Binûn

A'râf Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فأول الكف على معنى العضو. وتعقب بأنه باطل لأن ذلك إنما يقع في الشعر. وقد تقدم أنه لا يقال: موعظة حسن مع أن الموعظة بمنزلة الوعظ في المعنى ويقاربه في اللفظ أيضا. وأما البيت فنص النحاة على أنه ضرورة وما هذه سبيله لا يخرج عليه كلام الله ﷾، على أن بعضهم قال: إن الكف قد يذكّر.

Böylece el (kef) kelimesini uzuv anlamında tevil etmiştir. Bu görüşün batıl olduğu belirtilerek şöyle itiraz edilmiştir: Çünkü bu durum sadece şiirde vuku bulur. Nitekim vaaz (el-mev'ıza) kelimesi anlamca vaaz (el-va'z) konumunda olmasına ve lafızda da ona yakın bulunmasına rağmen 'mev'ızatun hasenün' denilemeyeceği daha önce geçmişti. Şiirdeki beyte gelince; nahivciler bunun bir şiir zarureti olduğunu açıkça belirtmişlerdir; bu kabil durumlar ise Allah Azze ve Celle'nin kelamına uygulanamaz. Bununla birlikte bazısı kef (el) kelimesinin bazen müzekker olarak da kullanıldığını söylemiştir.

الثالث عشر: أن المراد بالرحمة هنا المطر- ونقل ذلك عن الأخفش- والمطر مذكر. وأيد بأن الرحمة فيما بعد بمعنى المطر. واعترض عليه من أوجه، أحدها أنه لو كانت الرحمة الثانية هي الرحمة الأولى لم تذكر ظاهرة على ما هو الظاهر إذ الموضع للضمير. ثانيها أنه إذا أمكن الحمل على العام لا يعدل إلى الخاص ولا ضرورة هنا إلى الحمل كما لا يخفى، ثالثها أن الرحمة التي هي المطر لا تختص بالمحسنين لأن الله سبحانه يرزق الطائع والعاصي. وإنما المختص في عرف الشرع هو الرحمة التي هي الغفران والتجاوز والثواب.

On üçüncüsü: Burada rahmetten kastın yağmur olmasıdır -ki bu Ahfeş'ten nakledilmiştir- ve yağmur (matar) müzekkerdir. Bu görüş, daha sonra gelen rahmet kelimesinin yağmur manasında olmasıyla da desteklenmiştir. Fakat buna birkaç vecihten itiraz edilmiştir: Birincisi; şayet ikinci rahmet birinci rahmetin aynısı olsaydı, zamir yeri olduğu halde zahir isim olarak zikredilmezdi. İkincisi; genel manaya hamletmek mümkün olduğunda özele meyledilmez ve gizli olmadığı üzere burada [özele] hamli gerektiren bir zaruret de yoktur. Üçüncüsü; yağmur olan rahmet sadece muhsinlere has değildir; çünkü Allah Teâlâ itaatkâra da asiye de rızık verir. Şer'i örfte has olan rahmet ise ancak mağfiret, affetme ve sevap olan rahmettir.

والجواب عن هذا بأنه كما جاز تخصيص الخطاب بالرحمة بالمعنى الشرعي بالمحسنين على سبيل الترغيب كذلك يجوز تخصيص المطر الذي هو سبب الأرزاق بهم ترغيبا في الإحسان ليس بشيء عندي. رابعها أنك لو قلت:

Buna karşı, şer'i anlamdaki rahmetle hitabın teşvik amacıyla muhsinlere tahsis edilmesi caiz olduğu gibi, rızıkların sebebi olan yağmurun da ihsana teşvik maksadıyla onlara tahsis edilmesinin caiz olduğu şeklinde verilen cevap bana göre kayda değer bir şey değildir. Dördüncüsü; şayet sen:

مطر الله قريب لوجدت هذه الإضافة مما تمجها الأسماع وتنبو عنها الطباع بخلاف إن رحمة الله فدل على أنه ليس بمنزلته في المعنى.

'Allah'ın yağmuru yakındır' (matarullâhi karîbun) desen, bu tamlamanın kulakların hoşlanmadığı ve tabiatların yadırgadığı bir ifade olduğunu görürsün; 'şüphesiz Allah'ın rahmeti' (inne rahmetallâhi) ifadesi ise böyle değildir. Bu da [yağmurun] mana bakımından onun konumunda olmadığını gösterir.

وأجيب عنه بأن مجموع رَحْمَةِ اللَّهِ استعمل مرادا به المطر، وبأن الإضافة في مطر الله إنما لم تحسن للعلم بالاختصاص ولا كذلك رحمة الله تعالى، وهذا كما يحسن أن يقال: كلام الله تعالى ولا يحسن أن يقال: قرآن الله سبحانه، والإنصاف أن هذا القول ليس بشيء كما لا يخفى على ذي ذهن طري. وقال ابن هشام: لا بعد في أن يقال: إن التذكير في الآية الكريمة لمجموع أمور من الأمور المذكورة. واختار أنه لما كان المضاف يكتسب من المضاف إليه التذكير وكانت الرحمة مقاربة للرحم في اللفظ وكان قريب على صيغة فعيل وفعيل الذي بمعنى فاعل قد يحمل على فعيل بمعنى مفعول جاء التذكير. وادعى أنه لا يناقض ما قدمه من الاعتراضات لأنه لا يلزم من انتفاء اعتبار شيء من هذه الأمور مستقلا انتفاء اعتباره مع غيره اه. ولا يخلو عن حسن سوى أنه إذا أخذ في المجموع كون الرحمة بمعنى المطر يفسد الزرع، وقد جرى في هذه الآية بحث طويل بين ابن مالك والروذراوري وفي كلام كل حق وصواب، وفي نقل ذلك ما يورث السآمة. وأجاب الجوهري بأن الرحمة مصدر والمصادر لا تجمع ولا تؤنث وهو كما ترى.

Buna, 'Allah'ın rahmeti' terkibinin tamamının yağmur kastedilerek kullanıldığı ve 'Allah'ın yağmuru' terkibindeki tamlamanın ancak tahsisin bilinmesi sebebiyle güzel durmadığı, Allah Teâlâ'nın rahmetinde ise durumun böyle olmadığı söylenerek cevap verilmiştir. Bu, 'Allah Teâlâ'nın kelamı' denilmesinin güzel olup 'Allah Sübhânehu'nun Kur'an'ı' denilmesinin güzel olmamasına benzer. İnsafla bakılırsa, zihni berrak kimselere gizli kalmayacağı üzere bu söz tutarlı değildir. İbn Hişâm şöyle demiştir: Âyet-i kerimedeki müzekkerliğin zikredilen hususların toplamından ileri geldiğini söylemek uzak bir ihtimal değildir. O; tamlananın (muzâf) tamlayandan (muzâfun ileyh) müzekkerlik kazanması, 'rahmet' kelimesinin lafızda 'rahm' kelimesine yakın olması, 'karîb'in 'feîl' vezninde bulunması ve 'fâil' manasındaki 'feîl'in 'mef'ûl' manasındaki 'feîl'e hamledilebilmesi sebebiyle müzekkerliğin geldiği görüşünü tercih etmiştir. Ayrıca bunun, daha önce sunduğu itirazlarla çelişmediğini; zira bu hususlardan birinin tek başına itibar edilmemesinin, başkasıyla birlikte itibar edilmemesini gerektirmediğini iddia etmiştir (alıntı bitti). Bu açıklama, toplamın içinde rahmetin yağmur manasına geldiği şıkkının yer alması ekini bozması hariç, güzellikten uzak değildir. Bu ayet hakkında İbn Mâlik ile er-Rûzrâverî arasında uzun bir münazara gerçekleşmiştir; her ikisinin sözünde de hak ve isabetli paylar vardır, ancak bunları nakletmek bıkkınlık verir. el-Cevherî ise rahmetin mastar olduğu ve mastarların cemilenip müennes kılınamayacağı cevabını vermiştir ki bu da gördüğün gibidir.

وقيل: التذكير لأن تأنيث الرحمة غير حقيقي ولا يخفى بعده لأن المتضمن لضمير المؤنث ولو كان غير حقيقي لم يحسن تذكيره على المشهور، وقيل: إن فعيلا هنا محمول على فعيل الوارد في المصادر فإنه للمؤنث والمذكر كفعيل بمعنى مفعول كالنقيض بالنون والقاف والضاد المعجمة وهو صوت الرجل ونحوه والضغيب بالضاد والغين المعجمة والياء المثناة من تحت والباء الموحدة صوت الأرنب. وأنت تعلم أن حمله على فعيل بمعنى مفعول أولى من هذا الحمل وهو الذي أميل إليه، نعم ربما يدعي أن في ذلك إشارة ما إلى مزيد قرب الرحمة لكنه بعيد جدا وقد لا يسلم. والذي اختاره أن فعيلا هنا بمعنى فاعل لا بمعنى مفعول كما زعم الكرماني لما مرت الإشارة إليه، ولأن الرحمة صفة ذات عند جمع وصفات الذات سواء قلنا بعينيتها أو بغيريتها أو بأنها لا ولا لا يحسن الإخبار عنها بأنها مقربة، وذلك على القولين الأخيرين ظاهر وعلى الأول أظهر، والقول بأن في ذلك ترغيبا في الإحسان حيث أشير إلى أنه كالفاعل وقد أثر فيما لا يقبل التأثر مما لا يكاد يسلم، وأنه قد حمل على فعيل بمعنى مفعول كما حمل على ذلك في خصوصية قريب في قول جرير:

Rahmetin müennesliğinin hakiki olmamasından dolayı müzekker kılındığı da söylenmiştir; meşhur olan görüşe göre hakiki olmasa bile müennes zamirini içeren şeyin müzekker kılınması uygun düşmeyeceğinden bunun uzaklığı açıktır. 'Feîl' kelimesinin burada mastarlarda gelen 'feîl' veznine hamledildiği de söylenmiştir; zira o, mef'ûl manasındaki feîl gibi hem müennes hem müzekker için kullanılır; nûn, kāf ve noktalı dâd ile yazılan ve adam vb. kimselerin sesi olan 'en-nakīz' ile noktalı dâd, noktalı gayn, alttan iki noktalı yâ ve tek noktalı bâ ile yazılan ve tavşan sesi olan 'ed-dagīb' kelimeleri böyledir. Sen bilirsin ki bunun mef'ûl manasındaki feîl'e hamledilmesi bu hamilden daha evladır ve benim meylettiğim görüş de budur. Evet, belki bunda rahmetin yakınlığının fazlalığına bir tür işaret olduğu iddia edilebilir; fakat bu çok uzaktır ve kabul görmeyebilir. Benim tercih ettiğim ise, daha önce işaret edildiği üzere ve Kirmânî'nin iddia ettiğinin aksine buradaki 'feîl'in mef'ûl manasında değil, fâil manasında olduğudur. Çünkü rahmet, bir topluluğa göre zâtî bir sıfattır; zâtî sıfatların -ister zâtın aynı olduğunu, ister gayrı olduğunu, isterse ne aynı ne gayrı olduğunu söyleyelim- yaklaştırılmış (mukarrebe) şeklinde haber verilmesi uygun düşmez. Bu durum son iki görüşe göre açık, birinci görüşe göre ise daha da açıktır. Bunda, etki kabul etmeyen bir şeye etki etmiş fâil gibi olduğuna işaret edilerek ihsana teşvik bulunduğu sözü ise neredeyse hiç kabul görmeyecek bir iddiadır. Ayrıca Cerîr'in şu sözündeki 'karîb'in hususiyetinde olduğu gibi, mef'ûl manasındaki feîl veznine hamledilmiştir:

أتنفعك الحياة وأم عمرو ... قريب لا تزور ولا تزار

"Ümmü Amr ne ziyaret eder ne ziyaret edilir bir yakınlıkta iken, sana hayat fayda verir mi?"

وإنما لم يقل قريبة على الأصل للإشارة لأرباب الأذهان السليم إلى أنها قريبة جدا من المحسنين كما لا يخفى على المتأمل. واختار بعضهم تفسير الرحمة هنا بالإحسان لمكان المحسنين وهَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ [الرحمن: ٦٠] ولعله يعتبر شاملا للإحسان الدنيوي والأخروي. ووجه القرب- على ما قيل- وجود الأهلية بحسب الحكمة مع ارتفاع الموانع بالكلية. وفسرها ابن جبير بالثواب، والمتبادر منه الإحسان الأخروي.

Asıl kurala göre 'karîbetün' denilmemesi, tefekkür sahiplerine onun muhsinlere çok yakın olduğuna işaret etmek içindir; nitekim bu, düşünen kimseye gizli kalmaz. Bazıları muhsinler ifadesinden ve { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } [er-Rahmân: 60] “İhsanın karşılığı ihsandan başkası mıdır?” ayetinden ötürü buradaki rahmeti ihsan olarak tefsir etmeyi tercih etmişlerdir; bu da muhtemelen dünya ve ahiret ihsanını kapsayıcı kabul edilmektedir. Yakın olmasının yönü ise -denildiğine göre- hikmet gereğince ehliyetin bulunmasıyla birlikte engellerin tamamen ortadan kalkmış olmasıdır. İbn Cübeyr ise onu sevap ile tefsir etmiştir ki bundan ilk akla gelen ahiret ihsanıdır.

ووجه القرب عليه بأن الإنسان في كل ساعة من الساعات في إدبار عن الدنيا وإقبال على الآخرة، وإذا كان كذلك كان الموت أقرب إليه من الحياة فلا يكون بين المحسن والثواب في الآخرة إلا الموت وكل آت قريب.

Buna göre yakınlığın yönü şudur: İnsan her an dünyadan yüz çevirmekte ve ahirete yönelmektedir; durum böyle olunca ölüm ona hayattan daha yakın olur. Dolayısıyla muhsin ile ahiretteki sevap arasında ölümden başka bir şey kalmaz; gelecek olan her şey ise yakındır.

وجعل الزمخشري الآية من قبيل قوله تعالى: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ [طه: ٨٢] إلخ أي علق فيها الرحمة بإحسان الأعمال كما علق الغفران فيه بالتوبة والإيمان والعمل الصالح فكأن «من تاب وآمن» إلخ تفسير للمحسنين وهو إشارة إلى ما يزعمه قومه من أن الآية تدل على أن صاحب الكبيرة لا يخلص من النار لأنه ليس من المحسنين والتخليص من النار بعد الدخول فيها رحمة.

Zemahşerî bu ayeti, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } [Tâhâ: 82] “Şüphesiz ben tevbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım” ayeti kabilinden kılmıştır; yani o ayette mağfireti tevbe, iman ve salih amele bağladığı gibi burada da rahmeti amelleri güzel yapmaya (ihsana) bağlamıştır. Sanki 'tevbe eden ve iman eden...' ifadesi muhsinlerin tefsiridir. Bu da kendi mezhebinin (Mutezile'nin), ayetin büyük günah sahibinin cehennemden kurtulamayacağına delalet ettiği yönündeki iddiasına bir işarettir; zira o muhsinlerden değildir ve cehenneme girdikten sonra oradan kurtarılmak bir rahmettir.

وأجيب بأن صاحب الكبيرة مؤمن بالله تعالى ورسوله ﷺ ومن يكون كذلك فهو محسن بدليل أن الصبي إذا بلغ ضحى وآمن ومات قبل الظهر فقد اجتمعت الأمة على أنه داخل تحت قوله تعالى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى [يونس: ٢٦] فهو محسن بمجرد الإيمان، والقول بأن المحسنين هم الذين أتوا بجميع أنواع الإحسان على ما يؤذن به الآية الممثل بها أول البحث أول المسألة. وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس أنه فسر الْمُحْسِنِينَ بالمؤمنين.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Büyük günah sahibi Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etmiştir; böyle olan bir kimse ise muhsindir. Nitekim bir çocuk kuşluk vakti büluğa erip iman etse ve öğleden önce vefat etse, onun Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى } [Yûnus: 26] “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” kavlinin kapsamına girdiği hususunda ümmet icma etmiştir; dolayısıyla o sadece iman etmekle muhsin olmuştur. Muhsinlerin, bahsin başında örnek verilen ayetin hissettirdiği üzere ihsanın her çeşidini yerine getiren kimseler olduğu iddiası ise meselenin ta kendisidir [ve delilsizdir]. Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { الْمُحْسِنِينَ } kelimesini müminler olarak tefsir etmiştir.

