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ biri beyaz, biri kırmızı, biri de siyah üç bulut var etti. Sonra gökten bir münâdî seslendi: "Ey Kayl! Bu bulutlardan kendin ve kavmin için dilediğini seç!" -Denildi ki: O vakit Allah Teâlâ Kendisine dua eden kimseye böyle yapardı.- Kayl: "Siyah olanı seçtim; zira suyu en çok olan odur" dedi. Bunun üzerine bir münâdî ona şöyle seslendi: "Âd hanedanından hiç kimseyi bırakmayacak kül gibi bir tozu seçtin!" Allah Teâlâ o bulutu içindeki azapla birlikte Âd kavmine sevk etti; öyle ki el-Muğîs denilen bir vadiden onların karşısına çıktı. Onu görünce sevindiler ve: "Bu, bize yağmur getirecek bir buluttur" dediler. Fakat kendilerine kök kazıyıcı bir rüzgâr geldi. Onu ilk gören, aralarından Mehder adında bir kadındı. Onu görünce el çırptı; ayılınca: "Ne gördün?" dediler. Şöyle dedi: "İçinde ateş kıvılcımları gibi şeyler bulunan, önünde onu sevk eden adamların olduğu bir rüzgâr gördüm."
فسخرها الله تعالى عليهم سبع ليال وثمانية أيام حسوما فلم تدع منهم أحدا إلا أهلكته واعتزل هود ﵇ ومن معه في حظيرة ما يصيبهم من الريح إلا ما تلين به الجلود وتلتذ به الأنفس، ثم إنه ﵇ أتى هود ومن معه مكة فعبدوا الله تعالى فيها إلى أن ماتوا وقبره ﵇ قيل هناك في البقعة التي بين الركن والمقام وزمزم، وفيها- كما أخرج ابن عساكر عن عبد الرحمن بن سابط- قبور تسعة وسبعين نبيا منهم أيضا نوح، وشعيب، وصالح، وإسماعيل ﵈،
Allah Teâlâ onu üzerlerine yedi gece sekiz gün aralıksız musallat etti; onlardan helak etmedik hiç kimse bırakmadı. Hûd (aleyhisselâm) ve beraberindekiler ise bir ağıla/sığınağa çekildiler; rüzgârdan onlara ancak derileri yumuşatacak ve nefislerin lezzet alacağı kadarı isabet ediyordu. Sonra Hûd (aleyhisselâm) ve beraberindekiler Mekke'ye geldiler ve vefat edinceye kadar orada Allah Teâlâ'ya ibadet ettiler. Kabrinin (aleyhisselâm) orada, Rükn, Makam ve Zemzem arasındaki yerde olduğu söylenmiştir. İbn Asâkir'in Abdurrahman b. Sâbıt'tan rivayet ettiğine göre orada yetmiş dokuz peygamberin kabri vardır; Nûh, Şuayb, Sâlih ve İsmâil (aleyhimüsselâm) da bunlardandır.
وأخرج البخاري في تاريخه، وابن جرير وغيرهما عن علي كرم الله تعالى وجهه أن قبره ﵇ بحضرموت في كثيب أحمر عند رأسه سدرة،
Buhârî Târîh'inde, İbn Cerîr ve diğerleri Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh)'den rivayet etmişlerdir ki; kabri (aleyhisselâm) Hadramut'ta, kırmızı bir kum tepesinde olup başucunda bir sedir ağacı bulunmaktadır.
وأخرج ابن عساكر عن ابن أبي العاتكة قال: قبلة مسجد دمشق قبر هود ﵇، وعمر كما أخرج أبو الشيخ عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه أربعمائة واثنتين وسبعين سنة والله تعالى أعلم.
İbn Asâkir, İbn Ebi'l-Âtike'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Şam Mescidi'nin kıble tarafı Hûd'un (aleyhisselâm) kabridir." Ebu'ş-Şeyh'in Ebû Hureyre (radıyallâhu teâlâ anh)'den rivayet ettiğine göre ise ömrü dört yüz yetmiş iki yıldır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
ومن باب الإشارة في الآيات: على ما قاله القوم رضي الله تعالى عنهم إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ أي سماوات الأرواح وَالْأَرْضَ أي أرض الأبدان فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وهي ستة آلاف سنة وإن يوما عند ربكم كألف سنة مما تعدون وهي من لدن خلق آدم ﵇ إلى زمان النبي ﷺ وهي في الحقيقة من ابتداء دور الخفاء إلى ابتداء الظهور الذي هو زمان ختم النبوة وظهور الولاية ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وهو القلب المحمدي بالتجلي التام وهو التجلي باسمه تعالى الجامع لجميع الصفات. وللصوفية عدة عروش نبهنا عليها في كتابنا- الطراز المذهب في شرح قصيدة الباز الأشهب-. وتمام الكلام عليها في شمس المعارف للإمام البوني قدس سره يُغْشِي اللَّيْلَ أي ليل البدن النَّهارَ أي نهار الروح يَطْلُبُهُ بالتهيؤ والاستعداد لقبوله باعتدال مزاجه حَثِيثاً أي سريعا وَالشَّمْسَ أي شمس الروح وَالْقَمَرَ أي قمر القلب وَالنُّجُومَ أي نجوم الحواس مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ الذي هو الشأن المذكور في قوله تعالى: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ ادْعُوا رَبَّكُمْ أي اعبدوه تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إشارة إلى طريق الجلوة والخلوة أو ادعوه بالجوارح والقلب أو بأداء حق العبودية ومطالب حق الربوبية إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ المتجاوزين عما أمروا به بترك الامتثال أو الذين يطلبون منه سواه وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ أي أرض البدن بَعْدَ إِصْلاحِها بالاستعداد وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً لئلا يلزم إهمال إحدى صفتي الجلال والجمال وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ أي رياح العناية بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أي تجلياته حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ حملت سَحاباً ثِقالًا بأمطار المحبة سُقْناهُ لِبَلَدٍ قلب مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ ماء المحبة فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ من المشاهدات والمكاشفات كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى القلوب الميتة من قبور الصدور لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أيام حياتكم في عالم الأرواح حيث كنتم في رياض القدس وحياض الأنس وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ وهو ما طاب استعداده يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ حسنا غزيرا نفعه وَالَّذِي خَبُثَ وهو ما ساء استعداده لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً لأخير فيه لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً أي نوح الروح إِلى قَوْمِهِ من القلب وأعوانه والنفس وأعوانها فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ كالقلب وأعوانه فِي الْفُلْكِ وهو سفينة الاتباع وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا في بحار الدنيا ومياه الشهوات إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ عن طريق الوصول ورؤية الله تعالى، وعلى هذا المنوال ينسج الكلام في باقي الآيات.
Ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince; kavmin (radıyallâhu teâlâ anhüm) dediğine göre: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ } "Ruhlar semalarını", { وَالْأَرْضَ } "Bedenler arzını yarattı", { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } "Ki bu altı bin yıldır; zira Rabbinizin katındaki bir gün sizin saydığınız bin yıl gibidir. Bu da Âdem'in (aleyhisselâm) yaratılışından Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanına kadardır. Hakikatte ise gizlilik devrinin başlangıcından, nübüvvetin son bulup velayetin ortaya çıktığı devir olan zuhurun başlangıcına kadardır." { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } "Sonra bütün sıfatları toplayan isminin tecellisi olan tam tecelli ile Muhammedî kalbe istiva etti." Sufilere göre birçok arş vardır; bunlara "et-Tırâzu'l-Müzehheb fî Şerhi Kasîdeti'l-Bâzi'l-Eşheb" adlı kitabımızda dikkat çekmiştik. Buna dair sözün tamamı İmâm el-Bûnî'nin -kuddise sirruh- Şemsü'l-Maârif adlı eserindedir. { يُغْشِي اللَّيْلَ } "Bedenin gecesini örter", { النَّهارَ } "Ruhun gündüzüne", { يَطْلُبُهُ } "Mizacının itidaliyle onu kabule hazırlık ve istidat ile talep eder", { حَثِيثاً } "Süratle", { وَالشَّمْسَ } "Ruhun güneşini", { وَالْقَمَرَ } "Kalbin ayını", { وَالنُّجُومَ } "Duyuların yıldızlarını", { مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } "Allah Teâlâ'nın: 'O her gün bir şandadır' buyruğunda zikredilen şan olan emrine boyun eğmiş olarak." { ادْعُوا رَبَّكُمْ } "Yani O'na ibadet ediniz", { تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } "Celve ve halvet yoluna işarettir; yahut O'na azalarla ve kalple veya kulluk hakkını ve rububiyet hakkının gereklerini yerine getirerek dua ediniz." { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } "İmtisali terk ederek kendilerine emredilen şeylerin sınırını aşanları yahut O'ndan başkasını talep edenleri sevmez." { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } "Yani beden arzında", { بَعْدَ إِصْلاحِها } "İstidatla ıslah edilmesinden sonra", { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } "Celal ve cemal sıfatlarından birinin ihmali gerekmesin diye." { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } "Yani inayet rüzgârlarını gönderir", { بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } "Yani tecellilerinin önünde", { حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ } "Taşıdığında", { سَحاباً ثِقالًا } "Muhabbet yağmurlarıyla yüklü bulutları", { سُقْناهُ لِبَلَدٍ } "Ölü bir kalbe", { مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ } "Muhabbet suyunu", { فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } "Müşahedelerden ve mükâşefelerden her türlü semereyi çıkardık." { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } "İşte ölü kalpleri de göğüslerin kabirlerinden böyle çıkarırız", { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } "Kudsiyet bahçelerinde ve ünsiyet havuzlarında bulunduğunuz ruhlar âlemindeki hayat günlerinizi hatırlayasınız diye." { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ } "İstidadı temiz ve güzel olan", { يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } "Güzel ve bol faydalı olarak çıkar." { وَالَّذِي خَبُثَ } "İstidadı kötü olan ise", { لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } "Faydasız ve bereketsiz çıkar." { لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً } "Yani ruhun Nûh'unu gönderdik", { إِلى قَوْمِهِ } "Kalp ve yardımcıları ile nefis ve yardımcılarından ibaret kavmine", { فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ } "Kalp ve yardımcıları gibi olanları", { فِي الْفُلْكِ } "Ki o tâbi olma gemisidir", { وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } "Dünya denizlerinde ve şehvet sularında boğduk." { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } “Vuslat yoluna ve Allah Teâlâ'yı görmeye karşı kör bir kavim idiler.” Kalan ayetlerdeki sözler de bu minval üzere örülür.
