والمراد منع الخلو كما لا يخفى عَلى عِلْمٍ منا بوجه تفصيله وهو في موضع الحال من فاعل فَصَّلْناهُ وتنكيره للتعظيم أي عالمين على أكمل وجه بذلك حتى جاء حكيما متقنا، وفي هذا- كما قيل- دليل على أنه سبحانه
Açık olduğu üzere buradaki maksat, [bu türlerin] hiçbirinden hali olmamaktır. { عَلى عِلْمٍ } “bir ilim üzere” [ifadesi], onu nasıl tafsil ettiğimizi bilmemize dair olup { فَصَّلْناهُ } [fiilinin] failinden hâl konumundadır. Belirtisiz (nekre) gelişi ise tazim içindir; yani hikmetli ve sağlam bir şekilde ortaya çıkması için onu en mükemmel bir ilimle [ayrıntılandırdık demektir]. Bunda –söylendiği gibi– O Sübhânehu'nun,
يعلم بصفة زائدة على الذات وهي صفة العلم وليس علمه سبحانه عين ذاته كما يقوله الفلاسفة ومن ضاهاهم وللمناقشة فيه مجال، ويجوز أن يكون موضع الحال من المفعول أي مشتملا على علم كثير. وقرأ ابن محيصن «فضلناه» بالضاد المعجمة، وظاهر كلام البعض أن الجار والمجرور على هذه القراءة في موضع الحال من الفاعل ولا يجعل حالا من المفعول أي فضلناه على سائر الكتب عالمين بأنه حقيق بذلك، وجوز بعضهم أن يجعل حالا من المفعول على نحو ما مر وقيل: إن عَلى للتعليل كما في قوله سبحانه: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ [البقرة: ١٨٥] وهي متعلقة بفضلناه أي فضلناه على سائر الكتب لأجل علم فيه أي لاشتماله على علم يشتمل عليه غيره منها، وقيل: إن عَلى في القراءتين متعلقة بمحذوف وقع حالا من مفعول جِئْناهُمْ أي جئناهم بذلك حال كونهم من ذوي العلم القابلين لفهم ما جئناهم به فتأمل.
filozofların ve onlara benzeyenlerin iddia ettiği gibi ilminin Zâtı'nın aynısı olmayıp, Zât'a zâid bir ilim sıfatıyla bildiğine delil vardır; ancak bu hususta tartışmaya mahal bulunmaktadır. Bu ifadenin mef'ûlden hâl olması da caizdir; yani "pek çok ilmi ihtiva eder bir halde" [demektir]. İbn Muhaysın [noktalı dâd ile] «فَضَّلْنَاهُ» şeklinde okumuştur. Bazılarının sözünün zahirine göre car ve mecrûr, bu kıraate göre failden hâl konumundadır ve mef'ûlden hâl yapılmaz; yani "onun buna layık olduğunu bilerek onu diğer kitaplara üstün kıldık" demektir. Bazıları ise geçtiği üzere mef'ûlden hâl yapılmasını da caiz görmüştür. Bir görüşe göre ise O Sübhânehu'nun: { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ } [el-Bakara: 185] kavlinde olduğu gibi { عَلى } harfi ta'lîl (gerekçe) içindir ve «فضّلناه» fiiline müteallıktır; yani "içindeki bir ilim sebebiyle, diğer kitapların ihtiva ettiği bir ilmi ihtiva etmesi dolayısıyla onu diğer kitaplara üstün kıldık" demektir. Başka bir görüşe göre ise { عَلى } harfi her iki kıraatte de { جِئْناهُمْ } fiilinin mef'ûlünden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani "onlara getirdiğimiz şeyi anlamaya elverişli ilim sahipleri oldukları halde bunu onlara getirdik" demektir; iyi düşün!
هُدىً وَرَحْمَةً حال من مفعول فَصَّلْناهُ وجوز أن يكون مفعولا لأجله وأن يكون حالا من الكتاب لتخصيصه بالوصف، والكلام في وقوع مثل ذلك حالا مشهور. وقرىء بالجر على البدلية من عِلْمٍ وبالرفع على إضمار المبتدأ أي هو هدى عظيم ورحمة كذلك لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ لأنهم المقتبسون من أنواره المنتفعون بنواره هَلْ يَنْظُرُونَ أي ما ينتظر هؤلاء الكفرة بعدم إيمانهم به شيئا إِلَّا تَأْوِيلَهُ أي عاقبته وما يؤول إليه أمره من تبين صدقه بظهور ما أخبر به من الوعد والوعيد، والمراد أنهم بمنزلة المنتظرين وفي حكمهم من حيث إن ما ذكر يأتيهم لا محالة، وحينئذ فلا يقال: كيف ينتظرونه وهم جاحدون غير متوقعين له؟.
{ هُدىً وَرَحْمَةً } “bir hidayet ve bir rahmet olarak” [ifadesi], { فَصَّلْناهُ } fiilinin mef'ûlünden hâldir. Mef'ûlün lieclih olması ve vasıfla tahsis edildiği için el-Kitâb'dan hâl olması da caiz görülmüştür; böylesi kelimelerin hâl olarak vuku bulması hususundaki açıklama meşhurdur. { عِلْمٍ } kelimesinden bedel kılınarak cer ile okunduğu gibi, mahzuf mübtedanın haberi olarak "O, büyük bir hidayet ve keza bir rahmettir" takdiriyle ref ile de okunmuştur. { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “iman eden bir kavim için”; zira onlar onun nurlarından iktibas eden ve aydınlığından istifade eden kimselerdir. { هَلْ يَنْظُرُونَ } “onlar başka bir şey mi bekliyorlar?”; yani bu kâfirler ona iman etmemekle hiçbir şey beklemiyorlar, { إِلَّا تَأْوِيلَهُ } “ancak onun akıbetini”; yani onun vaat ve tehditten bildirdiği şeylerin ortaya çıkmasıyla doğruluğunun belirginleşmesi gibi işinin varacağı sonu ve neticeyi [bekliyorlar]. Maksat, zikredilen şeyin kendilerine muhakkak gelecek olması bakımından onların bekleyenler konumunda ve hükmünde olmalarıdır. Bu durumda, "Kendileri inkâr eden ve bunu ummayan kimseler oldukları halde nasıl bekliyor olsunlar?" denilemez.
وقيل: إن فيهم أقواما يشكون ويتوقعون فالكلام من قبيل- بنو فلان قتلوا زيدا يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ وهو يوم القيامة، وقيل: هو ويوم بدر يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ أي تركوه ترك المنسي فأعرضوا عنه ولم يعملوا به مِنْ قَبْلُ أي من قبل إتيان تأويله قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ أي قد تبين أنهم قد جاؤوا بالحق، وإنما فسر بذلك لأنه الواقع هناك ولأنه الذي يترتب عليه طلب الشفاعة المفهوم من قوله سبحانه: فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا اليوم ويدفعوا عنا ما نحن فيه أَوْ نُرَدُّ عطف على الجملة قبله داخل معه في حكم الاستفهام، ومِنْ مزيدة في المبتدأ.
Aralarında şüphe eden ve bekleyen toplulukların bulunduğu da söylenmiştir; bu durumda söz "falanoğulları Zeyd'i öldürdü" [cinsinden bir genelleme] kabilindendir. { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ } “onun akıbetinin geleceği gün” ki o, kıyamet günüdür; o günün Bedir günü olduğu da söylenmiştir. { يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ } “onu unutanlar diyecekler ki”; yani onu büsbütün unutulmuş gibi terk edip yüz çeviren ve onunla amel etmeyenler, { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”; yani akıbeti gelmeden önce [şöyle diyeceklerdir]: { قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti”; yani onların hakkı getirdikleri muhakkak açığa çıkmıştır. Bu şekilde tefsir edilmesinin sebebi, orada vuku bulacak olanın bu olması ve O Sübhânehu'nun şu kavlinden anlaşılan şefaat talebinin buna terettüp etmesidir: { فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا } “Artık bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler”; bugün bize şefaat edip içinde bulunduğumuz durumu bizden savsınlar! { أَوْ نُرَدُّ } “yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz?” [ifadesi], kendisinden önceki cümleye matuf olup onunla birlikte istifham hükmüne dâhildir. { مِنْ } harfi ise mübtedada zâiddir.
وجوز أن تكون مزيدة في الفاعل بالظرف كأنه قيل: هل لنا من شفعاء أو هل نرد إلى الدنيا، ورافعه وقوعه موقعا يصلح للاسم كما تقول. ابتداء: هل يضرب زيد، ولا يطلب له فعل آخر يعطف عليه فلا يقدر هل يشفع لنا شافع أو نرد قاله الزمخشري، وأراد- كما في الكشف- لفظا لأن الظرف مقدر بجملة، وهل مما له اختصاص بالفعل، والعدول للدلالة على أن تمني الشفيع أصل وتمني الرد فرع لأن ترك الفعل إلى الاسم مع استدعاء هل للفعل يفيد ذلك فلو قدر لفاتت نكتة العدول معنى مع الغنى عنه لفظا. وقرأ ابن أبي إسحاق أَوْ نُرَدُّ بالنصب عطفا على فَيَشْفَعُوا لَنا المنصوب في جواب الاستفهام أو لأن أَوْ بمعنى إلى أن أو حتى أن على ما اختاره الزمخشري إظهارا لمعنى السببية، قال القاضي: فعلى الرفع المسئول أحد الأمرين الشفاعة. والرد إلى الدنيا، وعلى النصب المسئول أن يكون لهم شفعاء إما لأحد الأمرين من الشفاعة في العفو عنهم والرد إن كانت أَوْ عاطفة وإما لأمر واحد إذا كانت بمعنى إلى أن إذ معناه حينئذ يشفعون إلى الرد، وكذا إذا كانت بمعنى حتى إن أي يشفعون حتى يحصل الرد فَنَعْمَلَ بالنصب جواب الاستفهام الثاني أو معطوف على نُرَدُّ مسبب عنه على قراءة ابن أبي إسحاق.
Zarf vasıtasıyla failde zâid olması da caiz görülmüştür; sanki "Bizim şefaatçilerimiz var mı yahut dünyaya geri döndürülür müyüz?" denilmiş gibidir. Onu ref eden şey ise, başlangıçta "Zeyd döver mi?" demen gibi, isme elverişli bir konumda yer almasıdır; üzerine matuf olacağı başka bir fiil aranmaz, dolayısıyla "bize bir şefaatçi şefaat eder mi yahut geri döndürülür müyüz?" şeklinde takdir edilmez; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. ez-Zemahşerî –el-Keşşâf'ta geçtiği üzere– lafzen bunu kastetmiştir; zira zarf cümle ile takdir edilir; «hel» edatı ise fiile has olan edatlardandır. [İsme] udûl edilmesi (dönülmesi), şefaatçi temennisinin asıl, geri döndürülme temennisinin ise fer' olduğuna delalet etmek içindir; çünkü «hel» edatı fiil talep ettiği halde fiilin bırakılıp isme geçilmesi bunu ifade eder. Şayet takdir yapılsaydı, lafzen ona ihtiyaç bulunmamakla birlikte mana bakımından bu udûl nüktesi kaçırılmış olurdu. İbn Ebî İshâk, istifhamın cevabında mansub olan { فَيَشْفَعُوا لَنا } üzerine atıfla veya ez-Zemahşerî'nin sebebiyet manasını izhar etmek için tercih ettiği üzere { أَوْ } harfinin «ilâ en» veya «hattâ en» manasında olması sebebiyle { أَوْ نُرَدَّ } şeklinde nasb ile okumuştur. Kâdî şöyle demiştir: Ref kıraatine göre istenen iki şeyden biridir: Şefaat ve dünyaya geri döndürülmek. Nasb kıraatine göre ise istenen şey kendilerine şefaatçilerin olmasıdır; bu da { أَوْ } edatı atıf içinse ya affedilmeleri için şefaat ve geri döndürülme şeklindeki iki durumdan biri içindir, ya da «ilâ en» manasında ise tek bir durum içindir; zira o takdirde manası "geri döndürülmeye kadar şefaat etsinler" olur. Keza «hattâ inne» manasında ise "geri döndürülme gerçekleşinceye kadar şefaat etsinler" demek olur. { فَنَعْمَلَ } [kelimesi] nasb ile ikinci istifhamın cevabıdır veya İbn Ebî İshâk'ın kıraatine göre { نُرَدَّ } üzerine matuf olup ondan müsebseptir.
وقرأ الحسن بنصب «نرّد» ورفع «نعمل» أي فنحن نعمل غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أي في الدنيا من الشرك والمعصية قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بصرف أعمارهم التي هي رأس مالهم إلى الشرك والمعاصي وَضَلَّ عَنْهُمْ غاب وفقد ما كانُوا يَفْتَرُونَ أي الذي كانوا يفترونه من الأصنام شركاء لله سبحانه وشفعاءهم يوم القيامة، والمراد أنه ظهر بطلانه ولم يفدهم شيئا.
Hasan [el-Basrî] «نُرَدَّ» kelimesini nasb ile «نَعْمَلُ» kelimesini ise ref ile okumuştur; yani "biz amel ederiz" [demektir]. { غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “yapmış olduğumuzdan başkasını”; yani dünyada yaptığımız şirk ve isyandan gayrısını. { قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Gerçekten onlar kendilerini ziyana uğratmışlardır”; sermayeleri olan ömürlerini şirke ve günahlara harcamak suretiyle. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } “ve onlardan kaybolup gitti”; yok olup yitmiştir, { ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurageldikleri şeyler”; yani putlardan Allah Sübhânehu'ya ortaklar ve kıyamet gününde şefaatçileri olarak uydurdukları şeyler. Kastedilen, onların bâtıllığının ortaya çıkması ve kendilerine hiçbir fayda sağlamamış olmasıdır.
ومن باب الإشارة في الآيات: وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ أي النفس وسميت حواء لملازمتها الجسم الظلماني إذ الحوة اللون الذي يغلب عليه السواد. وبعضهم يجعل آدم إشارة إلى القلب لأنه من الآدمة وهي السمرة وهو لتعلقه بالجسم دون النفس سمي بذلك ولشرف آدم ﵇ وجه النداء إليه وزوجه تبع له في السكنى الجنة هي عندهم إشارة إلى سماء عالم الأرواح التي هي روضة القدس فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما لا حجر عليكما في تلقي المعاني والمعارف والحكم التي هي الأقوات القلبية والفواكه الروحانية وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ أي شجرة الطبيعة والهوى التي بحضرتكما فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ الواضعين النور في محل الظلمة أو الناقصين من نور استعدادكما. وأول بعضهم الشجرة بشجرة المحبة المورقة بأنواع المحبة أي لا تقرباها فتظلما أنفسكما لما فيها من احتراق أنانية المحب وفناء هويته في هوية المحبوب ثم قال: إن هذه الشجرة غرسها الرحمن بيده لآدم ﵇ كما خمر طينته بيده لها:
Ayetlerdeki işarî yorumlar babından: { وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ } “Ey Âdem! Sen ve eşin yerleşin”; yani nefsin. Havva, karanlık bedene mülazemetinden dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir; zira hüvve (huvve), siyaha çalan renktir. Bazıları Âdem'i kalbe işaret kılarlar; çünkü o edeme (esmerlik) kökünden gelir. Kalbin nefse değil de bedene olan taallukundan dolayı bu ad verilmiştir. Âdem aleyhisselâm'ın şerefinden ötürü hitap ona yöneltilmiş, eşi ise ikamet konusunda ona tâbi kılınmıştır. Onlara göre cennet, kuds bahçesi olan ruhlar âleminin semasına işarettir. { فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما } “dilediğiniz yerden yiyin”; kalbî gıdalar ve ruhanî meyveler olan manaları, marifetleri ve hikmetleri telakki etme hususunda size bir kısıtlama yoktur. { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } “ve şu ağaca yaklaşmayın”; yani huzurunuzda bulunan tabiat ve heva ağacına. { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “yoksa zalimlerden olursunuz”; nuru karanlığın yerine koyanlardan veya istidadınızın nurunu eksiltenlerden olursunuz. Bazıları ağacı, türlü sevgilerle yapraklanmış muhabbet ağacı ile tevil etmişlerdir; yani "Ona yaklaşmayın ki sevenin benliğinin yanması ve hüviyetinin sevgilinin hüviyetinde fâni olması dolayısıyla kendinize zulmetmeyesiniz." Sonra şöyle demiştir: Bu ağaç, tıpkı Âdem aleyhisselâm'ın balçığını onun için kendi eliyle yoğurduğu gibi, Rahmân'ın onun için kendi eliyle diktiği bir ağaçtır:
فلم تك تصلح إلا له ... ولم يك يصلح إلا لها
Ne o ondan başkasına layıktı... Ne de o ondan başkasına layık.
وأن المنع كان تحريضا على تناولها فالمرء حريص على ما منع، واختار هذا النيسابوري وتكلف في باقي الآية ما تكلف فإن أردته فارجع إليه فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما أي ليظهر لهما بالميل إلى شجرة الطبيعة ما حجب عنهما عند التجرد من الأمور الرذيلة التي هي عورات عند العقل قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ أو همهما أن في الاتصاف بالطبيعة الجسمانية لذات ملكية وخلودا فيها أو ملكا ورياسة على القوى بغير زوال إن قرىء «ملكين» بكسر اللام.
Yasaklama ise onu tatmaya bir teşvik idi; zira insan yasaklanan şeye karşı haristir. Bu görüşü en-Nîsâbûrî tercih etmiş ve ayetin kalan kısmında birtakım tekellüflere girmiştir; eğer istersen ona müracaat edebilirsin. { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما } “Derken şeytan, kapalı kalan avret yerlerini kendilerine göstermek için onlara vesvese verdi”; yani akıl nezdinde ayıp sayılan rezil durumlardan soyutlanma (tecerrüd) halindeyken kendilerinden perdelenmiş olan şeyleri tabiat ağacına meyletmek suretiyle kendilerine açığa çıkarmak için. { قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “[Ve] dedi ki: 'Rabbiniz size bu ağacı, yalnızca iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye yasakladı'”; cismanî tabiat ile vasıflanmada melekî lezzetler ve onda ebedîlik olduğunu, yahut şayet lâm'ın kesresiyle «melikeyn» okunursa zeval bulmayacak bir mülk ve kuvvetler üzerinde bir riyaset bulunduğunu onlara vehmettirdi.
فَدَلَّاهُما فنزلهما من غرف القدس إلى التعلق بها والركون إليها بِغُرُورٍ بما غرهما من كأس القسم الترعة من حميا ذكر الحبيب فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما والقليل منهما بالنسبة إليهما كثير وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ أي يكتمان هاتيك السوءات والفواحش الطبيعية بالآداب الحسنة والعادات الجميلة التي هي من تفاريع الآراء العقلية ومستنبطات القوة العاقلة العلمية ويخفيانها بالحيل العملية وَناداهُما رَبُّهُما أَلَمْ أَنْهَكُما بما أودعت في عقولكما من الميل إلى التجرد وإدراك المعقولات عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ
{ فَدَلَّاهُما } “Böylece onları aldattı/indirdi”; onları kuds menzillerinden ona bağlanmaya ve meyletmeye düşürdü. { بِغُرُورٍ } “bir aldanış ile”; sevgilinin zikrinin şarabıyla dolu yemin kadehiyle onları aldattığı şeyle. { فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما } “Ağaçtan tattıkları zaman avret yerleri kendilerine göründü”; onlara nispetle küçük olan şey pek büyüktür. { وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } “ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar”; yani aklî görüşlerin teferruatından ve amelî-nazarî aklî kuvvetin istinbatlarından olan güzel edepler ve latif adetlerle bu tabiat ayıplarını ve çirkinliklerini örtüyor ve amelî hilelerle gizliyorlardı. { وَناداهُما رَبُّهُما أَلَمْ أَنْهَكُما } “Rableri onlara seslendi: 'Ben sizi men etmemiş miydim?'”; akıllarınıza tecerrüde ve aklî hakikatleri idrak etmeye meyil koymak suretiyle, { عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ } “o ağaçtan ve size şeytanın muhakkak apaçık bir düşman olduğunu söylememiş miydim?'”