وعن بعضهم تفسيره بالداعين خوفا وطمعا لقرينة السباق على ذلك ونظر فيه وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ عطف على الجملة السابقة أو على حديث خلق السماوات والأرض. وقرأ ابن كثير، وحمزة، والكسائي، «الريح» على الوحدة وهو متحمل لمعنى الجنسية فيطلق على الكثير.

Bazılarından ise, bağlamın buna delalet etmesi karinesine dayanarak, korku ve ümitle dua edenler şeklinde tefsir ettiği nakledilmiştir; fakat bu tartışmalıdır. { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen O'dur” kavli, önceki cümleye veya göklerin ve yerin yaratılışı bahsine matuftur. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî, cins manasını taşıyıp çoğula da ıtlak edilebilen tekil lafızla 'er-rîh' şeklinde okumuşlardır.

وخبر «اللهم اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحا»

"Allah'ım, onu rüzgârlar (riyâh) kıl, rüzgâr (rîh) kılma" hadisi de,

مخرج على قراءة الأكثرين بُشْراً بضم الموحدة وسكون الشين مخفف بُشْراً بضمتين جمع بشيء كنذر ونذير أي مبشرات وهي قراءة عاصم. وروي عنه أيضا «بشرا» على الأصل. وقرىء بفتح الباء على أنه مصدر بشره بالتخفيف بمعنى بشره المشدد. والمراد باشرات أو للبشارة. وقرىء «بشرى» كحبلى وهو مصدر أيضا من البشارة. وقرأ أهل

çoğunluğun kıraatine uygun olarak gelmiştir. Tek noktalı harfin (bâ) zammesi ve şîn'in sükûnu ile { بُشْراً } “müjdeci olarak” lafzı, 'nüzür' ve 'nezîr' gibi 'beşîr' kelimesinin çoğulu olan iki dammeli 'büşüran'ın hafifletilmişidir; yani müjdeciler demektir ki bu Âsım'ın kıraatidir. Ondan asıl üzere 'büşüran' şeklinde de rivayet edilmiştir. Bâ harfinin fethasıyla ('beşran'), şeddeli olan 'beşşera' manasındaki şeddesiz 'beşera' fiilinin mastarı olarak da okunmuştur. Kastedilen 'müjdeleyiciler olarak' veya 'müjdelemek için'dir. 'Hublâ' vezninde 'büşrâ' şeklinde de okunmuştur ki bu da müjdelemekten (büşrâ) bir mastardır. Ehl-i

المدينة والبصرة «نشرا» بضم النون والشين جمع نشور بفتح النون بمعنى ناشر، وفعول بمعنى فاعل يطرد جمعه كذلك كصبور وصبر، ولم يجعل جمع ناشر كبازل وبزل لأن جمع فاعل على فعل شاذ.

Medine ve Basra kurrâsı ise nûn ve şîn harflerinin dammesiyle 'nüşüran' şeklinde okumuşlardır; bu da nûn harfinin fethasıyla fâil manasındaki 'nâşir'in çoğulu olan 'neşûr'un çoğuludur. Fâil manasındaki faûl vezninin bu şekilde çoğul yapılması 'sabûr' ve 'subur' gibi kurallı bir kullanımdır; 'bâzil' ve 'büzül' gibi nâşir'in çoğulu yapılmamıştır, zira fâil vezninin fu'ul vezninde çoğul yapılması şâzzdır.

واختلف في معنى ناشر ففي الحواشي الشهابية قيل: هو على النسب إما إلى النشر ضد الطي وإما إلى النشور بمعنى الإحياء لأن الريح توصف بالموت والحياة كقوله:

Nâşir'in manasında ihtilaf edilmiştir. Şihâb'ın haşiyesinde şöyle denilmektedir: Bu ya dürmenin (katlamanın) zıddı olan neşr'e (yaymaya) ya da ihya etmek anlamındaki nüşûr'a nispet edilmiştir; çünkü şairin şu sözünde olduğu gibi rüzgâr ölüm ve hayatla nitelenir:

إني لأرجو أن تموت الريح ... فأقعد اليوم وأستريح

"Rüzgârın ölmesini umuyorum ki... / Bugün oturup dinleneyim."

كما يصفها المتأخرون بالعلة والمرض. ومما يحكي النسيم من ذلك قول بعضهم في شدة الحر:

Nitekim sonraki dönem şairleri de rüzgârı illet ve hastalıkla nitelerler. Esintiyi bundan hikaye eden sözlerden biri, bazılarının aşırı sıcak hakkındaki şu sözüdür:

أظن نسيم الروض مات لأنه ... له زمن في الروض وهو عليل

"Sanırım bahçenin nesimi öldü, çünkü / Bahçede ne zamandır hastadır o."

وقيل: هو فاعل من نشر مطاوع أنشر الله تعالى الميت فنشر وهو ناشر كقوله:

'Allah ölüyü diriltti, o da dirildi ve dirilendir' (enşerallâhu'l-meyyite fe-neşera ve hüve nâşirun) sözündeki gibi mutâvaat bildiren 'neşera' fiilinden ism-i fâil olduğu da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

حتى يقول الناس مما رأوا ... يا عجبا للميت الناشر

"Tâ ki insanlar gördüklerinden dolayı: / 'Şaşılır şu dirilen ölüye!' deyinceye kadar."

قيل: ناشر بمعنى أي محيي، وقيل: فعول هنا بمعنى مفعول كرسول ورسل وقد جوز ذلك أبو البقاء إلا أنه نادر مفرده وجمعه. وقرأ ابن عامر «نشرا» بضم النون وسكون الشين حيث وقع. والتخفيف في فعل مطرد، وقرأ حمزة، والكسائي «نشرا» بفتح النون حيث وقع على أنه مصدر في موقع الحال بمعنى ناشرات أو مفعول مطلق فإن الإرسال والنشر متقاربان بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أي قدام رحمته وهو من المجاز كما نقل عن أبي بكر الأنباري، والمراد بالرحمة كما ذهب إليه غالب المفسرين المطر. وسمي رحمة لما يترتب عليه بحسب جري العادة من المنافع. ولا يخفى أن الرحمة في المشهور عامة فإطلاقها على ذلك إن كان من حيث خصوصه مجاز لكونه استعمال اللفظ في غير ما وضع له إذا اللفظ لم يوضع لذلك الخاص بخصوصه وإن كان إطلاقها عليه لا بخصوصه بل باعتبار عمومه.

'Nâşir' yani 'ihya eden' manasında olduğu söylenmiştir. Buradaki 'faûl' vezninin 'resûl' ve 'rusul' gibi mef'ûl manasında olduğu da söylenmiştir; Ebû'l-Bekā buna cevaz vermiştir, ancak tekili de çoğulu da nadirdir. İbn Âmir, geçtiği her yerde nûn harfinin dammesi ve şîn harfinin sükûnu ile 'nüşran' okumuştur; 'fu'ul' vezninde hafifletme kurallıdır. Hamza ve Kisâî ise geçtiği her yerde nûn harfinin fethasıyla 'neşran' şeklinde okumuşlardır; bu da 'yayanlar olarak' (nâşirât) manasında hal konumunda bir mastar veya mef'ûl-i mutlak konumundadır, zira gönderme (irsâl) ile yayma (neşr) birbirine yakındır. { بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “rahmetinin önünde” yani rahmetinin ön sıra [müjdeci olarak gönderir]; Ebû Bekr el-Enbârî'den nakledildiğine göre bu mecazdır. Çoğu müfessirin benimsediği üzere rahmetten kasıt yağmurdur. Âdetin akışı gereğince doğurduğu menfaatlerden ötürü rahmet olarak isimlendirilmiştir. Meşhur olduğu üzere rahmetin genel bir mana taşıdığı gizli değildir; dolayısıyla bu kavrama hususi oluşu bakımından rahmet denilmesi mecazdır, zira lafız bu özel anlama vaz edilmiş değildir; şayet ona hususi oluşuyla değil de genel oluşu itibariyle rahmet denilmişse,

وكونه فردا من أفراد ذلك العام فهو حقيقة لأنه استعمال اللفظ فيما وضع له على ما بين في شرح التلخيص وغيره.

ve o genel kavramın fertlerinden bir fert olması kastedilmişse, bu durumda et-Telhîs şerhinde ve diğer eserlerde açıklandığı üzere lafzı vaz edildiği manada kullanmak olduğundan hakikattir.

وادعى الشهاب إثبات بعض أهل اللغة كون المطر من معاني الرحمة، وقول ابن هشام في رسالته التي ألفها في بيان وجه تذكير «قريب» المار عن قريب. إنا لا نجد أهل اللغة حيث يتكلمون على الرحمة يقولون: ومن معانيها المطر فلو كانت موضوعة له لذكروه قصارى ما فيه عدم الوجدان وهو لا يستدعي عدم الوجود، ومما اشتهر أن المثبت مقدم على النافي ومن حفظ حجة على من لم يحفظ، والمقام ظاهر في إرادة هذا المعنى، وبيان كون الرياح مرسلة أمام ذلك ما قيل: إن الصبا تثير السحاب والشمال تجمعه والجنوب تدره والدبور تفرقه وهذه أحد أنواع الريح المشهورة عند العرب، وعن ابن عمر ﵄ أن الرياح ثمانية: أربع منها عذاب وهي القاصف، والعاصف، والصرصر، والعقيم وأربع منها رحمة وهي الناشرات والمبشرات والمرسلات والذاريات.

Şihâb, bazı lügat ehlinin yağmuru rahmetin anlamlarından biri olarak tespit ettiğini iddia etmiştir. İbn Hişâm'ın az önce geçen 'karîb'in müzekker kılınış vechini açıklamak üzere kaleme aldığı risalesindeki: 'Biz lügat ehlinin rahmet kelimesini ele alırken 'onun manalarından biri de yağmurdur' dediklerini görmüyoruz; şayet onun için konulmuş olsaydı bunu zikrederlerdi' şeklindeki sözünün en fazla ifade edeceği şey, bulamamış (vücdan eksikliği) olmasıdır; bu ise yokluğu (adem-i vücud) gerektirmez. Meşhur kaidelerdendir ki: 'İspat eden, nefyedene takdim edilir' ve 'Ezberinde tutan, tutmayana karşı delildir'. Makam bu mananın irade edildiğini açıkça göstermektedir. Rüzgârların bunun önünde gönderilişinin beyanı hakkında şöyle denilmiştir: Sabâ rüzgârı bulutu harekete geçirir, Şemâl rüzgârı onu toplar, Cenûb rüzgârı yağmurunu döker ve Debûr rüzgârı onu dağıtır. Bunlar Arapların meşhur rüzgâr çeşitlerindendir. İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre rüzgârlar sekiz tanedir: Bunlardan dördü azaptır ki onlar Kāsıf (kırıp döken), Âsıf (şiddetli esen), Sarsar (dondurucu ve gürültülü) ve Akīm (kısır) rüzgârlardır; dördü ise rahmettir ki onlar Nâşirât (yayanlar), Mübeşşirât (müjdeleyenler), Mürselât (gönderilenler) ve Zâriyât (savuranlar) rüzgârlarıdır.

والريح من أعظم منن الله تعالى على عباده، وعن كعب الأحبار لو حبس الله تعالى الريح عن عباده ثلاثة أيام لأنتن أكثر أهل الأرض،

Rüzgâr, Allah Teâlâ'nın kullarına olan en büyük nimetlerindendir. Ka'b el-Ahbâr'dan rivayet edildiğine göre: 'Şayet Allah Teâlâ rüzgârı kullarından üç gün tutsaydı, yeryüzü ehlinin çoğu kokardı.'

وفي بعض الآثار أن الله تعالى خلق العالم وملأه هواء ولو أمسك الهواء ساعة لأنتن ما بين السماء والأرض،

Bazı rivayetlerde şöyle gelmiştir: Allah Teâlâ âlemi yarattı ve onu havayla doldurdu; şayet havayı bir saat tutsaydı, yer ile gök arası kokardı.

وذكر غير واحد من العلماء أنه يكره سب الريح،

Âlimlerden birden fazla zat, rüzgâra sövmenin mekruh olduğunu belirtmiştir.

فقد روى الشافعي عن أبي هريرة قال: أخذت الناس ريح بطريق مكة وعمر رضي الله تعالى عنه حاج فاشتدت فقال عمر لمن حوله: ما بلغكم في الريح؟ فلم يرجعوا إليه شيئا وبلغني الذي سأل عمر عنه من أمر الريح فاستحثثت راحلتي حتى أدركت عمر وكنت مؤخر الناس فقلت: يا أمير المؤمنين أخبرت أنك سألت عن الريح فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: «الريح من روح الله تعالى تأتي بالرحمة وتأتي بالعذاب فإذا رأيتموها فلا تسبوها واسألوا الله تعالى من خيرها واستعيذوا بالله سبحانه من شرها»

Nitekim Şâfiî, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Ömer (radıyallâhu teâlâ anh) hacı iken Mekke yolunda insanları bir rüzgâr yakaladı ve şiddetlendi. Bunun üzerine Ömer çevresindekilere: 'Rüzgâr hakkında size ne ulaştı?' diye sordu, onlar kendisine bir şey cevap veremediler. Ömer'in rüzgâr hususunda sorduğu şey bana ulaştı; ben de binek hayvanımı hızlandırıp nihayet Ömer'e yetiştim, oysa insanların en arkasındaydım. Dedim ki: 'Ey Müminlerin Emîri! Bana senin rüzgâr hakkında sorduğun haber verildi; ben Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: «Rüzgâr, Allah Teâlâ'nın rahmetindendir; rahmetle de gelir, azapla da gelir. Onu gördüğünüzde ona sövmeyin; Allah Teâlâ'dan onun hayrını isteyin ve şerrinden de Allah Sübhânehu'ya sığının.»'

ولا منافاة بين

Ayet ile bu

الآية وهذا الخبر إذ ليس فيها أنه سبحانه لا يرسلها إلا بين يدي الرحمة ولئن سلم فهو خارج مجرى الغالب فإن العذاب بالريح نادر، وقيل: ما في الخبر إنما هو الإيتاء بالرحمة والإيتاء بالعذاب لا الإرسال بين يدي كل حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ غاية لقوله سبحانه يُرْسِلُ والإقلال- كما في مجمع البيان- حمل الشيء بأسره واشتقاقه من القلة وحقيقة أقله- كما قال بعض المحققين- جعله قليلا أو وجده قليلا، والمراد ظنه كذلك كأكذبه إذا جعله كاذبا في زعمه ثم استعمل بمعنى حمله لأن الحامل يستقل ما يحمله أي يعده قليلا، ومن ذلك قولهم: جهد المقل أي الحامل سَحاباً أي غيما سمي بذلك لانسحابه في الهواء وهو اسم جنس جمعي يفرق بينه وبين واحدة بالتاء كتمر وتمرة وهو يذكر ويؤنث ويفرد وصفه ويجمع.

hadis arasında bir çelişki yoktur; zira ayette O'nun rüzgârı sadece rahmetin önünde gönderdiğine dair bir kayıt yoktur. Şayet böyle olduğu kabul edilse bile bu, galip olan duruma göredir; çünkü rüzgârla azap nadirdir. Denildi ki: Hadiste geçen husus sadece rahmetle gelmesi ve azapla gelmesidir, her birinin önünde gönderilmesi değildir. { حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ } “Nihayet [o rüzgârlar] yüklendiği zaman” ifadesi Allah Sübhânehu'nun { يُرْسِلُ } kavlinin gayesidir (ulaştığı sondur). el-İklâl -Mecma'u'l-Beyân'da belirtildiği üzere- bir şeyi bütünüyle yüklenip kaldırmaktır; kökü 'kıllet' (azlık) kelimesinden türemiştir. Bazı muhakkiklerin belirttiği gibi 'ekallehu' kelimesinin hakikati onu az kılmak veya az bulmaktır; kastedilen ise 'onu zannınca yalancı saydı' manasındaki 'ekzebehû' gibi onu öyle zannetmektir; sonra taşımak manasında kullanılmıştır, çünkü taşıyan kimse taşıdığı şeyi azımsar yani az sayar. Nitekim 'az malı olanın gücü/çabası' (cehdü'l-mukıll) yani taşıyanın [çabası] sözü de bundandır. { سَحاباً } “bulutları” yani bulut demektir; havada çekilip sürüklendiği (insihâb) için bu adı almıştır. Hurma (temr) ve tek bir hurma (temra) gibi kendisi ile tekili arası tâ ile ayırt edilen topluluk cins ismidir; hem müzekker hem müennes kılınır, sıfatı tekil de çoğul da gelebilir.