ولمولانا الشيخ الأكبر قدس سره في هؤلاء القوم ونحوهم كلام تقف الأفكار دونه حسرى فمن أراده فليرجع إلى الفصوص يرى العجب العجاب والله تعالى الهادي إلى سبيل الرشاد.
Mevlânâ Şeyhü'l-Ekber'in -kuddise sirruh- bu kavim ve benzerleri hakkında fikirlerin aciz kalıp önünde durduğu sözleri vardır; kim bunu arzu ederse Fusûs'a müracaat etsin, pek şaşırtıcı harikalar görecektir. Doğru yola ulaştıran ancak Allah Teâlâ'dır.
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً عطف على ما سبق من قوله تعالى: «وإلى عاد أخاهم» موافق له في تقديم المجرور على المنصوب، وثَمُودَ قبيلة من العرب كانت مساكنهم الحجر بين الحجاز والشام إلى وادي القرى وسميت باسم أبيهم الأكبر ثمود بن عامر بن إرم بن سام بن نوح، وقيل: ابن عاد بن عوص بن إرم إلخ وهو المنقول عن الثعلبي.
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i [gönderdik]” ifadesi, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen "Âd kavmine de kardeşlerini..." kavline matuftur ve mecrurun mansuba takdim edilmesinde ona uygundur. Semûd, Hicaz ile Şam arasında Vâdi'l-Kurâ'ya kadar uzanan el-Hicr bölgesinde meskûn bir Arap kabilesidir. Büyük ataları olan Semûd b. Âmir b. İrem b. Sâm b. Nûh'un adıyla anılmıştır; İbn Âd b. Avs b. İrem vb. olduğu da söylenmiştir ki bu da Sa'lebî'den nakledilendir.
وقال عمرو بن العلاء: إنما سموا بذلك لقلة مائهم فهو من ثمد الماء إذا قل، والثمد الماء القليل وورد فيه
Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: "Sularının azlığından dolayı bu adla anılmışlardır; bu kelime su azaldığında kullanılan 'Semede'l-mâ' kökünden gelir, 'Semend' ise az su demektir." Bu kelimede
الصرف وعدمه، أما الأول فباعتبار الحي أو لأنه لما كان في الأصل اسما للجد أو للقليل من الماء كان مصروفا لأنه علم مذكر أو اسم جنس فبعد النقل حكى أصله، وأما الثاني فباعتبار أنه اسم القبيلة ففيه العلمية والتأنيث.
Sarfa tabi olup olmama hususu (munserıf ve gayri munserıf olması) vârid olmuştur. Birincisi kabile topluluğu itibariyledir veya aslen dedenin veya az suyun adı olduğu için müzekker özel isim yahut cins ismi olduğundan munserıftır; nakilden sonra aslına uymuştur. İkincisi ise kabile adı olması itibariyledir; dolayısıyla onda alemiyet (özel isimlik) ve müenneslik vardır.
وصالح ﵇ من ثمود فالأخوة نسبية، وهو على ما قال محيي السنة البغوي بن عبيد بن أسف بن ماشح ابن عبيد بن حاذر بن ثمود وهو أخو طسم. وجديس فيما قيل، وقال وهب: هو ابن عبيد بن جابر بن ثمود بن جابر بن سام بن نوح بعث إلى قومه حين راهق الحلم وكان رجلا أحمر إلى البياض سبط الشعر فلبث فيهم أربعين عاما. وقال الشامي: إنه بعث شابا فدعا قومه حتى شمط وكبر، ونقل النووي أنه أقام فيهم عشرين سنة ومات بمكة وهو ابن ثمان وخمسين سنة.
Sâlih (aleyhisselâm) Semûd'dandır; dolayısıyla kardeşlik nesebe dayalıdır. Muhyissünne el-Begavî'nin dediğine göre o; Ubeyd b. Esef b. Mâşih b. Ubeyd b. Hâzir b. Semûd'dur ve Semûd da Tasm'ın kardeşidir. Bir görüşe göre Cedîs'in de kardeşidir. Vehb ise şöyle demiştir: O, Ubeyd b. Câbir b. Semûd b. Câbir b. Sâm b. Nûh'tur. Ergenlik çağına yaklaştığında kavmine peygamber gönderildi. Beyaza çalan kırmızı tenli, düz saçlı bir adamdı ve aralarında kırk yıl kaldı. Şâmî ise: O gençken gönderildi, saçları ağarıp yaşlanıncaya kadar kavmini davet etti demiştir. Nevevî ise aralarında yirmi yıl kaldığını ve elli sekiz yaşındayken Mekke'de vefat ettiğini nakletmiştir.
قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قد مر الكلام في نظائره قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ أي آية ومعجزة ظاهرة الدلالة شاهدة بنبوتي وهي من الألفاظ الجارية مجرى الأبطح والأبرق في الاستغناء عن ذكر موصوفاتها حالة الأفراد والجمع، والتنوين للتفخيم أي بينة عظيمة مِنْ رَبِّكُمْ متعلق بمحذوف وقع صفة لبينة على ما مر غير مرة أو بجاءتكم، ومِنْ لابتداء الغاية مجازا أو للتبعيض أن قدر من بينات ربكم، والمراد بهذه البينة الناقة وليس هذا الكلام منه ﵇ أول ما خاطبهم به إثر الدعوة إلى التوحيد بل إنما قاله بعد ما نصحهم وذكرهم بنعم الله تعالى فلم يقبلوا كلامه وكذبوه كما ينبىء عن ذلك ما في سورة هود. وقوله تعالى: هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً استئناف نحوي مسوق لبيان البينة والمعجزة وجوز أن يكون استئنافا بيانيا جوابا لسؤال مقدر تقديره أين هي؟ وعلى التقديرين لا محل للجملة من الإعراب. وجوز أن يكون بدلا من بَيِّنَةٌ بدل جملة من مفرد للتفسير. ولا يخفى بعده، وإضافة الناقة إلى الاسم الجليل لتعظيمها كما يقال: بيت الله للمسجد بيد أن الإضافة فيه لأدنى ملابسة ولا كذلك ما نحن فيه أو لأنها ليست بواسطة نتاج معتاد وأسباب معهودة كما سيتضح إن شاء الله تعالى لك ولذلك كانت آية وأي آية. وقيل:
{ قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “[Sâlih] dedi ki: Ey kavmim! Allah’a kulluk edin, sizin O’ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.” Benzerlerinde buna dair izah geçmişti. { قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ } “Gerçekten size açık bir delil gelmiştir” yani peygamberliğime şahitlik eden açık delilli bir mucize ve alamet gelmiştir. Bu kelime tekil ve çoğul halinde mevsufunu zikretmeye ihtiyaç bırakmama hususunda el-Ebtah ve el-Ebrak kelimeleri gibi cereyan eden lafızlardandır. Tenvin tazim içindir; yani büyük bir beyyine gelmiştir. { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” ifadesi, defalarca geçtiği üzere "beyyine" kelimesinin sıfatı olan mahzufa yahut { جاءَتْكُمْ } fiiline müteallıktır; { مِنْ } harfi mecazen iptidâ-i gaye (başlangıç) yahut "Rabbinizin beyyinelerinden biri" takdir edilirse teb'îz (kısmilik) içindir. Bu beyyineden kasıt ise dişi devedir. Sâlih'in (aleyhisselâm) bu sözü, tevhid davetinin hemen peşinden onlara hitap ettiği ilk söz değildir; aksine bunu onlara nasihat edip Allah Teâlâ'nın nimetlerini hatırlattıktan ve onlar da onun sözünü kabul etmeyip kendisini yalanladıktan sonra söylemiştir, nitekim Hûd Suresi'ndeki ifadeler de buna işaret etmektedir. Allah Teâlâ'nın: { هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte size bir ayet/mucize olmak üzere Allah’ın şu dişi devesi!” kavli, beyyine ve mucizeyi açıklamak için sevk edilmiş nahivsel bir istinaftır. "O nerededir?" şeklindeki takdiri bir soruya cevap olan bir istînâf-ı beyânî olması da caiz görülmüştür. Her iki takdirde de cümlenin iraptan mahalli yoktur. Müfredi tefsir eden bir cümle bedeli olarak { بَيِّنَةٌ } kelimesinden bedel olması da caiz görülmüştür; ancak uzaklığı gizli değildir. Devenin Yüce İsme (Lafzatullah'a) izafe edilmesi, mescide "Beytullah" denilmesi gibi onu tazim etmek içindir. Şu kadar var ki bundaki izafe en ufak bir münasebetten dolayıdır; bizim üzerinde durduğumuz konuda ise böyle değildir. Yahut -inşâallâhu teâlâ sana açıklanacağı üzere- onun alışılagelmiş bir doğum ve bilinen sebepler vasıtasıyla meydana gelmemiş olmasındandır; bundan dolayı o, bir ayet hem de ne muazzam bir ayetti! Şöyle de denilmiştir:
لأنها لم يملكها أحد سواه سبحانه. وقيل: لأنها كانت حجة الله على قوم صالح. وانتصاب آيَةً على الحالية من ناقَةُ والعامل فيها معنى الإشارة وسماه النحاة العامل المعنوي ولَكُمْ بيان لمن هي آية له كما في سقيا لك فيتعلق بمقدر. وجوز أن يكون ناقَةُ بدل من هذِهِ أو عطف بيان له أو مبتدأ ثانيا ولَكُمْ خبرا فآية حينئذ حال من الضمير المستتر فيه والعامل هو أو متعلقة فَذَرُوها تفريغ على كونها آية من آيات الله تعالى. وقيل: على كونها ناقة له سبحانه فإن ذلك مما يوجب عدم التعرض لها أي فاتركوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ العشب وحذف للعلم به والفعل مجزوم لأنه جواب الأمر.