وذلك القول بما ألهم العقل من منافاة أحكام الوهم ومضادة مدركاته والوقوف على مخالفاته ومكابراته إياه قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا بالميل إلى جهة الطبيعة وانطفاء نورها وانكسار قوتها وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا بإلباسنا الأنوار الروحانية وإفاضتها عليها وَتَرْحَمْنا بإفاضة المعارف الحقيقية لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ الذين أتلفوا الاستعداد الذي هو مادة السعادة وحرموا عن الكمال التجردي بملازمة النقص الطبيعي قالَ اهْبِطُوا إلى الجهة السفلى التي هي العالم الجسماني بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ لأن مطالب الجهة السفلية جزئية لا تحتمل الشركة فكلما حظي بها أحد حرم منها غيره فيقع بينهما العداوة والبغضاء بخلاف المطالب الكلية.
Bu söz, aklın vehim hükümlerine zıtlığını, idrak ettikleriyle çeliştiğini, onun muhalefetlerini ve inatlaşmalarını bilmesini ilham etmek suretiyledir. { قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik'”; tabiat yönüne meyletmek, onun nurunun sönmesi ve kuvvetinin kırılması suretiyle. { وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا } “ve eğer bizi bağışlamazsan”; bize ruhanî nurlar giydirip bunları üzerimize akıtmazsan, { وَتَرْحَمْنا } “ve bize merhamet etmezsen”; hakiki marifetleri feyiz olarak vermezsen, { لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “mutlaka ziyana uğrayanlardan oluruz”; saadet maddesi olan istidadı heba eden ve tabiî noksanlığa bağlı kalmakla tecerrüd kemalinden mahrum olan kimselerden oluruz. { قالَ اهْبِطُوا } “Dedi ki: 'İnin!'”; cismanî âlem olan aşağı mertebeye, { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “birbirinize düşman olarak”; zira süflî cihetin talepleri cüz'îdir, ortaklığı kabul etmez; dolayısıyla birisi ona nail oldukça diğeri ondan mahrum kalır ve aralarında küllî gayelerin aksine düşmanlık ve kin vuku bulur.
وجمع الخطاب لأنه في قوة خطاب النوع يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً وهو لباس الشريعة يُوارِي سَوْآتِكُمْ يستر قبائح أوصافكم وفواحش أفعالكم بشعاره ودثاره وَرِيشاً زينة وجمالا في الظاهر والباطن تمتازون به عن سائر الحيوانات وَلِباسُ التَّقْوى أي صفة الورع والحذر من صفات النفس ذلِكَ خَيْرٌ من سائر أركان الشرائع والحمية رأس الدواء. ويقال: لباس التقوى هو لباس القلب والروح والسر والخفي ولباس الأول منها الصدق في طلب المولى ويتوارى به سوءة الطمع في الدنيا وما فيها. ولباس الثاني محبة ذي المجد الأسنى ويتوارى به سوءة التعلق بالسوي. ولباس الثالث رؤية العلي الأعلى ويتوارى به سورة رؤية غيره في الأولى والأخرى. ولباس الرابع بالبقاء بهوية ذي القدس الأسنى ويتوارى به سوءة هوية ما في السماوات وما في الأرض وما تحت الثرى قيل: وهذا إشارة إلى الحقيقة، وربما يقال: اللباس المواري للسوءات إشارة إلى الشريعة والريش إشارة إلى الطريقة لما أن مدارها على حسن الأخلاق وبذلك يتزين الإنسان ولباس التقوى إشارة إلى الحقيقة لما فيها من ترك السوي وهو أكمل أنواع التقوى ذلك أي لباس التقوى من آيات الله أي من أنوار صفاته سبحانه إذ التوقي من صفات النفس لا يتيسر إلا بظهور تجليات صفات الحق أو إنزال الشريعة والحقيقة مما يدل على الله ﷾ لعلكم تذكرون (١) عند ظهور تلك الأنوار لباسكم الأصلي النوري أو تذكرون معرفتكم له عند أخذ العهد فتتمسكون بأذيالها اليوم يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ بنزع لباس الشريعة والتقوى فتحرموا من دخول الجنة كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما الفطري النوري إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ وذلك بمقتضى البشرية وقد يرون بواسطة النور الرباني.
Hitabın çoğul getirilmesi, tür hitabı kuvvetinde olduğu içindir. { يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } “Ey Âdemoğulları! Size bir elbise indirdik” ki o, şeriat elbisesidir. { يُوارِي سَوْآتِكُمْ } “ayıp yerlerinizi örten”; dış ve iç örtüsüyle vasıflarınızın çirkinliklerini ve fiillerinizin kötülüklerini örter. { وَرِيشاً } “ve bir süs”; kendisiyle diğer hayvanlardan ayrıldığınız zâhirî ve bâtınî bir ziynet ve güzellik. { وَلِباسُ التَّقْوى } “Takva elbisesi ise”; yani nefis sıfatlarından sakınma ve vera' sıfatı, { ذلِكَ خَيْرٌ } “işte bu daha hayırlıdır”; şeriatların diğer rükünlerinden; zira perhiz ilacın başıdır. Şöyle de denilmiştir: Takva elbisesi kalbin, ruhun, sırrın ve hafînin elbisesidir. Bunlardan birincisinin elbisesi Mevlâ'yı talepte sadakattir ve onunla dünyaya ve içindekilere tamah ayıbı örtülür. İkincisinin elbisesi, en yüce şan sahibi olanın sevgisidir ve onunla O'ndan gayrısına bağlanma ayıbı örtülür. Üçüncüsünün elbisesi, en yüce olan Aliyy'i görmektir ve onunla dünyada ve ahirette O'ndan başkasını görme ayıbı örtülür. Dördüncüsünün elbisesi, en yüce Kuddûs olanın hüviyetiyle bekâ bulmaktır ve onunla göklerde, yerde ve yerin altında olanların hüviyetinin ayıbı örtülür. Denildi ki: Bu hakikate işarettir. Şöyle de denilebilir: Ayıpları örten elbise şeriata işarettir; süs (rîş) tarikata işarettir, çünkü onun esası güzel ahlak üzerinedir ve insan onunla süslenir; takva elbisesi ise hakikate işarettir, zira onda mâsivâyı terk etmek vardır ki bu takvanın en kâmil türüdür. { ذلِكَ } “işte bu”; yani takva elbisesi, { مِنْ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerindendir”; yani O Sübhânehu'nun sıfatlarının nurlarındandır; zira nefis sıfatlarından sakınmak ancak Hakk'ın sıfat tecellilerinin zuhuruyla mümkündür; yahut şeriatın ve hakikatin indirilmesi Allah azze ve celle'ye delalet eden şeylerdendir. { لَعَلَّكُمْ تَذَّكَّرُونَ } “Umulur ki düşünürsünüz”; o nurların zuhuru esnasında aslî nuranî elbisenizi hatırlarsınız yahut misak alındığı andaki O'nu marifetinizi hatırlar da bugün onun eteklerine tutunursunuz. { يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan sizi fitneye düşürmesin”; şeriat ve takva elbisesini soyup çıkarmak suretiyle cennete girmekten mahrum kalmayasınız, { كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما } “tıpkı ana-babanızı elbiselerini soyup çıkararak cennetten çıkardığı gibi”; fıtrî nuranî elbiselerini. { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ } “Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler”; bu beşeriyetin muktezasıyladır; bazen ise Rabbânî nur vasıtasıyla görülürler.
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ بالعدل وهو الصراط المستقيم وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ أي ذواتكم بمنعها عن الميل إلى أحد طرفي الإفراط والتفريط عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ أي مقام سجود أو وقته، والسجود عندهم كما قاله البعض أربعة أقسام سجود الانقياد والطاعة وإقامة الوجه عنده بالإخلاص وترك الالتفات إلى السوء ومراعاة موافقة الأمر وصدق النية والامتناع عن المخالفة في جميع الأمور، وسجود الفناء في الأفعال وإقامة الوجه عنده بأن لا يرى مؤثرا غير الله تعالى أصلا. وسجود الفناء في الصفات وإقامة الوجه عنده بأن لا يكره شيئا من غير أن يميل إلى الإفراط بترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر ولا التفريط بالتسخط على المخالف والتعبير له والاستخفاف به. وسجود الفناء في الذات وإقامة الوجه عنده بالغيبة عن البقية والانطماس بالكلية والامتناع عن إثبات الآنية فلا يطغى بحجاب الآنية ولا يتزندق بالإباحة وترك الإطاعة.
{ قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “De ki: Rabbim adaleti emretti”; yani dosdoğru yol olan adaletle. { وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ } “ve yüzlerinizi doğrultun”; yani ifrat ve tefrit uçlarından birine meyletmekten alıkoyarak zâtlarınızı, { عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “her secde yerinde/vaktinde”; yani secde makamında veya vaktinde. Bazılarının dediği gibi onlara göre secde dört kısımdır: İnkıyad ve itaat secdesi; bunda yüzü doğrultmak ihlasla, kötülüğe iltifatı terk etmekle, emre muvafakati gözetmekle, niyetin sadakatiyle ve bütün hususlarda muhalefetten kaçınmakla olur. Fiillerde fena secdesi; bunda yüzü doğrultmak Allah Teâlâ'dan başka hiçbir müessir görmemekle olur. Sıfatlarda fena secdesi; bunda yüzü doğrultmak emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri terk ederek ifrata, muhalif olana kızıp onu azarlamak ve küçümsemek suretiyle de tefrite meyletmeksizin hiçbir şeyden kerih görmemekle olur. Zâtta fena secdesi; bunda yüzü doğrultmak bakiyeden gaybubet etmekle, külliyen silinip gitmekle ve enâniyeti (benliği) ispat etmekten kaçınmakla olur; böylece enâniyet perdesiyle tuğyan etmez, mubahçılık ve itaati terk etmek suretiyle de zındıklığa düşmez.
وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ بتخصيص العمل لله سبحانه أو برؤية العمل منه أو به جل شأنه كَما بَدَأَكُمْ أظهركم بإفاضة هذه التعينات عليكم تَعُودُونَ إليه أو كما بدأكم لطفا أو قهرا تعودون إليه فيعاملكم حسبما بدأكم فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ كما ثبت ذلك في علمه إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ من القوى النفسانية الوهمية والتخيلية أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ للمناسبة التامة بين الفريقين وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ لقوة سلطان الوهم يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ فأخلصوا العمل لله تعالى وتوكلوا عليه وقوموا بحق الرضا وتمكنوا في التحقق بالحقيقة ومراعاة الاستقامة ولكل مقام مقال وَكُلُوا وَاشْرَبُوا ولا تسرفوا بالإفراط والتفريط فإن العدالة صراط الله تعالى المستقيم.
{ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Dini yalnızca O'na halis kılarak O'na dua edin”; ameli sadece Allah Sübhânehû'ya tahsis ederek yahut amelin O'ndan veya O'nunla (celle şânuhû) meydana geldiğini görerek. { كَما بَدَأَكُمْ } “Sizi ilk defa yarattığı gibi”; bu taayyünleri (belirişleri) üzerinize feyiz yoluyla akıtarak sizi var ettiği gibi, { تَعُودُونَ } “O'na döneceksiniz”; yahut sizi lütuf veya kahır ile ilk defa yarattığı gibi yine O'na döneceksiniz ve O da sizi ilk yarattığı hale göre muamele edecektir. { فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } “Bir topluluğu hidayete erdirdi, bir topluluğa da sapıklık hak oldu”; O'nun ilminde sabit olduğu üzere. { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ } “Çünkü onlar şeytanları edindiler”; vehmî ve hayalî nefsanî güçleri, { أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp dostlar [edindiler]”; iki taraf arasındaki tam münasebet sebebiyle. { وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “Ve kendilerini doğru yolda sanırlar”; vehmin hâkimiyetinin gücünden dolayı. { يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte/secde mahallinde ziynetinizi takının”; ameli Allah Teâlâ için ihlaslı kılın, O'na tevekkül edin, rıza hakkını yerine getirin, hakikat ile tahakkuk etmede ve istikameti gözetmede sebat bulun; her makamın bir sözü vardır. { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin için” ve ifrat ile tefrite kaçarak israf etmeyin; zira adalet, Allah Teâlâ'nın dosdoğru yoludur.
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ أي منع عنها وقال: لا يمكن التزين بها وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ كعلوم الإخلاص. ومقام التوكل، والرضا، والتمكين قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ الكبرى عن التلون وظهور شيء من بقايا الأفعال والصفات والذات قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ رذائل القوة البهيمة ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ رذائل القوة السبعية وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ رذائل القوة النطقية وكل ذلك من موانع الزينة وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ ينتهون عنده إلى مبدئهم فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ لأن وقوع ما يخالف العلم محال يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ من جنسكم، وقيل: هي العقول، وقال النيسابوري: التأويل إما يأتينكم إلهامات من طريق قلوبكم وأسراركم، وفيه أن بني آدم كلهم مستعدون لإشارات الحق وإلهاماته فَمَنِ اتَّقى في الفناء وَأَصْلَحَ بالاستقامة عند البقاء فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ لوصولهم إلى مقام الولاية وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أخفوا صفاتنا بصفات أنفسهم وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها بالاتصاف بالرذائل أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ نار الحرمان وهُمْ فِيها خالِدُونَ لسوء ما طبعوا عليه فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً بأن قال: أكرمني الله تعالى بالكرامات وهو الذي بالكرى مات أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ بأن أنكر على أولياء الله سبحانه الفائزين من الله تعالى بالحظ الأوفى أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ مما كتب لهم في لوح القضاء والقدر.
{ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ } “De ki: 'Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti kim haram kıldı?'”; yani ondan menedip "onunla süslenmek mümkün değildir" dedi? { وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “ve rızıktan temiz olanları?”; ihlas ilimleri, tevekkül, rıza ve temkin makamı gibi. { قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “De ki: 'O, dünya hayatında iman edenler içindir; kıyamet gününde ise yalnızca onlara mahsustur'”; büyük kıyamet gününde renklenmelerden (telvîn), fiillerin, sıfatların ve zâtın bakiyelerinden bir şeyin zuhurundan arınmış olarak. { قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ } “De ki: Rabbim ancak çirkin hayasızlıkları haram kıldı”; behîmî (hayvanî) kuvvetin rezilliklerini, { ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ } “onların açığını da gizlisini de, günahı ve haksız yere taşkınlığı da”; yırtıcı (seb'î) kuvvetin rezilliklerini, { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “hakkında hiçbir delil indirmediği şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [haram kıldı]”; nutkî (düşünsel) kuvvetin rezilliklerini; bunların tümü ziynetin engellerindendir. { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } “Her ümmetin bir eceli vardır”; yanında başlangıçlarına vardıkları bir son. { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiğinde ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler”; çünkü ilme muhalif olanın vuku bulması imkânsızdır. { يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden elçiler geldiğinde”; kendi cinsinizden; bunların akıllar olduğu da söylenmiştir. en-Nîsâbûrî şöyle demiştir: Tevili; kalpleriniz ve sırlarınız yoluyla size ilhamlar geldiğinde demektir; bunda bütün Âdemoğullarının Hakk'ın işaretlerine ve ilhamlarına istidatlı olduğuna işaret vardır. { فَمَنِ اتَّقى } “kim sakınırsa”; fena halinde, { وَأَصْلَحَ } “ve ıslah ederse”; bekâ anında istikametle, { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de”; velâyet makamına ulaştıkları için. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar ise”; nefislerinin sıfatlarıyla sıfatlarımızı gizleyenler, { وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها } “ve onlara karşı büyüklük taslayanlar”; rezil huylarla vasıflanmak suretiyle, { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “işte onlar ateş ehlidir”; mahrumiyet ateşi, { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır”; üzerinde yaratıldıkları fıtratın kötülüğü sebebiyle. { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”; uykuda (kerâ) ölmüş biri olduğu halde "Allah Teâlâ bana kerametler ihsan etti" demek suretiyle, { أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan?”; Allah Sübhânehu'nun en bol paya nail kıldığı evliyasına karşı inkâra sapmak suretiyle. { أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “İşte onlara kitaptan payları erişecektir”; kaza ve kader levhasında kendileri için yazılmış olan şeylerden.