وأهل اللغة كالجوهري وغيره تسميه جمعا فلذا روعي فيه الوجهان في وصفه وضميره، وجاء في الجمع سحب وسحائب ثِقالًا من الثقل كعنب ضد الخفة يقال: ثقل ككرم ثقلا وثقالة فهو ثقيل، وثقل السحاب بما فيه من الماء سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ أي لأجله ومنفعته أو لإحيائه أو لسقيه كما قيل.

el-Cevherî ve başkaları gibi lügat ehli onu çoğul olarak isimlendirmiştir; bu sebeple sıfatında ve zamirinde her iki veche de riayet edilmiştir. Çoğulu 'sühub' ve 'sehâib' şeklinde gelmiştir. { ثِقالًا } “ağırlaşmış” kelimesi, hafifliğin zıddı olan ve 'ıneb' vezninde gelen ağırlıktan (sıkal) türemiştir; 'kerume' gibi 'sekule, sıkalen ve sekāleten' denilir, kendisi ise 'sekīl'dir. Bulutun ağırlığı ise içindeki sudan dolayıdır. { سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } “onu ölü bir beldeye sevk ederiz” yani onun için, onun menfaati için veya orayı ihya etmek yahut denildiği gibi orayı sulamak için [sevk ederiz].

وفي البحر أن اللام للتبليغ كما في قلت لك، وفرق بين سقت لك مالا وسقت لأجلك مالا بأن الأول معناه أوصلت لك ذلك وأبلغتكه. والثاني لا يلزم منه وصوله إليه، والبلد- كما قال الليث- كل موضع من الأرض عامر أو غير عامر خال أو مسكون والطائفة منه بلدة والجمع بلاد، وتطلق البلدة على المفازة ومنه قول الأعشى:

el-Bahr'da, 'sana söyledim' (kullü leke) terkibindeki gibi lâm harfinin ulaştırma (tebliğ) için olduğu belirtilmiştir. 'Senin için mal sevk ettim' (suktü leke mâlen) ile 'senin uğruna mal sevk ettim' (suktü li-eclike mâlen) arasındaki fark şudur: Birincisinin anlamı 'onu sana ulaştırdım ve eriştirdim' demektir; ikincisinde ise malın ona ulaşması gerekmez. el-Leys'in belirttiği gibi belde; yeryüzünün imar edilmiş olsun ya da olmasın, boş veya meskûn her bir parçasıdır; bir parçasına 'beldetün', çoğuluna ise 'bilâd' denir. Belde kelimesi ıssız çöl (mefâze) için de kullanılır; el-A'şâ'nın şu sözü bundandır:

وبلدة مثل ظهر الترس موحشة ... للجن بالليل في حافاتها زجل

"Kalkanın sırtı gibi ıssız nice belde vardır ki... / Geceleyin kenarlarında cinlerin uğultusu duyulur."

فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ أي بالبلد أو السحاب كما قال الزجاج وابن الأنباري أو بالسوق أو الرياح كما قيل، والتذكير بتأويل المذكور. وكذلك قوله تعالى: فَأَخْرَجْنا بِهِ ويحتمل أن يعود الضمير إلى الماء وهو الظاهر لقربه لفظا ومعنى، ومطابقة النظائر وانفكاك الضمائر لا بأس به إذا قام الدليل عليه وحسن الملاءمة.

{ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ } “onunla oraya suyu indiririz” yani beldeye yahut Zeccâc ve İbnu'l-Enbârî'nin dediği gibi buluta yahut sevk etmeye ya da denildiği gibi rüzgârlara indiririz; müzekker zamir gelmesi zikredilen şeylerin tevil edilmesiyledir. O Teâlâ'nın: { فَأَخْرَجْنا بِهِ } “onunla çıkarırız” kavli de böyledir. Zamirin suya dönmesi de muhtemeldir ki lafzen ve manen yakınlığından dolayı zahir olan da budur; delil mevcut olduğunda ve uyum sağlandığında benzer lafızların mutabakatı ve zamirlerin ayrı mercilere dönmesi caizdir.

وإذا كان للبلد فالباء للظرفية في الثاني وللإلصاق في الأول لأن الإنزال ليس في البلد بل المنزل، وجوز الظرفية أيضا كما في رميت الصيد في الحرم على ما علمت فيما مر، وإذا كان لغيره فهي للسببية وتشمل القريبة والبعيدة.

Eğer zamir beldeye dönüyorsa, bâ harfi ikincisinde zarfiyet, birincisinde ise ilsâk (bitişme) içindir; çünkü indirme eylemi beldenin içinde değil, indirilen yerdedir. Daha önce öğrendiğin üzere 'Harem'de avı vurdum' ifadesinde olduğu gibi burada da zarfiyet caiz görülmüştür. Şayet zamir beldeden başkasına dönüyorsa bu durumda bâ harfi sebebiyet içindir ve hem yakın hem uzak sebebi kapsar.

مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ أي من كل أنواعها لأن الاستغراق غير مراد ولا واقع، وهذا أبلغ في إظهار القدرة المراد، وقيل: إن الاستغراق عرفي والظاهر أن المراد التكثير، وجوز بعضهم أن تكون مِنْ للتبعيض وأن تكون لتبيين الجنس كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى إشارة إلى إخراج الثمرات أو إلى إحياء البلد الميت أي كما نحييه بإحداث القوى النامية فيه وتطريتها بأنواع النبات والثمرات نخرج الموتى من الأرض ونحييها برد النفوس إلى مواد أبدانها بعد جمعها وتطريتها بالقوى والحواس كذا قالوا، وهو إشارة- كما قيل- إلى طريقي القائلين بالمعاد الجسماني وهما إيجاد البدن بعد عدمه ثم إحياؤه وضم بعض أجزائه إلى بعض على النمط السابق بعد تفرقها ثم إحياؤه.

{ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “her türlü meyveden” yani meyvelerin bütün türlerinden; çünkü tüm fertleri kapsayan istiğrak ne kastedilmiştir ne de vuku bulmuştur; bu da kastedilen kudreti izhar etmede daha beliğdir. İstiğrakın örfî olduğu da söylenmiştir; zahir olan ise maksadın çokluk bildirmek olduğudur. Bazıları 'min' edatının teb'îz (kısmiyet) için olmasını da cins beyanı için olmasını da caiz görmüşlerdir. { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } “İşte ölüleri de böyle çıkarırız” meyvelerin çıkarılmasına veya ölü beldenin ihya edilmesine işarettir; yani ölü beldeyi onda büyüme güçleri yaratarak ve onu türlü türlü bitki ve meyvelerle canlandırarak nasıl ihya ediyorsak, ölüleri de yeryüzünden öyle çıkarırız ve dağılmış parçalarını topladıktan, güç ve duyularla tazeledikten sonra nefislerini beden maddelerine döndürerek onları ihya ederiz, demişlerdir. Denildiğine göre bu, cismanî meadı (bedenlerin dirilişini) kabul edenlerin iki yöntemine işarettir: Bu iki yöntem; yokluktan sonra bedenin var edilmesi ve ardından ihya edilmesi ile dağılmasından sonra parçalarının önceki biçimde birbiriyle birleştirilmesi ve ardından ihya edilmesidir.

واستظهر الأول بأن المتبادر من الآية كون التشبيه بين الإخراجين من كتم العدم، والثاني يحتاج إلى تمحل تقدير الإحياء واعتبار جمع الأجزاء مع أنه غير معتبر في جانب المشبه به، وجوز أن يرجع ما في الشق الثاني من الإحياء برد النفوس إلخ إلى الأول، وأنت تعلم أنه لا مانع من الإخراج من كتم العدم، وأدلة استحالة ذلك مما لا تقوم على ساق وقدم إلا أن الأدلة النقلية على كل من الطريقين متجاذبة، وإذا صح القول بالمعاد الجسماني فلا بأس بالقول بأي كان منهما، وكون إخراج الثمرات من كتم العدم قد لا يسلم فإن لها أصلا في الجملة على أن إخراج الموتى عند القائلين بالطريق الأول إعادة وليس إخراج الثمرات كذلك إذ لم يكن لها وجود قبل، نعم كون الأظهر أن التشبيه بين الإخراجين

Birinci görüş, ayetten ilk anlaşılanın her iki çıkarılışın yokluk karanlığından varlık sahasına çıkarılışı arasındaki benzetme olması sebebiyle daha kuvvetli bulunmuştur. İkincisi ise, benzetilen tarafta (müşebbehün bih) dikkate alınmadığı halde ihya takdirinde zorlamaya ve parçaların toplanmasını dikkate almaya muhtaçtır. İkinci şıkta yer alan nefislerin iadesiyle ihya edilme vb. hususların birinciye dönmesi de caiz görülmüştür. Sen bilirsin ki yokluk karanlığından varlık sahasına çıkarmaya hiçbir engel yoktur; bunun imkânsızlığına dair deliller ise ayakta duracak bir temele sahip değildir. Ne var ki her iki yönteme dair naklî deliller birbiriyle çekişmektedir; cismanî mead kabul edildiğinde bu ikisinden herhangi birini söylemekte bir beis yoktur. Meyvelerin yokluk karanlığından çıkarılması tam olarak kabul görmeyebilir; zira genel olarak onların bir aslı vardır; üstelik birinci yöntemi savunanlara göre ölülerin çıkarılması bir iadedir (yeniden yaratmadır), meyvelerin çıkarılması ise öyle değildir, zira onların daha önce bir varlığı yoktur. Evet, benzetmenin iki çıkarılış arasında olduğunun daha zahir oluşu

مما لا مرية، فيه، وفي الخازن اختلفوا في وجه التشبيه فقيل: إن الله تعالى كما يخلق النبات بواسطة إنزال المطر كذلك يحي الموتى بواسطة إنزال المطر أيضا، فقد روي عن أبي هريرة وابن عباس رضي الله تعالى عنهم أن الناس إذا ماتوا في النفخة الأولى أمطر عليهم ماء من تحت العرش يدعى ماء الحياة أربعين سنة فينبتون كما ينبت الزرع من الماء. وفي رواية أربعين يوما فينبتون في قبورهم نبات الزرع حتى إذا استكملت أجسادهم تنفخ فيهم الروح ثم يلقى عليهم النوم فينامون في قبورهم فإذا نفخ في الصور النفخة الثانية عاشوا ثم يحشرون في قبورهم ويجدون طعم النوم في رؤوسهم وأعينهم كما يجد النائم حين يستيقظ من نومه فعند ذلك يقولون: يا ويلنا من بعثنا من مرقدنا؟ فيناديهم المنادي: هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ [يس: ٥٢] .

şüphe götürmez bir gerçektir. el-Hâzin'de şöyle denilmektedir: Benzetmenin yönü hakkında ihtilaf edilmiştir; denildi ki: Allah Teâlâ bitkileri yağmur indirerek yarattığı gibi, ölüleri de yine yağmur indirerek ihya eder. Nitekim Ebû Hüreyre ve İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhüm) rivayet edildiğine göre; insanlar birinci sûr üflemesinde öldüklerinde, üzerlerine Arş'ın altından 'hayat suyu' denilen bir su kırk yıl boyunca yağdırılır ve tohumun sudan bittiği gibi biterler. Bir rivayette ise kırk gün denilmiştir; böylece kabirlerinde ekin biter gibi biterler; bedenleri tamamlandığında içlerine ruh üflenir, sonra üzerlerine uyku verilir ve kabirlerinde uyurlar. İkinci defa sûra üflendiğinde dirilirler, sonra kabirlerinden haşrolunurlar ve uykusundan uyanan bir kimsenin hissettiği gibi başlarında ve gözlerinde uykunun tadını hissederler. İşte o vakit: 'Vay başımıza gelene! Yattığımız yerden bizi kim kaldırdı?' derler. Münadi onlara: { هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ } [Yâsîn: 52] “İşte bu, Rahmân'ın vadettiğidir; peygamberler doğru söylemiştir” diye seslenir.

وأخرج غير واحد عن مجاهد أنه إذا أراد الله تعالى أن يخرج الموتى أمطر السماء حتى تشقق عنهم الأرض ثم يرسل سبحانه الأرواح فتعود كل روح إلى جسدها، فكذلك يحيي الله تعالى الموتى بالمطر كإحيائه الأرض.

Birden fazla âlim Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ ölüleri çıkarmak istediğinde gökten yağmur yağdırır, nihayet yer onların üzerinden yarılır; sonra Sübhânehu ruhları gönderir ve her ruh kendi bedenine döner. İşte Allah Teâlâ yeri ihya ettiği gibi ölüleri de yağmurla böyle ihya eder.

وقيل: إنما وقع التشبيه بأصل الإحياء من غير اعتبار كيفية فيجب الإيمان به ولا يلزمنا البحث عن الكيفية ويفعل الله سبحانه ما يشاء لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ فتعلمون أن من قدر على ذلك فهو قادر على هذا من غير شبهة. والأصل «تتذكرون» فطرحت إحدى التاءين، والخطاب قيل: للنظار مطلقا، وقيل: لمنكري البعث.

Denildi ki: Benzetme keyfiyet dikkate alınmaksızın ihyanın aslıyla yapılmıştır; bu sebeple buna iman etmek vaciptir, keyfiyeti araştırmak bize gerekmez; Allah Sübhânehu dilediğini yapar. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünürsünüz” böylece buna güç yetirenin şüphesiz şuna da güç yetireceğini bilirsiniz. Kelimenin aslı 'tetezekkerûn' olup iki tâ harfinden biri atılmıştır. Hitabın mutlak olarak düşünenlere olduğu söylenmiştir; yeniden dirilişi inkâr edenlere olduğu da söylenmiştir.

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ أي الأرض الكريمة التربة التي لا سبخة ولا حرة، واستعمال البلد بمعنى القرية عرف طار، ومن قبيل ذلك إطلاقه على مكة المكرمة يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ بمشيئته وتيسيره، وهو في موضع الحال، والمراد بذلك أن يكون حسنا وافيا غزير النفع لكونه واقعا في مقابلة قوله: وَالَّذِي خَبُثَ من البلاد كالسبخة والحرة لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً أي قليلا لا خير فيه، ومن ذلك قوله:

{ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ } “Güzel beldeye gelince” yani çorak ve taşlık olmayan, toprağı verimli ve cömert arazi. Belde kelimesinin karye (köy/kasaba) manasında kullanılması sonradan ortaya çıkmış bir örftür; Mekke-i Mükerreme için kullanılması da bu kabildendir. { يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “onun bitkisi Rabbinin izniyle çıkar” O'nun dilemesi ve kolaylaştırmasıyla çıkar; bu ifade hal konumundadır. Bundan maksat, { وَالَّذِي خَبُثَ } “kötü olana gelince” yani çorak ve taşlık araziler gibi kötü beldelerin karşısında yer aldığı için [bitkisinin] güzel, bol ve çok faydalı olmasıdır. { لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } “ancak kıt çıkar” yani onda hiçbir hayır olmayan az bir şey olarak [çıkar]. Şairin şu sözü bundandır:

لا تنجز الوعد إن وعدت وإن ... أعطيت أعطيت تافها نكدا

"Söz verdiğinde sözünü yerine getirmezsin; / Bir şey verirsen de değersiz ve kıt verirsin."