Zira Sübhânehu olan O'ndan başka hiç kimse ona malik olmamıştır. Bir görüşe göre de: Çünkü o, Sâlih'in kavmine karşı Allah'ın bir hüccetiydi. { آيَةً } kelimesinin mansub oluşu { ناقَةُ } kelimesinden hal olmasından ötürüdür; buradaki âmil ise işaret manasıdır ki nahivciler buna manevi âmil adını vermiştir. { لَكُمْ } ifadesi ise "Sakyen leke" ifadesinde olduğu gibi onun kimin için bir ayet olduğunu beyandır; dolayısıyla mahzufa müteallıktır. { ناقَةُ } kelimesinin { هذِهِ } kelimesinden bedel veya ona atf-ı beyân olması yahut ikinci mübteda olup { لَكُمْ } ifadesinin de onun haberi olması caiz görülmüştür; bu durumda { آيَةً } onda müstetir olan zamirden hal olur ve âmil de odur yahut müteallıktır. { فَذَرُوها } “Artık onu bırakın” ifadesi, onun Allah Teâlâ'nın ayetlerinden bir ayet olmasına terettüp eder. Şöyle de denilmiştir: O'nun dişi devesi olması üzerine terettüp eder; zira bu durum ona ilişilmemesini gerektirir. Yani onu bırakın, { تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Allah’ın arzında otlasın”, bilinmesinden ötürü ot zikredilmeyip hazfedilmiştir. Fiil emir kipinin cevabı olduğu için meczumdur.
وقرأ أبو جعفر في رواية عنه تَأْكُلْ بالرفع فالجملة حالية أي أكلة. والجار والمجرور متعلق بما عنده أو بالأمر السابق فهما متنازعان. وأضيفت الأرض إلى الله سبحانه قطعا لعذرهم في التعرض كأنه قيل: الأرض أرض الله تعالى والناقة ناقة الله تعالى فذروا ناقة الله تأكل في أرضه فليست الأرض لكم ولا ما فيها من النبات من أنباتكم فأي عذر لكم في منعها. وعدم التعرض للشرب للاكتفاء عنه بذكر الأكل. وقيل: لتعميمه له أيضا كما في قوله:
Ebû Ca'fer kendisinden gelen bir rivayette { تَأْكُلْ } kelimesini merfu okumuştur; bu durumda cümle hâliyye olur, yani "otlayıcı olarak". Câr ve mecrûr, yanındakine yahut önceki emre müteallıktır; dolayısıyla her ikisi tenâzu' halindedir. Arzın Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi, ona ilişme hususundaki mazeretlerini kesin olarak kesmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: Arz Allah Teâlâ'nın arzı, deve de Allah Teâlâ'nın devesidir; öyleyse Allah'ın devesini bırakın O'nun arzında otlasın. Arz sizin olmadığı gibi oradaki bitkiler de sizin bitirdiğiniz şeyler değildir; öyleyse ona mani olmakta ne mazeretiniz olabilir! İçmeye temas edilmemesi, yemenin zikredilmesiyle ona da kifayet edilmesindendir. Şairin şu sözünde olduğu gibi, yemenin içmeyi de kapsamasından ötürü olduğu da söylenmiştir:
علفتها تبنا وماء باردا وقد ذكر ذلك بقوله سبحانه: لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ [الشعراء: ١٥٥] وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ نهي عن المس الذي هو مقدمة الإصابة بالشر الشامل لأنواع الأذى مبالغة في الزجر فهو كقوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ
“Ona saman ve soğuk su yedirdim.” Nitekim Sübhânehu bunu: { لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “Su içme hakkı belirli bir gün onun, belirli bir gün de sizindir” kavliyle zikretmiştir. { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “Ve ona bir kötülükle dokunmayın” kavli; men etmede mübalağa olsun diye, her türlü ezayı kapsayan kötülüğün isabet etmesinin mukaddimesi olan dokunmaktan nehiydir. Bu durum Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ } “Yetimin malına yaklaşmayın.”
[الأنعام: ١٥٢، الإسراء: ٣٤] . والجار والمجرور متعلق بالفعل. والتنكير للتعميم أي لا تتعرضوا لها بشيء مما يسوؤها أصلا كالطرد والعقر وغير ذلك. وقيل: الجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من فاعل الفعل. والمعنى لا تمسوها مع قصد السوء بها فضلا عن الإصابة فهو كقوله تعالى: لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النساء: ٤٣] .
Câr ve mecrûr fiile müteallıktır. Nekre olması umumilik içindir; yani kovmak, kesmek ve benzeri gibi onu üzecek hiçbir şeyle ona asla ilişmeyin demektir. Şöyle de denilmiştir: Câr ve mecrûr, fiilin fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Manası: Ona fenalık isabet ettirmek şöyle dursun, kötülük kastıyla dahi ona dokunmayın demektir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sizler sarhoş iken namaza yaklaşmayın.”
فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ منصوب في جواب النهي. والمعنى لا تجمعوا بين المس وأخذ العذاب إياكم.
{ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Yoksa sizi elem verici bir azap yakalar.” İfade nehyin cevabında mansubdur. Manası: Dokunmak ile azabın sizi yakalamasını bir araya getirmeyin demektir.
والأخير وإن لم يكن من صنيعهم حقيقة لكن لتعاطيهم أسبابه كأنه من صنيعهم.
Sonuncusu (azabın yakalaması) hakikatte onların kendi fiili olmasa da, sebeplerine giriştikleri için sanki onların fiili gibidir.
وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ أي خلفاء في الأرض أو خلفاء لهم قيل: ولم يقل: خلفاء عاد مع أنه أخصر إشارة إلى أن بينهما زمانا طويلا وَبَوَّأَكُمْ أي أنزلكم وجعل لكم مباءة فِي الْأَرْضِ أي أرض الحجر بين الحجاز والشام تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً أي تبنون في سهولها مساكن رفيعة. فمن بمعنى في كما في قوله تعالى: إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ [الجمعة: ٩] ويجوز أن تكون ابتدائية أو تبعيضية أي تعملون القصور من مادة مأخوذة من السهل كاللبن والآجر المتخذين من الطين- والجار والمجرور- على ما قال أبو البقاء- يجوز أن يتعلق بمحذوف وقع حالا مما بعده. وأن يكون مفعولا ثانيا لتتخذون. وأن يكون متعلقا به وهو متعد لواحد.
{ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ } “Hatırlayın ki [Allah] Âd kavminden sonra sizi halifeler kıldı” yani yeryüzünde halifeler veya onlara halefler kıldı. Daha kısa olmasına rağmen "Hulefâe Âdin" denilmeyip böyle denilmesinin aralarında uzun bir zaman olduğuna işaret etmek için olduğu söylenmiştir. { وَبَوَّأَكُمْ } "Ve sizi yerleştirdi, size bir yurt verdi", { فِي الْأَرْضِ } "Yani Hicaz ile Şam arasındaki Hicr arazisinde", { تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً } “Ovalarında saraylar ediniyorsunuz” yani düzlüklerinde yüksek meskenler inşa ediyorsunuz. Buradaki { مِنْ } harfi, Allah Teâlâ'nın: { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ } kavlinde olduğu gibi { فِي } manasındadır. Başlangıç (iptidâiye) veya kısmiyet (teb'îziye) bildirmesi de caizdir; yani ovalardan alınan çamurdan yapılan kerpiç ve tuğla gibi maddelerden saraylar inşa ediyorsunuz. Ebu'l-Bekâ'nın dediğine göre câr ve mecrûr, sonrasından hâl olan mahzûfa müteallık olabilir, "Tettehızûne" fiilinin ikinci mef'ûlü olabilir veya tek mef'ûle müteaddî olan bu fiile müteallık olabilir.
والسهل خلاف الحزن وهو موضع الحجارة والجبال. والجملة استئناف مبين لكيفية التبوئة فإن هذا الاتخاذ بأقداره سبحانه وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ أي تنجرونها، والنحت معروف في كل صلب ومضارعه مكسور الحاء.
Sehl (ova/düzlük), taşlık ve dağlık yer anlamına gelen "hazn" kelimesinin zıddıdır. Cümle, yerleştirmenin keyfiyetini beyan eden bir istinaftır; zira bu edinme Sübhânehu'nun takdiri ve güç yetirmesi iledir. { وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ } “Ve dağları yontuyorsunuz” yani onları kesip oyuyorsunuz. Naht (yontma), her sert nesnede bilinen bir işlemdir ve muzarisinin ha harfi kesrelidir.