وقيل: الكتاب الإنسان الكامل ونصيبهم منه نصيب الغرض من السهم إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا الدالة علينا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها ولم يلتفتوا إليها لوقوفهم مع أنفسهم لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ فلا تعرج أرواحهم إلى الملكوت وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ أي جنة المعرفة والمشاهدة والقربة حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ أي جمل أنفسهم المستكبرة فِي سَمِّ الْخِياطِ أي خياط أحكام الشريعة الذي به يخاط ما شقته يد الشقاق، وسمه آداب الطريقة لأنها دقيقة جدا، وقد يقال: الخياط إشارة إلى خياط الشريعة، والطريقة وسمه ما يلزمه العمل به من ذلك وولوج ذلك الجمل لا يمكن مع الاستكبار بل لا بد من الخضوع والانقياد وترك الحظوظ النفسانية وحينئذ يكون الجمل أقل من البعوضة بل أدق من الشعرة فحينئذ يلج في ذلك السم لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ الحرمان مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ أي إن الحرمان أحاط بهم، وقيل: لهم من جهنم المجاهدة والرياضة فراش ومن فوقهم من مخالفات النفس وقطع الهوى لحاف فتذيبهم وتحرق أنانيتهم. وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ المرحومون أَصْحابَ النَّارِ المحرمون أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا من القرب حقا فهل وجدتم ما وعد ربكم من البعد حَقًّا فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ وهو مؤذن العزة والعظمة بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ الواضعين الشيء في غير موضعه الذين يصدون السالكين عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أي الطريق الموصلة إليه سبحانه، وقيل: يصدون القلب والروح عن ذلك وَيَبْغُونَها عِوَجاً بأن يصفوها بما ينفر السالك عنها من الزيغ والميل عن الحق، وقيل: يطلبون صرف وجوههم إلى الدنيا وما فيها وَهُمْ بِالْآخِرَةِ أي الفناء بالله تعالى أو بالقيامة الكبرى كافِرُونَ لمزيد احتجابهم بما هم فيه وَبَيْنَهُما أي بين أهل الجنة وهي جنة ثواب الأعمال من العباد والزهاد وبين أهل النار حجاب فكل منهم محجوب عن صاحبه وَعَلَى الْأَعْرافِ أي أعالي ذلك الحجاب الذي هو حجاب القلب رِجالٌ وأي رجال وهم العرفاء أهل الله سبحانه وخاصته. قيل: وإنما سموا رجالا لأنهم يتصرفون بإذن الله تعالى فيما سواه ﷿ تصرف الرجل بالنساء ولا يتصرف فيهم شيء من ذلك يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ لما أعطوا من نور الفراسة وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أي جنة ثواب الأعمال أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بما من الله تعالى عليكم به من الخلاص من النار، وقيل: إن سلامهم على أهل الجنة
Kitabın insan-ı kâmil olduğu, ondan nasiplerinin ise hedefin oktan aldığı nasip gibi olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar”; bize delalet eden ayetleri, { وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها } “ve onlara karşı büyüklük taslayanlar”; kendi nefisleriyle kaldıkları için onlara iltifat etmeyenler var ya, { لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } “onlara göğün kapıları açılmaz”; ruhları melekût âlemine urûc edemez, { وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “ve cennete giremezler”; yani marifet, müşahede ve kurbet cennetine, { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ } “deve girinceye kadar”; yani onların kibirli nefis devesi, { فِي سَمِّ الْخِياطِ } “iğne deliğine”; yani tefrika elinin yardığı şeyi diken şeriat hükümlerinin iğnesine. İğne deliği tarikatın edepleridir; zira onlar pek incedir. Şöyle de denilebilir: İğne (el-hıyât), şeriat ve tarikat iğnesine işarettir; iğne deliği ise bunlardan kendisiyle amel edilmesi lazım gelen şeye işarettir. O devenin girmesi kibir ile mümkün değildir; bilakis tevazu, inkıyad ve nefsanî hazları terk etmek gerekir; işte o vakit deve bir sivrisinekten daha küçük, hatta kıldan daha ince olur ve böylece o deliğe girer. { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ } “Onlar için cehennemden”; mahrumiyet [cehenneminden], { مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ } “bir döşek ve üstlerinden de örtüler vardır”; yani mahrumiyet onları kuşatmıştır. Denildi ki: Onlar için mücahede ve riyazet cehenneminden bir döşek, üstlerinden ise nefsin muhalefetleri ve hevanın kesilmesinden bir yorgan vardır; bu da onları eritir ve enâniyetlerini yakar. { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli seslendi”; merhamet olunanlar, { أَصْحابَ النَّارِ } “ateş ehline”; mahrum bırakılanlara: { أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا } “Rabbimizin bize vaat ettiğini bulduk”; kurbetten vaat ettiğini, { حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } “gerçek olarak; siz de Rabbinizin [size] vaat ettiğini gerçek olarak buldunuz mu?”; uzaklıktan vaat ettiğini. { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } “Bunun üzerine bir münâdi duyurdu”; o, izzet ve azamet münâdisidir, { بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “aralarında: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!' diye”; bir şeyi yerinden başka yere koyanların, { الَّذِينَ يَصُدُّونَ } sâlikleri alıkoyanların, { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan”; yani O Sübhânehu'ya ulaştıran yoldan; kalbi ve ruhu bundan alıkoyarlar da denilmiştir, { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } “ve onu eğri kılmak isterler”; sâliki ondan nefret ettirecek şekilde sapma ve haktan meyil ile vasfederek; yüzlerini dünyaya ve dünyadakilere çevirmeyi isterler de denilmiştir, { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ } “ve onlar ahireti”; yani Allah Teâlâ'da fâni olmayı yahut büyük kıyameti, { كافِرُونَ } “inkâr edenlerdir”; içinde bulundukları durumla fazlaca perdelendikleri için. { وَبَيْنَهُما } “ve ikisi arasında”; yani amellerin sevabı cenneti olan cennet ehli olan âbidler ve zâhidler ile ateş ehli arasında, { حِجابٌ } “bir perde vardır”; her biri diğerinden perdelenmiştir. { وَعَلَى الْأَعْرافِ } “A'râf üzerinde ise”; yani o perdenin –ki o kalp perdesidir– yükseklerinde, { رِجالٌ } “adamlar vardır”; ne adamlar! Onlar ârifler, Allah Sübhânehu'nun has dostları ve seçkinleridir. Denildi ki: Onlara rical denilmesinin sebebi, Allah azze ve celle'den gayrısında O'nun izniyle erkeğin kadınlar üzerindeki tasarrufu gibi tasarruf etmeleridir; onlardan hiçbir şey ise bunların üzerinde tasarruf edemez. { يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ } “her birini simalarından tanırlar”; kendilerine verilen firaset nuru sayesinde. { وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “ve cennet ehline seslendiler”; yani amellerin sevabı cennetine, { أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “'Selâm olsun sizlere!' diye”; Allah Teâlâ'nın ateşten kurtulma ile size lütufta bulunduğu şey sebebiyle. Denildi ki: Onların cennet ehline selâm vermeleri,
بإمدادهم بأسباب التزكية والتخلية والأنوار القلبية وإفاضة الخيرات والبركات عليهم لَمْ يَدْخُلُوها أي لم يدخل أولئك الرجال الجنة لعدم احتياجهم إليها وَهُمْ يَطْمَعُونَ في كل وقت بما هو أعلى وأغلى، وقيل: هم أي أهل الجنة يطمعون في دخول أولئك الرجال ليقتبسوا من نورهم ويستضيئوا بأشعة وجوههم ويستأنسوا بحضورهم وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ ليعتبروا قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ بأن تحفظ قلوبنا من الزيغ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا من رؤساء أهل النار، وإطلاق الرجال عليهم وعلى أصحاب الأعراف كإطلاق المسيح على الدجال اللعين وعلى عيسى ﵇. أَهؤُلاءِ إشارة إلى أهل الجنة وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أي الحياة التي أنتم فيها أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ أي النعيم الذي من الله تعالى به عليكم أو أفيضوا علينا من العلم أو العمل لننال به ما نلتم قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما في الأزل عَلَى الْكافِرِينَ لسوء استعدادهم، وقيل: إن الكفار لما كانوا عبيد البطون حراصا على الطعام والشراب فماتوا على ما عاشوا وحشروا وأدخلوا النار على ما ماتوا طلبوا الماء أو الطعام وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ وهو النبي ﷺ الجامع لكل شيء والمظهر الأعظم لنا فَصَّلْناهُ أي أظهرنا منه ما أظهرنا عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ لأنهم المنتفعون منه وإن كان من جهة أخرى رحمة للعالمين هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ أي ما يؤول إليه عاقبة أمره، وقيل: الكتاب الذي فصل على علم إشارة إلى البدن الإنساني المفصل إلى أعضاء وجوارح وآلات وحواس تصلح للاستكمال على ما يقتضيه العلم الإلهي وتأويله ما يؤول إليه أمره في العاقبة من الانقلاب إلا ما لا يصلح لذلك عند البعث من هيئات وصور وأشكال تناسب صفاتهم وعقائدهم على مقتضى قوله سبحانه «سيجزيهم وصفهم» وكما قال سبحانه: «ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عميا وبكما وصما» انتهى.
onlara tezkiye ve tasfiye sebeplerini, kalbî nurları imdat etmek, üzerlerine hayır ve bereketleri akıtmak iledir. { لَمْ يَدْخُلُوها } “onlar oraya girmemişlerdir”; yani o adamlar ona ihtiyaçları olmadığından cennete girmemişlerdir, { وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “ve onlar ummaktadırlar”; her vakit daha yüce ve daha değerli olanı. Şöyle de denildi: Onlar, yani cennet ehli, nurlarından iktibas etmek, yüzlerinin ışıklarıyla aydınlanmak ve huzurlarıyla ünsiyet bulmak için o adamların [cennete] girmesini umarlar. { وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ } “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman”; ibret alsınlar diye, { قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' dediler”; kalplerimizi sapmaktan muhafaza etmek suretiyle. { وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا } “A'râf ehli adamlara seslendi”; ateş ehlinin reislerinden olan adamlara. Onlara ve A'râf ehline "rical" denilmesi, lânetli Deccal'e ve Îsâ aleyhisselâm'a "Mesih" denilmesi gibidir. { أَهؤُلاءِ } “Bunlar mı?”; cennet ehline işarettir. { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ } “Cehennem ehli cennet ehline seslendi: 'Sudan üzerimize biraz akıtın'”; yani içinde bulunduğunuz hayattan, { أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “yahut Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden”; yani Allah Teâlâ'nın size lütfettiği nimetlerden; yahut sizin ulaştığınıza ulaşmamız için üzerimize ilimden veya amelden akıtın [demektir]. { قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما } “[Onlar da] dediler ki: 'Şüphesiz Allah o ikisini haram kılmıştır'”; ezelde, { عَلَى الْكافِرِينَ } “kâfirlere”; istidatlarının kötülüğü sebebiyle. Denildi ki: Kâfirler midelerinin kulu, yeme ve içmeye pek haris oldukları, nasıl yaşadılarsa öyle öldükleri ve nasıl öldülerse öyle haşrolunup ateşe girdikleri için su yahut yemek istediler. { وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ } “Andolsun onlara bir kitap getirdik”; o, her şeyi kendinde toplayan ve bizim en büyük mazharımız olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { فَصَّلْناهُ } “onu ayrıntılı kıldık”; yani ondan izhar ettiğimiz şeyleri izhar ettik, { عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “bir ilim üzere, inanan bir kavim için hidayet ve rahmet olarak”; zira her ne kadar başka bir cihetten âlemlere rahmet olsa da ondan istifade edenler onlardır. { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } “Onlar ancak onun akıbetini mi bekliyorlar?”; yani işinin akıbetinin varacağı yeri. Denildi ki: Bir ilim üzere tafsil edilen kitap; ilâhî ilmin iktiza ettiği kemale ermeye elverişli organlara, azâlara, aletlere ve duyulara ayrılmış olan insan bedenine işarettir. Onun tevili ise, diriliş vaktinde O Sübhânehu'nun «Onları vasıflarıyla cezalandıracaktır» kavlinin muktezası ve yine O Sübhânehu'nun: «Kıyamet gününde onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzükoyun haşrederiz» buyurduğu üzere, sıfatlarına ve akidelerine uygun heyetler, suretler ve şekillerden buna elverişli olmayan şeye dönüşmesinden ibaret olan işinin nihai sonucudur. [İşarî tefsir] bitti.
ويحتمل أن يكون الكتاب المذكور إشارة إلى الآفاق والأنفس وما يؤول إليه كل ظاهر والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ
Zikredilen kitabın âfâk ve enfüse ve zâhir olan her şeyin varacağı akıbete işaret olması da muhtemeldir. Doğru yola ileten Allah Teâlâ'dır. { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır”.
شروع في بيان مبدأ الفطرة إثر بيان معاد الكفرة، ويحتمل أنه سبحانه لما ذكر حال الكفار وأشار إلى عبادتهم غيره سبحانه احتج عليهم بمقدوراته ومصنوعاته جل شأنه ودلهم بذلك على أنه لا معبود سواه فقال مخاطبا بالخطاب العام إِنَّ رَبَّكُمُ أي خالقكم ومالككم الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ السبع وَالْأَرْضَ بما فيها كما يدل عليه ما في سورة السجدة على ما يأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه في ستة أوقات كقوله تعالى: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ [الأنفال: ١٦] أو في مقدار ستة أيام كقوله سبحانه لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا.
Kâfirlerin meâdının (ahiretteki durumunun) beyanının ardından yaratılışın (fıtratın) başlangıcının beyanına bir giriştir. O Sübhânehu'nun kâfirlerin halini zikredip O Sübhânehu'dan başkasına ibadet ettiklerine işaret edince, şânı yüce olanın kendi kudret eserleri ve sanatıyla onlara karşı delil getirdiği ve bununla onlara Kendisinden başka ibadete layık ilah olmadığını gösterdiği de muhtemeldir; böylece umumi hitapla hitap ederek buyurdu ki: { إِنَّ رَبَّكُمُ } “Şüphesiz Rabbiniz”; yani yaratıcınız ve mâlikiniz, { الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ } “gökleri”; yedi göğü, { وَالْأَرْضَ } “ve yeri yaratan”; Secde Suresi'nde bulunan ve inşâallahu Teâlâ tahkiki gelecek olan ayetin delalet ettiği üzere içindekilerle birlikte, { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } altı vakitte; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } [el-Enfâl: 16] kavlinde olduğu gibi, yahut O Sübhânehu'nun: { لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } kavlindeki gibi altı gün miktarında [yarattı].
فإن المتعارف أن اليوم من طلوع الشمس إلى غروبها ولم تكن هي حينئذ، نعم العرش وهو المحدد على المشهور موجود إذ ذاك على ما يدل عليه بعض الآيات، وليس بقديم كما يقوله من ضل عن الصراط المستقيم لكن ذاك ليس نافعا في تحقق اليوم العرفي، وإلى حمل اليوم على المتعارف وتقدير المضاف ذهب جمع من العلماء وادعوا- وهو قول عبد الله بن سلام، وكعب الأحبار، والضحاك، ومجاهد، واختاره ابن جرير الطبري- أن ابتداء الخلق كان يوم الأحد ولم يكن في السبت خلق أخذا له من السبت بمعنى القطع لقطع الخلق فيه ولتمام الخلق في يوم الجمعة واجتماعه فيه سمي بذلك. وأخرج ابن أبي حاتم وغيره عن ابن عباس أنه سمي تلك الأيام بأبو جاد وهواز وحطى وكلمون وسعفص وقريشات. وقال محمد بن إسحاق وغيره: إن ابتداء الخلق في يوم السبت، وسمي سبتا لقطع بعض خلق الأرض فيه على ما قال ابن الأنباري أو لما أن الأمر كأنه قطع وشرع فيه على ما قيل، واستدل لهذا القول بما
Zira örfte gün, güneşin doğuşundan batışına kadardır; o esnada ise güneş yoktu. Evet, meşhur görüşe göre sınırlayıcı (el-muhaddid) olan Arş, bazı ayetlerin delalet ettiği üzere o vakit mevcuttu; dosdoğru yoldan sapanların dediği gibi kadîm değildir; fakat bu durum örfî günün gerçekleşmesine fayda vermez. Âlimlerden bir topluluk, günü örfî manaya hamletme ve muzafı takdir etme yoluna gitmişler ve –ki bu Abdullah b. Selâm, Kâ'b el-Ahbâr, ed-Dahhâk ve Mücâhid'in sözü olup İbn Cerîr et-Taberî de bunu tercih etmiştir– yaratmanın başlangıcının pazar günü olduğunu, cumartesi gününde ise yaratma olmadığını iddia etmişlerdir; bunu da sebtin kesmek manasına gelen "es-sebt"ten alınarak onda yaratmanın kesilmesi sebebiyle ve cuma gününde yaratmanın tamamlanıp toplanması sebebiyle bu şekilde isimlendirildiğini esas alarak söylemişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve başkaları İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki o, bu günleri Ebû Câd, Hevvez, Huttî, Kelemon, Sa'fes ve Kureyşât olarak isimlendirmiştir. Muhammed b. İshâk ve başkaları ise yaratmanın başlangıcının cumartesi günü olduğunu söylemişlerdir; İbnü'l-Enbârî'nin dediğine göre onda yeryüzünün yaratılmasından bir kısmın kesilmesi sebebiyle yahut söylendiği üzere iş sanki kesilip ona başlandığı için cumartesi (sebt) olarak isimlendirilmiştir. Bu görüşe şununla delil getirilmiştir:
أخرجه مسلم من حديث أبي هريرة قال: «أخذ رسول الله ﷺ بيدي فقال: خلق الله تعالى التربة يوم السبت وخلق فيها الجبال يوم الأحد وخلق الشجر يوم الاثنين وخلق المكروه يوم الثلاثاء وخلق النور يوم الأربعاء وخلق فيها الدواب يوم الخميس وخلق آدم بعد العصر من يوم الجمعة في آخر الخلق وفي آخر ساعة من ساعات الجمعة فيما بين
Müslim'in Ebû Hureyre hadisinden rivayet ettiği şu rivayet: Dedi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elimi tuttu ve buyurdu ki: Allah Teâlâ toprağı cumartesi günü yarattı, onda dağları pazar günü yarattı, ağacı pazartesi günü yarattı, mekruh olanı salı günü yarattı, nuru çarşamba günü yarattı, onda hayvanları perşembe günü yarattı ve Âdem'i yaratılışın en sonunda cuma gününün ikindisinden sonra, cumanın saatlerinin son saatinde,
العصر إلى الليل»
ikindi ile gece arasında yarattı.»
ولا يخفى أن هذا الخبر مخالف للآية الكريمة فهو إما غير صحيح وإن رواه مسلم وأما مؤول، وأنا أرى أن أول يوم وقع فيه الخلق يقال له الأحد وثاني يوم الاثنين وهكذا ويوم جمع فيه الخلق فافهم، وإلى حمله على اللغوي وعدم التقدير ذهب آخرون وقالوا: كان مقدار كل يوم ألف سنة وروي ذلك عن زيد بن أرقم، وفي خلقه سبحانه الأشياء مدرجا على ما روي عن ابن جبير للخلق التثبت والتأني في الأمور كما
Açıktır ki bu haber kerîm ayete muhaliftir; bu sebeple Müslim rivayet etmiş olsa dahi ya sahih değildir ya da müevveldir (tevil edilmiştir). Bana göre ise yaratılışın vuku bulduğu ilk güne el-Ehad (Pazar), ikinci güne el-İsneyn (Pazartesi) ve bu şekilde denilir; onda yaratılışın cem edildiği güne de [el-Cuma denilir]; iyi anla! Başkaları ise günü lügat manasına hamletme ve takdir yapmama görüşüne varmışlar ve her bir günün miktarının bin sene olduğunu söylemişlerdir; bu, Zeyd b. Erkam'dan da rivayet edilmiştir. İbn Cübeyr'den rivayet edildiğine göre, O Sübhânehu'nun şeyleri tedricî olarak yaratmasında, yaratılmışlar için işlerde sebatkâr ve temkinli davranmaya [bir teşvik vardır];
في الحديث «التأني من الله تعالى والعجلة من الشيطان»
nitekim hadiste: «Teennî (temkinli olmak) Allah Teâlâ'dandır, acele ise şeytandandır» [buyrulmuştur].
وقال غير واحد: إن في خلقها مدرجا مع قدرته سبحانه على إبداعها دفعة دليل على الاختيار واعتبار للنظار. واعترض عليه بأنه يجوز أن يكون الفاعل موجبا ويكون وجود المعلول مشروطا بشرائط توجد وقتا فوقتا، وبأن ذلك يتوقف على ثبوت تقدم خلق الملائكة على خلق السماوات والأرض وليس ذلك بالمحقق.
Pek çok âlim şöyle demiştir: O Sübhânehu'nun onları bir defada icat etmeye kadir olmasıyla birlikte tedricî olarak yaratmasında [ilâhî] ihtiyar (irade) için bir delil ve bakanlar/düşünenler (nuzzâr) için bir ibret vardır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Failin mucib (zorunlu kılıcı) olması ve ma'lûlün (sonucun) varlığının zaman zaman meydana gelen şartlara bağlı bulunması caizdir; ayrıca bu durum, meleklerin yaratılışının göklerin ve yerin yaratılışından önce olduğunun sübutuna bağlıdır, oysa bu muhakkak değildir.