ونصبه على الحال أو على أنه صفة مصدر محذوف، وأصل الكلام لا يخرج نباته فحذف المضاف إليه وأقيم المضاف مقامه فصار مرفوعا مستترا، وجوز أن يكون الأصل ونبات الذي خبث، والتعبير أولا بالطيب وثانيا بالذي خبث دون الخبيث للإيذان بأن أصل الأرض أن تكون طيبة منبتة وخلافه طار عارض. وقرىء «يخرج نباته» ببناء «يخرج» لما لم يسم فاعله ورفع «نبات» على النيابة عن الفاعل، و «يخرج نباته» ببناء «يخرج» للفاعل من باب الإخراج، ونصب «نباته» على المفعولية، والفاعل ضمير البلد، وقيل ضمير الله تعالى أو الماء، وكذا قرىء في «يخرج» المنفي ونصب نَكِداً حينئذ على المفعولية. وقرأ أبو جعفر «نكدا» بفتحتين على زنة المصدر، وهو نصب على الحال أو على المصدرية أي ذا نكد أو خروجا نكدا. وقرأ «نكدا» بالإسكان للتخفيف كنزه في قوله:

Kelimenin mansub oluşu hal olduğu içindir veya mahzuf bir mastarın sıfatı olduğu içindir. İfadenin aslı 'lâ yahrucu nebâtühû' şeklindedir; tamlanan (muzâf) hazfedilip yerine tamlayan (muzâfun ileyh) ikame edilmiş, böylece müstetir merfû zamir olmuştur. İfadenin aslının 've nebâtü'llezî habüse' olması da caiz görülmüştür. İlkinde 'et-tayyib', ikincisinde ise 'el-habîs' yerine 'ellezî habüse' şeklinde ifade edilmesi, yeryüzünün aslının temiz ve bitki bitirici olduğunu, bunun aksinin ise sonradan arız olan geçici bir durum olduğunu bildirmek içindir. 'Yahrucu' fiili meçhul (fâili isimlendirilmeyen) kılınarak ve 'nebât' kelimesi nâib-i fâil olarak merfû kılınarak 'yuhrecu nebâtühû' şeklinde de okunmuştur; if'âl babından malum kılınarak 'yuhricu nebâtehû' şeklinde okunup 'nebât' mef'ûl olarak mansub kılınmış, fâili de beldenin zamiri yapılmıştır; fâilin Allah Teâlâ'nın yahut suyun zamiri olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde nefyedilen 'yahrucu' fiilinde de bu okunuşlar geçerli kılınmış ve bu takdirde { نَكِداً } lafzı mef'ûl olarak mansub olmuştur. Ebû Ca'fer, mastar vezninde iki fetha ile 'nekadan' okumuştur; bu da hal olarak veya mastar olarak mansubdur, yani 'kıtlık sahibi' veya 'kıt bir çıkışla' demektir. Şairin şu sözündeki 'nezih' kelimesi gibi hafifletmek amacıyla sükûn ile 'nekden' şeklinde de okumuştur:

فقال لي قول ذي رأي ومقدرة ... مجرب عاقل نزه عن الريب

"Bana re'y ve kudret sahibi, tecrübeli, / Akıllı ve şüphelerden uzak birinin sözünü söyledi."

كَذلِكَ مثل ذلك التصريف البديع نُصَرِّفُ الْآياتِ أي نردد الآيات الدالة على القدرة الباهرة ونكررها. وأصل التصريف تبديل حال بحال ومنه تصريف الرياح لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

{ كَذلِكَ } “İşte böylece” böylesine eşsiz bir açıklama gibi { نُصَرِّفُ الْآياتِ } “ayetleri türlü türlü açıklarız” yani apaçık kudrete delalet eden ayetleri tekrar tekrar açıklar ve yineleriz. Tasrîfin aslı bir hali başka bir hale dönüştürmektir; rüzgârların yönlendirilmesi (tasrîfu'r-riyâh) de bundandır. { لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “şükreden bir topluluk için.”

نعم الله تعالى ومنها تصريف الآيات وشكر ذلك بالتفكر فيها والاعتبار بها، وخص الشاكرين لأنهم المنتفعون بذلك.

Allah Teâlâ'nın nimetlerine -ki ayetlerin açıklanması da bunlardandır- şükredenler için [açıklarız]; bunun şükrü ise ayetler üzerinde tefekkür etmek ve onlardan ibret almaktır. Şükredenlerin tahsis edilmesi, onlardan faydalananların yalnızca kendileri olması sebebiyledir.

وقال الطيبي: ذكر لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ بعد لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ من باب الترقي لأن من تذكر آلاء الله تعالى عرف حق النعمة فشكر، وهذا- كما قال غير واحد- مثل لمن ينجع فيه الوعظ والتنبيه من المكلفين ولمن لا يؤثر فيه شيء من ذلك.

et-Tîbî şöyle demiştir: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünürsünüz” ifadesinden sonra { لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “şükreden bir topluluk için” ifadesinin zikredilmesi derece derece yükselme (terakkî) kabilindendir; çünkü Allah Teâlâ'nın nimetlerini tezekkür eden kimse, nimetin hakkını bilip şükreder. Birden fazla müfessirin belirttiği gibi bu, mükelleflerden kendisine vaaz ve uyarının fayda verdiği kimse ile bunlardan hiçbir şeyin etki etmediği kimse için bir meseldir.

أخرج ابن المنذر وغيره عن ابن عباس أن قوله ﷾: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ إلخ مثل ضربه الله تعالى

İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Abbâs'tan O Azze ve Celle'nin: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ } “Güzel beldeye gelince...” ayetinin Allah Teâlâ'nın vurduğu bir mesel olduğunu rivayet etmişlerdir:

للمؤمنين يقول: هو طيب وعمله طيب والذي خبث إلخ مثل للكافر يقول: هو خبيث وعمله خبيث.

Müminler için buyuruyor ki: O temizdir, ameli de temizdir. 'Kötü olana gelince...' ayeti ise kâfir için bir meseldir; buyuruyor ki: O pistir/kötüdür, ameli de pistir/kötüdür.

وأخرج ابن جرير عن مجاهد أن هذا مثل ضربه الله تعالى لآدم ﵇ وذريته كلهم إنما خلقوا من نفس واحدة فمنهم من آمن بالله تعالى وكتابه فطاب ومنهم من كفر بالله تعالى وكتابه فخبث.

İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre bu, Allah Teâlâ'nın Âdem (aleyhisselâm) ve zürriyeti için vurduğu bir meseldir; zira onların tamamı tek bir nefisten yaratılmıştır, fakat onlardan kimi Allah Teâlâ'ya ve Kitabı'na iman edip güzelleşmiş/temizlenmiş, kimi de Allah Teâlâ'yı ve Kitabı'nı inkâr edip çirkinleşmiş/kötüleşmiştir.

أخرج أحمد، والشيخان، والنسائي عن أبي موسى قال: قال رسول الله ﷺ «مثل ما بعثني الله تعالى به من الهدى والعلم كمثل غيث أصاب أرضا فكانت منها طائفة طيبة قبلت الماء فأنبتت الكلأ والعشب الكثير وكان منها أجادب أمسكت الماء فنفع الله تعالى بها الناس فشربوا منها وسقوا وزرعوا وأصاب منها أخرى إنما هي قيعان لا تمسك ماء ولا تنبت كلأ فذلك مثل من فقه في دين الله تعالى ونفعه ما بعثني الله تعالى به فعلم وعلم ومثل من لم يرفع بذلك رأسا ولم يقبل هدى الله تعالى الذي أرسلت به»

Ahmed, Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve Nesâî, Ebû Mûsâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ'nın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa isabet eden bol yağmur gibidir. O toprağın bir kısmı verimli/temiz idi; suyu kabul etti, bolca ot ve çayır bitirdi. Bir kısmı da çoraktı/sertti; suyu tuttu, Allah Teâlâ onunla insanları faydalandırdı, böylece ondan içtiler, [hayvanlarını] suladılar ve ziraat yaptılar. O yağmur, toprağın başka bir kısmına da isabet etti ki o sadece düz ve kaygan bir araziydi; ne su tuttu ne de ot bitirdi. İşte bu, Allah Teâlâ'nın dininde fakih olan (derin anlayış sahibi olan), Allah Teâlâ'nın benimle gönderdiği şeyin kendisine fayda verip bilip öğrettiği kimsenin misali ile buna başını kaldırıp [ilgi göstermeyen] ve kendisiyle gönderildiğim Allah Teâlâ'nın hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir.»

وإيثار خصوص التمثيل بالأرض الطيبة والخبيثة استطراد عقيب ذكر المطر وإنزاله بالبلد وموازنة بين الرحمتين كما في الكشف، ولقربه من الاعتراض جيء بالواو في قوله ﷾:

Özellikle temiz ve kötü toprakla mesel vurmanın tercih edilmesi, yağmurun ve onun beldeye indirilmesinin zikrinin ardından gelen bir istidrâd (konu dışı ekleme) ve el-Keşf'te belirtildiği gibi iki rahmet arasında bir dengelemedir (mukayesedir). İ'tirâza (ara cümleye) yakınlığı sebebiyle O Azze ve Celle'nin şu buyruğunda [cümle başına] vav harfi getirilmiştir:

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ وفيه إشارة إلى معنى ما

{ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ } “Güzel belde[nin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar]...” Bunda şu rivayetin anlamına da bir işaret vardır:

ورد في صحيح مسلم عن عياض المجاشعي رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال في خطبته عن الله ﷿: «إني خلقت عبادي حنفاء كلهم وأنهم أتتهم الشياطين فاجتالتهم عن دينهم» .

Sahîh-i Müslim'de İyâz el-Mücâşiî'den (radıyallâhu Teâlâ anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbesinde Allah Azze ve Celle'den [naklen] şöyle buyurmuştur: «Ben kullarımı bütünüyle hanîfler (tevhid ehli) olarak yarattım. Fakat şeytanlar onlara gelip onları dinlerinden saptırdılar.»

وفي صحيح البخاري عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله ﷺ: «ما من مولود إلا يولد على الفطرة فأبواه يهودانه وينصرانه»

Sahîh-i Buhârî'de Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu Teâlâ anh) rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar; sonra anne babası onu yahudileştirir veya hıristiyanlaştırır.»

ووجه الإشارة قد مرت الإشارة إليه، ثم إنه ﷾ عقب ذلك بما يحققه ويقرره من قصص الأمم الخالية والقرون الماضية. وفي ذلك أيضا تسلية لرسوله ﵊ فقال جل شأنه:

İşaretin yönü daha önce geçmişti. Sonra O Azze ve Celle, bunu pekiştiren ve ortaya koyan geçmiş ümmetlerin ve önceki asırların kıssalarını bunun peşinden getirdi. Bunda aynı zamanda Resûlü (aleyhisselâm) için bir teselli de vardır. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurdu:

لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ وهو جواب قسم محذوف أي والله لقد أرسلنا إلخ، واطّرد استعمال هذه اللام مع قد في الماضي- على ما قال الزمخشري- وقل الاكتفاء بها وحدها نحو قوله:

{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } “Andolsun ki biz Nûh'u kendi kavmine gönderdik.” Bu, mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani "Vallahi andolsun ki gönderdik..." demektir. Zemahşerî'nin belirttiğine göre bu lâm'ın mazi [fiil] ile birlikte "kad" (قد) ile kullanılması yaygındır (muttariddir); şairin şu sözünde olduğu gibi tek başına onunla yetinilmesi ise azdır:

حلفت لها بالله حلفة فاجر ... لناموا فما إن من حديث ولا صالي

"Ona Allah adına günahkâr bir yeminle yemin ettim ki; / Kesinlikle uyudular, artık ne bir konuşan var ne de ateş başında duran."

والسر في ذلك أن الجملة القسمية لا تساق إلا تأكيدا للجملة المقسم عليها التي هي جوابها فكانت مظنة لتوقع المخاطب حصول المقسم عليه لأن القسم دل على الاهتمام فناسب ذلك إدخال قد، ونقل عن النحاة أنهم قالوا: إذا كان جواب القسم ماضيا مثبتا متصرفا فإما أن يكون قريبا من الحال فيؤتى بقد وإلا أثبت باللام وحدها فجوزوا الوجهين باعتبارين، ولم يؤت هنا بعاطف وأتي به في هود والمؤمنين. على ما قال الكرماني. لتقدم ذكر نوح صريحا في هود وضمنا في المؤمنين حيث ذكر فيها قبل عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

Bunun sırrı şudur: Yemin cümlesi ancak cevabı olan üzerine yemin edilen cümleyi (el-muksemun aleyh) pekiştirmek için sevk edilir. Dolayısıyla muhatabın üzerine yemin edilen şeyin gerçekleşmesini beklemesi muhtemeldir; zira yemin öneme delalet eder. Bu sebeple araya "kad" (قد) sokulması uygun düşmüştür. Nahivcilerden şöyle dedikleri nakledilmiştir: Şayet yeminin cevabı mazi, müspet (olumlu) ve mutasarrıf (çekimli) bir fiil olursa, ya şimdiki zamana (hâle) yakındır ve bu durumda "kad" getirilir; ya da öyle değildir ve sadece lâm ile müspet kılınır. Böylece iki farklı itibarla iki vechi de caiz görmüşlerdir. Burada atıf harfi getirilmemiş, Hûd ve el-Mü'minûn surelerinde ise getirilmiştir. el-Kirmânî'nin belirttiğine göre bu, Hûd suresinde Nûh'un açıkça, el-Mü'minûn suresinde ise daha önce geçen { عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ }

[المؤمنون: ٢٢] وهو ﵇ أول من صنعها بخلاف ما هنا. ونوح بن لمك بفتحتين. وقيل: بفتح فسكون، وقيل: ملكان بميم مفتوحة ولام ساكنة ونون آخره. قيل: لامك كمهاجر بن متوشلخ بضم الميم وفتح التاء الفوقية والواو وسكون الشين المعجمة على وزن المفعول كما ضبطه غير واحد. وقيل: بفتح الميم وضم المثناة الفوقية المشددة وسكون الواو ولام مفتوحة وخاء معجمة- ابن- أخنوخ بهمزة مفتوحة أوله وخاء معجمة ساكنة ونون مضمومة وواو ساكنة وخاء أيضا، ومعناه في تلك اللغة على ما قيل القراء. وقيل: خنوخ بإسقاط الهمزة. وهو إدريس ﵇. أخرج ابن إسحاق. وابن عساكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: بعث نوح ﵇ في الألف الثاني وإن آدم ﵇ لم يمت حتى ولد له نوح في آخر الألف الأول. وأخرجا عن مقاتل وجوبير أن آدم ﵇ حين كبر ودق عظمه قال: يا رب إلى متى أكد وأسعى؟ قال يا آدم حتى يولد لك ولد مختون فولد له نوح بعد عشر أبطن. وهو يومئذ ابن ألف سنة إلا ستين عاما. وبعث على ما روي عن ابن عباس على رأس أربعمائة سنة، وقال مقاتل: وهو ابن مائة سنة. وقيل: وهو ابن

[el-Mü'minûn: 22] “Onların ve gemilerin üzerinde taşınırsınız” buyruğunda zımnen zikredilmiş olmasındandır; çünkü onu ilk yapan Nûh (aleyhisselâm) idi; buradaki durumun aksine. Nûh b. Lemek [iki fetha iledir]; fetha ve sükûn ile [Lemk] olduğu da söylenmiştir; fethalı mîm, sâkin lâm ve sonunda nûn ile Melkân olduğu da söylenmiştir; 'muhâcir' vezninde Lâmek olduğu da söylenmiştir. [O da] birden fazla âlimin zaptettiği gibi mef'ûl vezninde zammeli mîm, fethalı te, vav ve sâkin şîn ile Mütevşelah'ın oğludur. Fethalı mîm, şeddeli zammeli te, sâkin vav, fethalı lâm ve noktalı hı ile [Mettevşelah] olduğu da söylenmiştir. [O da] başında fethalı hemze, sâkin noktalı hı, zammeli nûn, sâkin vav ve yine hı ile Ahnûh'un oğludur; o dildeki anlamının okuyanlar (el-kurrâ') olduğu söylenmiştir. Hemzesiz olarak Hanûh da denilmiştir ki o İdrîs (aleyhisselâm)'dır. İbn İshâk ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) şöyle rivayet etmişlerdir: "Nûh (aleyhisselâm) ikinci bin yılda peygamber olarak gönderildi. Âdem (aleyhisselâm) ise birinci bin yılın sonunda kendisine Nûh doğuncaya kadar ölmedi." Yine her ikisi Mukâtil ve Cüveybir'den şöyle rivayet etmişlerdir: "Âdem (aleyhisselâm) yaşlanıp kemikleri inceldiğinde: 'Ey Rabbim! Ne zamana kadar didinip çabalayacağım?' dedi. [Allah]: 'Ey Âdem! Sünnetli bir çocuk sana doğuncaya kadar' buyurdu. On batın sonra ona Nûh doğdu; o gün [Âdem] altmış yılı hariç bin yaşındaydı." İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre dört yüz yaşının başında peygamber gönderildi. Mukâtil: "Yüz yaşında iken" dedi. Elli yaşında iken peygamber gönderildiği de söylenmiştir.