وقرأ الحسن بالفتح لحرف الحلق، وفي القاموس عنه أنه قرأ «تنحاتون» بالإشباع كينباع، وانتصاب الْجِبالَ على المفعولية، وقوله سبحانه: بُيُوتاً نصب على أنه حال مقدرة منها لأنها لم تكن حال النحت بيوتا كخطت الثوب جبة، والحالية- كما قال الشهاب- باعتبار أنها بمعنى مسكونة إن قيل بالاشتقاق فيها، وقيل:
Hasan boğaz harfinden ötürü fetha ile okumuştur; el-Kâmûs'ta ise ondan "Yenbâu" gibi işbâ ile "Tenhâtûne" şeklinde okuduğu nakledilmiştir. { الْجِبالَ } kelimesinin mansubiyeti mef'ûliyet üzeredir. Allah Teâlâ'nın: { بُيُوتاً } “Evler [olarak]” kavli ise ondan mukadder bir hâl olarak mansubdur; zira yontulma esnasında henüz ev değillerdi, bu tıpkı "Kumaşı cübbe olarak diktim" sözü gibidir. Şihâb'ın dediği gibi hâl olması, eğer onda türemişlik kabul edilirse "meskûn" manasında olması itibariyledir. Şöyle de denilmiştir:
انتصاب الْجِبالَ ينزع الخافض أي من الجبال، ويرجحه أنه وقع في آية أخرى كذلك، ونصب بُيُوتاً على المفعولية، وجوز أن يضمن النحت معنى الاتخاذ فانتصابهما على المفعولية. روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم اتخذوا القصور في السهول ليصيفوا فيها ونحتوا من الجبال بيوتا ليشتّوا فيها، وقيل: إنهم نحتوا الجبال بيوتا لطول أعمارهم وكانت الأبنية تبلى قبل أن تبلى أعمارهم فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ أي نعمه التي أنعم بها عليكم مما ذكر أو جميع نعمه ويدخل فيها ما ذكر دخولا أوليا، وليس المراد مجرد الذكر باللسان كما علمت.
{ الْجِبالَ } kelimesinin nasbı cer harfinin hazfedilmesiyledir (nez'u'l-hâfız), yani "dağlardan" demektir; başka bir ayette de bu şekilde vârid olmuş bulunması bunu tercih ettirir. { بُيُوتاً } kelimesinin nasbı ise mef'ûliyet üzeredir. Naht fiiline edinme (ittihâz) manasının tazmin ettirilmesi de caizdir; bu takdirde her ikisinin nasbı mef'ûliyet üzere olur. İbn Abbas (radıyallâhu teâlâ anhümâ)'dan rivayet edildiğine göre onlar yazlamak için düzlüklerde saraylar edinirler, kışlamak için de dağlardan evler yontarlardı. Şöyle de denilmiştir: Ömürlerinin uzunluğundan dolayı dağları evler olarak yontarlardı; zira binalar onların ömürleri tükenmeden önce eskiyip yıkılırdı. { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } “Artık Allah’ın nimetlerini hatırlayın” yani zikredilen şeylerden veya bütün nimetlerinden size ihsan ettiği lütufları hatırlayın ki zikredilenler de buna evleviyetle dâhildir. Bildiğin gibi bundan murat sadece dil ile zikretmek değildir.
وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ فإن حق آلائه تعالى أن تشكروا ولا يغفل عنها فكيف بالكفر، والعثي الإفساد فمفسدين حال مؤكدة كما في وَلَّوْا مُدْبِرِينَ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ [النمل: ٨٠، والروم: ٥٢] أي الأشراف الذين عتوا وتكبروا، والجملة استئناف كما مر غيره مرة. وقرأ ابن عامر «وقال» بالواو عطفا على ما قبله من قوله تعالى: قالَ يا قَوْمِ إلخ، واللام في قوله سبحانه: لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أي عدوا ضعفاء أذلاء للتبليغ كما في أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ [البقرة: ٣٣، يوسف: ٩٦، القلم: ٢٨] ، وقوله تعالى: لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بدل من الموصول بإعادة العامل بدل الكل من الكل كقولك مررت بزيد بأخيك. والضمير المجرور راجع إلى قومه.
{ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin.” Zira Allah Teâlâ'nın nimetlerinin hakkı şükredilmektir, onlardan gafil olunmaz; nerede kaldı küfredilsin! "Asy" fesat çıkarmaktır; dolayısıyla { مُفْسِدِينَ } kelimesi, { وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } kavlinde olduğu gibi tekit edici bir hâldir. { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki” yani haddi aşıp kibirlenen eşraf takımı. Cümle daha önce defalarca geçtiği üzere istinaftır. İbn Âmir, Allah Teâlâ'nın: "Dedi ki: Ey kavmim..." kavline atıfla vav ile "Ve kâle" şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “Hor görülen kimselere” yani zayıf ve hakir sayılanlara kavlindeki lâm, { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ } kavlinde olduğu gibi tebliğ içindir. Allah Teâlâ'nın: { لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “Aralarından iman edenlere” kavli ise, "Zeyd'e, kardeşine uğradım" demen gibi, âmilin tekrar edilmesiyle mevsûlden bedel-i kül minel-kül'dür. Mecrûr zamir ise kavmine râcidir.
وجوز أن يكون بدل بعض من كل على أن الضمير للذين استضعفوا فيكون المستضعفون قسمين مؤمنين وكافرين، ولا يخفى بعده، والاستفهام في قوله جل شأنه. أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ للاستهزاء لأنهم يعلمون أنهم عالمون بذلك ولذلك لم يجيبوهم على مقتضى الظاهر كما حكى سبحانه عنهم بقوله: قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ فإن الجواب الموافق لسؤالهم نعم أو نعلم أنه مرسل منه تعالى. ومن هنا قال غير واحد إنه من الأسلوب الحكيم فكأنهم قالوا: العلم بإرساله وبما أرسل به ما لا كلام فيه ولا شبهة تدخله لوضوحه وإنارته وإنما الكلام في وجوب الإيمان به فنخبركم أنا به مؤمنون.
Zamir hor görülenlere râci kılınarak bedel-i ba'z mine'l-kül olması da caiz görülmüştür; bu takdirde hor görülenler müminler ve kâfirler olmak üzere iki kısım olur; ancak bunun uzaklığı gizli değildir. Şanı Yüce olanın: { أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ } “Sâlih’in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir peygamber olduğunu biliyor musunuz?” kavlindeki istifham alay içindir; zira onlar bunu bildiklerini bilmektedirler. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu sözde olduğu gibi zâhirin gerektirdiği şekilde cevap vermemişlerdir: { قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Dediler ki: Şüphesiz biz onunla gönderilene iman edenleriz.” Çünkü sorularına uygun cevap "evet" veya "onun O'nun tarafından gönderildiğini biliyoruz" demektir. Buradan hareketle birden çok âlim bunun "üslûb-ı hakîm" türünden olduğunu söylemiştir; sanki onlar şöyle demişlerdir: Onun peygamberliğinin ve onunla gönderilen şeyin bilinmesi, açıklığı ve aydınlığı sebebiyle hakkında söz söylenmeyecek ve içine şüphe girmeyecek bir husustur; asıl mesele ona imanın vacip olmasındadır, biz de size ona iman ettiğimizi bildiriyoruz.
واختار في الانتصاف أن ذلك ليس إخبارا عن وجوب الإيمان به بل عن امتثال الواجب فإنه أبلغ من ذلك فكأنهم قالوا: العلم بإرساله وبوجوب الإيمان به لا نسئل عنه وإنما الشأن في امتثال الواجب والعمل به ونحن قد امتثلنا قالَ
el-İntisâf müellifi ise bunun ona imanın vacip olduğunu bildirmek değil, bilakis vacibi yerine getirdiğini haber vermek olduğunu tercih etmiştir; zira bu daha beliğdir. Sanki şöyle demişlerdir: Onun gönderilişini ve ona imanın gerekliliğini bilmek bizim sorulacağımız şey değildir; asıl mesele vacibin ifası ve onunla amel etmektir, biz ise bunu yerine getirdik. Dedi ki:
الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا
{ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “Büyüklük taslayanlar”
استئناف كما تقدم، وأعيد الموصول مع صلته مع كفاية الضمير إيذانا بأنهم قالوا ما قالوه بطريق العتو والاستكبار إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ عدول عن مقتضى الظاهر أيضا وهو أنا بما أرسل به كافرون، وفائدته- كما قالوا- الرد جعله المؤمنون معلوما وأخذوه مسلما كأنهم قالوا: ليس ما جعلتموه معلوما مسلما من ذلك القبيل، وقال في الانتصاف: عدلوا عن ذلك حذرا مما في ظاهره من إثابتهم لرسالته وهم يجحدونها، وليس هذا موضع التهكم ليكون كقول فرعون إن رسولكم الذي أرسل إليكم لمجنون فإن الغرض إخبار كل واحد من المؤمنين والمكذبين عن حاله فلذا خلص الكافرون قولهم عن إشعار الإيمان بالرسالة احتياطا للكفر وغلوا في الإصرار فَعَقَرُوا النَّاقَةَ أن نحروها. قال الأزهري: أصل العقر عند العرب قطع عرقوب البعير ثم استعمل في النحر لأن ناحر البعير يعقره ثم ينحره وإسناده إلى الكل مع أن المباشر البعض مجاز لملابسة الكل لذلك الفعل لكونه بين أظهرهم وهم متفقون على الضلال والكفر أو لرضا الكل به أو لأمرهم كلهم به كما ينبىء عنه قوله تعالى: فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ [القمر: ٢٩] ، وقيل: إن العقر مجاز لغوي عن الرضا بالنسبة إلى غير فاعله وليس بشيء.