وأجيب بأن الأول مبني على الغفلة عن قوله مع القدرة على إبداعها دفعه وبيانه أن الفاعل إذا كان مختارا- كما يقوله أهل الحق- يتوقف وجود المعلول على تعلق الإرادة به فهو جزء العلة التامة حينئذ فيجوز أن يتخلف المعلول عن الفاعل لانتفاء تعلق الإرادة فلا يلزم من قدمه قدم المعلول، وأما إذا كان الفاعل موجبا مقتضيا لذاته فيضان الوجود على ما تم استعداده فإن كان المعلول تام الاستعداد في ذاته كالكبريت بالنسبة إلى النار يجب وجوده ويمتنع تخلفه وإلا لزم التخلف عن العلة التامة فيلزم من قدم الفاعل حينئذ قدمه، والأجرام الفلكية من هذا القبيل عند الفلاسفة وإن توقف تمام استعداده على أمر متجدد فما لم يحصل يمتنع إيجاده كالحطب الرطب فإنه ما لم ييبس لم تحرقه النار والحوادث اليومية من هذا القبيل عندهم، ولهذا أثبتوا برزخا بين عالمي القدم والحدوث ليتأتى ربط الحوادث بالمبادىء القديمة ففي صورة كون الفاعل موجبا مشروطا وجود معلوله بشرائط متعاقبة يمتنع الإبداع دفعه. فإمكان وجود هذه الأشياء المنبئ عن عدم التوقف على شيء آخر أصلا دفعة مع الخلق التدريجي المستلزم لتأخر وجود المعلول عن وجود الفاعل لا يجامع الوجوب المستلزم لامتناع التأخر حينئذ ويستلزم الاختيار المصحح لذلك التأخر كما علمت، بأن الإيداع التدريجي للأشياء عبارة عن إيجادات يتعلق كل منها بشيء فيدل على تعلق العلم والإرادة والقدرة بكل منها تفصيلا بخلاف الإيجاد الدفعي لها فإنه إيجاد واحد متعلق بالمجموع فيدل على تعلق ما ذكر بالمجموع من حيث هو مجموع إجمالا، واستوضح ذلك من الفرق بين ضرب الخاتم على نحو القرطاس وبين أن تكتب تلك الكلمات فإنك في الصورة الثانية تتخيلها كلمة فكلمة بل حرفا فحرفا وتريدها كذلك فتوقعها في الصحيفة بخلاف الصورة الأولى وهو ظاهر، فالنظار يعتبرون من الخلق التدريجي ويفهمون شمول علمه سبحانه وإرادته وقدرته للأشياء تفصيلا قائلين:
Buna şöyle cevap verilmiştir: Birincisi, "onları bir defada icat etmeye kadir olmasıyla birlikte" sözünden gaflet edilmesine dayanmaktadır. Bunun açıklaması şudur: Fail, ehl-i hakkın dediği gibi muhtar (irade sahibi) olduğunda, ma'lûlün varlığı iradenin ona taallukuna bağlı olur; binaenaleyh irade o vakit tam illetin bir parçasıdır. Bu durumda iradenin taalluk etmemesi sebebiyle ma'lûlün failden geri kalması caiz olur; dolayısıyla failin kıdeminden ma'lûlün kıdemi gerekmez. Şayet fail, istidadı tamamlanan şeye varlığın feyzini zâtı gereği iktiza eden bir mucib ise; şayet ma'lûl, ateşe nispetle kükürt gibi zâtında istidadı tam ise varlığı zorunlu olur ve geri kalması imkânsızdır; aksi takdirde tam illetten geri kalma gerekir; bu durumda failin kıdeminden onun da kıdemi lazım gelir. Felekî cisimler filozoflara göre bu kabildendir. Şayet onun istidadının tamamlanması sonradan meydana gelen bir duruma bağlıysa, yaş odun kuruyuncaya kadar ateşin onu yakamaması gibi o gerçekleşmedikçe icadı imkânsızdır; günlük hadiseler de onlara göre bu kabildendir. Bundan dolayı hâdiseleri kadîm başlangıçlara bağlamanın mümkün olması için kıdem ile hudûs âlemleri arasında bir berzah kabul etmişlerdir. Failin, ma'lûlünün varlığı birbirini takip eden şartlara bağlı bir mucib olması durumunda, bir defada ibdâ' (yaratma) imkânsızdır. Başka bir şeye asla bağlı olmamayı bildiren bu şeylerin bir defada var olabilme imkânı ile birlikte, ma'lûlün varlığının failin varlığından sonraya kalmasını gerektiren tedricî yaratma; bu takdirde teahhuru (sonraya kalmayı) imkânsız kılan vücûb (zorunluluk) ile bağdaşmaz ve bildiğin üzere bu teahhuru sıhhatli kılan ihtiyarı (iradeyi) iktiza eder. Zira şeylerin tedricî olarak vücuda getirilmesi, her biri bir şeye taalluk eden icatlardan ibarettir; binaenaleyh ilim, irade ve kudretin bunların her birine ayrıntılı olarak taalluk ettiğine delalet eder; aksine onların def'aten (bir kerede) icadı, mecmua taalluk eden tek bir icattır ve zikredilenlerin mecmu olması hasebiyle mecmua icmalen taalluk ettiğine delalet eder. Bunu kâğıt gibi bir şeyin üzerine mühür basmak ile o kelimeleri yazman arasındaki farktan daha net anlarsın; çünkü ikinci surette kelime kelime, hatta harf harf onu tahayyül eder ve öylece irade ederek sayfaya dökersin; ilk suretin aksine, ki bu açıktır. Düşünenler (nuzzâr) tedricî yaratılıştan ibret alır ve O Sübhânehu'nun ilminin, iradesinin ve kudretinin şeyleri ayrıntılı olarak kuşattığını anlayarak şöyle derler:
سبحان من لا يعزب عن علمه مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء، وأيضا قالوا: إنا إذا فعلنا شيئا تصورناه أولا ثم اعتقدنا له فائدة ثم تحصل لنا حال شوقية ثم ميلان نفساني هي الإرادة ثم تنبعث القوة الباعثة للقوة المحركة للأعضاء نحو إيجاده فيحصل لنا ذلك الشيء فلكل واحد من تلك الأمور دخل في وجود ذلك الشيء، ثم قالوا: فكما لا بد في صدور الأفعال الاختيارية فينا من هذه الأمور كذلك لا بد في صدور الأفعال الاختيارية للواجب من نحو ذلك مما لا يمتنع عليه سبحانه فأثبتوا له تعالى علما، وإرادة، وقدرة، وفائدة لأفعاله، واستدلوا على ذلك من كونه سبحانه مختارا فالخلق التدريجي لما كان دالا على الاختيار الدال على ما ذكر صدق أن فيه اعتبارا للنظار.
"Yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şey ilminden gizli kalmayan Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir." Ayrıca şöyle demişlerdir: Biz bir fiili yaptığımızda önce onu tasavvur ederiz, sonra ona bir fayda kabul ederiz, sonra bizde şevk hali, ardından irade olan nefsanî bir meyil meydana gelir; sonra da uzuvları hareket ettirici kuvveti onu icat etmeye sevk eden kuvvet harekete geçer ve böylece o şey bizim için meydana gelir. Dolayısıyla bu hususların her birinin o şeyin varlığında bir dahli vardır. Sonra şöyle dediler: Bizdeki ihtiyarî fiillerin sâdır olmasında bu hususlar nasıl zorunlu ise, Vâcib Teâlâ'nın ihtiyarî fiillerinin sâdır olmasında da O Sübhânehu hakkında imkânsız olmayan benzeri durumlar zorunludur. Böylece O Teâlâ için ilim, irade, kudret ve fiilleri için bir fayda/hikmet ispat ettiler ve O Sübhânehu'nun muhtar (özgür irade sahibi) olmasından buna delil getirdiler. Tedricî yaratılış zikredilenlere delalet eden ihtiyara delalet ettiğine göre, onda düşünenler için bir ibret bulunduğu hükmü doğrulanmış olur.
وحاصل هذا أن المراد من النظار أصحاب النظر والبصيرة من العقلاء فلا يتوقف ما ذكر على تقدم خلق الملائكة على أن من قال بتقدم خلق العرش والكرسي على خلق الأرض والسماوات قائل بتقدم خلق الملائكة بل قيل: إن من الناس من قال بتقدم خلق نوع من الملائكة قبل العرش والكرسي وسماهم المهيمين.
Bunun hâsılı şudur: Nuzzârdan maksat akıl sahiplerinden basiret ve nazar ehli olanlardır; dolayısıyla zikredilen husus, meleklerin yaratılışının önceliğine bağlı değildir. Kaldı ki Arş ve Kürsî'nin yaratılışının yer ve göklerin yaratılışından önce olduğunu söyleyen kimse, meleklerin yaratılışının önceliğini de söylemektedir; hatta insanlardan bir kısmının Arş ve Kürsî'den önce bir tür meleğin yaratıldığını söylediği ve onları el-Müheyyemîn (hayran kalmış melekler) olarak isimlendirdiği nakledilmiştir.
وأنت تعلم أن هذا لا يفيدنا لأن المهيمين عند هذا القائل لا يشعرون بسماء ولا أرض بل هم مستغرقون فيه
Sen bilirsin ki bu bizim işimize yaramaz; çünkü bu sözü söyleyene göre el-Müheyyemîn melekleri ne yeri ne göğü fark ederler, bilakis onlar O Sübhânehu'da istiğrak halindedirler;
سبحانه على أن ذلك ليس بالمحقق كما يقوله المعترض أيضا، وقيل: إن الشيء إذا حدث دفعة واحدة فلعله يخطر بالبال أن ذلك الشيء إنما وقع على سبيل الاتفاق فإذا أحدث شيئا فشيئا على سبيل المصلحة والحكمة كان ذلك أبلغ في القدرة وأقوى في الدلالة، وقيل: إن التعجيل في الخلق أبلغ في القدرة والتثبت أبلغ في الحكمة فأراد الله تعالى إظهار حكمته في خلق الأشياء بالتثبت كما أظهر قدرته في خلق الأشياء بكن.
ayrıca itiraz edenin de dediği gibi bu durum muhakkak değildir. Bir görüşe göre, bir şey bir defada meydana geldiğinde, onun bir tesadüf eseri olarak vuku bulduğu akla gelebilir; fakat maslahat ve hikmet üzere peyderpey icat edildiğinde bu, kudrete daha beliğ ve delalete daha kuvvetli olur. Şöyle de denilmiştir: Yaratmada acele kudrete daha beliğ, teennî (aheste ve sağlam yapmak) ise hikmete daha beliğdir; Allah Teâlâ şeyleri «kûn» (ol) ile yaratmada kudretini gösterdiği gibi, teennî ile yaratmada da hikmetini izhar etmek istemiştir.
ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وهو في المشهور الجسم المحيط بسائر الأجسام وهو فلك الأفلاك سمي به إما لارتفاعه أو للتشبيه بسرير الملك فإنه يقال له عرش ومنه قوله تعالى: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ [يوسف: ١٠٠] لأن الأمور والتدبيرات تنزل منه، ويكنى به عن العز والسلطان والملك فيقال: فلان ثل عرشه أي ذهب عزه وملكه وأنشدوا قوله:
{ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istiva etti”; Arş meşhur görüşe göre diğer cisimleri kuşatan cisim olup feleklerin feleğidir (felek-i a'lâ). Bu şekilde isimlendirilmesi ya yüksekliğinden ötürüdür ya da hükümdarın tahtına benzetilmesindendir; zira ona arş denilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } [Yûsuf: 100] kavli de bundandır; çünkü işler ve tedbirler oradan iner. Onunla izzet, saltanat ve mülkten de kinaye yapılır; nitekim "filanın arşı devrildi" denilir; yani izzeti ve mülkü gitti demektir. Şu şiiri inşad etmişlerdir:
إذا ما بنو مروان ثلث عروشهم ... وأودت كما أودت إياد وحمير
Mervanoğullarının tahtları/arşları devrildiğinde... İyâd ve Himyer'in helak olduğu gibi helak olup gittiler.
وقوله:
Ve şu sözü:
إن يقتلوك فقد ثللت عروشهم ... بعيينة بن الحارث بن شهاب
Onu öldürseler bile, sen onların tahtlarını/arşlarını devirdin... Uyeyne b. el-Hâris b. Şihâb ile.
وذكر الراغب أن العرش مما لا يعلمه البشر إلا بالاسم، وليس هو كما تذهب إليه أوهام العامة فإنه لو كان كذلك لكان حاملا له تعالى عن ذلك، وليس كما قال قوم. إنه الفلك الأعلى والكرسي فلك الكواكب وفيه نظر، والناس في الكلام على هذه الآية ونحوها مختلفون. فمنهم من فسر العرش بالمعنى المشهور، وفسر الاستواء بالاستقرار. وروي ذلك عن الكلبي، ومقاتل، ورواه البيهقي في كتابه: الأسماء والصفات بروايات كثيرة عن جماعة من السلف وضعفها كلها. وما روي عن مالك رضي الله تعالى عنه أنه سئل كيف استوى؟ فأطرق رأسه مليا حتى علته الرحضاء ثم رفع رأسه فقال: الاستواء غير مجهول. والكيف غير معقول والإيمان به واجب والسؤال عنه بدعة ثم قال للسائل: وما أظنك إلا ضالا ثم أمر به فأخرج ليس نصا في هذا المذهب لاحتمال أن يكون المراد من قوله: غير مجهول أنه ثابت معلوم الثبوت لا أن معناه وهو الاستقرار غير مجهول ومن قوله: والكيف غير معقول أن كل ما هو من صفة الله تعالى لا يدرك العقل له كيفية لتعاليه عن ذلك فكف الكيف عنه مشلولة.
er-Râgıb, Arş'ın beşerin ancak ismiyle bilebileceği şeylerden olduğunu zikretmiştir; o avamın vehmettiği gibi değildir; çünkü öyle olsaydı O'nu taşımış olurdu, Allah bundan münezzehtir. Bir topluluğun dediği gibi onun en yüksek felek, Kürsî'nin ise yıldızlar feleği olduğu şeklinde de değildir; bunda nazar (eleştiri) vardır. İnsanlar bu ayet ve benzerleri hakkındaki sözlerde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı Arş'ı meşhur manasıyla, istivâyı ise "istikrar" (yerleşmek) ile tefsir etmişlerdir. Bu, el-Kelbî ve Mukâtil'den rivayet edilmiştir; el-Beyhakî de bunu «el-Esmâ ve's-Sıfât» adlı kitabında Selef'ten bir cemaatten birçok rivayetle nakletmiş ve hepsini zayıf bulmuştur. İmam Mâlik radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen; kendisine nasıl istiva ettiği sorulduğunda, ter basıp kaplayıncaya kadar başını uzun süre öne eğdiği, sonra başını kaldırıp: "İstiva meçhul değildir, keyfiyet akılla idrak olunamaz, ona iman vaciptir, ondan sormak ise bidattir" dediği ve ardından soruyu sorana: "Seni ancak sapkın biri olarak görüyorum" deyip onun dışarı çıkarılmasını emrettiği rivayeti, bu mezhep için nass (kesin delil) değildir. Zira onun "meçhul değildir" sözünden maksadın, onun manası olan istikrarın meçhul olmaması değil, sabitliğinin malum ve sabit olması; "keyfiyet akılla idrak olunamaz" sözünden maksadın ise, Allah Teâlâ'nın sıfatı olan her şeyden aklın O'nun yüceliği sebebiyle keyfiyet idrak edememesi, dolayısıyla O'ndan keyfiyet elinin felç olmuş olması muhtemeldir.
ويدل على هذا ما جاء في رواية أخرى عن عبد الله بن وهب أن مالكا سئل عن الاستواء فأطرق وأخذه الرحضاء ثم قال: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] كما وصف نفسه ولا يقال له: كيف وكيف عنه مرفوع إلى آخر ما قال، ثم إن هذا القول إن كان مع نفي اللوازم فالأمر فيه هين، وإن كان مع القول بها والعياذ بالله تعالى فهو ضلال وأي ضلال وجهل وأي جهل بالملك المتعال، وما أعرف ما قاله بعض العارفين الذين كانوا من تيار المعارف غارفين على لسان حال العرش موجها الخطاب إلى النبي ﷺ ليلة المعراج حين أشرقت شمسه ﵊ في الملأ الأعلى فتضاءل معها كل نور وسراج كما نقله الإمام القسطلاني معرضا بضلال مثل أهل هذا المذهب الثاني ولفظه مع حذف، ولما انتهى ﷺ إلى العرش تمسك بأذياله وناداه بلسان حاله يا محمد أنت ونصيبي يا حبيبي أن تشهد بالبراءة مما نسبه أهل الزور إلي وتقوله أهل الغرور علي زعموا أني أسمع من لا مثل له وأحيط بمن لا كيفية له يا محمد من لا حد لذاته ولا عد لصفاته كيف يكون مفتقرا إلي ومحمولا علي إذا كان الرحمن اسمه والاستواء صفته وصفته متصلة بذاته كيف يتصل بي أو ينفصل عني؟ يا محمد وعزته لست بالقريب منه وصلا ولا بالبعيد عنه فصلا ولا بالمطبق له حملا أوجدني منه رجمة وفضلا ولو محقني لكان حقا منه وعدلا يا محمد أنا محمول قدرته ومعمول حكمته اه.
Buna Abdullah b. Vehb'den gelen diğer bir rivayette Mâlik'e istiva hakkında sorulduğunda başını öne eğip kendisini ter bastığı ve sonra: "{ الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } [Tâhâ: 5] Kendisini vasfettiği gibidir; O'na 'nasıl?' denilmez, keyfiyet O'ndan kaldırılmıştır..." diyerek sözünün sonuna kadar devam ettiği rivayeti delalet eder. Sonra bu görüş şayet [cismaniyet] lazımlarının nefyi ile birlikte ise mesele basittir; fakat Allah Teâlâ'ya sığınırız, şayet o lazımların kabulü ile birlikte ise bu apaçık bir sapıklık ve Yüceler Yücesi Hükümdar hakkında büyük bir cehalettir! İmam el-Kastallânî'nin bu ikinci mezhep ehlinin sapıklığına tarizde bulunarak naklettiği üzere, marifet deryasından avuçlayan bazı ariflerin Miraç gecesinde Peygamber aleyhissalâtü vesselâm'ın güneşi Mele-i A'lâ'da parlayıp onunla birlikte her nur ve kandil sönükleştiğinde Arş'ın lisan-ı haliyle ona hitaben söyledikleri söz ne kadar da güzeldir; kısaltılarak lafzı şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Arş'a ulaştığında onun eteklerine tutundu; Arş da lisan-ı haliyle ona şöyle nida etti: 'Ey Muhammed! Benim payım ve nasibim, yalancıların bana nispet ettiği ve mağrurların hakkımda uydurduğu şeylerden beri olduğuma şahitlik etmendir. Onlar dengi olmayanı kuşattığımı ve keyfiyeti olmayanı ihata ettiğimi sandılar. Ey Muhammed! Zâtına sınır, sıfatlarına sayı bulunmayan Zât, bana nasıl muhtaç olur ve üzerime nasıl taşınır? Rahmân O'nun ismi, istiva O'nun sıfatı ve sıfatı da Zâtına bitişik iken; O bana nasıl bitişir veya benden nasıl ayrılır? Ey Muhammed! İzzetine yemin olsun ki ben O'na bitişme yönüyle yakın, ayrılma yönüyle uzak değilim; O'nu taşıyarak kaplamış da değilim! Beni bir rahmet ve lütuf olarak var etti; şayet beni yok etseydi O'ndan bir hak ve adalet olurdu. Ey Muhammed! Ben O'nun kudretinin taşınanıyım ve hikmetinin eseriyim!'
وذهب المعتزلة وجماعة من المتكلمين إلى أن العرش على معناه واستوى بمعنى استولى. واحتجوا عليه بقوله:
Mu'tezile ve kelâmcılardan bir topluluk, Arş'ın kendi manasında, istivânın ise "istilâ" (hükümran olup hâkimiyet kurmak) manasında olduğu görüşüne gitmişlerdir. Buna şu beyitle delil getirmişlerdir:
قد استوى بشر على العراق ... من غير سيف ودم مهراق
Bişr kılıçsız ve dökülen kânsız... Irak'a istiva etti (hâkim oldu).