خمسين سنة. وقيل: وهو ابن مائتين وخمسين سنة ومكث يدعو قومه تسعمائة وخمسين سنة. وعاش بعد الطوفان مائتين وخمسين فكان عمره ألفا وأربعمائة وخمسين سنة.

İki yüz elli yaşında iken [peygamber gönderildiği] de söylenmiştir. Kavmini dokuz yüz elli yıl davet etmeye devam etti. Tufandan sonra iki yüz elli yıl yaşadı, böylece ömrü bin dört yüz elli yıl oldu.

وبعث- كما روى ابن أبي حاتم وابن عساكر عن قتادة- من الجزيرة. وهو أول نبي عذب الله تعالى قومه. وقد لقي منهم ما لم يلقه نبي من الأنبياء ﵈.

İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Cezîre'den gönderilmiştir. O, kavmine Allah Teâlâ'nın azap ettiği ilk peygamberdir. Peygamberlerden (aleyhimüsselâm) hiçbirinin görmediği eziyeti kavminden görmüştür.

واختلف في عموم بعثته ﵇ ابتداء مع الاتفاق على عمومها انتهاء حيث لم يبق بعد الطوفان سوى من كان معه في السفينة، ولا يقدح القول بالعموم في كون ذلك من خواص نبينا ﷺ لأن ما هو من خواصه ﵊ عموم البعثة لكافة الثقلين الجن والإنس. وذلك مجمع عليه معلوم من الدين بالضرورة فيكفر منكره بل وكذا الملائكة كما رجحه جمع محققون كالسبكي ومن تبعه وردوا على من خالف ذلك وصريح آية لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الفرقان: ١] إذ العالم ما سوى الله تعالى، وخبر مسلم وأرسلت إلى الخلق كافة يؤيد ذلك بل قال البارزي:

Tufandan sonra gemide kendisiyle beraber olanlardan başkası kalmadığı için risaletinin nihayetinde umumi olduğu ittifakla kabul edilmekle birlikte, başlangıçtaki risaletinin umumi olup olmadığında ihtilaf edilmiştir. [Nûh'un risaletinin] umumi olduğunu söylemek, bunun Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem hususiyetlerinden olmasına halel getirmez; çünkü O'nun (aleyhisselâm) hususiyetlerinden olan şey, sekaleynin (cinlerin ve insanların) tamamına olan umumi risaletidir. Bu husus icma ile sabittir ve dinden zaruri olarak bilinmektedir; dolayısıyla bunu inkâr eden kâfir olur. Hatta es-Sübkî ve ona tabi olan muhakkik bir topluluğun tercih ettiği ve buna muhalefet edenleri reddettiği üzere meleklere de gönderilmiştir. { لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً } [el-Furkân: 1] “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye” ayetinin açık ifadesi de bunu teyit eder; zira âlem, Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeydir. Müslim'deki «Ve ben yaratılmışların tamamına gönderildim» hadisi de bunu desteklemektedir. Hatta el-Bârizî şöyle demiştir:

إنه ﷺ أرسل حتى للجمادات بعد جعلها مدركة.

"O sallallâhu aleyhi ve sellem, idrak sahibi kılındıktan sonra cansız varlıklara (cemâdâta) dahi gönderilmiştir."

وفائدة الإرسال للمعصوم وغير المكلف طلب إذعانهما لشرفه ودخولهما تحت دعوته واتباعه تشريفا على سائر المرسلين ولا كذلك بعثة نوح ﵇: والفرق مثل الصبح ظاهر. وهو- كما في القاموس- اسم أعجمي صرف لخفته، وجاء عن ابن عباس، وعكرمة، وجوبير، ومقاتل أنه ﵇ إنما سمي نوحا لكثرة ما ناح على نفسه.

Masuma ve mükellef olmayana peygamber gönderilmesinin faydası, diğer elçilere üstün bir şeref olarak O'nun şerefine boyun eğmelerini, davetine ve tabi oluşuna dâhil olmalarını talep etmektir. Nûh'un (aleyhisselâm) risaleti ise böyle değildir; fark ise sabah aydınlığı gibi apaçıktır. O, el-Kâmûs'ta geçtiği üzere hafifliği sebebiyle munsarif kılınmış acemce (Arapça olmayan) bir isimdir. İbn Abbâs, İkrime, Cüveybir ve Mukâtil'den gelen rivayette, kendisine Nûh denilmesinin sebebi kendi nefsine çokça feryat edip ağlamasından (nâha alâ nefsihî) ileri gelmektedir.

واختلف في سبب ذلك فقيل: هو دعوته على قومه بالهلاك. قيل مراجعته ربه في شأن ابنه كنعان: وقيل: إنه مر بكلب مجذوم فقال له: اخسأ يا قبيح. فأوحى الله إليه أعبتني أم عبت الكلب. وقيل: هو إصرار قومه على الكفر فكان كلما دعاهم وأعرضوا بكى وناح عليهم. قيل: وكان اسمه قبل السكن لسكون الناس إليه بعد آدم ﵇. وقيل: عبد الجبار، وأنا لا أعول على شيء من هذه الأخبار والمعول عليه عندي ما هو الظاهر من أنه اسم وضع له حين ولد، وليس مشتقا من النياحة. وأنه كما قال صاحب القاموس فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ أي وحده، وترك التقييد به للإيذان بأنها العبادة حقيقة وأما العبادة مع الإشراك فكلا عبادة ولدلالة قوله ﷾: ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ أي مستحق للعبادة غَيْرُهُ عليه، وهو استئناف مسوق لتعليل العبادة المذكورة أو الأمر بها ومِنْ صلة وغَيْرُهُ بالرفع- وهي قراءة الجمهور- صفة إِلهٍ أو بدل منه باعتبار محله الذي هو الرفع على الابتداء أو الفاعلية.

Bunun sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. Kavminin helak olması için beddua etmesidir denildi. Oğlu Ken'ân hususunda Rabbine müracaat etmesidir denildi. Cüzzamlı bir köpeğe rastlayıp ona: "Yıkıl git ey çirkin!" demesi üzerine Allah'ın ona: "Beni mi ayıpladın yoksa köpeği mi ayıpladın?" diye vahyetmesidir denildi. Kavminin küfürde ısrar etmesi, kendisi onları her çağırdığında onların yüz çevirmesi ve bunun üzerine onlara ağlayıp feryat etmesidir denildi. Âdem'den (aleyhisselâm) sonra insanların kendisine sükûnet bulup ısınmaları sebebiyle bundan önceki isminin es-Seken olduğu da söylenmiştir. Abdülcebbâr olduğu da söylenmiştir. Ben ise bu haberlerin hiçbirine dayanmam; bana göre itimat edilecek olan, doğduğunda kendisine konulan bir isim olduğu ve 'niyâha'dan (feryatla ağlamaktan) türemediği şeklindeki zahir olandır. Nitekim el-Kâmûs sahibinin de belirttiği gibi. { فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “[O da] dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin'” yani yalnızca O'na. 'Yalnızca' kaydının bırakılması, gerçek ibadetin bu olduğunu, şirkle birlikte olan ibadetin ise ibadet sayılmayacağını hissettirmek ve O Azze ve Celle'nin şu buyruğunun buna delalet etmesi içindir: { ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ } “Sizin için hiçbir ilah yoktur” yani ibadeti hak eden hiçbir varlık yoktur, { غَيْرُهُ } “O'ndan başka.” Bu, zikredilen ibadeti veya ona yönelik emri gerekçelendirmek (ta'lîl) için sevk edilmiş bir istînâf cümlesidir. "Min" (مِنْ) harf-i ceri sıladır (zâidedir). "Gayruhû" kelimesi merfû olarak -ki cumhurun kıraatidir- mübteda veya fail konumunda olan lafzî yerine (mahalline) binaen "ilâh" kelimesinin sıfatı veya ondan bedeldir.

وقرأ الكسائي بالجر باعتبار لفظه، وقرىء شاذا بالنصب على الاستثناء، وحكم غير- كما في المفصل- حكم الاسم الواقع بعد إلا وهو المشهور أي ما لكم إله إلا إياه كقوله: ما في الدار أحد إلا زيدا وغير زيدا، وإِلهٍ أن جعل مبتدأ- فلكم- خبره أو خبره محذوف ولَكُمْ للتخصيص والتبيين أي ما لكم في الوجود أو في العالم إله غير الله تعالى إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ إن لم تعبدوا حسبما أمرت به. وتقدير إن لم تؤمنوا لما أن عبادته ﷾ تستلزم الإيمان به وهو أهم أنواعها وإنما قال ﵇: أَخافُ ولم يقطع حنوا عليهم واستجلابا لهم بلطف.

el-Kisâî, kelimenin lafzına binaen mecrûr olarak [gayrihî] okumuştur. Şâzz olarak istisna üzere mansûb olarak da okunmuştur. el-Mufassal'da geçtiği üzere "gayr" kelimesinin hükmü, "illâ"dan sonra gelen ismin hükmü gibidir ve meşhur olan da budur; yani tıpkı şairin: "Evde Zeyd'den başkası yoktur" sözü gibi "Sizin için O'ndan başka hiçbir ilah yoktur" demektir. "İlâh" kelimesi mübteda kabul edilirse, "leküm" onun haberidir veya haberi mahzuftur ve "leküm" tahsis ve beyan içindir; yani "Sizin için varlıkta veya âlemde Allah Teâlâ'dan başka hiçbir ilah yoktur" demektir. { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ } “Şüphesiz ben sizin adınıza korkuyorum” emrolunduğum şekilde ibadet etmezseniz. 'İman etmezseniz' takdiri, O Azze ve Celle'ye ibadetin O'na imanı gerektirmesi ve imanın onun en önemli çeşidi olması sebebiyledir. Nûh'un (aleyhisselâm) kesin hüküm vermeyip { أَخافُ } “korkuyorum” demesi, onlara şefkat göstermek ve onları lütufla [hakka] çekmek içindir.

عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ هو يوم القيامة أو يوم الطوفان لأنه أعلم بوقوعه إن لم يمتثلوا، والجملة- كما قال شيخ الإسلام- تعليل للعبادة ببيان الصارف عن تركها أثر تعليلها ببيان الداعي إليها، ووصف اليوم بالعظم لبيان عظم ما يقع فيه وتكميل الإنذار قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ استئناف مبنى على سؤال نشأ من حكاية قوله ﵇ ونصحه لقومه كأنه قيل: فماذا قالوا بعد ما قيل لهم ذلك؟ فقيل: قال إلخ. والملأ- على ما قال الفراء- الجماعة من الرجال خاصة.

{ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Büyük bir günün azabından.” Bu, kıyamet günüdür ya da tufan günüdür; zira o günün gerçekleşeceğini, boyun eğmedikleri takdirde daha iyi bilmektedir. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi bu cümle, ibadete sevk eden gerekçenin beyanından hemen sonra, ibadeti terk etmekten alıkoyan sebebi beyan ederek ibadetin gerekçesini ortaya koymaktadır. Günün "büyük" olarak nitelenmesi, onda vuku bulacak şeyin büyüklüğünü açıklamak ve uyarıyı kemale erdirmek içindir. { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden ileri gelenler dediler ki:” Bu, Nûh'un (aleyhisselâm) sözünün ve kavmine nasihatinin nakledilmesinden doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki: "Kendilerine bu söylendikten sonra ne dediler?" denilmiş, buna karşılık: "Dediler ki..." buyrulmuştur. Ferrâ'nın belirttiği gibi 'el-mele'' (الْمَلَأُ), özellikle erkeklerden oluşan topluluktur.

وفسره غير واحد بالإشراف الذين يملؤون القلوب بجلالهم والأبصار بجمالهم والمجالس بأتباعهم، وقيل: سموا ملأ

Birden fazla âlim bunu, heybetleriyle kalpleri, güzellikleriyle gözleri ve peşlerinden gelenlerle meclisleri dolduran eşraf (ileri gelenler) olarak tefsir etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlara 'mele'' denilmesinin sebebi,

لأنهم مليون قادرون على ما يراد منهم من كفاية الأمور إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ أي ذهاب عن طريق الحق، والرؤية قلبية ومفعولاها الضمير والظرف وقيل: بصرية فيكون الظرف في موضع الحال مُبِينٍ أي بين كونه ضلالا قالَ استئناف على طراز سابقه: يا قَوْمِ ناداهم بإضافتهم إليه استمالة لهم نحو الحق لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ نفي للضلال عن نفسه الكريمة على أبلغ وجه فإن التاء للمرة لأن مقام المبالغة في الجواب لقولهم الأحمق يقتضي ذلك والوحدة المستفادة منه باعتبار أقل ما ينطلق فيرجع حاصل المعنى ليس بي أقل قليل من الضلال فضلا عن الضلال المبين، وما يتخايل من أن نفي الماهية أبلغ فإن نفي الشيء مع قيد الوحدة قد يكون بانتفاء الوحدة إلى الكثرة مضمحل بما حقق أن الوحدة ليست صفة مقيدة بل اللفظ موضوع للجزء الأقل وهو الواحد المتحقق مع الكثرة ودونها على أن ملاحظة قيد الوحدة في العام في سياق النفي مدفوع، وكفاك لا رجل شاهدا فإنه موضوع للواحد من الجنس وبذلك فرق بينه وبين أسامة فإذا وقع عاما لا يلحظ ذلك. ولو سلم جواز أن يقال ليس به ضلالة أي ضلالة واحدة بل ضلالات متنوعة ابتداء لكن لا يجوز في مقام المقابلة كما نحن فيه قاله في الكشف وبه يندفع ما أورد على الكشاف في هذا المقام.

işlerin üstesinden gelme konusunda kendilerinden beklenen şeyleri yerine getirmeye muktedir/dolu (meliyyûn) olmalarıdır. { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ } “Biz seni gerçekten bir sapıklık içinde görüyoruz” yani hak yoldan uzaklaşma içinde görüyoruz. Görme (ru'yet) kalbîdir; iki mef'ûlü ise zamir ve zarftır. Basarî (gözle görme) olduğu da söylenmiştir; bu takdirde zarf hal konumunda olur. { مُبِينٍ } “apaçık” yani sapıklık olduğu açık olan. { قالَ } “[Nûh] dedi ki:” bir önceki gibi istînâftır. { يا قَوْمِ } “Ey kavmim!” Onları hakka meylettirmek için kendisini onlara izafe ederek hitap etti. { لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } “Bende hiçbir sapıklık yoktur.” Sapıklığı kendi yüce nefsinden en beliğ şekilde nefyetmiştir; zira [dalâlet kelimesindeki] tâ (te), bir kereye (merre) delalet eder. Çünkü onların ahmakça sözlerine cevapta mübalağa makamı bunu gerektirir ve bundan anlaşılan teklik, lafzın söylenebileceği en az miktar itibariyledir. Dolayısıyla anlamın neticesi: "Bende apaçık sapıklık bir yana, sapıklığın en azı bile yoktur" şeklindedir. Mahiyetin nefsinin daha beliğ olduğu, zira bir şeyin teklik kaydıyla nefsinin bazen çokluğa doğru tekliğin yok olmasıyla gerçekleşebileceği şeklindeki vehim ise şununla bertaraf edilmiştir: Teklik kayıtlayıcı bir sıfat değildir; bilakis lafız, çoklukla birlikte veya çokluksuz gerçekleşen bir tek olan en küçük cüz için vazedilmiştir. Kaldı ki nefy bağlamında umumdaki teklik kaydının dikkate alınması da merduttur. "Hiçbir adam yoktur" (lâ racüle) sözü sana şahit olarak yeter; zira bu, cinsten bir fert için vazedilmiştir ve onunla Usâme arasındaki fark da bununla yapılmıştır. Dolayısıyla umumi olarak vaki olduğunda bu dikkate alınmaz. İlk etapta "Onda bir sapıklık değil, bilakis çeşitli sapıklıklar vardır" denilmesinin caiz olduğu kabul edilse bile, içinde bulunduğumuz mukabele makamında bu caiz olmaz. Bunu el-Keşf sahibi söylemiştir ve bununla bu makamda el-Keşşâf'a yöneltilen itirazlar bertaraf edilir.