Daha önce geçtiği üzere istinaftır; zamir kâfi gelebilecekken sılasıyla birlikte mevsûlün tekrar edilmesi, söyledikleri şeyi azgınlık ve kibir yoluyla söylediklerini bildirmek içindir. { إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “Şüphesiz biz sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz.” Bu da zâhirin gereğinden bir udûldür (sapmadır); zira zâhir olan "biz onun gönderildiği şeyi inkâr edenleriz" denilmesidir. Âlimlerin belirttiği üzere bundaki nükte; müminlerin malum kılıp kesin doğru kabul ettikleri şeyi reddetmektir, sanki şöyle demişlerdir: Sizin kesinleşmiş ve teslim olunmuş saydığınız şey o türden bir şey değildir. el-İntisâf müellifi ise şöyle demiştir: Zâhirinde onun risaletini ispat etme manası bulunmasından sakınarak bundan udûl etmişlerdir; zira onlar bunu inkâr etmektedirler. Burası, Firavun'un: "Size gönderilen peygamberiniz muhakkak bir delidir" sözü gibi alay makamı da değildir; çünkü gaye mümin ve yalanlayanların her birinin kendi durumunu haber vermesidir. Bu sebeple kâfirler, küfürde ihtiyatlı olmak ve inkârda taşkınlık göstermek adına sözlerini risalete imanı ihsas ettirmekten arındırmışlardır. { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ } “Nihayet o dişi deveyi kestiler” yani onu boğazladılar. Ezherî der ki: Araplarda 'akr'ın aslı devenin bacak sinirini (incik kemiğini) kesmektir, sonra boğazlamak manasında kullanılmıştır; zira deveyi boğazlayan önce onu incitip yere yıkar, sonra boğazlar. Doğrudan yapan kişi bir kısım fertler olmasına rağmen fiilin tamamına isnat edilmesi; olayın aralarında cereyan etmesi ve hepsinin sapıklık ve küfür üzerinde birleşmiş olmaları, yahut hepsinin buna rıza göstermesi veya hepsinin bunu emretmesi sebebiyle onların bu fiille münasebetlerinden ötürü mecazdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: "Arkadaşlarından birini çağırdılar, o da sarılıp kesti" kavli de buna işaret etmektedir. 'Akr' lafzının bizzat yapanın dışındakilere nispetle rıza göstermekten kinaye lügavî bir mecaz olduğu da söylenmiştir, ancak bu bir şey değildir.
وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ أي استكبروا عن امتثاله وهو ما بلغهم صالح ﵇ من الأمر السابق فالأمر واحد الأوامر، وجوز أن يكون واحد الأمور أي استكبروا عن شأن الله تعالى ودينه وهو بعيد.
{ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Ve Rablerinin emrine karşı azgınlık ettiler” yani O'nun emrine imtisal etmekten kibirlendiler ki o da Sâlih'in (aleyhisselâm) önceki emirden kendilerine tebliğ ettiği şeydir. Buradaki emir, 'avamir'in tekilidir. 'Umûr'un tekili olması da caiz görülmüştür; yani Allah Teâlâ'nın şanına ve dinine karşı kibirlendiler demektir, ancak bu uzaktır.
وأوجب بعضهم على الأول أن يضمن عَتَوْا معنى التولي أي تولوا عن امتثال أمره عاتين أو معنى الإصدار أي صدر عتوهم عن أمرهم ربهم وبسببه لأنه تعالى لما أمرهم بقوله: فَذَرُوها إلخ ابتلاهم فما امتثلوا فصاروا عاتين بسببه ولولا الأمر ما ترتب العقر والداعي للتأول بتولوا أو صدر أن عتا لا يتعدى بعن فتعديته به لذلك كما في قوله تعالى: وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي [الكهف: ٨٢] وبعضهم لا يقول بالتضمين بناء على أن عتا بمعنى استكبر كما في القاموس وهو يتعدى بعن فافهم وَقالُوا مخاطبين له ﵇ بطريق التعجيز والإفحام على زعمهم الفاسد: يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا من العذاب وأطلق للعلم به إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ فإن كونك منهم يقتضي صدق ما تقول من الوعد والوعيد فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قال الفراء والزجاج: أي الزلزلة الشديدة.
Bazıları birinci ihtimale göre { عَتَوْا } fiilinin yüz çevirme (tevellî) manasını tazmin etmesini vacip görmüştür; yani "azgınlık ederek O'nun emrini yerine getirmekten yüz çevirdiler" yahut kaynaklanma (ısdâr) manasını; yani "onların azgınlığı Rablerinin emrinden ve O'nun sebebiyle sadır oldu" demektir. Zira Allah Teâlâ: "Onu bırakın..." kavliyle onlara emrettiğinde onları imtihan etti, onlar ise boyun eğmediler ve bu emir sebebiyle azgınlaştılar; şayet emir olmasaydı boğazlama da vuku bulmazdı. "Tevellî" veya "sudûr" ile tevile sevk eden şey, 'atâ' fiilinin 'an' ile müteaddi olmamasıdır; dolayısıyla 'an' ile geçişli olması bu sebepledir, nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } kavlinde de böyledir. Bazıları ise Kamus'ta belirtildiği üzere 'atâ' fiilinin kibirlenmek (istekbere) manasına geldiği ve bizzat 'an' ile geçişli olduğu esasına dayanarak tazmin görüşüne katılmazlar; bunu iyi anla! { وَقالُوا } Kendilerince boşa çıkarma ve susturma maksadıyla ona (aleyhisselâm) hitap ederek dediler ki: { يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا } “Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir” yani azabı; bilinmesinden ötürü mutlak bırakılmıştır. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Eğer peygamberlerdensen.” Zira senin onlardan olman, vaat ve tehdit olarak söylediğin şeyin doğruluğunu iktiza eder. { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı.” Ferrâ ve Zeccâc: "Yani şiddetli bir zelzele" demişlerdir.
وقال مجاهد والسدي: هي الصيحة، وجمع بين القولين بأنه يحتمل أنه أخذتهم الزلزلة من تحتهم والصيحة من فوقهم، وقال بعضهم: الرجفة خفقان القلب واضطرابه حتى ينقطع، وجاء في موضع آخر الصيحة وفي آخر بالطاغية ولا منافاة بين ذلك كما زعم بعض الملاحدة فإن الصيحة العظيمة الخارقة للعادة حصل منها الرجفة لقلوبهم ولعظمها وخروجها عن الحد المعتاد تسمى الطاغية لأن الطغيان مجاوزة الحد، ومنه قوله تعالى: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ أو يقال: إن الإهلاك بذلك بسبب طغيانهم وهو معنى بالطاغية وهذا الأخذ ليس أثر ما قالوا ما قالوا بل بعد ما جرى عليهم ما جرى من مبادئ العذاب في الأيام الثلاث كما ستعلمه إن شاء الله تعالى والفاء لا تأبى ذلك.
Mücâhid ve Süddî: "O, korkunç bir sestir (sayhadır)" demişlerdir. İki görüşün arası şöyle birleştirilmiştir: Onları altlarından zelzelenin, üstlerinden de sayhanın yakalamış olması muhtemeldir. Bazıları ise şöyle demiştir: Recfe, kalbin duruncaya kadar çarpması ve sarsılmasıdır. Başka bir yerde "es-Sayha", diğer bir yerde de "et-Tâğıye" olarak gelmiştir. Bazı mülhidlerin iddia ettiği gibi bunlar arasında bir tezat yoktur; zira âdet dışı o muazzam sayhadan dolayı kalplerine recfe (sarsıntı) gelmiştir ve onun büyüklüğü ve mutat haddi aşması sebebiyle "Tâğıye" diye isimlendirilmiştir; çünkü tuğyan haddi aşmaktır, Allah Teâlâ'nın: "Su taştığı vakit sizi taşıdık" kavli de bu kabildendir. Yahut şöyle denir: Onların bununla helak edilmesi taşkınlıkları (tuğyanları) sebebiyledir ki bu da "bi't-Tâğıye"nin manasıdır. Bu yakalama, onların bu lafları etmelerinin hemen akabinde değil, inşâallâhu teâlâ öğreneceğin üzere üç günde azap alametlerinden başlarına gelenler gerçekleştikten sonra olmuştur; atıf harfi fâ buna engel değildir.
فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ هامدين موتى لا حراك بهم، وأصل الجثوم البروك على الركب.
{ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “Böylece yurtlarında dizüstü çöke kalmış kimseler olarak sabahladılar” yani hareketsiz, ölü ve cansız bir hale geldiler. Cüsûm'un aslı dizlerin üzerine çökmektir.
وقال أبو عبيدة: الجثوم للناس والطير بمنزلة البروك للإبل فجثوم الطير هو وقوعه لاطئا بالأرض في حال سكونه بالليل، وأصبح يحتمل أن تكون تامة فجاثمين حال وأن تكون ناقصة فجاثمين خبر، والظرف على التقديرين متعلق به. وقيل: وهو خبر وجاثِمِينَ حال وليس بشيء لإفضائه إلى كون الإخبار بكونهم في دارهم مقصودا بالذات، والمراد من الدار البلد كما في قولك دار الحرب ودار الإسلام وقد جمع في آية آخري بإرادة منزل كل واحد الخاص به، وذكر النيسابوري أنه حيث ذكرت الرجفة وجدت الدار وحيث ذكرت الصيحة جمعت لأن الصيحة كانت من السماء كما في غالب الروايات لا من الأرض كما قبل فبلوغها أكثر وأبلغ من الزلزلة فقرن كل منهما بما هو أليق به فتدبر.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Cüsûm, insanlar ve kuşlar için develerin çökmesi (bürk) konumundadır; nitekim kuşun cüsûmu, geceleyin sükûnet halindeyken yere yapışıp kalmasıdır. 'Esbaha' fiilinin tam fiil olması muhtemeldir, bu durumda { جاثِمِينَ } hâl olur; nakıs fiil olması da muhtemeldir, bu durumda ise { جاثِمِينَ } onun haberi olur. Her iki takdire göre zarf ona müteallıktır. Şöyle de denilmiştir: Zarf haber, { جاثِمِينَ } ise hâldir; ancak bu onların yurtlarında bulunmalarının bizzat kastedilen haber olmasına yol açtığından ötürü bir değer ifade etmez. 'Dâr'dan murat, Dâru'l-harb ve Dâru'l-İslâm demende olduğu gibi beldedir; başka bir ayette ise her birinin kendine has menzili kastedilerek çoğul getirilmiştir. Nîsâbûrî zikretmiştir ki: Recfe nerede zikredildiyse "dâr" tekil getirilmiş, sayha nerede zikredildiyse çoğul getirilmiştir; zira rivayetlerin çoğunda olduğu gibi sayha yerden değil gökten gelmiştir, dolayısıyla onun ulaşması zelzeleden daha çok ve daha beliğdir; böylece her biri kendine daha uygun olanla eşleştirilmiştir, iyi düşün!