وخص العرش بالأخبار عنه بالاستيلاء عليه لأنه أعظم المخلوقات، ورد هذا المذهب بأن العرب لا تعرف استوى بمعنى استولى وإنما يقال: استولى فلان على كذا إذا لم يكن في ملكه ثم ملكه واستولى عليه والله تعالى لم يزل مالكا للأشياء كلها ومستوليا عليها ونسب ذلك للأشعرية. وبالغ ابن القيم في ردهم ثم قال: إن لام الأشعرية كنون اليهودية وهو ليس من الدين القيم عندي. وذهب الفراء واختاره القاضي إلى أن المعنى ثم قصد إلى خلق العرش، ويبعده تعدى الاستواء بعلى، وفيه قول بأن خلق العرش بعد خلق السماوات والأرض وهو كما ترى. وذهب القفال إلى أن المراد نفاذ القدرة وجريان المشيئة واستقامة الملك لكنه أخرج ذلك على الوجه الذي ألفه الناس من ملوكهم واستقر في قلوبهم، قيل: ويدل على صحة ذلك قوله سبحانه في سورة [يونس: ٣] ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فإن يُدَبِّرُ الْأَمْرَ جرى مجرى التفسير لقوله: اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وسيأتي الكلام فيه إن شاء الله تعالى، وذكر أن القفال يفسر العرش بالملك ويقول ما يقول، واعترض بأن الله تعالى لم يزل مستقيم الملك مستويا عليه قبل خلق السماوات والأرض وهذا يقتضي أنه سبحانه لم يكن كذلك تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا. وأجيب بأن الله تعالى كان قبل خلق السماوات والأرض مالكها لكن لا يصح أن يقال: شبع زيدا إلا بعد أكله الطعام فإذا فسر العرش بالملك صح أن يقال: إنه تعالى إنما استوى ملكه بعد خلق السماوات والأرض، ومنهم من يجعل الإسناد مجازيا ويقدر فاعلا في الكلام أي استوى أمره ولا يضر حذف الفاعل إذا قام ما أضيف إليه مقامه، وعلى هذا لا يكون الاستواء صفة له تعالى وليس بشيء. ومن فسره بالاستيلاء أرجعه إلى صفة القدرة.
Mahlukatın en büyüğü olduğu için Arş'a istilâ ile haber verilmesi tahsis edilmiştir. Bu mezhep şu şekilde reddedilmiştir: Araplar istivâyı istilâ manasında bilmezler; "filan şeye istilâ etti" ifadesi ancak o şey mülkünde değilken sonradan mülküne geçip ona hâkim olduğunda söylenir; Allah Teâlâ ise ezelden beri bütün şeylerin mâliki ve üzerlerine müstevlîdir (hâkimidir); bu görüş Eş'ariyye'ye nispet edilmiştir. İbnü'l-Kayyim onları reddetmede aşırıya gitmiş ve sonra: "Eş'ariyye'nin lâm'ı, Yahudilerin nûn'u gibidir" demiştir; bu da bana göre dosdoğru dinden değildir. el-Ferrâ ise –ki bu Kâdî'nin de tercihidir– mananın "sonra Arş'ı yaratmaya kastetti" şeklinde olduğu görüşüne gitmiştir; bunu da istivânın «alâ» ile müteaddî olması uzaklaştırmaktadır. Bunda Arş'ın yaratılışının gökler ve yerin yaratılışından sonra olduğuna dair bir söz vardır ki bu da gördüğün gibidir. el-Kaffâl ise maksadın kudretin nüfuzu, meşietin cereyanı ve mülkün istikameti (düzeni) olduğu; ancak bunun insanların kendi krallarından alıştığı ve kalplerinde yerleşen şekil üzere ifade edildiği görüşüne varmıştır. Denildi ki: O Sübhânehu'nun Yûnus Suresi'ndeki [Yûnus: 3] { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } kavli bunun sıhhatine delalet eder; zira { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } ifadesi, { اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } sözünün tefsiri mesabesinde cereyan etmiştir; inşâallahu Teâlâ bunun açıklaması gelecektir. el-Kaffâl'in Arş'ı mülk ile tefsir ettiği ve söyleyeceğini söylediği zikredilmiştir. Buna Allah Teâlâ'nın yer ve gökleri yaratmadan önce de mülkü müstakim ve ona müstevlî olduğu, bunun ise O Sübhânehu'nun daha önce öyle olmadığını iktiza edeceği şeklinde itiraz edilmiştir; Allah bundan pek yücedir. Buna Allah Teâlâ'nın gökleri ve yeri yaratmadan önce de onların mâliki olduğu, ancak Zeyd'in yemek yemesinden önce "doydu" denilemeyeceği gibi, Arş mülk ile tefsir edildiğinde Allah Teâlâ'nın mülkünün ancak yer ve göklerin yaratılmasından sonra istiva ettiği söylenebileceği cevabı verilmiştir. Onlardan bir kısmı isnadı mecazî kabul edip kelâmda bir fail takdir ederler; yani "emri istiva etti" demektir; muzafun ileyh onun yerine kaim olduğunda failin hazfedilmesi zarar vermez; buna göre istiva O Teâlâ'nın bir sıfatı olmaz; bu ise bir şey değildir. Onu istilâ ile tefsir eden ise kudret sıfatına irca eder.
ونقل البيهقي عن أبي الحسن الأشعري أن الله تعالى فعل في العرش فعلا سماه استواء كما فعل في غيره فعلا سماه رزقا ونعمة وغيرهما من أفعاله سبحانه لأن ثم للتراخي وهو إنما يكون في الأفعال، وحكى الأستاذ أبو بكر بن فورك عن بعضهم أن اسْتَوى بمعنى علا ولا يراد بذلك العلو بالمسافة والتحيز والكون في المكان متمكنا فيه ولكن يراد معنى يصح نسبته إليه سبحانه. وهو على هذا من صفات الذات وكلمة ثُمَّ تعلقت بالمستوى عليه لا بالاستواء أو أنها للتفاوت في الرتبة وهو قول متين.
el-Beyhakî, Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'den; Allah Teâlâ'nın Arş'ta istiva diye adlandırdığı bir fiil işlediğini, nitekim başkasında rızık ve nimet gibi O Sübhânehu'nun diğer fiillerini işlediğini nakletmiştir; çünkü «sümme» terâhî (gecikme) içindir ve bu da ancak fiillerde olur. Üstat Ebû Bekir b. Fûrek ise bazılarından { اسْتَوى } kelimesinin "yüceldi" manasında olduğunu; bununla mesafe, mekân tutma ve mekânda yerleşme anlamında bir yüceliğin kastedilmediğini, bilakis O Sübhânehu'ya nispeti sahih olan bir mananın kastedildiğini nakletmiştir. Bu görüşe göre o, Zâtî sıfatlardandır ve { ثُمَّ } kelimesi istivâya değil, üzerine istiva edilene taalluk etmiştir yahut mertebedeki tefavüt içindir; bu ise sağlam bir görüştür.
وأنت تعلم أن المشهور من مذهب السلف في مثل ذلك تفويض المراد منه إلى الله تعالى فهم يقولون: استوى على العرش على الوجه الذي عناه سبحانه منزها عن الاستقرار والتمكن، وأن تفسير الاستواء بالاستيلاء تفسير مرذول إذ القائل به لا يسعه أن يقول كاستيلائنا بل لا بد أن يقول: هو استيلاء لائق به ﷿ فليقل من أول الأمر هو استواء لائق به جل وعلا.
Bilirsin ki böyle konularda Selef'in meşhur mezhebi, ondan kastedilen manayı Allah Teâlâ'ya havale etmektir (tefvîz). Onlar şöyle derler: O, istikrar ve yerleşmekten münezzeh olarak O Sübhânehu'nun kastettiği vecih üzere Arş'a istiva etmiştir; istivânın istilâ ile tefsiri ise merduttur; zira bunu söyleyen kimse "bizim istilâmız gibi" diyemez, bilakis mutlaka "O azze ve celle'ye layık bir istilâdır" demek zorundadır; öyleyse en başından "O Celâl ve Alâ olan Zât'a layık bir istivâdır" desin!
وقد اختار ذلك السادة الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم وهو أعلم وأسلم وأحكم خلافا لبعضهم. ولعل لنا عودة إلى هذا البحث إن شاء الله تعالى: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ أي يغطي سبحانه النهار بالليل، ولما كان المغطى يجتمع مع المغطي وجودا وذلك لا يتصور هنا قالوا: المعنى يلبسه مكانه فيصير الجو مظلما بعد ما كان مضيئا فيكون التجوز في الإسناد بإسناد ما لمكان الشيء إليه ومكانه هو الجو على معنى أنه مكان للضوء الذي هو لازمه لا أنه مكان لنفس النهار لأن الزمان لا مكان له وجوز أن يكون هناك استعارة بأن يجعل غشيان مكان النهار وإظلامه بمنزلة غشيانه للنهار نفسه فكأنه لف عليه لف الغشاء أو يشبه تغييبه له بطريانه عليه بستر اللباس لملابسة. وجوز أن يكون المعنى يغطي سبحانه الليل بالنهار.
Sûfî büyükler –Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın– bunu tercih etmişlerdir; bazılarının hilafına bu daha âlimâne, daha selametli ve daha hikmetlidir. İnşâallahu Teâlâ bu bahse belki tekrar döneriz. { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “Geceyi gündüze bürür”; yani O Sübhânehu gündüzü gece ile örter. Örtülen ile örtenin varlıkta birleşmesi gerektiği ve bu da burada tasavvur olunamayacağı için şöyle demişlerdir: Mana, onun mekânına onu giydirir, böylece hava aydınlık iken karanlık olur; bu durumda isnadda mecaz bulunur, bir şeyin mekânına ait olan şey kendisine isnad edilmiştir; onun mekânı havadır, havanın gündüzün lazımı olan ışığın mekânı olması anlamındadır, yoksa bizzat gündüzün mekânı değildir; zira zamanın mekânı olmaz. Orada bir istiare bulunması da caiz görülmüştür; şöyle ki gündüzün mekânının bürünmesi ve karanlığa gömülmesi gündüzün bizzat kendisinin bürünmesi mesabesinde kılınır, sanki bir örtünün sarılması gibi üzerine sarılır; yahut onun üzerine gelmesiyle onu örtmesi, bir giysinin giyineni örtmesine benzetilir. Mananın O Sübhânehu'nun geceyi gündüz ile örtmesi şeklinde olması da caiz görülmüştür.
ورجح الوجه الأول بأن التغشية بمعنى الستر وهي أنسب بالليل من النهار. وبأنه يلزم على الثاني أن يكون الليل مفعولا ثانيا والنهار مفعولا أولا. وقد ذكر أبو حيان أن المفعولين إذا تعدى إليهما فعل وأحدهما فاعل من حيث المعنى يلزم أن يكون هو الأول منهما عندهم كما لزم ذلك في ملكت زيدا عمرا، ورتبة التقديم هي الموضحة لأنه الفاعل معنى كما لزم في ضرب موسى عيسى بخلاف أعطيت زيدا درهما فإن تعين المفعول الأول لا يتوقف على التقديم. ورجح الثاني بأن حميد بن قيس قرأ «يغشى الليل النهار» بفتح الياء ونصب «الليل» ورفع «النهار» ، ويلزم عليها أن يكون الطالب النهار والليل ملحق به. وتوافق القراءتين أولى من تخالفهما.
Birinci vecih şu sebeplerle tercih edilmiştir: Bürümek (tağşiye) örtmek manasınadır ve bu geceye gündüzden daha uygundur. İkinci veche göre ise gecenin ikinci mef'ûl, gündüzün birinci mef'ûl olması gerekir. Ebû Hayyân, bir fiil iki mef'ûle geçişli olduğunda ve onlardan biri mana bakımından fail olduğunda, "Zeyd'e Amr'ı mâlik kıldım" cümlesinde zorunlu olduğu gibi onların nezdinde birinci mef'ûlün o olmasının vacip olduğunu zikretmiştir; zira mana bakımından fail o olduğu için "Musa İsa'yı dövdü" cümlesinde olduğu gibi durumu açıklayan şey takdim sırasıdır; "Zeyd'e bir dirhem verdim" cümlesinin aksine; zira orada birinci mef'ûlün tayini öne geçmeye bağlı değildir. İkinci vecih ise Humeyd b. Kays'ın ye'nin fethası, «el-leyle» kelimesinin nasbı ve «en-nehâru» kelimesinin ref'i ile «يَغْشَى اللَّيْلَ النَّهَارُ» şeklinde okumasıyla tercih edilmiştir; buna göre talep edenin gündüz, gecenin ise ona bağlanan olması gerekir. İki kıraatin birbirine muvafık olması ise ihtilaf etmelerinden daha evladır.
وبأن قوله تعالى: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] يعلم منه- على ما قال المرزوقي- أن الليل قبل النهار لأن المسلوخ منه يكون قبل المسلوخ فالنهار بالإدراك أولي، وبأن قوله سبحانه: يَطْلُبُهُ حَثِيثاً أي محمولا على السرعة ففعيل بمعنى مفعول أوفق بهذا الوجه فإن هذا الطلب من النهار أظهر، وقد قالوا: إن ضوء النهار هو الهاجم على ظلمة الليل. وأنشد بعضهم:
Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn: 37] kavlinden –el-Merzûkî'nin dediğine göre– gecenin gündüzden önce olduğu anlaşılır; çünkü kendisinden sıyrılıp çıkarılan şey sıyrılıp çıkarılandan öncedir; dolayısıyla gündüz yetişmeye daha evladır. Yine O Sübhânehu'nun: { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } kavlindeki süratli kılınmış manasına gelen mef'ûl anlamındaki "fa'îl" bu veche daha uygundur; zira bu talep gündüzden daha açıktır. Nitekim gündüzün ışığının gecenin karanlığına hücum eden olduğunu söylemişlerdir. Bazıları şu beyti inşad etmiştir:
كأنا وضوء الصبح يستعجل الدجى ... نطير غرابا ذا قوادم جون
Sanki biz, sabahın ışığı karanlığı aceleyle kovalarken... Kara kanatlı bir kargayı uçuruyoruz.
ولبعض المتأخرين من أبيات:
Son dönem şairlerinden birinin beyitlerindendir:
وكأن الشرق باب للدجى ... ماله خوف هجوم الصبح فتح
Sanki doğu, karanlık için bir kapıdır... Sabahın hücumundan korktuğu için asla açılmayan.
وحديث أن التغشية أنسب بالليل قيل. مسلم لو كان المراد بالتغشية حقيقتها لكن ليس المراد ذلك بل المراد اللحوق والإدراك وهذا أنسب بالنهار كما علمت. والقاعدة المذكورة لا تخلو عن كلام. على أنه لا يبعد على ما نقرر أن يكون الكلام من قبيل أعطيت زيدا درهما. والقول بأن معنى الآية أنه سبحانه يجعل الليل أغشى بالنهار أي مبيضا بنور الفجر بناء على ما في الصحاح من أن الأغشى من الخيل وغيره ما ابيض رأسه كله من بين جسده كالأرخم مما لا يكاد يقدم عليه، وذكر سبحانه أحد الأمرين ولم يذكرهما معا كما في قوله تعالى: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ [الحج: ٦١، لقمان: ٢٩، فاطر: ١٣، الحديد: ٦] للعلم بالآخر من المذكور لأنه يشير إليه أو لأن اللفظ يحتمله- على ما قيل، وقال بعض المحققين: إن الليل والنهار بمعنى كل ليل ونهار وهو بتعاقب الأمثال مستمر الاستبدال فيدل على تغيير كل منهما بالآخر بأخصر عبارة من غير تكلف ومخالفة لما اشتهر من قواعد العربية.
Bürünmenin geceye daha uygun olduğu sözüne gelince; denildi ki: Şayet tağşiye (bürümek) ile hakikati kastedilseydi bu kabul edilirdi; fakat maksat o değil, kavuşmak ve yetişmektir; bu ise bildiğin gibi gündüze daha uygundur. Zikredilen kaide de tartışmadan uzak değildir. Kaldı ki takrir ettiğimize göre kelâmın "Zeyd'e bir dirhem verdim" kabilinden olması uzak değildir. es-Sıhâh'ta geçen at ve benzerlerinde başının tamamı vücudundan farklı olarak beyaz olana "el-ağşâ" denildiğine dayanarak, ayetin manasının O Sübhânehu'nun fecrin nuru ile beyazlaştırarak geceyi gündüzle daha beyaz/aydınlık kıldığı şeklinde söylenmesi ise pek itibar edilecek bir görüş değildir. O Sübhânehu'nun: { يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } [el-Hac: 61; Lokmân: 29; Fâtır: 13; el-Hadîd: 6] kavlinde olduğu gibi her ikisini birlikte zikretmeyip ikisinden birini zikretmesi, –söylendiğine göre– zikredilenden diğerinin bilinmesi içindir; çünkü ona işaret etmektedir yahut lafız buna muhtemeldir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Gece ve gündüz, her gece ve gündüz manasındadır; bu da benzerlerin birbirini takibiyle sürekli bir değişmedir; dolayısıyla Arapçanın meşhur kaidelerine muhalefet etmeksizin ve tekellüfe düşmeksizin en veciz ibareyle her birinin diğeriyle değişmesine delalet eder.
وجملة يُغْشِي- على ما قاله ابن جني- على قراءة حميد حال من الضمير في قوله سبحانه: ثُمَّ اسْتَوى والعائد محذوف أي يغشى الليل النهار بأمره أو بإذنه، وقوله جل وعلا: يَطْلُبُهُ حَثِيثاً بدل من يُغْشِي إلخ للتوكيد. وعلى قراءة الجماعة حال من اللَّيْلَ أي يغشى الليل النهار طالبا له حثيثا، وحَثِيثاً حال من الضمير في يَطْلُبُهُ وجوز غيره أن تكون الجملة حالا من النَّهارَ على تقدير قراءة حميد أيضا.
{ يُغْشِي } cümlesi –İbn Cinnî'nin dediğine göre– Humeyd'in kıraatinde O Sübhânehu'nun: { ثُمَّ اسْتَوى } kavlindeki zamirden hâldir; âid zamir ise mahzuftur; yani "gece gündüzü O'nun emriyle yahut izniyle bürür" demektir. O Celâl ve Alâ olan Zât'ın: { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “onu peşi sıra kovalayarak” kavli ise tekit için { يُغْشِي } fiilinden bedeldir. Çoğunluğun kıraatine göre ise { اللَّيْلَ } lafzından hâldir; yani "gece, onu süratle talep eder bir halde gündüzü bürür" demektir. { حَثِيثاً } kelimesi ise { يَطْلُبُهُ } fiilindeki zamirden hâldir. Başkası, Humeyd'in kıraati takdirinde bu cümlenin { النَّهارَ } lafzından hâl olmasını da caiz görmüştür.
وجوز أبو البقاء الاستئناف في الجملة الأولى. وقال بعضهم: يجوز في حَثِيثاً أن يكون حالا من الفاعل بمعنى حاثا أو من المفعول أي محثوثا، وأن يكون صفة مصدر محذوف أي طلبا حثيثا، وإنما وصف الطلب بذلك لأن تعاقب الليل والنهار- على ما قال الإمام وغيره- إنما يحصل بحركة الفلك الأعظم وهي أشد الحركات سرعة فإن الإنسان إذا كان في أشد عدوة بمقدار رفع رجله ووضعها يتحرك الفلك ثلاثة آلاف ميل وهي ألف فرسخ. واعترض بأن الفلك الأعظم إن كان هو العرش كما قالوا فحركته غير مسلمة عند جمهور المحدثين بل هم لا يسلمون حركة شيء من سائر الأفلاك أيضا وهو الكرسي والسماوات السبع بل ادعوا أن النجوم بأيدي ملائكة تسير بها حيث شاء الله تعالى
Ebû'l-Bekâ ilk cümlenin istînâf (yeni başlangıç) olmasını da caiz görmüştür. Bazıları şöyle demiştir: { حَثِيثاً } lafzının süratle koşturan manasında failden hâl olması, yahut acele ettirilmiş manasında mef'ûlden hâl olması, ya da "hızlı bir takip ile" takdirinde mahzuf bir masdarın sıfatı olması caizdir. Talebin bu şekilde vasfedilmesinin sebebi şudur: İmam ve başkalarının dediğine göre gece ve gündüzün birbirini takip etmesi ancak en büyük feleğin hareketiyle meydana gelir ki o hareketlerin en süratlisidir; zira insan en hızlı koşusu esnasında ayağını kaldırıp basacağı kadar bir sürede felek üç bin mil –ki bu bin fersahtır– hareket eder. Buna şöyle itiraz edilmiştir: En büyük felek onların dediği gibi şayet Arş ise, onun hareketi muhaddislerin cumhuruna göre kabul görmüş değildir; hatta onlar diğer feleklerin –ki onlar Kürsî ve yedi göktür– hiçbirinin hareketini de kabul etmezler; bilakis yıldızların, Allah Teâlâ'nın dilediği yere onları sevk eden meleklerin ellerinde olduğunu iddia etmişlerdir.