وفي المثل السائر الأسماء المفردة الواقعة على الجنس التي تكون بينها وبين واحدها تاء التأنيث متى أريد النفي كان استعمال واحدها أبلغ ومتى أريد الإثبات كان استعمالها أبلغ كما في هذه الآية، ولا يظن أنه لما كان الضلال والضلالة مصدرين من قولك: ضل يضل ضلالا وضلالة كان القولان سواء لأن الضلالة هنا ليست عبارة عن المصدر بل عن المرة والنفي كما علمت، وإنما بالغ ﵇ في النفي لمبالغتهم في الإثبات حيث جعلوه وحاشاه مستقرا في الضلال الواضع كونه ضلالا، وقوله ﷾: وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ استدراك على ما قبله رافع لما يتوهم منه، وذلك- على ما قيل- أن القوم لما أثبتوا له الضلال أرادوا به ترك دين الآباء ودعوى الرسالة فحين نفى الضلالة توهم منه أنه على دين آبائه وترك دعوى الرسالة فوقع الإخبار بأنه رسول وثابت على الصراط المستقيم استدراكا لذلك، وقيل: هو استدراك مما قبله باعتبار ما يستلزمه من كونه في أقصى مراتب الهداية فإن رسالته من رب العالمين مستلزمة له لا محالة كأنه قيل: ليس بي شيء من الضلالة لكني في الغاية القاصية من الهداية، وحاصل ذلك- على ما قرره الطيبي- أن لكن حقها أن تتوسط بين كلامين متغايرين نفيا وإثباتا والتغاير هنا حاصل من حيث المعنى كما في قولك: جاءني زيد لكن عمرا غاب، وفائدة العدول عن الظاهر إرادة المبالغة في إثبات الهداية على أقصى ما يمكن كما نفي الضلالة كذلك، وسلك طريق الإطناب لأن هذا الاستدراك زيادة على الجواب إذ قوله: لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ كان كافيا فيه فيكون من الأسلوب الحكيم الوارد على التخلص إلى الدعوة على وجه الترجيع المعنوي لأنه بدأ بالدعوة إلى إثبات التوحيد وإخلاص العبادة لله تعالى فلما أراد إثبات الرسالة لم يتمكن لما اعترضوا عليه من قولهم: إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ فانتهز الفرصة وأدمج مقصوده في الجواب على أحسن وجه حيث أخرجه مخرج الملاطفة والكلام المنصف يعني دعوا نسبة الضلال إلي وانظروا ما هو أهم لكم من متابعة ناصحكم وأمينكم ورسول رب العالمين ألا ترى أن صالحا ﵇ لما لم يعترضوا عليه عقب بإثبات الرسالة إثبات التوحيد ففي هذه الآية خمسة من أنواع البديع فإذا اقتضى المقام هذا الإطناب كان الاقتصار على العبارة الموجزة تقصيرا انتهى.

el-Meselü's-Sâir'de şöyle denir: Müfredi ile cinsi arasında müenneslik tâ'sı bulunan cins isimlerinde, nefy murad edildiğinde bir tekini (müfredini) kullanmak daha beliğdir; ispat murad edildiğinde ise [cinsin] kendisini kullanmak daha beliğdir; nitekim bu ayette de böyledir. "Dalâl" ve "dalâlet", "dalleyadıllu dalâlen ve dalâleten" fiilinin iki mastarı olduğu için iki kullanımın eşit olduğu zannedilmesin; çünkü buradaki "dalâlet" mastardan değil, bir kereden (merre) ve bildiğin gibi nefyden ibarettir. Nûh (aleyhisselâm) nefyde mübalağa yapmıştır, çünkü onlar ispatta mübalağa ederek onu -hâşâ- sapıklığı apaçık olan bir sapıklık içinde yerleşik kılmışlardı. O Azze ve Celle'nin: { وَلكِّني رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Fakat ben, âlemlerin Rabbinin bir elçisiyim” buyruğu, önceki ifadeden anlaşılabilecek vehmi ortadan kaldıran bir istidrâktır. Denildiğine göre bunun sebebi şudur: Kavmi onda sapıklık olduğunu iddia ettiklerinde, bununla atalarının dinini terk etmeyi ve peygamberlik iddiasını kastetmişlerdi. Sapıklığı nefyedince, atalarının dini üzere olduğu ve risalet iddiasını terk ettiği vehmedilebilirdi; işte bunun üzerine bir elçi olduğunu ve dosdoğru yol üzere sebat ettiğini haber vermesi bunu gidermek için bir istidrâk olarak vaki oldu. Şöyle de denilmiştir: Bu, hidayetin en üst mertebelerinde olmasını gerektirmesi itibariyle öncesinden bir istidrâktır; zira âlemlerin Rabbinden gelen risalet şüphesiz bunu gerektirir; sanki: "Bende hiçbir sapıklık yoktur, bilakis ben hidayetin en uç noktasındayım" denilmiştir. et-Tîbî'nin takrir ettiği üzere bunun hâsılı şudur: "Lâkin" (لكن) edatının hakkı, nefy ve ispat bakımından birbirinden farklı iki kelam arasında yer almasıdır. Buradaki farklılık ise, "Bana Zeyd geldi fakat Amr kayboldu" sözünde olduğu gibi mana bakımındandır. Zahirden sapmanın faydası, sapıklığı nefyettiği gibi hidayeti de mümkün olan en üst seviyede ispat etme mübalağasını murad etmektir. İtnâb (sözü uzatma) yolunu tutmuştur; çünkü bu istidrâk cevaba bir ilavedir; zira { لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } “Bende hiçbir sapıklık yoktur” sözü cevap için yeterliydi. Dolayısıyla bu, manevi bir geri dönüş yoluyla davete intikal etme (tahallus) üzerine varid olan üslûb-ı hakîmdendir. Çünkü o, tevhidi ispata ve ibadeti Allah Teâlâ'ya has kılmaya davetle başlamıştı. Risaleti ispat etmek isteyince, onların { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Biz seni gerçekten apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” şeklindeki itirazları sebebiyle buna imkân bulamadı. Fırsatı değerlendirerek maksadını en güzel şekilde cevabın içine dercetti; nitekim bunu nezaket ve insaflı bir söz kalıbında sundu; yani: "Bana sapıklık nispet etmeyi bırakın ve sizin için daha önemli olana bakın; nasihatçiniz, emininiz ve âlemlerin Rabbinin elçisine tabi olun!" demek istedi. Görmez misin ki Sâlih'e (aleyhisselâm) itiraz etmediklerinde tevhidi ispatın hemen ardından risaleti ispatı getirdi. Dolayısıyla bu ayette bedî' sanatlarından beş tür vardır. Makam bu itnâbı gerektirdiğinde, mucez (kısa) ifadeyle yetinmek kusur olurdu; nakil bitti.

ولا يخفى أن هذا الاستدراك غير الاستدراك بالمعنى المشهور. وقد ذكر غير واحد من علماء العربية أن الاستدراك في لكن أن تنسب لما بعدها حكما مخالفا لما قبلها سواء تغاير إثباتا ونفيا أو لا، وفسره صاحب البسيط وجماعة برفع ما توهم ثبوته، وتمام الكلام فيه في المغني، واعتبار اللازم لتحصيل الاستدراك بالمعنى الثاني مما لا يكاد

Gizli değildir ki bu istidrâk, meşhur anlamdaki istidrâktan farklıdır. Arap dili âlimlerinden birden fazlası, "lâkin"deki istidrâkın, ispat ve nefy bakımından farklı olsun veya olmasın, sonrasındakine öncesindekine muhalif bir hüküm isnat etmek olduğunu belirtmişlerdir. el-Basît sahibi ve bir cemaat bunu, sübûtu vehmedilen şeyi ortadan kaldırmak olarak tefsir etmiştir; bu konudaki sözün tamamı el-Mugnî'dedir. İkinci anlamdaki istidrâkı elde etmek için lâzımı dikkate almak pek

يقبل لأنه لا يذهب وهم واهم من نفي الضلالة إلى نفي الهداية حتى يحتاج إلى تداركه، ووجهه بعضهم من دون اعتبار اللازم بأنه ﵇ لما نفى الضلالة عن نفسه فربما يتوهم الخاطب انتفاء الرسالة أيضا كما انتهى الضلالة فاستدركه بلكن كما في قولك: زيد ليس بفقيه لكنه طبيب، وأنت تعلم أن هذا إن لم يرجع إلى ما قرر أولا فليس بشيء، وقيل: إنه إذا انتفى أحد المتقابلين يسبق الوهم إلى انتفاء المقابل الآخر لا إلى انتفاء الأمور التي لا تعلق لها به، ولهذا يؤول ما وقع في معرض الاستدراك بما يقابل الضلال مثلا يقال: زيد ليس بقائم لكنه قاعد ولا يقال: لكنه شارب إلا بعد التأويل بأن الشارب يكون قاعدا، وقال بعض فضلاء الروم: النظر الصائب في هذا الاستدراك أن يكون مثل قوله:

kabul edilir değildir; zira hiçbir vehim sahibinin zihni sapıklığın nefyinden hidayetin nefyine gitmez ki telafisine ihtiyaç duyulsun. Bazıları bunu lâzımı dikkate almaksızın şöyle izah etmiştir: Nûh (aleyhisselâm) kendisinden sapıklığı nefyedince, muhatap sapıklık bittiği gibi risaletin de bittiğini vehmedebilir; bu yüzden tıpkı "Zeyd fakih değildir fakat doktordur" sözündeki gibi "lâkin" ile bunu telafi etmiştir. Sen de bilirsin ki bu, ilk takrir edilene dönmezse bir şey ifade etmez. Şöyle de denilmiştir: Karşıt iki şeyden biri nefyedildiğinde vehim diğer karşıtın nefyine gider, onunla alakası olmayan şeylerin nefyine değil. Bu sebeple istidrâk makamında vaki olan şey, meselâ sapıklığın zıddı olan şeyle tevil edilir. Meselâ: "Zeyd ayakta değildir fakat oturmaktadır" denir; "fakat içmektedir" denilmez, ancak içenin oturur vaziyette olduğu tevil edildikten sonra denir. Rum ulemasının faziletlilerinden biri şöyle demiştir: Bu istidrâktaki isabetli görüş, şairin şu sözü gibi olmasıdır:

ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب

"Onlarda hiçbir kusur yoktur, ancak şu var ki kılıçlarında / Birliklerle çarpışmaktan dolayı çentikler vardır."

وقوله:

Ve şairin şu sözü gibi:

هو البدر إلا أنه البحر زاخرا ... سوى أنه الضرغام لكنه الوبل

"O dolunaydır, şu var ki coşkun bir denizdir, / Şu var ki bir arslandır, lâkin bol bir yağmurdur."

كأنه قيل: ليس بي ضلالة وعيب سوى أني رسول من رب العالمين، وأنت تعلم أن هذا النوع يقال له عندهم:

Sanki şöyle denilmiştir: "Bende, âlemlerin Rabbinden bir elçi olmamın dışında hiçbir sapıklık ve ayıp yoktur." Bilirsin ki onların nezdinde bu türe:

تأكيد المدح بما يشبه الذم وهو قسمان ما يستثنى فيه من صفة ذم منفية عن الشيء صفة مدح لذلك الشيء بتقدير دخولها في صفة الذم المنفية. وما يثبت فيه لشيء صفة مدح ويتعقب ذلك بأداة استثناء يليها صفة مدح أخرى لذلك، والظاهر أن ما في الآية من القسم الأول إلا أنه غير غني عن التأويل فتأمل.

Zemme benzeyen ifadeyle övgüyü tekit (te'kîdü'l-medh bimâ yüşbihü'z-zemm) denir. Bu da iki kısımdır: Birincisi, bir şeyden nefyedilen yergi sıfatından, o nefyedilen yergi sıfatına dâhil olduğu varsayımıyla o şey için bir övgü sıfatının istisna edilmesidir. İkincisi ise, bir şey için bir övgü sıfatı ispat edilip ardından gelen bir istisna edatıyla onun peşinden başka bir övgü sıfatının getirilmesidir. Zahir olan odur ki ayetteki birinci kısımdandır; ancak tevilden müstağni değildir, iyi düşün.

ومِنْ فيها لابتداء الغاية مجازا متعلقة بمحذوف وقع صفة لرسول مؤكدة ما يفيده التنوين من الفخامة الذاتية كأنه قيل: إني رسول وأي رسول كائن من رب العالمين أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي استئناف مسوق لتقرير رسالته وتفصيل أحكامها وأحوالها. وجوز أبو البقاء وغيرها أن يكون صفة أخرى لرسول على المعنى لأنه عبارة عن الضمير في إِنِّي وهذا

Buradaki "min" (مِنْ) harf-i ceri mecazi olarak gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir; "resûl" kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder ve tenvinin ifade ettiği zâtî azameti tekit eder; sanki: "Ben bir elçiyim, hem de âlemlerin Rabbinden gelen nasıl bir elçi!" denilmiştir. { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي } “Size Rabbimin gönderdiklerini (vahiylerini) tebliğ ediyorum” risaletini pekiştirmek, hükümlerini ve hallerini detaylandırmak için sevk edilmiş bir istînâftır. Ebü'l-Bekâ ve başkaları, mana itibariyle "resûl" kelimesi için başka bir sıfat olmasını da caiz görmüşlerdir; çünkü o, "innî"deki zamirden ibarettir. Bu da

كقول علي كرم الله تعالى وجهه حين بارز مرحبا اليهودي يوم خيبر:

Ali'nin (kerremallâhu Teâlâ vecheh) Hayber günü Yahudi Merhab ile vuruştuğunda söylediği şu söze benzer:

أنا الذي سمتني أمي حيدره ... كليث غابات كريه المنظرة

"Ben o kimseyim ki anam bana Heydere (arslan) adını taktı, / Görünüşü korkunç orman arslanları gibi."