فَتَوَلَّى عَنْهُمْ بعد أن جرى عليهم ما جرى على ما هو الظاهر مغتما متحسرا على ما فاتهم من الإيمان متحزنا عليهم وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ بالترغيب والترهيب ولم آل جهدا فلم يجد نفعا ولم تقبلوا مني. وصيغة المضارع في قوله سبحانه: وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ حكاية حال ماضية أي شأنكم الاستمرار على بغض الناصحين وعداوتهم، وخطابه ﵇ لهم كخطاب رسول الله ﷺ قتلى المشركين حين ألقوا في قليب بدر حين نادى يا فلان بأسمائهم إنا وجدنا ما عدنا ربنا حقا فهل وجدتم ما وعد ربكم وذلك مبني على أن الله تعالى برد أرواحهم إليهم فيسمعون وذلك مما خص به الأنبياء عليهم الصلاة والسلام. ويحتمل أنه ﵇ ذكر ذلك على سبيل التحزن والتحسر كما تخاطب الديار والأطلال، وجوز عطف فَتَوَلَّى على فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فيكون الخطاب لهم حين أشرفوا على الهلاك لكنه خلاف الظاهر، وأبعد من ذلك ما قيل إن الآية على التقديم والتأخير فتقديرها: فتولى عنهم وقال يا قوم لقد أبلغتكم رسالة ربي ونصحت لكم ولكن لا تحبون الناصحين فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين.
{ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ } Zâhir olana göre başlarına gelenler geldikten sonra, kaçırdıkları imana kederlenip hayıflanarak ve hallerine üzülerek “Onlardan yüz çevirdi”, { وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ } “Ve dedi ki: Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum”, rağbet ve korku uyandırma yoluyla hiçbir gayreti esirgemedim; fakat bu bir fayda vermedi ve benden kabul etmediniz. Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “Fakat siz nasihat edenleri sevmezsiniz” kavlindeki muzari sîgası, geçmiş bir halin hikâyesidir; yani sizin şanınız nasihat edenlere buğzetmek ve düşmanlıkta devam etmektir. Onun (aleyhisselâm) onlara hitabı, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir kuyusuna atıldıklarında müşriklerin ölülerine hitap ederek: "Ey filan! Rabbimizin bize vadettiğini hak bulduk, siz de Rabbinizin size vadettiğini hak buldunuz mu?" diye isimleriyle seslenmesi gibidir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın ruhlarını onlara geri döndürmesi ve onların da işitmesi esasına dayanır ki bu da peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) has kılınan hususlardandır. Onun (aleyhisselâm) bunu, tıpkı harabelere ve yurt kalıntılarına hitap edilir gibi üzüntü ve teessüf kabilinden zikretmiş olması da muhtemeldir. { فَتَوَلَّى } fiilinin { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } kavline atfedilmesi de caiz görülmüştür; bu durumda hitap helake yaklaştıkları esnada onlara yapılmış olur, fakat bu zâhire aykırıdır. Bundan daha uzaktır ki ayette takdim ve tehir olduğu söylenmiştir; takdiri ise şöyledir: "Onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum, lâkin siz nasihat edenleri sevmezsiniz; derken onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı ve yurtlarında dizüstü çöke kaldılar."
وقصة ثمود على ما ذكر ابن إسحاق. وغيره أن عادا لما هلكوا عمرت ثمود بعدها واستخلفوا في الأرض وعمروا حتى جعل أحدهم يبني المسكن من المدر فينهدم والرجل حي فلما رأوا ذلك اتخذوا من الجبال بيوتا وكانوا في سعة من معاشهم فعتوا في الأرض وعبدوا غير الله تعالى فبعث الله تعالى إليهم صالحا وكانوا قوما عربا وكان صالح ﵇ من أوسطهم نسبا وبعث إليهم وهو شاب فدعاهم إلى الله تعالى حتى شمط وكبر ولم يتبعه منهم إلا قليل مستضعفون فلما ألح عليهم بالدعاء والتخويف سألوه أن يريهم آية تصدق ما يقول فقال لهم: أية آية تريدون؟
İbn İshâk ve diğerlerinin zikrettiğine göre Semûd kıssası şöyledir: Âd kavmi helak olunca arkasından Semûd kavmi imar edildi, yeryüzüne halef kılındılar ve öyle uzun yaşadılar ki içlerinden biri kerpiçten mesken yapar, adam henüz hayattayken ev yıkılırdı. Bunu görünce dağlardan evler yonttular ve geçimlerinde genişlik içindeydiler; yeryüzünde azgınlık edip Allah Teâlâ'dan başkasına taptılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara Sâlih'i gönderdi. Onlar bir Arap kavmiydi ve Sâlih (aleyhisselâm) nesepçe onların en mutedil/orta olanıydı. Kendilerine gençken gönderildi, saçları ağarıp yaşlanıncaya kadar onları Allah Teâlâ'ya davet etti; fakat içlerinden zayıf bırakılmış az bir kimseden başkası ona tâbi olmadı. Daveti ve korkutmayı üzerlerine ısrarla sürdürünce, ondan söylediği şeyi doğrulayacak bir mucize göstermesini istediler. Onlara: "Nasıl bir mucize istiyorsunuz?" dedi.
فقالوا: تخرج غدا معنا إلى عيدنا وكان لهم عيد يخرجون فيه بأصنامهم فتدعو إلهك وندعوا آلهتنا فإن استجيب لك اتبعناك وإن استجيب لنا اتبعتنا فقال لهم صالح: نعم فخرجوا وخرج معهم فدعوا أوثانهم وسألوها أن لا يستجاب لصالح في شيء مما يدعو به ثم قال جندع بن عمرو بن حراش وهو يومئذ سيد ثمود: يا صالح أخرج لنا من هذه الصخرة- الصخرة منفردة ناحية الحجر يقال لها الكاثبة- ناقة مخترجة أي تشاكل البخت أو مخرجة على خلقة الجمل جوفاء وبراء فإن فعلت صدقناك وآمنا بك فأخذ عليهم صالح مواثيقهم لئن فعلت لتصدقني ولتؤمنن بي قالوا: نعم فصلى ركعتين ودعا ربه فتمخضت الصخرة تمخض النتوج بولدها فانصدعت عن ناقة عشراء جوفاء وبراء كما وصفوا لا يعلم ما بين جنبيها إلا الله تعالى عظما وهم ينظرون ثم نتجت ولدا مثلها في العظم فآمن به جندع ورهط من قومه وأراد أشرافهم أن يؤمنوا به فمنعهم ذؤاب بن عمرو بن لبيد والحباب صاحب أوثانهم ورباب بن صعر كاهنهم فلما خرجت الناقة قال لهم: هذه ناقة الله لها شرب ولكم شرب يوم معلوم فمكثت الناقة ومعها سقبها في أرضهم ترعى الشجر وتشرب الماء وكانت ترده غبا فإذا كان يومها وضعت رأسها في بئر في الحجر يقال له الآن بئر الناقة فما ترفع رأسها حتى تشرب كل ما فيها ثم ترفع رأسها وتتفحج لهم فيحلبون ما شاؤوا من اللبن فيشربون ويدخرون ثم تصدر من غير الفج الذي وردت منه لا تقدر تصدر من حيث ترد لضيقه عنها حتى إذا كان الغد يومهم فيشربون ما شاؤوا ويدخرون ما شاؤوا ليوم الناقة ولم يزالوا في سعة ورغد وكانت الناقة تصيف إذا كان الحر بظهر الوادي فتهرب منها مواشيهم وتهبط إلى بطن الوادي في حره وجدبه وتشتو في بطن الوادي فتهرب مواشيهم إلى ظهره في برد وجدب فأضر ذلك بمواشيهم للأمر الذي يريده الله تعالى بهم والبلاء والاختبار فكبر ذلك عليهم فعتوا عن أمر ربهم فأجمعوا على عقرها وكانت امرأتان من ثمود يقال لأحداهما عنيزة بنت غنم بن مجلز وتكنى بأم غنم وكانت امرأة ذؤاب بن عمرو وكانت عجوزا مسنة ذات بنات حسان وذات مال من إبل، وبقر، وغنم ويقال للأخرى: صدوق بنت المختار وكانت جميلة غنية ذات مواش كثيرة وكانت من أشد الناس عداوة لصالح: ﵇ وكانتا يحبان عقر الناقة لما