وكيف شاء، وقال الشيخ الأكبر قدس سره. إنها تجري في ثخن الأفلاك جري السمك في الماء كل في فلك يسبحون، وفسر- فيما نقل عنه- قوله سبحانه: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ بيجعله غاشيا له غشيان الرجل المرأة وقال:
ve nasıl dilerse [öyle]. Şeyhu'l-Ekber kuddise sirruh ise şöyle demiştir: "Onlar feleklerin kalınlığı içerisinde, balığın suda yüzmesi gibi akıp giderler: { كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Her biri bir yörüngede yüzmektedir.”" Kendisinden nakledildiğine göre O Sübhânehu'nun: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } kavlini, erkeğin kadını örtüp bürümesi gibi geceyi gündüze bürüyücü kılmasıyla tefsir etmiş ve şöyle demiştir:
ذكر سبحانه الغشيان هنا والإيلاج في آية أخرى وهذا هو التناكح المعنوي وجعله ساريا في جميع الموجودات، وإن صح هذا فما أصح قولهم: الليلة حبلى وما ألطفه، وأمر الحث عليه ظاهر لمن ذاق عسيلة النكاح. والحاصل من هذا الغشيان عند من يقول به ما في هذا العالم من معدن وثبات وحيوان وهي المواليد الثلاث أو من الحوادث مطلقا، ويقرب من هذا قوله:
"O Sübhânehu burada bürümeyi (ğışyân), başka bir ayette ise [birbirine] sokmayı (îlâc) zikretmiştir; işte bu manevî nikâhlanmadır ve O bunu bütün varlıklara sirayet ettirmiştir. Şayet bu doğruysa, 'Gece gebedir' sözleri ne kadar doğru ve ne kadar latiftir! Buna teşvik emri ise nikâhın balcığını tadan kimseye gayet açıktır." Bu görüşü savunanlara göre bu bürümeden hâsıl olan şey; bu âlemdeki maden, bitki ve hayvandır ki bunlar üç doğumdur (mevâlîd-i selâse) yahut mutlak manada hâdiselerdir. Şu beyit de buna yakın bir manadadır:
أشاب الصغير وأفنى الكبير ... كر الغداة ومر العشى
"Küçüğü ihtiyarlattı, büyüğü ise yok etti... / Sabahın dönüp gelmesi ve akşamın geçip gitmesi."
وأنت تعلم أن لا مؤثر في الوجود على الحقيقة إلا الله تعالى، ووجه ذكره سبحانه هذا بعد ذكره الاستواء- على ما نقل عن القفال- إنه جل شأنه لما أخبر العباد باستوائه أخبر عن استمرار أمور المخلوقات على وفق مشيئته وأراهم ذلك فيما يشاهدونه لينضم العيان إلى الخبر وتزول الشبهة من كل الجهات، ولا يخفى أن هذا قد يحسن وجها لذكر ذلك وما بعده بعد ذكر الاستواء وأما لذكره بخصوصه هناك دون تسخير الشمس والقمر فلا، وذكر صاحب الكشف في توجيه اختيار صاحب الكشاف هنا أن الغاشي هو النهار وفي الرعد هو الليل، وتفسيره التغشية هناك بالإلباس وهنا بالإلحاق نظرا إلى الخلاصة ما يفهم منه وجه تقديم التغشية على التسخير الآتي في هذه الآية وعكسه في آية الرعد حيث قال: والنكتة في ذلك أن تسخير الشمس والقمر ذكر هنالك من قبل في تعديد الآيات فلما فرغ ذكر إدخال الليل على النهار ليطابقه ولأنه أظهر في الآية وأن الشمس مسخرة مأمورة وهاهنا جاء به على أسلوب آخر تمهيدا لقوله سبحانه: ادْعُوا رَبَّكُمْ أي من هذه ألطافه وآياته في شأنكم فرجح جانب اللفظ على الأصل، وللجمع بين القراءتين أيضا اه فتدبر ولا تغفل.
Sen bilirsin ki hakikatte varlıkta Allah Teâlâ'dan başka hiçbir müessir (etki edici) yoktur. O Sübhânehu'nun istivâyı zikrettikten sonra bunu zikretmesinin vechi –Kaffâl'den nakledildiğine göre– şudur: O şânı yüce olan Zât, kullarına istivâsını haber verince, yaratılmışların işlerinin de Kendi meşîetine uygun olarak sürüp gittiğini haber vermiş ve haberin yanına bizzat görme de eklensin ve şüphe her cihetten yok olsun diye müşahede ettikleri şeylerde bunu onlara göstermiştir. Gizli değildir ki bu, hem bunun hem de bundan sonrakilerin istivâ zikrinden sonra getirilmesi için güzel bir vecih olabilir; fakat güneşin ve ayın boyun eğdirilmesinden ayrı olarak bilhassa burada zikredilmesi için bir vecih değildir. el-Keşf sahibi, el-Keşşâf sahibinin burada bürüyenin gündüz, Ra'd suresinde ise gece olmasını tercih edişini ve özetine bakarak bürümeyi (tağşiye) orada örtmek (ilbâs), burada ise bitiştirmek (ilhâk) ile tefsir edişini açıklarken; bu ayette bürümenin gelecek olan teshîrden (boyun eğdirmeden) öne alınmasının, Ra'd ayetinde ise bunun aksinin yapılmasının vechini anlatan şu ifadeleri zikretmiştir: "Bundaki nükte şudur: Güneş ve ayın boyun eğdirilmesi orada ayetlerin sayımı esnasında daha önce zikredilmişti; bu bitince ona mutabık olması için ve ayette gündüzün üzerine gecenin girdirilmesinin güneşin boyun eğdirilmiş ve emre amade kılınmış olmasından daha zahir olması sebebiyle gecenin gündüze sokulmasını zikretti. Burada ise O Sübhânehu'nun: { ادْعُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinize dua edin” kavline bir hazırlık olarak başka bir üslupta getirdi; yani 'Hakkınızdaki lütufları ve ayetleri bunlar olan Rabbinize dua edin' demektir; dolayısıyla lafzın yönünü asla tercih etti ve iki kıraati cem etmek için de böyle yaptı." [Keşşâf'tan nakil] bitti; tefekkür et ve gafil olma.
وقرىء «يغشّى» بالتشديد للدلالة على التكرار وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أي خلقهن حال كونهن مذللات تابعات لتصرفه سبحانه فيهن بما شاء غير ممتنعات عليه جل شأنه كأنهن مميزات أمرن فانقدن فتسمية ذلك أمرا على سبيل التشبيه والاستعارة، ويصح حمل الأمر على الإرادة كما قيل أي هذه الأجرام العظيمة والمخلوقات البديعة منقادة لإرادته. ومنهم من حمل الأمر على الأمر الكلامي وقال: إنه سبحانه أمر هذه الأجرام بالسير الدائم والحركة المستمرة على الوجه المخصص إلى حيث شاء. ولا مانع من أن يعطيها الله تعالى إدراكا وفهما لذلك بل ادعى بعضهم أنها مدركة مطلقا، وفي بعض الأخبار ما يدل على أن لبعضها إدراكا لغير ما ذكر، وإفراد الشمس والقمر بالذكر مع دخولهما في النجوم لإظهار شرفهما عليها لما فيهما من مزيد الإشراق والنور وبسيرهما في المنازل تعرف الأوقات. وقدم الشمس على القمر رعاية للمطابقة مع ما تقدم وهي من البديع ولأنها أسنى من القمر وأسمى مكانة ومكانا بناء على ما قيل من أنها في السماء الرابعة وأنه في السماء الأولى، وليس بمسلم عند المحدثين كالقول بأن نوره مستفاد من نورها لاختلاف تشكلاته على أنحاء متفاوتة بحسب وضعه من الشمس في القرب والبعد عنها مع ما يلحقه من الخسوف لا لاختلاف التشكلات وحده فإنه لا يوجب الحكم بأن نور القمر مستفاد من الشمس قطعا لجواز أن يكون نصفه مضيئا من ذاته ونصفه مظلما ويدور على نفسه بحركة مساوية لحركة فلكه فإذا تحرك بعد المحاق يسيرا رأيناه هلالا ويزداد فنراه بدرا ثم يميل نصفه المظلم شيئا فشيئا إلى أن يؤول إلى المحاق. وفي كونها مسخرات دلالة على أنها لا تأثير لها بنفسها في شيء أصلا. وقرأ جميعها ابن عامر بالرفع على الابتداء والخبر.
Tekrara delalet etmesi için şeddeli olarak «يغشّى» şeklinde de okunmuştur. { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “güneşi, ayı ve yıldızları da O'nun emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]”, yani O Sübhânehu'nun bunlar üzerindeki dilediği tasarrufuna tabi kılınmış, boyun eğdirilmiş ve O şânı yüce olan Zât'a asla karşı koyamaz bir hâlde iken onları yarattı; sanki onlar temyiz kabiliyetine sahipmiş de kendilerine emredilmiş ve onlar da boyun eğmiş gibidir; binaenaleyh buna "emir" denilmesi teşbih ve istiare yoluyladır. Söylendiği üzere emri iradeye hamletmek de sahihtir; yani bu muazzam cisimler ve eşsiz yaratıklar O'nun iradesine boyun eğmişlerdir. Onlardan bir kısmı ise emri kelâmî emre hamledip şöyle demiştir: O Sübhânehu bu cisimlere, dilediği yere doğru, belirlenmiş şekilde daimi bir seyir ve sürekli bir hareket emretmiştir. Allah Teâlâ'nın bunlara bunu anlayacak bir idrak ve fehim vermesine hiçbir mani yoktur; bilakis bazıları onların mutlak olarak idrak sahibi olduğunu iddia etmiştir. Bazı haberlerde de bunların bir kısmının zikredilenden başka şeylere idraki olduğuna dair delil bulunmaktadır. Güneş ve ayın yıldızlar kapsamına girmelerine rağmen ayrıca zikredilmeleri, parlaklık ve nurlarının fazlalığından ötürü onlara karşı şereflerini izhar etmek içindir; zira onların menzillerdeki seyirleriyle vakitler bilinir. Daha önce geçenle mutabakatı gözetmek için güneş aya takdim edilmiştir ki bu bedî' sanatındandır ve ayrıca güneş aydan daha parlak, mekân ve mertebe bakımından daha yücedir; nitekim onun dördüncü semada, ayın ise birinci semada olduğu söylenmiştir. Muhaddisler nezdinde bu kabul görmüş olmadığı gibi; ayın şekillerinin, tutulmaya maruz kalmasıyla birlikte güneşe yakınlık ve uzaklık konumuna göre farklı şekillerde değişmesi sebebiyle nurunun güneşin nurundan alınmış olduğu görüşü de kesin değildir; zira şekillerin farklılaşması tek başına ayın nurunun güneşten alındığına kesin hükmetmeyi gerektirmez; çünkü ayın bir yarısının kendiliğinden aydınlık, diğer yarısının karanlık olması ve kendi feleğinin hareketine eşit bir hareketle kendi etrafında dönmesi de caizdir; dolayısıyla kavuşum (muhâk) durumundan sonra biraz hareket edince biz onu hilal olarak görürüz, sonra büyür dolunay olarak görürüz, ardından karanlık yarısı peyderpey meyleder ve nihayet tekrar kavuşum durumuna döner. Bunların boyun eğdirilmiş (müsahhar) olmalarında, hiçbir şeyde kendiliklerinden asla bir etkileri bulunmadığına delalet vardır. İbn Âmir bunların tamamını mübteda ve haber olmak üzere merfû olarak okumuştur.
والنصب بالعطف على السَّماواتِ والحالية كما أشرنا إليه، وجوز تقدير جعل وجعل الشَّمْسَ مفعولا أولا.
Mensup okunması ise { السَّماواتِ } kelimesine atıfla ve işaret ettiğimiz üzere hâl iledir. Mahzuf bir "ce'ale" takdir edilerek { الشَّمْسَ } kelimesinin birinci mef'ûl,
مُسَخَّراتٍ مفعولا ثانيا أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ كالتذييل للكلام السابق أي إنه تعالى هو الذي خلق الأشياء ويدخل في ذلك السماوات والأرض دخولا أوليا وهو الذي دبرها وصرفها على حسب إرادته ويدخل في ذلك ما أشير إليه بقوله سبحانه: مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ لا أحد غيره كما يؤذن به تقديم الظرف.
{ مُسَخَّراتٍ } kelimesinin ise ikinci mef'ûl yapılması da caiz görülmüştür. { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “İyi bilin ki yaratma da emir de O'na aittir” ifadesi önceki söze bir tezyil (tamamlayıcı) gibidir; yani şeyleri yaratan ancak O Teâlâ'dır —ki gökler ve yer buna öncelikli olarak dahildir— ve onları Kendi iradesine göre tedbir edip idare eden de O'dur —ki O Sübhânehu'nun: { مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “emrine boyun eğmiş olarak” kavliyle işaret edilen şey de buna dahildir—; zarfın öne alınmasının bildirdiği üzere O'ndan başka hiç kimse [bunlara sahip] değildir.
وفسر بعضهم الأمر هنا بالإرادة أيضا، وفسر آخرون الأمر بما هو مقابل النهي والخلق بالمخلوق أي له تعالى المخلوقون لأنه خلقهم وله أن يأمرهم بما أراد واستخرج سفيان بن عيينة من هذا أن كلام الله تعالى شأنه ليس بمخلوق فقال: إن الله تعالى فرّق بين الخلق والأمر فمن جمع بينهما فقد كفر يعني من جعل الأمر الذي هو كلامه سبحانه من جملة من خلقه فقد كفر لأن المخلوق لا يقوم إلا بمخلوق مثله كذا في تفسير الخازن وليس بشيء كما لا يخفى.
Bazıları buradaki emri de irade ile tefsir etmiştir. Başkaları ise emri nehyin zıddı olan [emir] ile, halkı (yaratmayı) ise mahlûk ile tefsir etmiştir; yani yaratılmışlar O Teâlâ'ya aittir, çünkü onları O yaratmıştır ve onlara dilediğini emretme yetkisi de O'nundur. Süfyân b. Uyeyne bundan, Allah Teâlâ'nın kelâmının mahlûk olmadığı hükmünü çıkarmış ve şöyle demiştir: "Allah Teâlâ yaratma (halk) ile emri birbirinden ayırmıştır; dolayısıyla kim ikisini bir kılarsa kâfir olur." Yani kim O Sübhânehu'nun kelâmı olan emri yarattıklarının cümlesinden kılarsa kâfir olur, çünkü mahlûk ancak kendisi gibi bir mahlûk ile kaim olur; Tefsîr-i Hâzin'de böyle geçer, ancak gizli olmadığı üzere bu [istidlal] bir şey değildir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن سفيان أن الخلق ما دون العرش والأمر ما فوق ذلك، وشاع عند بعضهم إطلاق عالم الأمر على عالم المجردات تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ.
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan rivayet ettiğine göre yaratma (halk) Arş'ın altındakiler, emir ise onun üstündekilerdir. Bazıları nezdinde mücerredler âlemine "emir âlemi" denilmesi yaygınlaşmıştır. { تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir.”
ففي ذلك إشارة إلى أنهما طبق الحكمة وفي غاية الكمال ولا يقال ذلك في غيره تعالى بل هو صفة خاصة به سبحانه في القاموس. وقال الإمام: إن البركة لها تفسيران: أحدهما البقاء والثبات، والثاني كثرة الآثار الفاضلة. فإن حملته على الأول فالثابت الدائم هو الله تعالى، وإن حملته على الثاني فكل الخيرات والكمالات من الله تعالى فهذا الثناء لا يليق إلا بحضرته جل وعلا. واختار الزجاج أنه من البركة بمعنى الكثرة من كل خير ولم يجىء منه مضارع ولا أمر ولا اسم فاعل مثلا، وقال البيضاوي: المعنى تعالى بالوحدانية والألوهية وتعظم بالتفرد بالربوبية، وعلى هذا فهو ختام لوحظ فيه مطلعه ثم حقق الآية بما لا يخلو عن دغدغة ومخالفة لما عليه سلف الأمة. ثم إنه تعالى بعد أن بين التوحيد وأخبر أنه المتفرد بالخلق والأمر أمر عباده أن يدعوه مخلصين متذللين فقال عز من قائل: ادْعُوا رَبَّكُمْ الذي عرفتم شؤونه الجليلة والمراد من الدعاء- كما قال غير واحد- السؤال والطلب وهو مخ العبادة لأن الداعي لا يقدم على الدعاء إلا إذا عرف من نفسه الحاجة إلى غير ذلك المطلوب وأنه عاجز عن تحصيله وعرف أن ربه ﵎ يسمع الدعاء ويعلم الحاجة وهو قادر على إيصالها إليه. ولا شك أن معرفة العبد نفسه بالعجز والنقص ومعرفته ربه بالقدرة والكمال من أعظم العبادات.
Bunda her ikisinin de hikmete tam uygun ve kemalin zirvesinde olduğuna işaret vardır; el-Kâmûs'ta geçtiğine göre bu ifade O Teâlâ'dan başkası için kullanılmaz, bilakis O Sübhânehu'ya has bir sıfattır. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Bereketin iki tefsiri vardır: Birincisi beka ve sebat, ikincisi ise faziletli eserlerin çokluğudur. Şayet onu birinciye hamledersen, sabit ve daim olan yalnızca Allah Teâlâ'dır; şayet ikinciye hamledersen, bütün hayırlar ve kemaller Allah Teâlâ'dandır; dolayısıyla bu sena O Celâl ve Alâ olan Zât'tan başkasına layık olmaz. Zeccâc bunun her türlü hayırdan çokluk manasında olan bereketten geldiğini tercih etmiştir; bundan muzari, emir yahut ism-i fail gibi kalıplar gelmemiştir. Beyzâvî ise şöyle demiştir: "Manası; birlik ve uluhiyetle yüceldi, rububiyette tek olmakla azamet buldu demektir." Buna göre bu, başlangıcı gözetilmiş bir sondur; sonra ayeti, içinde birtakım kuruntular ve ümmetin selefinin benimsediğine muhalefet bulunan bir tarzda incelemiştir. Daha sonra O Teâlâ tevhidi açıklayıp yaratmada ve emretmede tek olduğunu bildirdikten sonra, kullarına ihlas ve tezellül (alçakgönüllülük) içinde Kendisine dua etmelerini emrederek sözlerin en yücesiyle şöyle buyurmuştur: Yüce şanlarını öğrendiğiniz { ادْعُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinize dua edin”. Birden fazla âlimin dediğine göre duadan murat, istemek ve talep etmektir ki o ibadetin iliğidir (özüdür); zira dua eden kimse, ancak kendisinde o istenen şeyden başkasına ihtiyaç olduğunu ve onu elde etmekten aciz olduğunu bildiği, Rabbi celle celâluhu'nun duayı işittiğini, ihtiyacı bildiğini ve onu kendisine ulaştırmaya kadir olduğunu bildiği zaman duaya yönelir. Hiç şüphe yoktur ki kulun kendi nefsini acziyet ve noksanlıkla, Rabbini ise kudret ve kemal ile bilmesi en büyük ibadetlerdendir.
وقيل: المراد منه هنا العبادة لأنه عطف عليه ادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً والمعطوف يجب أن يكون مغاير للمعطوف عليه وفيه نظر. أما أولا فلأن المغايرة تكفي باعتبار المتعلقات كما تقول ضربت زيدا وضربت عمرا.
Denildi ki: Burada ondan murat ibadettir; çünkü üzerine { ادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } kavli atfedilmiştir ve matufun matufun aleyhten farklı olması gerekir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır. Evvela; taalluk eden şeyler (müteallak) bakımından farklılık yeterlidir, nitekim "Zeyd'e vurdum ve Amr'a vurdum" dersin.
وأما ثانيا فلأنها لا تستدعي حمل الدعاء هنا على العبادة بل حمله على ذلك إما هناك أو هنا وأما ثالثا فلأنه خلاف التفسير المأثور كما ستعلمه إن شاء الله تعالى تَضَرُّعاً أي ذوي تضرع أو متضرعين فنصبه على الحال من الفاعل بتقدير أو تأويل، وجوز نصبه على المصدرية. وكذا الكلام فيما بعد وهو من الضراعة وهي الذل والاستكانة يقال ضرع فلان لفلان إذا ذل له واستكان، وقال الزجاج: التضرع التملق وهو قريب مما قالوا أي ادعوه تذللا، وقيل:
İkinci olarak; bu durum buradaki duayı ibadete hamletmeyi gerektirmez, bilakis buna haml ya orada ya da burada olur. Üçüncü olarak ise; Allah Teâlâ dilerse ileride bileceğin üzere me'sur tefsire muhaliftir. { تَضَرُّعاً } “yalvara yakara”, yani tazarru sahipleri olarak veya yalvararak [dua edin]; dolayısıyla bunun nasbı, bir takdir veya teville failden hâl olması iledir; masdar olarak mensup kılınması da caiz görülmüştür. Bundan sonraki kısım için de kelâm böyledir. Bu kelime tezellül ve boyun eğme manasındaki darâat kökündendir; nitekim bir kimse başkasına boyun eğip zelil olduğunda 'falanca filancaya dar'a etti' denir. Zeccâc: "Tazarru dalkavukluktur/yaltaklanmaktır (temalluk)" demiştir ki bu da onların dediğine yakındır; yani 'O'na tezellül ile dua edin' demektir. Denildi ki:
التضرع مقابل الخفية. واختاره أبو مسلم أي ادعوه علانية وَخُفْيَةً أي سرا.
Tazarru, gizliliğin (hufye) zıddıdır. Ebû Müslim de bunu tercih etmiştir; yani 'O'na açıktan dua edin', { وَخُفْيَةً } “ve gizlice” yani sır olarak.
أخرج ابن المبارك، وابن جرير، وأبو الشيخ عن الحسن قال: لقد كان المسلمون يجتهدون في الدعاء وما يسمع لهم صوت إن كان إلا همسا بينهم وبين ربهم وذلك أنه تعالى يقول: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وأنه سبحانه ذكر عبدا صالحا فرضي له فعله فقال تعالى: إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا [مريم: ٣] وفي رواية عنه أنه قال:
İbnü'l-Mübârek, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Hasan'dan şöyle rivayet etmiştir: "Müslümanlar duada gayret sarf ederlerdi de sesleri işitilmezdi; bu ancak kendileriyle Rableri arasında bir fısıltıdan ibaretti. Bu da Allah Teâlâ'nın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” buyurmasından ve O Sübhânehu'nun salih bir kulu zikredip onun yaptığından razı olarak şöyle buyurmasındandır: { إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } [Meryem: 3] “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti.” Ondan gelen bir rivayette ise şöyle demiştir:
بين دعوة السر ودعوة العلانية سبعون ضعفا.
"Gizli dua ile aşikâr dua arasında yetmiş kat fark vardır."
وجاء من حديث أبي موسى الأشعري أنه ﷺ قال لقوم يجهرون: «أيها
Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin hadisinden geldiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem seslerini yükselten bir topluluğa şöyle buyurmuştur: «Ey
الناس اربعوا على أنفسكم إنكم لا تدعون أصم ولا غائبا إنكم تدعون سميعا بصيرا وهو معكم وهو أقرب إلى أحدكم من عنق راحلته»
insanlar! Kendinize acıyın/ölçülü olun; siz ne bir sağıra ne de bir gaibe dua ediyorsunuz. Şüphesiz siz hakkıyla işiten ve hakkıyla görene dua ediyorsunuz; O sizinle beraberdir ve O, birinize biniti olan devenin boynundan daha yakındır.»
والمعنى ارفقوا بأنفسكم واقصروا من الصياح في الدعاء.
Manası; kendinize yumuşak davranın ve duada bağırmayı kısın demektir.
ومن هنا قال جمع بكراهة رفع الصوت به. وفي الانتصاف حسبك في تعين الاسرار فيه اقترانه في الآية بالتضرع فالإخلال به كالإخلال بالضراعة إلى الله تعالى وإن دعاء لا تضرع فيه ولا خشوع لقليل الجدوى فكذلك دعاء لا خفية فيه ولا وقار بصحبه، وترى كثيرا من أهل زمانك يعتمدون الصراخ في الدعاء خصوصا في الجوامع حتى يعظم اللغط ويشتد وتستك المسامع وتستد ولا يدرون أنهم جمعوا بين بدعتين رفع الصوت في الدعاء وكون ذلك في المسجد.
Buradan hareketle bir topluluk duada sesi yükseltmenin mekruh olduğunu söylemiştir. el-İntisâf'ta şöyle denilmiştir: "Duada gizliliğin gerekliliğine, ayette tazarru ile birlikte zikredilmesi sana kâfidir; zira gizliliği terk etmek, Allah Teâlâ'ya tazarruyu terk etmek gibidir. Kendisinde tazarru ve huşû olmayan bir duanın faydası az olduğu gibi, kendisinde gizlilik ve sahibinde vakar bulunmayan bir dua da böyledir. Kendi zamanının ehlinden birçoğunun, özellikle camilerde gürültü patırtı büyüyüp şiddetlenene, kulaklar tıkanıp sağır olana kadar duada çığlık atmaya itimat ettiklerini görürsün; oysa onlar iki bid'ati birden –duada sesi yükseltmek ve bunun mescitte olması bid'atini– bir araya getirdiklerini bilmezler."
وروى ابن جرير عن ابن جريج أن رفع الصوت بالدعاء من الاعتداء المشار إليه بقوله سبحانه: إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وأخرج ابن أبي حاتم مثله عن زيد بن أسلم. وذهب بعضهم إلى أنه مما لا بأس به، ودعاء المعتدين الذي لا يحبه الله تعالى هو طلب ما لا يليق بالداعي كرتبة الأنبياء ﵈ والصعود إلى السماء. وإن منه ما ذهب جمع إلى أنه كفر كطلب دخول إبليس وأبي جهل وأضرابهما الجنة وطلب نزول الوحي والتبني ونحو ذلك من المستحيلات لما فيه من طلب إكذاب الله تعالى نفسه.
İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den duada sesi yükseltmenin, O Sübhânehu'nun: { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.” kavliyle işaret edilen haddi aşmaktan (i'tidâ) olduğunu rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de Zeyd b. Eslem'den benzerini rivayet etmiştir. Bazıları ise bunda bir beis olmadığı görüşüne varmıştır. Allah Teâlâ'nın sevmediği haddi aşanların duası; peygamberlerin aleyhimüsselâm mertebesi ve göğe yükselmek gibi dua edene yakışmayan şeyleri istemektir. Bir topluluğun küfür olduğuna hükmettiği şeyler de bu kabildendir; İblis'in, Ebû Cehil'in ve benzerlerinin cennete girmesini istemek, vahiy inmesini ve evlat edinmeyi istemek ve benzeri muhal olan şeyleri talep etmek gibi; çünkü bunda Allah Teâlâ'nın bizzat Kendisini yalanlamasını istemek vardır.
وأخرج أحمد في مسنده وأبو داود عن سعد بن أبي وقاص قال: سمعت النبي ﷺ يقول: «سيكون قوم يعتدون في الدعاء وحسب المرء أن يقول اللهم إني أسألك الجنة وما قرب إليها من قول وعمل وأعوذ بك من النار وما قرب إليها من قول وعمل ثم قرأ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ.
Ahmed Müsned'inde ve Ebû Dâvûd, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Duada haddi aşacak bir topluluk gelecektir. Kişiye: 'Allahım! Senden cenneti ve ona yaklaştıracak söz ve amelleri isterim; cehennemden ve ona yaklaştıracak söz ve amellerden de Sana sığınırım' demesi yeterlidir.» Sonra { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” ayetini okudu.
وفصل آخرون فقالوا: الإخفاء أفضل عند خوف الرياء والإظهار أفضل عند عدم خوفه، وأولى منه القول بتقديم الإخفاء على الجهر فيما إذا خيف الرياء أو كان في الجهر تشويش على نحو مصل أو نائم أو قارئ أو مشتغل بعلم شرعي، وبتقديم الجهر على الإخفاء فيما إذا خلا عن ذلك وكان فيه قصد تعليم جاهل أو نحو إزالة وحشة عن مستوحش أو طرد نحو نعاس أو كسل عن الداعي نفسه أو إدخال سرور على قلب مؤمن أو تنفير مبتدع عن بدعة أو نحو ذلك، ومنه الجهر بالترضي عن الصحابة والدعاء لإمام المسلمين في الخطبة. وقد سن الشافعية الجهر بآمين بعد الفاتحة وهو دعاء ويجهر بها الإمام والمأمون عندهم.
Başkaları ise ayrıntıya girerek şöyle demiştir: Riyadan korkulduğunda gizli yapmak daha efdaldir, riyadan korkulmadığında ise aşikâr yapmak daha efdaldir. Bundan daha evla olan görüş ise şudur: Riyadan korkulduğunda yahut aşikâr yapmada namaz kılan, uyuyan, Kur'an okuyan veya şer'î bir ilimle meşgul olan kimsenin zihnini karıştırma durumu olduğunda gizli yapmayı aşikâr yapmaya takdim etmek; bundan hâli olduğu ve cahile öğretme kastı veya ürken kimseden ürküntüyü giderme yahut dua edenin bizzat kendisinden uyku veya tembelliği defetme ya da bir müminin kalbine sevinç girdirme veya bid'atçiyi bid'atinden caydırma ve benzeri durumlar bulunduğunda ise aşikâr yapmayı gizli yapmaya takdim etmektir; hutbede sahabeler için radıyallahu anh demek ve Müslümanların imamı için dua etmeyi aşikâr yapmak da bu kabildendir. Nitekim Şâfiîler Fâtiha'dan sonra 'âmin'i aşikâr söylemeyi sünnet kılmışlardır ki o da bir duadır ve onlara göre hem imam hem de cemaat bunu aşikâr söyler.
وفرق بعضهم بين رفع الصوت جدا كما يفعله المؤذنون في الدعاء بالفرج على المآذن وبين رفعه بحيث يسمعه من عنده فقال: لا بأس في الثاني غالبا ولا كذلك الأول. والظاهر أن المراد بالمعتدين المجاوزون ما أمروا به في كل شيء ويدخل فيها المعتدون في الدعاء دخولا أوليا. وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير أن المعنى في الآية ادعوا ربكم في كل حاجاتكم من أمر الدنيا والآخرة ولا تعتدوا فتدعوا على مؤمن ومؤمنة بشرّ كالخزي واللعن. وقد اختلف العلماء في كفر من دعا على آخر بسلب الإيمان أو الموت كافرا وهو من أعظم أنواع الاعتداء والمفتي به عدم الكفر. وذكروا للدعاء آدابا كثيرة، منها الكون على طهارة واستقبال القبلة وتخلية القلب من الشواغل وافتتاحه واختتامه بالتصلية على النبي ﷺ. ورفع اليدين نحو السماء وإشراك المؤمنين فيه، وتحري ساعات الإجابة، ومنها يوم الجمعة عند كثير ساعة الخطبة ويدعو فيها بقلبه كما نص عليه أفضل متأخري مصره الفاضل الطحطاوي في حواشيه على الدر المختار فيما نقله عنه أفقه المعاصرين ابن عابدين الدمشقي. ووقت نزول الغيث والإفطار وثلث الليل الأخير وبعد ختم القرآن، وغير ذلك مما هو مبسوط في محله.
Bazıları ise müezzinlerin minarelerde feraç (kurtuluş) duasında yaptığı gibi sesi aşırı yükseltmek ile yanındakinin işiteceği kadar yükseltmek arasını ayırıp şöyle demiştir: İkincisinde çoğunlukla bir beis yoktur, birincisi ise öyle değildir. Zahir olan şudur ki 'haddi aşanlar'dan murat, kendilerine emredilen şeylerin dışına her hususta çıkanlardır; duada haddi aşanlar da buna öncelikle dahildir. İbn Ebî Hâtim, İbn Cübeyr'den ayetteki mananın şöyle olduğunu rivayet etmiştir: Dünya ve ahiret işlerine dair bütün ihtiyaçlarınızda Rabbinize dua edin ve mümin bir erkeğe veya mümin bir kadına rüsvaylık ve lanet gibi bir kötülükle beddua ederek haddi aşmayın. Âlimler bir başkasına imanın gitmesi veya kâfir olarak ölmesi için beddua eden kimsenin küfre girip girmeyeceğinde ihtilaf etmişlerdir ki bu haddi aşmanın en büyük türlerindendir; fetva verilen görüş ise kâfir olmayacağı yönündedir. Dua için pek çok edep zikretmişlerdir; bunlardan bazıları: abdestli olmak, kıbleye yönelmek, kalbi meşguliyetlerden arındırmak, duaya Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât ile başlayıp onunla bitirmek, elleri semaya doğru kaldırmak, müminleri duaya ortak etmek ve icabet saatlerini araştırmaktır; bunlardan biri de cum'a günü birçoklarına göre hutbe vaktidir ve –kendi asrının Mısır'daki en faziletli âlimi olan Fâdıl Tahtâvî'nin ed-Dürrü'l-Muhtâr haşiyesinde belirttiği ve çağdaşların en fakihi Dımaşkî İbn Âbidîn'in ondan naklettiği üzere– kişi o esnada kalbiyle dua eder. Yağmur indiği vakit, iftar vakti, gecenin son üçte biri ve Kur'an hatminden sonraki vakit de böyledir; bunlardan başka hususlar da kendi yerinde genişçe açıklanmıştır.
وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ نهي عن سائر أنواع الإفساد كإفساد النفوس، والأموال، والأنساب، والعقول،
{ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” ifadesi; canları, malları, nesepleri, akılları
والأديان بَعْدَ إِصْلاحِها أي إصلاح الله تعالى لها وخلقها على الوجه الملائم لمنافع الخلق ومصالح المكلفين وبعث فيها الأنبياء بما شرعه من الأحكام وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً أي ذوي خوف من الرد لقصوركم عن أهلية الإجابة وطمع في إجابته تفضلا منه، وقيل: خوفا من عقابه وطمعا في جزيل ثوابه.
ve dinleri ifsat etmek gibi ifsâdın diğer bütün türlerinden bir nehiydir. { بَعْدَ إِصْلاحِها } “düzeltilmesinden sonra”, yani Allah Teâlâ'nın onu düzeltmesinden, yaratılmışların menfaatlerine ve mükelleflerin maslahatlarına uygun bir şekilde yaratmasından ve meşru kıldığı hükümlerle orada peygamberler göndermesinden sonra. { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “ve O'na korku ve ümitle dua edin”, yani icabete layık olma ehliyetindeki kusurunuz sebebiyle geri çevrilme korkusu ve O'nun bir lütfu olarak icabet edeceğine dair ümit taşıyarak [dua edin]. Denildi ki: O'nun azabından korkarak ve bol sevabını ümit ederek.
وقال ابن جريج: المعنى خوف العدل وطمع الفضل. وعن عطاء خوفا من الميزان وطمعا في الجنان. وأصل الخوف انزعاج القلب لعدم أمن الضرر، وقيل: توقع مكروه يحصل فيما بعد، والطمع توقع محبوب يحصل به، ونصبهما على الحالية كما أشير إليه.
İbn Cüreyc şöyle demiştir: Manası; adaletten korkarak, lütfu ümit ederek demektir. Atâ'dan ise: Mizandan korkarak ve cennetleri ümit ederek. Havfın (korkunun) aslı, zarardan emin olunamadığı için kalbin tedirgin olmasıdır; denildi ki: ileride meydana gelecek hoşlanılmayan bir şeyi beklemektir; tama' (ümit) ise kendisiyle hâsıl olacak sevilen bir şeyi beklemektir; işaret edildiği üzere ikisinin nasbı da hâl iledir.
وجوز أن يكون على المفعولية لأجله. قيل: ولما كان الدعاء من الله تعالى بمكان كرره وقيده أولا بالأوصاف الظاهرة وآخرا بالأوصاف الباطنة، وقيل: الأمر السابق من قبيل بيان شرط الدعاء والثاني من قبيل بيان فائدته، وقيل: لا تكرار فما تقدم أمر بالدعاء بمعنى السؤال وهذا أمر بالدعاء بمعنى العبادة، والمعنى اعبدوه جامعين في أنفسكم الخوف والرجاء في عبادتكم القلبية والقالبية وهو كما ترى، ومن الناس من أبقى الدعاء على المعنى الظاهر وعمم في متعلق الخوف والطمع، والمعنى عنده ادعوه وأنتم جامعون في أنفسكم الخوف والرجاء في أعمالكم كلها، وليس بشيء والمختار عند جلة المفسرين ما تقدم.
Mef'ûlün lieclih olması da caiz görülmüştür. Denildi ki: Dua Allah Teâlâ katında mühim bir mevkiye sahip olduğu için onu tekrarlamış ve ilkinde zahir vasıflarla, ikincisinde ise batın vasıflarla kayıtlamıştır. Denildi ki: Önceki emir duanın şartını beyan kabilinden, ikincisi ise faydasını beyan kabilindendir. Denildi ki: Tekrar yoktur; zira daha önce geçen, talep ve istemek manasında dua ile emirdir, bu ise ibadet manasında dua ile emirdir; mana da: kalbî ve bedenî ibadetlerinizde korku ve ümidi kendi içinizde birleştirerek O'na ibadet edin demektir; ancak bu [yorum] gördüğün üzeredir. İnsanlardan bazıları duayı zahir manasında bırakmış, korku ve ümidin taalluk ettiği şeyi ise umumi kılmıştır; ona göre mana: bütün amellerinizde korku ve ümidi içinizde birleştirmiş olarak O'na dua edin demektir; ancak bu bir şey değildir, müfessirlerin cumhuru nezdinde muhtar olan ise daha önce geçendir.
إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ أعمالهم، ومن الإحسان في الدعاء أن يكون مقرونا بالخوف والطمع، وقد كثر الكلام في توجيه تذكير قَرِيبٌ مع أنه صفة مخبر بها عن المؤنث، وقد نقل ابن هشام في ذلك وجوها ذاكرا ما لها وما عليها. الأول أن الرحمة في تقدير الزيادة والعرب قد تزيد المضاف قال ﷾: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الأعلى: ١] أي سبح ربك ألا ترى أنه يقال في التسبيح سبحان ربي ولا يقال سبحان اسم ربي والتقدير إن الله تعالى قريب فالخبر في الحقيقة عن الاسم الأعظم، وتعقبه بأن هذا لا يصح عند علماء البصرة لأن الأسماء لا تزاد في رأيهم وإنما تزاد الحروف، ومعنى الآية عندهم نزه أسماء ربك عما لا يليق بها فلا تجر عليه سبحانه اسما لا يليق بكماله أو اسما غير مأذون فيه فلا زيادة، والثاني أن ذلك على حذف مضاف أي إن مكان رحمة الله تعالى قريب فالإخبار إنما هو عن المكان وهو مذكر، ونظير ذلك
{ إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere çok yakındır”; amellerini [iyi yapanlara yakındır]; duada ihsan ise onun korku ve ümitle birlikte olmasıdır. { قَرِيبٌ } kelimesinin, müennes bir kelimeden haber verilen bir sıfat olmasına rağmen müzekker kılınmasının gerekçelendirilmesi hususunda çok söz söylenmiştir. İbn Hişâm bu hususta lehte ve aleyhteki delilleri zikrederek birtakım vecihler nakletmiştir: Birincisi; "rahmet" kelimesinin zait takdirinde olmasıdır; nitekim Araplar bazen muzafı zait kılarlar; O celle ve alâ: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [el-A'lâ: 1] “Rabbinin yüce adını tesbih et”, yani Rabbini tesbih et buyurmuştur; görmez misin ki tesbihte "Subhâne Rabbî" denir de "Subhâne ismi Rabbî" denmez; dolayısıyla takdir "Şüphesiz Allah Teâlâ yakındır" şeklindedir ve haber hakikatte İsm-i A'zam'dan verilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu, Basra âlimleri nezdinde sahih değildir; çünkü onların görüşüne göre isimler zait kılınmaz, ancak harfler zait kılınır; ayetin onlara göre manası ise: Rabbinin isimlerini O'na yakışmayan şeylerden tenzih et, O Sübhânehu hakkında kemaline yakışmayan bir ismi veya izin verilmeyen bir ismi kullanma demektir; binaenaleyh ziyadelik yoktur. İkincisi; bunun mahzuf bir muzafa dayalı olmasıdır; yani "Şüphesiz Allah Teâlâ'nın rahmetinin mekânı yakındır" takdirindedir; dolayısıyla haber müzekker olan mekândan verilmiştir. Bunun benzeri,
قوله ﷺ مشيرا إلى الذهب والفضة «إن هذين حرام»
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in altın ve gümüşe işaret ederek: «Şüphesiz bu ikisi haramdır» buyurmasıdır;
فإن الإخبار بالمفرد لأن التقدير أن استعمال هذين. وقول حسان:
zira haberin müfret gelmesi takdirin "bu ikisinin kullanımı" şeklinde olmasındandır. Hassân'ın şu beyti de böyledir:
يسقون من ورد البريص عليهم ... بردى يصفق بالرحيق السلسل
"Onlara el-Bareys pınarından, saf ve tatlı şarapla karıştırılmış / Beradâ [suyu] içirilir."
فإنه بتقدير ماء بردى فلذا قال: يصفق بالتذكير مع أن بردى مؤنث. وتعقب بأن هذا المضاف بعيد جدا لا قريب والأصل عدم الحذف والمعنى مع تركه أحسن منه مع وجوده. والثالث أنه على حذف الموصوف أي شيء قريب كما قال الشاعر:
Zira bu "Beradâ suyu" takdirindedir; bu sebeple Beradâ müennes olduğu halde müzekker olarak "yusaffaku" demiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu muzaf [takdiri] yakın değil çok uzaktır; asıl olan ise hazfin bulunmamasıdır ve bu takdirin terk edilmesiyle olan mana, varlığıyla olan manadan daha güzeldir. Üçüncüsü; bunun mahzuf bir mevsufa dayalı olmasıdır; yani şairin dediği gibi "yakın bir şeydir" takdirindedir:
قامت تبكيه على قبره ... من لي من بعدك يا عامر
"Kabri başında ona ağlamaya durdu: / Senden sonra bana kim bakar ey Âmir?"
تركتني في الدار ذا غربة ... قد ذل من ليس له ناصر
"Beni evde bir garip olarak bıraktın; / Yardımcısı olmayanın boynu bükük kalmıştır."
أي شخصا ذا غربة. وعلى ذلك يخرج قول سيبويه قولهم: امرأة حائض أي شخص ذو حيض. وقول الشاعر أيضا:
Yani "garip bir şahıs" demektir. Sîbeveyh'in: "kadın hayızdır" sözünü "hayız sahibi bir şahıs" takdirinde açıklaması da buna dayanır. Şairin şu sözü de böyledir:
فلو أنك في يوم الرخاء سألتني ... طلاقك لم أبخل وأنت صديق
"Genişlik gününde benden boşanmanı isteseydin, / Sen bir dost olduğun halde cimrilik etmezdim."
وتعقب بأنه أشد ضعفا من سابقه لأن تذكير صفة المؤنث باعتبار إجرائها على موصوف مذكر محذوف شاذ ينزع كلام الله تعالى عنه، على أنه لا فصاحة في قولك: رحمة الله شيء قريب ولا لطافة بل هو عند ذي الذوق كلام
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu, öncekinden daha da zayıftır; çünkü müennesin sıfatının mahzuf bir müzekker mevsufa hamledilerek müzekker kılınması şazdır ve Allah Teâlâ'nın kelâmı bundan münezzehtir; kaldı ki "Allah'ın rahmeti yakın bir şeydir" demende bir fesahat ve letafet de yoktur, bilakis bu zevk sahibi kimse nezdinde
مستهجن، ونحو حائض من الصفات المختصة لا يحتاج إلى العلامة لأنها لدفع اللبس ولا لبس مع الاختصاص وسيبويه وإن كان جوادا في مثل هذا المضمار إلا أن الجواد قد يكبو. وكل أحد يؤخذ من قوله ويترك. ألا تراه كيف جوز في باب الصفة المشبهة مررت برجل حسن وجهه بإضافة حسن إلى الوجه وإضافة الوجه إلى ضمير الرجل وخالفه في ذلك جميع البصريين والكوفيين لأنه قد أضاف الشيء إلى نفسه وقد علمت أيضا أن الأصل عدم الحذف. الرابع أن العرب تعطي المضاف حكم المضاف إليه في التذكير والتأنيث إذا صح الاستغناء عنه وهو أمر مشهور فالرحمة لإضافتها إلى الاسم الجليل قد اكتسبت ما صحح الأخبار عنها بالمذكر. وتعقبه أبو علي الفارسي في تعاليقه على الكتاب بأن هذا التقدير والتأويل في القرآن بعيد فاسد وإنما يجوز هذا في ضرورة الشعر. وقال الروذراوري: أن اكتساب التأنيث في المؤنث قد صح بكلام من يوثق به. وأما العكس فيحتاج إلى الشواهد. ومن ادعى الجواز فعليه البيان.
çirkin görülen bir sözdür; "hâiz" gibi [kadına] mahsus sıfatlar alamete ihtiyaç duymaz, çünkü o [dişilik alameti] iltibası (karışıklığı) defetmek içindir, ihtisas halinde ise iltibas yoktur. Sîbeveyh her ne kadar bu gibi meydanlarda usta bir koşucu olsa da küheylan da bazen tökezler. Herkesin sözünden alınan da olur terk edilen de. Görmez misin; sıfat-ı müşebbehe babında "hasen" kelimesini "vech"e, "vech" kelimesini de "adam" zamirine muzaf kılarak "merartu bi-raculin haseni vechihî" kullanımını caiz görmüştür; oysa bütün Basralılar ve Kûfeliler bir şeyi kendi nefsine muzaf kıldığı gerekçesiyle bu hususta ona muhalefet etmişlerdir; nitekim asıl olanın hazfin bulunmaması olduğunu da öğrenmiştin. Dördüncüsü; Arapların, muzaftan müstağni olmak sahih olduğunda müzekkerlik ve müenneslikte muzafa muzafun ileyhin hükmünü vermeleridir ki bu meşhur bir husustur; dolayısıyla "rahmet" kelimesi o celil isme muzaf kılınması sebebiyle kendisinden müzekker olarak haber verilmesini sahih kılan bir vasıf kazanmıştır. Ebû Ali el-Fârisî, Kitâb üzerine yazdığı tâlikâtında buna şöyle itiraz etmiştir: Kur'an'da bu takdir ve tevil uzak ve fasittir; bu ancak şiir zaruretinde caiz olur. Rûzrâverî ise şöyle demiştir: Müenneste müenneslik kazanılması güvenilir kimselerin sözüyle sahih olmuştur. Aksine gelince; şahitlere muhtaçtır. Bunun caiz olduğunu iddia edenin bunu açıklaması gerekir.
الخامس أن فعيلا بمعنى مفعول يستوي فيه المذكر والمؤنث كرجل جريح وامرأة جريح. وتعقب بأنه خطأ فاحش لأن فعيلا هنا بمعنى فاعل. واعترض أيضا بأن هذا لا ينقاس خصوصا من غير الثاني. السادس أن فعيلا بمعنى فاعل قد يشبه بفعيل بمعنى مفعول فيمنع من التاء في المؤنث كما قد يشبهون فعيلا بمعنى مفعول بفعيل بمعنى فاعل فيلحقونه التاء.
Beşincisi; mef'ûl manasındaki faîl vezninde yaralı erkek (raculun cerîh) ve yaralı kadın (imraetün cerîh) denmesinde olduğu gibi müzekker ve müennesin eşit olmasıdır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu fahiş bir hatadır; çünkü buradaki faîl fâil manasındadır. Ayrıca buna, bilhassa ikincisinin gayrısından kıyas yapılamayacağı gerekçesiyle de itiraz edilmiştir. Altıncısı; fâil manasındaki faîl vezninin mef'ûl manasındaki faîl veznine benzetilerek müenneste tâ harfinden menedilmesidir; nitekim mef'ûl manasındaki faîl veznini de fâil manasındaki faîl veznine benzeterek ona tâ harfini bitiştirirler.
فالأول كقوله تعالى: مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [يس: ٧٨] ومنه الآية الكريمة. والثاني كقولهم: خصلة ذميمة، وصفة حميدة حملا على قولهم: قبيحة وجميلة ولم يتعقب هذا بشيء. وتعقبه الروذراوري بأنه مجرد دعوى لا دليل عليه وإن قاله النحويون. ويرد عليه أن أحد الفعلين مشتق من لازم والآخر من متعد فلو أجري على أحدهما حكم الآخر لبطل الفرق بين المتعدي واللازم إن كان على وجه العموم وإن كان على وجه الخصوص فأين الدليل عليه. وفيه نظر.
Birincisi Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } [Yâsîn: 78] “Çürümüş oldukları halde o kemikleri kim diriltecek?” kavli gibidir ve bu kerim ayet de bu kabildendir. İkincisi ise onların "kabîha" ve "cemîle" sözlerine hamlederek "kötü huy" (hasletün zemîme) ve "övülen sıfat" (sıfatün hamîde) demeleri gibidir ve buna hiçbir itiraz yöneltilmemiştir. Rûzrâverî buna şöyle itiraz etmiştir: Nahivciler söylese bile bu, delili olmayan kuru bir iddiadır. Buna şöyle cevap verilir: İki fiilden biri lâzımdan, diğeri ise müteaddîden türemiştir; şayet birine diğerinin hükmü verilirse umumî vecihle olması halinde müteaddî ile lâzım arasındaki fark batıl olur; şayet hususî vecihle ise buna dair delil nerededir? Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır.
السابع أن العرب قد تخبر عن المضاف إليه وتترك المضاف كقوله تعالى: فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ [الشعراء:
Yedincisi; Arapların bazen muzafı bırakıp muzafun ileyhten haber vermeleridir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ } [eş-Şuarâ:
٤] فإن خاضِعِينَ خبر عن الضمير المضاف إليه الأعناق لا عن الأعناق. ألا ترى أنك إذا قلت: الأعناق خاضعون لا يجوز لأن الجمع المذكر السالم إنما يكون من صفات العقلاء فلا يقال أيد طويلون ولا كلاب نابحون. وتعقب بأنه لعل هذا راجع إلى القول بالزيادة وقد علمت ما فيه. وقد قيل: إن المراد بالأعناق الرؤساء والمعظمون. وقيل: الجماعة كما يقال: جاء زيد في عنق من الناس أي في جماعة. وقال الروذراوري: إنه لو ساغ الإعراض عن المضاف والحكم على المضاف إليه لساغ أن يقال: كان صاحب الدرع سابغة. ومالك الدار متسعة وليس فليس. الثامن أن الرحمة والرحم متقاربان لفظا وهو واضح المعنى بدليل النقل عن أئمة اللغة فأعطى أحدهما حكم الآخر. وتعقب بأنه ليس بشيء، لأن الوعظ والموعظة تتقارب أيضا فينبغي أن يجيز هذا القائل أن يقال: موعظة نافع، وعظة حسن. وكذلك الذكر والذكرى فينبغي أن يقال: ذكرى نافع كما يقال: ذكر نافع. التاسع أن فعيلا هنا بمعنى النسب فقريب معناه ذات قرب كما يقول الخليل في حائض: إنه بمعنى ذات حيض. وتعقب بأنه باطل لأن اشتمال الصفات على معنى النسب مقصور على أوزان خاصة. وهي فعال، وفعل، وفاعل.
4] “onların boyunları ona eğilekalır”; zira { خاضِعِينَ } kelimesi boyunlardan değil, boyunların muzafun ileyhi olan zamirden haberdir. Görmez misin; "boyunlar boyun eğicidirler" (el-a'nâku hâdıûn) desen caiz olmaz; çünkü cem-i müzekker sâlim ancak akıl sahiplerinin sıfatlarından olur; dolayısıyla uzun eller (eydin tavîlûn) veya havlayan köpekler (kilâbun nâbihûn) denmez. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu belki de ziyadelik görüşüne racidir ve onda ne [kusurlar] bulunduğunu bilmişsindir. Denildi ki: Boyunlardan murat reisler ve ileri gelenlerdir. Denildi ki: Nitekim bir kimse insanlar topluluğu içinde geldiğinde 'Zeyd bir boyun insan içinde geldi' denmesi gibi topluluktur. Rûzrâverî şöyle demiştir: Şayet muzaftan yüz çevirip muzafun ileyh üzerine hüküm vermek caiz olsaydı, 'Zırhın sahibi geniştir' (kâne sâhibu'd-dir'i sâbiğaten) ve 'Evin sahibi geniştir' (mâliku'd-dâri müttesi'aten) denmesi de caiz olurdu; oysa bu asla caiz değildir. Sekizincisi; rahmet ile rahim kelimelerinin lafız olarak birbirine yakın olmasıdır; bu da lügat imamlarından yapılan naklin delaletiyle mana bakımından açıktır; dolayısıyla birine diğerinin hükmü verilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu bir şey değildir; çünkü "va'z" ile "mev'ıza" da birbirine yakındır; öyleyse bu sözü söyleyenin 'faydalı öğüt' için müzekker sıfatla (mev'ızatün nâfi') ve 'güzel öğüt' için müzekker sıfatla (ızatün hasen) denmesini caiz görmesi gerekir. Aynı şekilde "zikr" ile "zikrâ" da böyledir; binaenaleyh 'faydalı zikir' (zikrun nâfi') dendiği gibi (zikrâ nâfi') denmesini de caiz görmesi gerekir. Dokuzuncusu; buradaki faîl vezninin nisbet manasında olmasıdır; dolayısıyla karîb kelimesinin manası, Halîl'in "hâiz" kelimesi için "hayız sahibi" manasındadır demesi gibi, "yakınlık sahibi" demektir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu batıldır; çünkü sıfatların nisbet manasını içermesi fa''âl, fa'il ve fâil gibi hususi vezinlere münhasırdır.
العاشر: ما قاله الروذراوري: أن فعيلا مطلقا يشترك فيه المؤنث والمذكر. وتعقب بأنه من أفسد ما قيل لأنه خلاف الواقع من كلام العرب فإنهم يقولون: امرأة ظريفة، وعليمة، وحليمة، ورحيمة. ولا يجوز التذكير في شيء من ذلك. ولهذا قال أبو عثمان المازني في قوله تعالى: وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا [مريم: ٢٨] أن بَغِيًّا فعول والأصل بغوي ثم قلبت الواو ياء والضمة كسرة وأدغمت الياء في الياء، وأما قوله:
Onuncusu; Rûzrâverî'nin dediği üzere faîl vezninin mutlak olarak müzekker ve müenneste ortak olmasıdır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu söylenmiş en fasit sözlerdendir; çünkü Arapların kelâmındaki vakıaya muhaliftir; zira onlar zarif kadın (imraetün zarîfetün), âlim kadın (alîmetün), halim kadın (halîmetün) ve merhametli kadın (rahîmetün) derler ve bunlardan hiçbirinde müzekker kılmak caiz olmaz. Bu sebepledir ki Ebû Osmân el-Mâzinî, O Teâlâ'nın: { وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } [Meryem: 28] “Annen de iffetsiz değildi” kavlindeki { بَغِيًّا } kelimesinin faûl vezninde olduğunu, aslının baġviyy olduğunu, sonra vâv'ın yâ'ya, dammenin kesreye dönüştürüldüğünü ve yâ'nın yâ'ya idğam edildiğini söylemiştir. Şairin şu sözüne gelince:
فتور القيام قطيع الكلام ... تفتر عن در عروب حصر
"Kalkışı gevşek, sözü kesik... / Kocasına düşkün, utangaç bir inci gibi gülümser."
فالجواب عنه من أوجه: أحدها أنه نادر. الثاني أن أصله قطيعة ثم حذف التاء للإضافة كقوله تعالى: وَأَقامَ
Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi; bunun nadir olmasıdır. İkincisi; aslının "katî'a" olup sonra O Teâlâ'nın: { وَأَقامَ
الصَّلاةَ
الصَّلاةَ } “namazı [dosdoğru kılmak]”
[الأنبياء: ٧٣، النور: ٣٧] والإضافة مجوزة لحذف التاء كما توجب حذف النون والتنوين. وقد نص على ذلك غير واحد من القراء. الثالث أنه إنما جاز ذلك لمناسبة فتور لأنه فعول. وهو يستوي فيه المذكر والمؤنث. الحادي عشر أنهم يقولون في قرب النسب: قريب وإن أجري على مؤنث نحو فلانة قريب مني ويفرقون بينه وبين قرب المسافة. وتعقب بأنه مبني على أن يقال في القرب النسبي: فلان قرابتي. وقد نص جمع على أن ذلك خطأ وأن الصواب أن يقال فلان ذو قرابتي كما قال:
[el-Enbiyâ: 73; en-Nûr: 37] “namazı dosdoğru kıldılar/kılan” kavlinde olduğu gibi izafet sebebiyle tâ harfinin hazfedilmiş olmasıdır; zira izafet nûn ve tenvinin hazfini vacip kıldığı gibi tâ harfinin hazfini de caiz kılar; nitekim kurrâdan birden fazla zat buna nass koymuştur. Üçüncüsü; bunun ancak "fetûr" kelimesine münasebetten ötürü caiz olmasıdır; çünkü o faûl veznindedir ve onda müzekker ile müennes eşittir. On birincisi; nesep yakınlığında müennes üzerine uygulansa bile "falanca kadın bana yakındır" (fulânetü karîbun minnî) şeklinde "karîb" demeleri ve bununla mesafe yakınlığı arasını ayırmalarıdır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu, nesep yakınlığında 'falanca benim akrabamdır' (fulânun karâbetî) denilmesine dayalıdır; oysa bir topluluk bunun hata olduğunu, doğrusunun şairin dediği gibi 'falanca benim akraba sahibimdir' (fulânun zû karâbetî) denilmesi olduğunu belirtmiştir:
يبكي الغريب عليه ليس يعرفه ... وذو قرابته في الحيّ مسرور
"Garip kimse onu tanımadığı halde ona ağlar... / Kabilesindeki akrabası ise sevinç içindedir."
الثاني عشر: من تأويل المؤنث بمذكر موافق له في المعنى. واختلف القائلون بذلك فمنهم من يقدر أن إحسان الله قريب، ومنهم من يقدر لطف الله قريب. ومن ذلك قوله:
On ikincisi; müennesin mana bakımından kendisine uygun olan bir müzekker ile tevil edilmesidir. Bunu söyleyenler ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi "Allah'ın ihsanı yakındır" şeklinde takdir ederken, kimi de "Allah'ın lütfu yakındır" şeklinde takdir etmektedir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
أرى رجلا منهم أسيفا كأنما ... يضم إلى كشحيه كفا مخضبا
"Onlardan kederli bir adam görüyorum, sanki o / Böğrüne kınalı bir eli basmaktadır."