أو فيهم بالصاع كيل السندره

"Onlara ölçeği sendere ölçeğiyle tastamam öderim."

حيث لم يقل سمته حملا له على المعنى لا من اللبس، وأوجب بعضهم الحمل على الاستئناف زعما منه أن ما ذكر قبيح حتى قال المازني: لولا شهرته لرددته، وتعقب ذلك الشهاب بأن ما ذكره المازني في صلة الموصول لا في وصف النكرة فإنه وارد في القرآن مثل بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [النمل: ٥٥] وقد صرح بحسنه في كتب النحو والمعاني، على أن ما ذكره في الصلة أيضا مردود عند المحققين وإن تبعه فيه ابن جني حتى استرذل قول المتنبي:

Nitekim iltibastan emin olunduğu için manaya hamletmek suretiyle "semmethü" dememiştir. Bazıları ise zikredilen şeyin çirkin olduğunu iddia ederek istînâfa hamli vacip görmüş, hatta Mâzinî: "Şayet meşhur olmasaydı onu reddederdim" demiştir. Şihâb buna itiraz ederek Mâzinî'nin zikrettiği şeyin nekrenin vasfında değil, sıla cümlesinde olduğunu, nitekim Kur'an'da { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } [en-Neml: 55] “Bilakis siz cahillik eden bir topluluksunuz” şeklinde varid olduğunu ve nahiv ile meânî kitaplarında bunun güzelliğinin açıkça ifade edildiğini belirtmiştir. Kaldı ki sıla hakkındaki görüşü de muhakkikler nezdinde merduttur; her ne kadar İbn Cinnî bu konuda ona uyup Mütenebbî'nin şu sözünü kusurlu saysa da:

أنا الذي نظر الأعمى إلى أدبي وفي الانتصاف أنه حسن في الاستعمال وكلام أبي الحسن أصدق شاهد على ما قال وعلى حسن كلام ابن الحسين، وهذا- كما قال الشهاب- إذا لم يكن الضمير مؤخرا نحو الذي قرى الضيوف أنا أو كان للتشبيه نحو أنا في الشجاعة الذي قتل مرحبا.

"Ben o kimseyim ki kör bile edebiyâtıma baktı." el-İntisâf'ta bunun kullanımda güzel olduğu, Ebü'l-Hasen'in sözünün kendi dediğine ve İbnü'l-Hüseyn'in sözünün güzelliğine en sadık şahit olduğu belirtilmiştir. Şihâb'ın belirttiği gibi bu, zamirin "Misafirleri ağırlayan benim" cümlesindeki gibi sonra gelmemesi veya "Cesarette Merhab'ı öldüren benim" cümlesindeki gibi teşbih için olmaması durumundadır.

وقرأ أبو عمرو «أبلغكم» بتسكين الباء وتخفيف اللام من الإبلاغ، وجمع الرسالات مع أن رسالة كل نبي واحدة وهو مصدر والأصل فيه أن لا يجمع رعاية لاختلاف أوقاتها أو تنوع معاني ما أرسل ﵇ به أو أنه أراد رسالته ورسالة غيره ممن قبله من الأنبياء كإدريس ﵇ وقد أنزل عليه ثلاثون صحيفة، وشيث ﵇ وقد أنزل عليه خمسون صحيفة، ووضع الظاهر موضع الضمير وتخصيص ربوبيته تعالى له ﵇ بعد بيان عمومها

Ebû Amr, iblâğ (إبلاغ) kökünden bâ'nın sükûnu ve lâm'ın tahfifi ile «أبلغكم» (übliguküm) şeklinde okumuştur. Her bir peygamberin risaleti tek bir şey olduğu ve mastar olup aslında çoğul yapılmaması gerektiği halde "risâlât"ın çoğul getirilmesi, vakitlerinin farklılığına veya Nûh'un (aleyhisselâm) kendisiyle gönderildiği manaların çeşitliliğine riayeten yahut kendisinin risaletini ve kendisine otuz sahife indirilen İdrîs (aleyhisselâm) ile kendisine elli sahife indirilen Şît (aleyhisselâm) gibi kendisinden önceki diğer peygamberlerin risaletini kastetmiş olması sebebiyledir. Zamir yerine zahir ismin konulması ve Allah Teâlâ'nın rubûbiyyetinin

للعالمين للإشعار بعلة الحكم الذي هو تبليغ رسالته تعالى إليهم فإن ربوبيته تعالى له من موجبات امتثاله بأمره تعالى بتبليغ رسالته وَأَنْصَحُ لَكُمْ أي أتحرى ما فيه صلاحكم بناء على أن النصح تحري ذلك قولا أو فعلا، وقيل: هو تعريف وجه المصلحة مع خلوص النية من شوائب المكروه، والمعنى هنا أبلغكم أوامر الله تعالى ونواهيه وأرغبكم في قبولها وأحذركم عقابه إن عصيتموه، وأصل النصح في اللغة الخلوص يقال: نصحت العسل إذا خلصته من الشمع، ويقال: هو مأخوذ من نصح الرجل ثوبه إذا خاطه شبهوا فعل الناصح فيما يتحراه من صلاح المنصوص له بفعل الخياط فيما يسد من خلل الثوب، وقد يستعمل لخلوص المحبة للمصوح له والتحري فيما يستدعيه حقه، وعلى ذلك حمل ما

âlemlere şümulü beyan edildikten sonra Nûh'a (aleyhisselâm) tahsis edilmesi, hükmün gerekçesini hissettirmek içindir ki o da Allah Teâlâ'nın risaletini onlara tebliğ etmektir; zira Allah Teâlâ'nın onun Rabbi olması, O'nun risaletini tebliğ emrine boyun eğmesini gerektiren hususlardandır. { وَأَنْصَحُ لَكُمْ } “ve size nasihat ediyorum” yani sizin iyiliğinizi gözetiyorum; bu da nasihatin söz veya fiille iyiliği gözetmek olduğu esasına dayanır. Şöyle de denilmiştir: Hoşa gitmeyen şeylerin şaibelerinden niyetin arınmasıyla birlikte maslahatın yönünü bildirmektir. Buradaki anlam: Size Allah Teâlâ'nın emir ve yasaklarını tebliğ ediyor, bunları kabul etmeye sizi teşvik ediyor ve O'na isyan ederseniz azabından sizi sakındırıyorum demektir. Dilde nasihatin aslı ihlâstır (safiyet/arıtma); nitekim balı mumundan arındırdığın zaman "nasah'tü'l-asele" denir. Şöyle de denilmiştir: Bu, bir kimse elbisesini diktiğinde söylenen "nasaha'r-racülü sevbehû" ifadesinden alınmadır; nasihat edenin nasihat edilenin iyiliği için gözettiği davranışı, terzinin elbisenin yırtığını dikerken yaptığı davranışa benzetmişlerdir. Bazen nasihat edilen kimseye sevginin katıksızlığı ve onun hakkının gerektirdiği şeyleri gözetmek için de kullanılır. Şu hadis de buna hamledilmiştir:

أخرجه مسلم وأبو داود والنسائي عن تميم الداري أن رسول الله ﷺ قال: «إن الدين النصيحة قلنا: لمن يا رسول الله؟ قال: لله تعالى ولكتابه ولرسوله ولأئمة المسلمين وعامتهم»

Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Temîm ed-Dârî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Din samimiyettir (nasihattir)» buyurdu. Biz: "Kime karşı ey Allah'ın Resûlü?" dedik. O da: «Allah Teâlâ'ya, Kitabı'na, Resûlü'ne, Müslümanların yöneticilerine ve onların geneline» buyurdu.

ويقال: نصحته ونصحت له كما يقال: شكرته وشكرت له، قيل: وجيء باللام هنا ليدل الكلام على أن الغرض ليس غير النصح وليس النصح لغيرهم بمعنى أن نفعه يعود عليهم لا عليه ﵇ كقوله: ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ [الفرقان: ٥٧، وغيرها] وهذا مبني على أن اللام للاختصاص لا زائدة، وظاهر كلام البعض يشعر بأنها مع ذلك زائدة: وفيه خفاء.

Tıpkı "şekertühû" ve "şekertü lehû" denildiği gibi "nasahtühû" ve "nasahtü lehû" da denir. Şöyle denilmiştir: Kelamın amacının nasihatten başkası olmadığını ve nasihatin başkalarına değil yalnızca onlara olduğunu, yani faydasının Nûh'a (aleyhisselâm) değil kendilerine döneceğini ifade etmesi için buraya lâm harfi getirilmiştir; nitekim O'nun: { ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } [el-Furkân: 57 ve diğer yerler] “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” buyruğu da böyledir. Bu da lâm'ın zâide değil tahsis için olduğu esasına dayanır. Bazılarının sözünün zahiri ise bununla birlikte onun zâide olduğunu hissettirmektedir ki bunda kapalılık vardır.

وصيغة المضارع للدلالة على تجدد نصحه ﵇ لهم كما يفصح عنه قوله: رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً [نوح: ٥] . وقوله تعالى: وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ عطف على ما قبله وتقرير لرسالته ﵇ أي أعلم من قبله تعالى بالوحي أشياء لا علم لكم بها من الأمور الآتية. فمن لابتداء الغاية مجازا أو أعلم من شؤونه ﷿ وقدرته القاهرة وبطشه الشديد على من لم يؤمن به ويصدق برسله ما لا تعلمونه. فمن إما للتبعيض أو بيانية لما، ولا بد في الوجهين من تقدير المضاف، قيل: كانوا لم يسمعوا بقوم حل بهم العذاب قبلهم فكانوا آمنين غافلين لا يعلمون ما علمه نوح ﵇ فهم أول قوم عذبوا على كفرهم أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ رد لما هو منشأ لقولهم: إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ والاستفهام للإنكار أي لم كان ذلك ولا داعي له. والواو للعطف على مقدر ينسحب عليه الكلام، ويقدر عند الزمخشري وأتباعه بين الهمزة وواو العطف كأنه قيل: استبعدتم وعجبتم. ومذهب سيبويه والجمهور أن الهمزة من جملة أجزاء المعطوف إلا أنها قدمت على العاطف تنبيها على أصالتها في التصدير. وضعف قول الأولين بما فيه من التكلف لدعوى حذف الجملة فإن قوبل بتقديم بعض المعطوف فقد يقال: إنه أسهل منه لأن المتجوز فيه أقل لفظا. وفيه تنبيه على أصالة شيء في شيء وبأنه غير مطرد في نحو «أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت» . وتحقيقه في محله و «أن جاءكم» بتقدير بأن لأن الفعل السابق يتعدى بها، والمراد بالذكر ما أرسل به كما قيل للقرآن ذكر ويفسر بالموعظة. ومن للابتداء والجار والمجرور متعلق بحاء أو بمحذوف وقع صفة لذكر أي ذكر كائن من مالك أموركم ومربيكم.

Muzâri sîgası, { رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً } [Nûh: 5] “Rabbim! Doğrusu ben kavmimi gece gündüz çağırdım” buyruğunun da açıkça ortaya koyduğu üzere Nûh'un (aleyhisselâm) onlara nasihatinin yenilendiğine delalet etmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “ve ben Allah'tan, sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” buyruğu, önceki ifadeye matuftur ve Nûh'un (aleyhisselâm) risaletini teyit etmektedir; yani: Gelecek meselelerden sizin bilmediğiniz şeyleri Allah Teâlâ katından vahiy yoluyla biliyorum demektir. Buradaki "min" (مِنْ) mecazi olarak ibtidâ-i gâye içindir; yahut: O Azze ve Celle'nin şanından, kahredici kudretinden ve O'na iman etmeyip peygamberlerini tasdik etmeyenlere yönelik şiddetli yakalayışından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum demektir. Buradaki "min" ya teb'îd (kısmiyet) içindir ya da "mâ"yı açıklayıcıdır (beyâniyyedir). İki vecihte de muzafın takdir edilmesi gerekir. Denildiğine göre onlar, kendilerinden önce azabın helak ettiği hiçbir topluluğu işitmemişlerdi; dolayısıyla Nûh'un (aleyhisselâm) bildiğini bilmeyen gafil ve güvende kimselerdi. Onlar küfürleri sebebiyle azap edilen ilk kavimdir. { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden bir öğüt gelmesine şaştınız mı?” Onların: { إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Biz seni gerçekten apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” sözünün menşei olan şeye bir reddir. İstifham inkâr içindir; yani: "Buna hiçbir gerekçe yokken bu nasıl olur?" demektir. Vav harfi, sözün akışının gösterdiği mukadder bir cümleye atıf içindir. Zemahşerî ve takipçilerine göre hemze ile atıf vav'ı arasında takdir edilir; sanki: "Uzak görüp şaştınız mı?" denilmiştir. Sîbeveyhi ve cumhurun mezhebine göre ise hemze, matûf cümlenin cüzlerinden biridir, ancak baştaki asaletine dikkat çekmek için atıf harfinin önüne geçirilmiştir. Öncekilerin görüşü, cümlenin hazfedildiği iddiasındaki külfet sebebiyle zayıf görülmüştür. Şayet buna matûfun bir kısmının öne geçirilmesiyle karşılık verilirse, mecaza başvurulan kısmın lafızca daha az olması sebebiyle bunun daha kolay olduğu söylenebilir. Bunda bir şeyin bir şeydeki asaletine dikkat çekme vardır ve «Her nefsin kazandığı üzerinde gözetici olan kimse mi?» gibi ifadelerde muttarid olmadığı gerekçesi de bulunur; bunun tahkiki kendi yerindedir. "En câeküm", harf-i cer takdiriyle "bi-en" (بأن) takdirindedir, zira önceki fiil onunla müteaddî olur. Zikirden kasıt, tıpkı Kur'an'a zikir denildiği gibi onunla gönderilen şeydir ve vaaz ile tefsir edilir. "Min" ibtidâ içindir; câr ve mecrûr "câe" fiiline yahut "zikr" kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani işlerinize malik olan ve sizi terbiye eden Rabbinizden var olan bir zikir demektir.

عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ أي من جملتكم تعرفون مولده ومنشأه أو من جنسكم فمن تبعيضية أو بيانية كما قيل.

{ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ } “içinizden bir adam vasıtasıyla” yani içinizden doğumunu ve yetiştiği yeri bildiğiniz yahut kendi cinsinizden biri vasıtasıyla. Dolayısıyla "min" söylendiği gibi teb'îdiyye veya beyâniyyedir.

و «على» متعلقة بجاء بتقدير مضاف أي على يد أو لسان رجل منكم أي بواسطته، وقيل: على بمعنى مع فلا حاجة إلى التقدير، وقيل: تعلقه به لأن معناه أنزل كما يشير إليه كلام أبي البقاء أو لأنه ضمن معناه. وجوز أن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا من ذِكْرٌ أي نازلا على رجل منكم لِيُنْذِرَكُمْ علة للمجيء أي ليحذركم العذاب والعقاب على الكفر والمعاصي وَلِتَتَّقُوا عطف على «لينذركم» وكذا قوله تعالى: وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ على ما هو الظاهر فالمجيء معلل بثلاثة أشياء وليس من توارد العلل على معلول واحد الممنوع وبينها ترتب في نفس الأمر فإن الإنذار سبب للتقوى والتقوى سبب لتعلق الرحمة بهم، وليس في الكلام دلالة على سببية كل من الثلاثة لما بعده

"Alâ" (عَلى) harf-i ceri, bir muzaf takdiriyle "câe" fiiline taalluk eder; yani: İçinizden bir adamın eliyle veya diliyle, yani onun vasıtasıyla demektir. "Alâ"nın "mea" (مع) manasında olduğu, dolayısıyla takdire ihtiyaç olmadığı da söylenmiştir. Ona taalluk etmesinin sebebi, Ebü'l-Bekâ'nın sözünün işaret ettiği gibi manasının "indirildi" olması yahut onun manasını tazammun etmesidir de denilmiştir. "Zikr" kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani: İçinizden bir adama inmiş olarak [gelmesine] demektir. { لِيُنْذِرَكُمْ } “sizi uyarması için” gelişin illetidir (gerekçesidir); yani küfür ve günahlardan ötürü sizi azap ve cezadan sakındırması için. { وَلِتَتَّقُوا } “ve sizin de sakınmanız için” «li-yünziraküm»e matuftur. Allah Teâlâ'nın: { وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ve umulur ki merhamet olunursunuz diye” buyruğu da zahir olana göre böyledir. Dolayısıyla geliş üç şeyle gerekçelendirilmiştir ve bu, caiz olmayan 'tek bir ma'lûle birden çok illetin gelmesi' kabilinden değildir; bilakis işin aslında aralarında bir tertip vardır; zira uyarı sakınmanın (takvanın) sebebi, sakınma da rahmetin onlara taalluk etmesinin sebebidir. Kelamda bu üç şeyin her birinin kendinden sonrakine sebep olduğuna dair bir delalet yoktur.