Dediler ki: "Yarın bizimle bayramımıza çıkarsın" -putlarıyla çıktıkları bir bayramları vardı- "sen ilahına dua edersin, biz de ilahlarımıza dua ederiz; eğer senin duan kabul edilirse sana tâbi oluruz, bizimki kabul edilirse sen bize tâbi olursun." Sâlih onlara: "Olur" dedi. Çıktılar, o da onlarla çıktı. Putlarına dua edip Sâlih'in dua edeceği hiçbir şeyin kabul olunmamasını dilediler. Sonra o gün Semûd'un reisi olan Cünde' b. Amr b. Hırâş: "Ey Sâlih! Bize şu kayadan" -Hicr tarafında 'Kâsib' denilen tek başına duran bir kaya- "gebe, tüylü, içi geniş, kusursuz ve heybetli bir deve çıkar; eğer bunu yaparsan seni tasdik eder ve sana iman ederiz" dedi. Sâlih onlardan kesin sözler aldı: "Şayet bunu yaparsam beni tasdik edip bana kesinlikle inanacak mısınız?" "Evet" dediler. Bunun üzerine iki rekât namaz kıldı ve Rabbine dua etti. Kaya, gebe hayvanın sancı çekmesi gibi sancılandı ve tarif ettikleri gibi içi geniş, tüylü, on aylık gebe bir deve olarak yarıldı; büyüklüğünden ötürü iki yanı arasını ancak Allah Teâlâ bilirdi, onlar da baka kalmışlardı. Sonra deve büyüklükte kendisi gibi bir yavru doğurdu. Bunun üzerine Cünde' ve kavminden bir grup ona iman etti; ileri gelenleri de iman etmek istediler fakat Züâb b. Amr b. Lebîd, putlarının muhafızı Hubâb ve kâhinleri Rebâb b. Sa'r onlara engel oldu. Deve çıkınca onlara: "Bu Allah'ın devesidir, su içme hakkı belirli bir gün onun, belirli bir gün de sizindir" dedi. Deve yavrusuyla birlikte onların yurdunda kaldı; ağaçlardan otlar, suyu içerdi ve kuyuya iki günde bir nöbetleşe gelirdi. Günü gelince Hicr'de bugün 'Bi'rü'n-Nâka' (Deve Kuyusu) denilen kuyuya başını sokar, içindekinin tamamını içmeden başını kaldırmazdı. Sonra başını kaldırır ve onlar için bacaklarını açardı; diledikleri kadar süt sağarlar, içerler ve depolarlardı. Sonra girdiği geçitten başka bir geçitten çıkardı; zira kendisine dar geldiğinden girdiği yerden çıkmaya güç yetiremezdi. Ertesi gün onların sırası olunca diledikleri kadar içerler, devenin günü için de diledikleri kadar depolarlardı. Daima bir bolluk ve genişlik içinde idiler. Sıcak olunca deve vadinin sırtında yazlar, hayvanları ise ondan kaçıp vadinin tabanına, onun sıcağına ve kuraklığına inerdi; kış olunca deve vadinin tabanında kışlar, hayvanları da ondan kaçıp vadinin sırtına, soğuğa ve kuraklığa çıkardı. Allah Teâlâ'nın onlar hakkında dilediği murad, bela ve imtihandan ötürü bu durum hayvanlarına zarar verdi. Bu onlara ağır geldi, Rablerinin emrine karşı azgınlaştılar ve deveyi kesmeye karar verdiler. Semûd'dan iki kadın vardı: Birine Ümmü Ganem künyeli Üneyze binti Ganem b. Miclez denirdi; Züâb b. Amr'ın hanımıydı, güzel kızları ve bolca devesi, sığırı ve koyunu bulunan yaşlı bir kadındı. Diğerine ise Sadûk binti'l-Muhtâr denirdi; güzel, zengin ve çok davarları olan bir kadındı. Sâlih'e (aleyhisselâm) insanların en şiddetli düşmanlık besleyenlerindendi. Bu ikisi devalarına
أضرت من مواشيهما فدعت صدوق رجلا يقال له الحباب لعقر الناقة وعرضت عليه نفسها إن هو فعل فأبى فدعت ابن عم لها يقال له مصدع ابن مهرج وجعلت له نفسها إن هو فعل فأجابها إلى ذلك ودعت عنيزة أم غنم قدار بن سالف وكان رجلا أحمر أزرق قصيرا يزعمون إنه لزانية ولم يكن لسالف لكنه ولد على فراشه فقالت: أعطيك أي بناتي شئت على أن تعقر الناقة وكان عزيزا منيعا في قومه فرضي وانطلق وهو ومصدع فاستغويا غواة ثمود فاتبعهم سبعة فكانوا تسعة رهط فانطلقوا ورصدوا الناقة حتى صدرت عن الماء وقد كمن لها قدار في أصل صخرة على طريقها وكمن لها مصدع في أصل أخرى فمرت على مصدع فرماها بسهم فانتظم به عضلة ساقها وخرجت أم غنم فأمرت إحدى بناتها وكانت من أحسن الناس وجها فسفرت عن وجهها ليراها قدار ثم حثته على عقرها فشد على الناقة بالسيف فكشف عن عرقوبها فخرت ورغت رغاة واحدة فتحدر سقبها من الجبل ثم طعن قدار في لبتها فنحرها فخرج أهل البلدة فاقتسموا لحمها فلما رأى سقبها ذلك انطلق هاربا حتى أتى جبلا منيعا يقال له قارة فرغا ثلاثا وكان صالح ﵇ قال لهم: أدركوا الفصيل عسى أن يدفع عنكم العذاب فخرجوا في طلبه فرأوا على الجبل وراموه فلم ينالوه وانفجت الصخرة بعد رغائه فدخلها فقال لهم صالح: لكل رغوة أجل يوم تمتعوا في داركم ثلاثة أيام ذلك وعد غير مكذوب.
Zarar verdiği için deveyi kesmeyi çok istiyorlardı. Sadûk, deveyi boğazlaması için Hubâb denilen bir adamı çağırdı ve yaparsa kendisini ona sunacağını söyledi; adam reddetti. Bunun üzerine Mısda' b. Mehrec adındaki amcasının oğlunu çağırdı ve yaparsa kendisini ona bağışlayacağını söyledi, o da bunu kabul etti. Ümmü Ganem Üneyze ise Kındâr b. Sâlif'i çağırdı; o kırmızı, gök gözlü, kısa boylu bir adamdı; onun zinadan doğma olduğunu iddia ederlerdi, Sâlif'in öz oğlu değildi fakat onun döşeğinde doğmuştu. Kadın: "Deveyi kesmen karşılığında kızlarımdan dilediğini sana vereyim" dedi. O da kavmi içinde itibarlı ve nüfuzlu biriydi; kabul etti. O ve Mısda' gidip Semûd'un azgınlarını baştan çıkardılar; yedi kişi daha onlara tâbi oldu ve dokuz kişilik bir çete oldular. Yola çıkıp deve sudan dönünceye kadar onu gözetlediler. Kındâr yolundaki bir kayanın dibinde, Mısda' da başka bir kayanın dibinde ona pusu kurmuştu. Deve Mısda'ın önünden geçti, o da bir ok attı ve ok devenin bacak kasına saplandı. Ümmü Ganem çıktı ve insanların yüzce en güzellerinden olan kızlarından birine emretti; o da Kındâr'ın görmesi için yüzünü açtı, ardından onu deveyi kesmeye teşvik etti. Kındâr kılıçla devenin üzerine atılıp bacak sinirlerini kesti; deve yere yıkıldı ve tek bir feryatla inledi; yavrusu ise dağdan aşağı indi. Sonra Kındâr devenin boğazına vurup onu kesti. Belde halkı çıkıp onun etini paylaştı. Yavrusu bunu görünce kaçıp gitti, 'Kâre' denilen sarp bir dağa vardı ve üç defa feryat etti. Sâlih (aleyhisselâm) onlara: "Yavruya yetişin, umulur ki azap sizden defedilir" demişti. Onu aramaya çıktılar, dağın üzerinde gördüler; ona kastettiler fakat ulaşamadılar. Kaya onun feryadından sonra yarıldı ve yavru içine girdi. Sâlih onlara dedi ki: "Her feryat bir gün mühlettir; yurdunuzda üç gün daha yaşayın, bu yalanlanamayacak bir tehdittir."
وعن ابن إسحاق أنه تبع السقب من التسعة أربعة وفيهم مصدع فرماه بسهم فأصاب قلبه ثم جر برجله فأنزله وألقوا لحمه مع لحم أمه وقال لهم صالح: انتهكتم حرمة الله تعالى فأبشروا بعذابه ونقمته فكانوا يهزؤأون به ويقولون متى هو وما آيته؟ فقال: تصبحون غدا وكان يوم الخميس ووجوهكم مصفرة وبعد غد ووجوهكم محمرة واليوم الثالث ووجوهكم مسودة ثم يصبحكم العذاب فهم أولئك الرهط بقتله فأتوه ليلا فدمغتهم الملائكة بالحجارة فلما أبطؤوا على أصحابهم أتوا منزل صالح فوجدوهم قد رضخوا بالحجارة فقالوا لصالح: أنت قتلتهم ثم هموا به فمنع عنه عشيرته ثم لما رأوا العلامات طلبوه ليقتلوه فهرب ولحق بحي من ثمود يقال لهم: بنو غنم فنزل على سيدهم واسمه نفيل ويكنى بأبي هدب فطلبوه منه فقال: ليس لكم إليه سبيل فتركوه وشغلهم ما نزل بهم ثم خرج ﵇ ومن معه إلى الشام فنزل رملة فلسطين ولما كان اليوم الرابع وارتفع الضحى تحنطوا بالصبر وتكفنوا بالأنطاع فأتتهم صيحة من السماء فتقطعت قلوبهم وهلكوا جميعا إلا جارية مقعدة يقال لها ذريعة بنت سلف وكانت كافرة شديدة العداوة لصالح ﵇ فأطلق الله تعالى رجليها بعد أن عاينت العذاب فخرجت مسرعة حتى أتت وادي القرى فأخبرتهم الخبر ثم استسقت ماء فسقيت فلما شربت ماتت وكان رجل منهم يقال له: أبو رغال وهو أبو ثقيف في حرم الله تعالى فمنعه الحرم من عذاب الله تعالى فلما خرج أصابه ما أصابهم فدفن ومعه غصن من ذهب.