ولو أريدت السببية لجيء بالفاء. وبعضهم اعتبر عطف لِتَتَّقُوا على لينذركم وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ على لتتقوا مع ملاحظة الترتيب أي لتتقوا بسبب الإنذار ولعلكم ترحمون بسبب التقوى والتأمل.

Şayet sebep oluş kastedilseydi fâ harfi getirilirdi. Bazıları ise tertibi gözeterek { لِتَتَّقُوا } ifadesinin «li-yünziraküm»e, { وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } ifadesinin de «li-tettekû»ya atfedilmesini dikkate almışlardır; yani: Uyarı sebebiyle sakınasınız ve sakınma sebebiyle de umulur ki merhamet olunasınız diye. İyice düşün.

وجيء بحرف الترجي على عادة العظماء في وعدهم أو للتنبيه على عزة المطلب وأن الرحمة منوطة بفضل الله تعالى فلا اعتماد إلا عليه فَكَذَّبُوهُ أي استمروا على تكذيبه وأصروا بعد أن قال لهم ما قال ودعاهم إلى الله تعالى ليلا ونهارا فَأَنْجَيْناهُ من الغرق، والإنجاء في الشعراء من قصد أعداء الله تعالى وشؤم ما أضمروه له ﵇ وَالَّذِينَ مَعَهُ من المؤمنين. وكانوا على ما قيل: أربعين رجلا وأربعين امرأة. وقيل: كانوا عشرة أبناؤه الثلاثة وستة ممن آمن به ﵇، والفاء للسببية باعتبار الإغراق لا فصيحة، وقوله ﷾: فِي الْفُلْكِ أي السفينة متعلق بما تعلق به الظرف الواقع صلة أي استقروا معه في الفلك.

Büyüklerin vaadindeki adeti üzere yahut talebin yüceliğine ve rahmetin Allah Teâlâ'nın lütfuna bağlı olup ancak O'na güvenilebileceğine dikkat çekmek için tereccî (ümit bildiren 'lealle') harfi getirilmiştir. { فَكَذَّبُوهُ } “Fakat onu yalanladılar” yani onlara diyeceğini dedikten ve onları gece gündüz Allah Teâlâ'ya davet ettikten sonra onu yalanlamayı sürdürdüler ve bunda ısrar ettiler. { فَأَنْجَيْناهُ } “Bunun üzerine biz de onu kurtardık” boğulmaktan. Şuarâ suresindeki kurtarma ise Allah Teâlâ'nın düşmanlarının kastından ve Nûh (aleyhisselâm) için gizledikleri şeylerin kötülüğünden kurtarmadır. { وَالَّذِينَ مَعَهُ } “ve onunla beraber olanları da” müminlerden. Denildiğine göre onlar kırk erkek ve kırk kadındı. On kişi oldukları; üç oğlu ve Nûh'a (aleyhisselâm) iman eden altı kişi oldukları da söylenmiştir. Fâ harfi fasîha değil, boğma itibariyle sebebiyye içindir. O Azze ve Celle'nin: { فِي الْفُلْكِ } “gemide” buyruğu, sıla konumunda olan zarfın taalluk ettiği şeye taalluk eder; yani: Gemide onunla birlikte yerleştiler/bulundular demektir.

وجوز أن يكون هو الصلة مَعَهُ متعلق بما تعلق به. وأن يكون متعلقا بأنجينا وفي ظرفية أو سببية. وأن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا من الَّذِينَ نفسه أو من ضميره وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أي استمروا على تكذيبها، والمراد به ما يعم أولئك الملأ وغيرهم من المكذبين المصرّين. وتقديم الإنجاء على الإغراق للمسارعة إلى الإخبارية والإيذان بسبق الرحمة على الغضب إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ أي عمي القلوب عن معرفة التوحيد، والنبوة، والمعاد كما روي عن ابن عباس أو عن نزول العذاب بهم كما نقل عن مقاتل. وقرىء «عامين» والأول أبلغ لأنه صفة مشبهة فتدل على الثبوت وأصله عميين فخفف، وفرق بعضهم بين عم وعام بأن الأول لعمى البصيرة والثاني لعمى البصر. وأنشدوا قول زهير:

Zarfın kendisinin sıla olması, "meahû"nun da onun taalluk ettiği şeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Keza "enceynâ" fiiline taalluk etmesi de caizdir ve "fî" zarfiyet veya sebebiyet içindir. Bizzat "ellezîne"den veya onun zamirinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir. { وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanları da suda boğduk” yani ayetleri yalanlamayı sürdürenleri. Bundan murat, o ileri gelenleri ve ısrarcı diğer yalancıları kapsayan topluluktur. Kurtarmanın boğulmanın önüne geçirilmesi, haber vermede acele etmek ve rahmetin gazaba sebkat ettiğini bildirmek içindir. { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } “Çünkü onlar kör bir kavim idiler” yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere tevhidi, peygamberliği ve âhireti bilmekten kalpleri körleşmiş yahut Mukâtil'den nakledildiği üzere azabın başlarına ineceğinden habersiz idiler. «Âmîne» (عامين) şeklinde de okunmuştur. Birincisi daha beliğdir; çünkü sıfat-ı müşebbehedir ve sübûta delalet eder, aslı "amiyyîne" olup hafifletilmiştir. Bazıları "amin" ile "âmin" arasını şöyle ayırmıştır: Birincisi basiret körlüğü için, ikincisi ise göz körlüğü içindir. Züheyr'in şu beytini inşad etmişlerdir:

واعلم علم اليوم والأمس قبله ... ولكنني عن علم ما في غد عمي

"Bugünün ve dünün bilgisini bilirim, / Fakat yarında ne olacağının bilgisinden yana körüm."

وقيل: هما سواء فيهما وَإِلى عادٍ متعلق بمضمر معطوف على أَرْسَلْنا فيما سبق وهو الناصب لقوله تعالى: أَخاهُمْ أي وأرسلنا إلى عاد أخاهم، وقيل: لا إضمار والمجموع معطوف على المجموع السابق والعامل الفعل المتقدم. وغير الأسلوب لأجل ضمير أَخاهُمْ إذ لو أتى به على سنن الأول عاد الضمير على متأخر لفظا ورتبة. وعاد في الأصل اسم لأبي القبيلة ثم سميت به القبيلة أو الحي فيجوز فيه الصرف وعدمه كما ذكره سيبويه، وقوله تعالى: هُوداً بدل من أَخاهُمْ أو عطف بيان له. واشتهر أنه اسم عربي، وظاهر كلام سيبويه أنه أعجمي وأيد بما قيل. إن أول العرب يعرب. وهو هود بن شالخ بن أرفخشد بن سام بن نوح وعليه محمد بن إسحاق. وبعض القائلين بهذا قالوا: إن نوحا ابن عم أبي عاد، وقيل: ابن عوص بن ارم سام بن نوح، وقيل: ابن عبد الله بن رباح بن الخلود بن عاد بن عوص بن أرم به سام بن نوح ﵇.

İkisinin her ikisinde de aynı olduğu da söylenmiştir. { وَإِلى عادٍ } “Âd [kavmine] de” daha önce geçen "erselnâ" fiiline matuf muzmer bir fiile taalluk eder; Allah Teâlâ'nın: { أَخاهُمْ } “kardeşleri[ni]” buyruğunu nasbeden de odur; yani: "Âd kavmine de kardeşlerini gönderdik" demektir. İzmâr olmadığı, mecmuun önceki mecmua matuf olduğu ve amilin de önceki fiil olduğu söylenmiştir. { أَخاهُمْ } kelimesindeki zamir sebebiyle üslup değiştirilmiştir; zira önceki minval üzere getirilseydi zamir lafzan ve rütbeten sonra gelen bir şeye dönerdi. Âd, aslında kabilenin atasının ismidir, sonra kabileye veya kabile halkına bu isim verilmiştir. Sîbeveyhi'nin belirttiği gibi munsarif kılınması da gayrimunsarif olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın: { هُوداً } “Hûd'u [gönderdik]” buyruğu, { أَخاهُمْ } kelimesinden bedel veya onun atf-ı beyânıdır. Arapça bir isim olduğu meşhurdur; Sîbeveyhi'nin sözünün zahiri ise acemce (Arapça kökenli olmayan) bir isim olduğu yönündedir ve ilk Arabın Ya'rub olduğu yönündeki rivayetle desteklenmiştir. O, Hûd b. Şâlih b. Erfehşed b. Sâm b. Nûh'tur; Muhammed b. İshâk da bu görüştedir. Bunu söyleyenlerden bazıları şöyle demiştir: Nûh, Âd'ın babasının amcasının oğludur. Hûd b. Ûs b. İrem b. Sâm b. Nûh olduğu da söylenmiştir. Abdullah b. Rebâh b. el-Hulûd b. Âd b. Ûs b. İrem b. Sâm b. Nûh (aleyhisselâm) olduğu da söylenmiştir.

ومعنى كونه ﵇ أخاهم أنه منهم نسبا وهو قول الكثير من النسابين. ومن لا يقول به يقول: إن المراد صاحبهم وواحد في جملتهم وهو كما يقال يا أخا العرب. وحكمة كون النبي يبعث إلى القوم منهم أنهم أفهم لقوله من قول غيره وأعرف بحاله في صدقه وأمانته وشرف أصله قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال لهم حين أرسل إليهم؟ فقيل: قال إلخ. ولم يؤت بالفاء كما أتي بها في قصة نوح لأن نوحا كان مواظبا على دعوة قومه غير مؤخر لجواب شبهتهم لحظة واحدة وهود ﵇ لم يكن مبالغا إلى هذا الحد فلذا جاء التعقيب في كلام نوح ولم يجىء هنا. وذكر صاحب الفرائد في التفرقة بين القصتين أن قصة نوح ﵇ ابتداء كلام فالسؤال غير مقتضى الحال وأما قصة هود فكانت معطوفة على قصة نوح فيمكن أن يقع في خاطر السامع أقال هود ما قال نوح أم قال غيره؟ فكان مظنة أن يسأل ماذا قال لقومه؟ فقيل: قال إلخ.

Onun (aleyhisselâm) onların kardeşi olmasının anlamı, nesepten onlardan biri olmasıdır ki nesep âlimlerinin çoğunun görüşü budur. Bunu kabul etmeyenler ise: Kasıt onların arkadaşı ve aralarından bir fert olmasıdır, nitekim "Ey Arap kardeşi!" denildiği gibidir derler. Peygamberin bir kavme kendi içlerinden gönderilmesinin hikmeti, onun sözünü başkasının sözünden daha iyi anlamaları, doğruluğu, emaneti ve asaletinin şerefi konusundaki halini daha iyi bilmeleridir. { قالَ } “[Hûd] dedi ki:” beyânî bir istînâftır; sanki: "Kendilerine gönderildiğinde onlara ne dedi?" denilmiş, buna karşılık: "Dedi ki..." buyrulmuştur. Nûh kıssasında getirildiği gibi fâ harfi getirilmemiştir; çünkü Nûh kavmini davet etmeye devamlı surette sarılmış, şüphelerinin cevabını bir an bile geciktirmemişti; Hûd (aleyhisselâm) ise bu derece mübalağalı değildi. Bu yüzden Nûh'un kelamında ta'kîb (fâ ile hemen ardından geliş) gelmiş, burada ise gelmemiştir. el-Ferâid sahibi iki kıssa arasındaki fark hakkında şöyle demiştir: Nûh'un (aleyhisselâm) kıssası kelamın başlangıcıdır, dolayısıyla soru halin gereği değildir; Hûd kıssası ise Nûh kıssasına matuftur, bu yüzden dinleyicinin hatırına: "Acaba Hûd da Nûh'un dediğini mi söyledi, yoksa başka bir şey mi dedi?" sorusu gelebilir. İşte bu sebeple kavmine ne dediğinin sorulması muhtemeldi; buna karşılık: "Dedi ki..." buyruldu.

وقيل: اختير الفصل هنا لإرادة استقلال كل من الجمل في معناه حيث إن كفر هؤلاء أعظم من كفر قوم نوح من حيث إنهم علموا ما فعل الله تعالى بالكافرين وأصروا وقوم نوح لم يعلموا. ويدل على علمهم بذلك ما سيأتي في ضمن الآيات وفيه نظر.

Şöyle de denilmiştir: Cümlelerin her birinin kendi manasında bağımsız olması murad edildiği için burada fasl (atıfsız getirme) tercih edilmiştir; zira bunların küfrü Nûh kavminin küfründen daha büyüktür, çünkü bunlar Allah Teâlâ'nın kâfirlere ne yaptığını bildikleri halde ısrar ettiler, Nûh kavmi ise bilmiyordu. Bunu bildiklerine delil ise ileride ayetler arasında gelecek olan hususlardır; ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır.

يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وجده كما يدل عليه قوله تعالى: ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ فإنه استئناف جار مجرى البيان للعبادة المأمور بها والتعليل لها أو للأمر كأنه قيل: خصوه بالعبادة ولا تشركوا به شيئا إذ ليس لكم إله سواه.

{ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin” yalnızca O'na; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyruğu da buna delalet eder; zira bu, emredilen ibadetin beyanı ve onun yahut emrin gerekçesi mesabesinde olan bir istînâftır; sanki: "İbadeti yalnızca O'na has kılın ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, çünkü sizin O'ndan başka bir ilahınız yoktur" denilmiştir.

وقرىء «غير» بالحركات الثلاث كالذي قبل أَفَلا تَتَّقُونَ إنكار واستبعاد لعدم اتقائهم عذاب الله تعالى بعد ما علموا ما حل بقوم نوح ﵇، وقيل: الاستفهام للتقرير والفاء للعطف، وقد تقدم الكلام فيه آنفا وفي سورة أَفَلا تَعْقِلُونَ [هود: ٥١] ولعله ﵇ كما قال شيخ الإسلام- خاطبهم بكل منهما واكتفى بحكاية كل منهما في موطن عن حكايته في موطن آخر كما لم يذكر هاهنا ما ذكر هناك من قوله إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ [هود:

"Gayr" kelimesi, bir önceki gibi üç hareke ile de okunmuştur. { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” Nûh kavminin (aleyhisselâm) başına gelenleri bildikten sonra Allah Teâlâ'nın azabından sakınmamalarını bir inkâr ve uzak görmedir. İstifhamın takrir, fâ harfinin ise atıf için olduğu da söylenmiştir. Bu konudaki açıklama az önce geçmişti. [Hûd] suresinde ise { أَفَلا تَعْقِلُونَ } [Hûd: 51] “Hâlâ akıl erdirmez misiniz?” şeklinde geçmektedir. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi, muhtemeldir ki Hûd (aleyhisselâm) onlara her iki ifadeyle de hitap etmiş, bir makamdaki nakille diğer makamdaki nakil yetinilmiştir; nitekim orada zikredilen { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ } [Hûd: 50] “Siz ancak iftiracılarsınız” sözü burada zikredilmemiştir.