İbn İshâk'tan nakledildiğine göre o dokuz kişiden aralarında Mısda'ın da bulunduğu dört kişi yavrunun peşine düştü; Mısda' ona bir ok atıp kalbine isabet ettirdi, sonra ayağından sürükleyip indirdi ve etini anasının etiyle birlikte attılar. Sâlih onlara dedi ki: "Allah Teâlâ'nın hürmetini çiğnediniz, artık O'nun azabı ve intikamı ile müjdeleniniz!" Onlar ise onunla alay ediyor ve: "O ne zaman ve alameti nedir?" diyorlardı. Şöyle dedi: "Yarın" -ki perşembe günüydü- "yüzleriniz sapsarı olarak, ertesi gün yüzleriniz kıpkırmızı olarak, üçüncü gün ise yüzleriniz simsiyah olarak sabahlayacaksınız; sonra azap sabahı size gelecektir." Bunun üzerine o çete onu öldürmeye karar verdi; geceleyin ona geldiler fakat melekler onları taşlarla ezdi. Arkadaşlarının yanına dönmeleri gecikince Sâlih'in evine geldiler ve onları taşlarla ezilmiş buldular. Sâlih'e: "Onları sen öldürdün" dediler ve ona kastettiler; fakat aşireti ona mani oldu. Alametleri görünce onu öldürmek için aradılar; o da kaçıp Semûd'dan Benû Ganem denilen bir kabileye sığındı. Reisleri olan Ebû Hedeb künyeli Nufeyl'e misafir oldu. Onu ondan istediler, o ise: "Ona dokunamazsınız" dedi. Bunun üzerine onu bıraktılar ve başlarına inen şeyle meşgul oldular. Sonra o (aleyhisselâm) ve beraberindekiler Şam'a çıkıp Filistin'in Remle bölgesine indiler. Dördüncü gün olup kuşluk vakti yükselince sabır otuyla tahnitlendiler ve derilere kefenlendiler; derken gökten kendilerine korkunç bir ses geldi, kalpleri parçalandı ve kötürüm bir cariye hariç hepsi helak oldu. Ona Zerî'a binti Selef denirdi; kâfire olup Sâlih'e (aleyhisselâm) aşırı düşmandı. Azabı gözleriyle gördükten sonra Allah Teâlâ onun ayaklarını çözdü; süratle çıkıp Vâdi'l-Kurâ'ya vardı ve onlara haberi verdi. Sonra su istedi, su verildi; içince öldü. Onlardan Ebû Rigâl denilen -ki o Sakîf'in atasıdır- bir adam Allah Teâlâ'nın Harem'indeydi; Harem onu Allah Teâlâ'nın azabından korumuştu, fakat oradan çıkınca onların başına gelen onun da başına geldi; yanında altından bir dalla birlikte defnedildi.
وروي أن النبي ﷺ مر بقبره فأخبر بخبره فابتدره الصحابة رضي الله تعالى عنهم بأسيافهم فحفروا عنه واستخرجوا ذلك الغصن.
Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun kabrine uğradı ve haberini bildirdi; bunun üzerine ashap (radıyallâhu teâlâ anhüm) kılıçlarıyla atılıp kabri kazdılar ve o dalı çıkardılar.
وروي أنه ﵇ خرج في مائة وعشرين من المسلمين وهو يبكي فالتفت فرأى الدخان ساطعا فعلم أنهم قد هلكوا وكانوا ألفا وخمسمائة دار.
Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) yüz yirmi Müslümanla birlikte ağlayarak çıktı; arkasına dönüp baktığında dumanın yükseldiğini gördü ve helak olduklarını anladı. Onlar bin beş yüz hane idiler.
وروي أنه رجع بمن معه فسكنوا ديارهم.
Beraberindekilerle dönüp onların yurtlarına yerleştikleri de rivayet edilmiştir.
وأخرج أبو الشيخ عن وهب قال: إن صالحا لما نجا هو والذين معه قال: يا قوم إن هذه دار قد سخط الله تعالى عليها وعلى أهلها فأظعنوا وألحقوا بحرم الله تعالى وأمنه فأهلوا من ساعتهم بالحج وانطلقوا حتى وردوا مكة فلم يزالوا بها حتى ماتوا فتلك قبورهم في غربي الكعبة.
Ebu'ş-Şeyh, Vehb'den şöyle dediğini nakletmiştir: Sâlih kendisi ve beraberindekiler kurtulunca: "Ey kavmim! Bu, Allah Teâlâ'nın kendisine ve halkına gazap ettiği bir yurttur; artık göç edin ve Allah Teâlâ'nın Harem'ine ve emniyetine sığının" dedi. Hemen o saatte hac için telbiye getirdiler ve Mekke'ye varıncaya kadar yola devam ettiler; vefat edinceye kadar orada kaldılar. İşte onların kabirleri Kâbe'nin batı tarafındadır.
وروى ابن الزبير عن جابر أن نبينا ﷺ لما مر بالحجر في غزوة تبوك قال لأصحابه: «لا يدخلن أحد منكم القرية ولا تشربوا من مائها ولا تدخلوا على هؤلاء المعذبين إلا أن تكونوا باكين أن يصيبكم مثل الذي أصابهم»
İbnü'z-Zübeyr, Câbir'den rivayet etmiştir ki: Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nde Hicr'e uğradığında ashabına şöyle buyurmuştur: «Sizden hiç kimse bu köye girmesin, suyundan içmesin ve başlarına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden korkarak ağlar vaziyette olmanız müstesna bu azaba uğramışların yanına girmeyin.»
وذكر محيي السنة البغوي أن المؤمنين الذين مع صالح كانوا أربعة آلاف وأنه خرج بهم إلى حضرموت فلما دخلها مات ﵇ فسميت لذلك حضرموت ثم بني الأربعة آلاف مدينة يقال لها حاضوراء، ثم نقل عن قوم من أهل العلم أنه توفي بمكة وهو ابن ثمان وخمسين سنة ولعله المعول عليه،
Muhyissünne el-Begavî, Sâlih ile beraberindeki müminlerin dört bin kişi olduğunu, onları Hadramut'a götürdüğünü, oraya girince kendisinin (aleyhisselâm) vefat ettiğini, bu yüzden oraya 'Hadramut' dendiğini, sonra o dört bin kişinin Hâdûrâ denilen bir şehir kurduğunu zikretmiştir. Daha sonra ilim ehlinden bir topluluktan elli sekiz yaşındayken Mekke'de vefat ettiğini nakletmiştir ki güvenilecek görüş de muhtemelen budur.
وجاء أن أشقى
Rivayette gelmiştir ki: En şakisi
الأولين عاقر الناقة وأشقى الآخرين قاتل علي كرم الله تعالى وجهه وقد أخبر ﷺ بذلك عليا رضي الله تعالى عنه وكرم وجهه.
Öncekilerin en şakisi deveyi kesendir; sonrakilerin en şakisi ise Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh)'nin katilidir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu Ali (radıyallâhu teâlâ anh ve kerreme vecheh)'ye haber vermiştir.
وعندي أن أشقى الآخرين أشقى من أشقى الأولين. والفرق بينهما كالفرق بين علي كرم الله تعالى وجهه والناقة. وقد أشارت الأخبار بل نطقت بأن قاتل الأمير كان مستحلا قتله بل معتقدا الثواب عليه وقد مدحه أصحابه على ذلك فقال عمران بن حطان غضب الله تعالى عليه:
Bana göre sonrakilerin en şakisi, öncekilerin en şakisinden daha şakidir. İkisi arasındaki fark, Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) ile dişi deve arasındaki fark gibidir. Rivayetler Müminlerin Emîri'nin katilinin onun katlini helal saydığına, hatta bundan dolayı sevap kazanacağına inandığına işaret etmiş, bilakis bunu açıkça söylemiştir. Hatta arkadaşları da bu hususta onu övmüşlerdir; İmran b. Hıttân -Allah Teâlâ ona gazap etsin- şöyle demiştir:
يا ضربة من تقى ما أراد بها ... ألا ليبلغ من ذي العرش رضوانا
“Ne takvalı bir kılıç darbesiydi o! Onunla hiçbir şey murat etmedi ... Ancak Arş Sahibi'nin rızasına ulaşmaktan başka.”
إني لأذكره يوما فأحسبه ... أوفى البرية عند الله ميزانا
“Ben onu bir gün anarım da onu mahlukatın ... Allah katında mizanı en dolgun olanı sayarım.”
ولله در من قال:
Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
يا ضربة من شقي أوردته لظى ... فسوف يلقى بها الرحمن غضبانا
“Ne bedbaht bir darbeydi o; onu cehennem alevine düşürdü ... Çok geçmeden onunla Rahmân'ın huzuruna O'nu gazaplandırmış olarak çıkacaktır.”
كأنه لم يرد شيئا بضربته ... إلا ليصلى غدا في الحشر نيرانا
“Sanki o darbesiyle hiçbir şey kastetmedi ... Yarın mahşerde cehennem ateşlerinde yanmaktan başka.”
إني لأذكره يوما فألعنه ... كذاك ألعن عمران بن حطانا
“Ben onu bir gün anarım da ona lanet ederim ... Tıpkı İmran b. Hıttân'a lanet ettiğim gibi.”
وكون فعله كان عن شبهة تنجيه مما لا شبهة في كونه ضربا من الهذيان ولو كان مثل تلك الشبهة منجيا من عذاب مثل هذا الذنب فليفعل الشخص ما شاء سبحانك هذا بهتان عظيم. وقد ضربت بقدار عاقر الناقة الأمثال، وما ألطف قول عمارة اليمني:
Onun bu fiilinin kendisini kurtaracak bir şüpheye dayanmış olduğu iddiası, bir hezeyan türü olduğunda şüphe bulunmayan şeylerdendir. Şayet böylesi bir şüphe böyle bir günahın azabından kurtarıcı olsaydı, o vakit kişi dilediğini yapardı! Hâşâ, Seni tenzih ederiz; bu apaçık ve büyük bir iftiradır! Deveyi kesen Kındâr ile darbımeseller söylenmiştir. Umâre el-Yemenî'nin şu sözü ne kadar latiftir: