Binûn

A'râf Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وعن أبي صالح ما قدر من العذاب، وعن الحسن مثله. وبعضهم فسر الكتاب بالمكتوب فيه وهو اللوح المحفوظ ومن لابتداء الغاية. وجوز فيها التبيين والتبعيض والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من «نصيبهم» أي كائنا من الكتاب حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا أي ملك الموت وأعوانه يَتَوَفَّوْنَهُمْ أي حال كونهم متوفين لأزواجهم وحتى غاية نيلهم. وهي حرف ابتداء غير جارة بل داخلة على الجمل كما في قوله:

Ebû Sâlih'ten "azaptan takdir edilen şey", Hasan'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Bazıları ise kitabı, "içinde yazılan şey" yani Levh-i Mahfûz olarak tefsir etmişler, { مِنْ } edatını da ibtida-i gaye (başlangıç) için kabul etmişlerdir. Onda tebyin (açıklama) ve teb'îz (kısmilik) manaları da caiz görülmüştür; câr-mecrûr ise { نَصِيبُهُمْ } ifadesinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani "Kitap'tan olan [nasipleri]" demektir. { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا } “Nihayet elçilerimiz onlara geldiği zaman” yani ölüm meleği ve yardımcıları [geldiğinde], { يَتَوَفَّوْنَهُمْ } “canlarını alırken” yani eşlerinin/canlarının vefatını gerçekleştirirlerken [geldiğinde]; buradaki { حَتَّى } onların nasiplerine erişmelerinin gayesidir (son noktasıdır). O, cerr etmeyen bir ibtida harfidir; bilakis şu beyitte olduğu gibi cümlelerin başına dâhil olur:

وحتى الجياد ما يقدن بأرسان وقيل: إنها جارة. وقيل: لا دلالة لها على الغاية وليس بشيء. وعن الحسن أن المراد حتى إذا جاءتهم الملائكة يحشرونهم إلى النار يوم القيامة وهو خلاف الظاهر. وكان الذي دعاه إلى ذلك قوله تعالى: قالُوا أي الرسل لهم أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي أين الآلهة التي كنتم تعبدونها في الدنيا وتستعينون بها في المهمات قالُوا ضَلُّوا أي غابوا عَنَّا لا ندري أين مكانهم. فإن هذا السؤال والجواب وكذا ما يترتب عليهما مما سيأتي إنما يكون يوم القيامة لا محالة ولعله على الظاهر أريد بوقت مجيء الرسل وحال التوفي الزمان الممتد من ابتداء المجيء والتوفي إلى نهاية يوم الجزاء بناء على تحقيق المجيء والتوفي في ذلك الزمان بقاء وإن كان حدوثهما في أوله فقط أو قصد بيان غاية سرعة وقوع البعث والجزاء كأنهما حاصلان عند ابتداء التوفي وما وصلت بأين في المصحف العثماني وحقها الفصل لأنها موصولة ولو كانت صلاة لاتصلت.

"Ve hatta soylu atlar yularlarıyla çekilmez oldu." Cerr harfi olduğu da söylenmiştir. Gaye (son sınır) delaleti bulunmadığı da söylenmiştir ki bu bir şey değildir (tutarsızdır). Hasan'dan ise muradın, kıyamet gününde melekler onları ateşe sevk etmek üzere geldiklerinde olduğu rivayet edilmiştir ki bu zahire aykırıdır. Onu buna sevk eden ise Yüce Allah'ın şu kavlidir: { قالُوا } “[Elçiler] dediler ki” yani elçiler onlara şöyle der: { أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp da tapmakta olduklarınız nerede?” yani dünyada tapındığınız ve mühim işlerinizde kendilerinden yardım istediğiniz ilahlar nerede? { قالُوا ضَلُّوا } “Dediler ki: Kayboldular” yani { عَنَّا } “bizden [uzaklaşıp gittiler]” nerede olduklarını bilmiyoruz. Zira bu soru ve cevap ile bunlara terettüp eden gelecek hususlar hiç şüphesiz kıyamet gününde olacaktır. Zahire göre muhtemelen elçilerin gelişi ve vefat vakti ile kastedilen; her ne kadar meydana gelişleri yalnızca o vaktin başında olsa da, geliş ve vefatın o zaman diliminde hükmen devam ettiği kabul edilerek gelişin ve vefatın başlangıcından ceza gününün sonuna kadar uzanan zamandır; yahut dirilişin ve cezanın gerçekleşmesindeki aşırı sürati, sanki vefatın başlangıcında meydana geliyormuş gibi beyan etmek kastedilmiştir. { ما } lafzı Hz. Osman'ın mushafında { أَيْنَ } lafzına bitişik yazılmıştır, oysa müstakil yazılması gerekirdi; çünkü o mevsûldür, şayet sıla olsaydı bitişik yazılırdı.

وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أي اعترفوا على أنفسهم. وليس في النظم ما يدل على أن اعترافهم كان بلفظ الشهادة فالشهادة مجاز عن الاعتراف أَنَّهُمْ كانُوا في الدنيا كافِرِينَ عابدين لما لا يستحق العبادة أصلا

{ وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Ve kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” yani kendi aleyhlerine itirafta bulundular. Nazımda onların itiraflarının şehadet lafzıyla olduğuna dair bir delil yoktur; dolayısıyla şehadet, itiraftan mecazdır; { أَنَّهُمْ كانُوا } dünyada iken { كافِرِينَ } “kâfir olduklarına [şahitlik ettiler]” yani ibadete asla layık olmayan şeylere tapan kimseler olduklarına.

حيث اتضح لهم حاله، والجملة يحتمل أن تكون استئناف إخبار من الله تعالى باعترافهم على أنفسهم بالكفر ويحتمل أن تكون عطفا على قالُوا وعطفها على المقول لا يخفى ما فيه والاستفهام- على ما ذهب إليه غير واحد- غير حقيقي بل للتوبيخ والتقريع وعليه فلا جواب. وما ذكر إنما هو للتحسر والاعتراف بما هم عليه من الخيبة والخسران ولا تعارض بين ما في الآية وقوله تعالى: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] لأن الطوائف مختلفة أو المواقف عديدة أو الأحوال شتى قالَ أي الله ﷿ لأولئك الكاذبين المكذبين يوم القيامة بالذات أو بواسطة الملك:

Çünkü o ilahların durumu kendilerine açıklık kazanmıştır. Cümlenin, Yüce Allah tarafından onların kendi aleyhlerine küfrü itiraf ettiklerini bildiren bir istînâf (yeni başlangıç) olması muhtemel olduğu gibi, { قالُوا } fiiline matuf olması da muhtemeldir; makûle (söylenen söze) atfedilmesindeki durum ise gizli değildir. İstifham -birden çok âlimin benimsediğine göre- hakiki değil, bilakis azarlama ve kınama içindir; buna göre de [hakiki] bir cevap gerekmez. Zikredilen söz ise sadece hayıflanma ve içinde bulundukları hüsran ile hüsranı itiraf etme kabilindendir. Ayetteki ifade ile Yüce Allah'ın: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [el-En'âm: 23] kavli arasında bir çelişki yoktur; zira fırkalar farklıdır veya duraklar çoktur yahut durumlar çeşitlidir. { قالَ } “[Allah] buyurdu ki” yani Aziz ve Celil olan Allah, kıyamet gününde bizzat veya melek vasıtasıyla o yalancı ve yalanlayan kimselere [şöyle buyurdu]:

ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ أي مع أمم، والجار والمجرور في موضع الحال أي مصاحبين لأمم قَدْ خَلَتْ أي مضت مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ يعني كفار الأمم من النوعين، وقدم الجن لمزيد شرّهم فِي النَّارِ متعلق بادخلوا، وجوز أن يتعلق فِي أُمَمٍ به ويحمل فِي النَّارِ على البدلية أو على أنه صفة أُمَمٍ وجوز بعض المفسرين أن يكون هذا إخبارا عن جعله سبحانه إياهم في جملة أولئك من غير أن يكون هناك قول مطلقا أي إنه تعالى جعلهم كذلك وهو خلاف الظاهر كما لا يخفى كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ من الأمم تابعة أو متبوعة في النار لَعَنَتْ أُخْتَها أي دعت على نظيرها في الدين فتلعن التابعة المتبوعة التي أضلتها وتلعن المتبوعة التابعة التي زادت في ضلالها، وعن أبي مسلم يلعن الاتباع القادة يقولون: أنتم أوردتمونا هذه الموارد فلعنكم الله تعالى.

{ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ } “Girin ümmetler arasında” yani ümmetlerle birlikte; câr-mecrûr hâl konumundadır, yani ümmetlere refakat ederek [girin], { قَدْ خَلَتْ } “geçip gitmiş” yani gelip geçmiş olan, { مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “sizden önceki cin ve insanlardan [olan ümmetlerle]” yani iki türden olan inkârcı ümmetlerle; cinler şerlerinin fazlalığı sebebiyle öne alınmıştır. { فِي النَّارِ } “ateşe” ifadesi { ادْخُلُوا } fiiline taalluk eder. { فِي أُمَمٍ } ibaresinin ona taalluk edip { فِي النَّارِ } ibaresinin bedel veya { أُمَمٍ } kelimesinin sıfatı kabul edilmesi de caiz görülmüştür. Bazı müfessirler bunun, orada mutlak manada bir söz olmaksızın şânı yüce Allah'ın onları o kimselerin arasına katmasını haber vermesi olduğunu, yani Yüce Allah'ın onları bu şekilde kıldığını caiz görmüşlerdir; ancak bu, gizli olmadığı üzere zahire aykırıdır. { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ } “Her ne zaman bir ümmet girse” ümmetlerden uyan yahut uyulan bir ümmet ateşe girse, { لَعَنَتْ أُخْتَها } “kendi yoldaşına (din kardeşine) lanet etti” yani dindeki benzerine beddua etti; uyanlar kendilerini saptıran önderlere lanet eder, önderler de sapıklıklarını artıran uyanlara lanet eder. Ebû Müslim'den rivayet edildiğine göre tâbiler önderlere lanet eder ve şöyle derler: "Bizi bu felaket yerlerine siz soktunuz, Allah Teâlâ size lanet etsin!"

حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً غاية لما قبله أي يدخلون فوجا فوجا لاعنا بعضهم بعضا إلى انتهاء تلاحقهم باجتماعهم في النار. وأصل ادَّارَكُوا تداركوا فأدغمت التاء في الدال بعد قلبها دالا وتسكينها ثم اجتلبت همزة الوصل.

{ حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً } “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanıp bir araya gelince” ifadesi öncesinin gayesidir (son sınırıdır); yani ateşte toplanarak birbirlerine yetişmelerinin sonuna kadar birbirlerine lanet ederek grup grup girerler. { ادَّارَكُوا } kelimesinin aslı 'tedârekû'dur; tâ harfi dâl harfine dönüştürülüp sakin kılındıktan sonra dâl harfine idgam edilmiş, ardından da vasıl hemzesi getirilmiştir.

وعن أبي عمرو أنه قرأ «اداركوا» بقطع ألف الوصل وهو- كما قيل: مبني على أنه وقف مثل وقفة المستذكر ثم ابتدأ فقطع وإلا فلا مساغ لذلك في كلام الله تعالى الجليل، وقرأ «إذا أدركوا» بألف واحدة ساكنة ودال بعدها مشددة وفيه جمع بين ساكنين وجاز لما كان الثاني مدغما ولا فرق بين المتصل والمنفصل قالَتْ أُخْراهُمْ منزلة وهم الاتباع والسفلة لِأُولاهُمْ منزلة وهم القادة والرؤساء أو قالت أخراهم دخولا لأولاهم كذلك، وتقدم أحد الفريقين على الآخر في الدخول مروي عن مقاتل، واللام في لِأُولاهُمْ للتعليل لا للتبليغ كما في قولك: قلت لزيد افعل كذا لأن خطابهم مع الله تعالى لا معهم كما يدل عليه قوله تعالى حكاية عنهم: رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا أي دعونا إلى الضلال وأمرونا به حيث سنوه فاقتدينا بهم فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً أي مضاعفا كما روي عن مجاهد مِنَ النَّارِ والضعف- على ما قال أبو عبيد ونص عليه الشافعي في الوصايا- مثل الشيء مرة واحدة، وعن الأزهري أن هذا معنى عرفي والضعف في كلام العرب وإليه يرد كلام الله تعالى المثل إلى ما زاد ولا يقتصر على مثلين بل هو غير محصور واختاره هنا غير واحد.

Ebû Amr'dan, vasıl elifini kat' yaparak (hemzeyi açıkça okuyarak) "iddârekû" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; bu ise -denildiği gibi- hatırlamaya çalışan kimsenin duraklaması gibi duraklayıp ardından kat' yaparak başladığı esasına dayanır, aksi takdirde Yüce Allah'ın yüce kelamında buna bir cevaz yoktur. O, sakin tek bir elif ve ardından şeddeli bir dâl ile "izâdderekû" şeklinde de okumuştur; bunda iki sakinin yan yana gelmesi (ictimâ-i sâkineyn) söz konusudur ve ikincisi idgamlı olduğu için caiz görülmüştür, bitişik ile ayrık arasında fark yoktur. { قالَتْ أُخْراهُمْ } “Sonrakileri dedi ki” yani mertebece sonra gelenler ki onlar tâbiler ve aşağı tabakadır; { لِأُولاهُمْ } “öncekileri hakkında” mertebece önde olanlara yani önderlere ve liderlere [dedi], yahut giriş bakımından sonrakiler yine giriş bakımından öncekiler hakkında dedi. İki gruptan birinin girişte diğerinden önde olması Mukâtil'den rivayet edilmiştir. { لِأُولاهُمْ } ifadesindeki lâm tebliğ için değil ta'lil (gerekçe) içindir; nitekim "Zeyd'e şöyle yap dedim" sözündeki gibi değildir; çünkü onların hitabı onlara değil Allah Teâlâ'yadır; Yüce Allah'ın onlardan naklettiği şu kavlinin delalet ettiği üzere: { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا } “Ey Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar” yani bizi sapıklığa çağırdılar ve onu ihdas ettikleri için bize emrettiler, biz de onlara uyduk; { فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً } “onlara kat kat bir azap ver” yani Mücâhid'den rivayet edildiği gibi katlanmış [bir azap], { مِنَ النَّارِ } “ateşten”. Dı'f (kat) -Ebû Ubeyd'in söylediği ve eş-Şâfiî'nin vasiyetler bahsinde açıkça belirttiği üzere- bir şeyin bir kat mislidir. Ezherî'den ise bunun örfî bir mana olduğu, Arap kelamında -ki Allah Teâlâ'nın kelamı da buna irca edilir- dı'f lafzının bir misilden fazlasına kadar olanı ifade ettiği, iki misil ile sınırlı olmayıp bilakis gayri mahsur olduğu nakledilmiştir; burada birden fazla âlim de bunu tercih etmiştir.

وقال الراغب: الضعف بالفتح مصدر وبالكسر اسم كالثني والثني وضعف الشيء هو الذي يثنيه ومتى أضيف إلى عدد اقتضى ذلك العدد مثله نحو أن يقال ضعف عشرة وضعف مائة فذلك عشرون ومائتان بلا خلاف وعلى ذلك قول الشاعر:

Râgıb şöyle demiştir: Zaf (الضَّعْف) fetha ile masdar, zıf (الضِّعْف) kesra ile isimdir; seny (الثَّنْي) ve sıny (الثِّنْي) gibi. Bir şeyin zı'fı (katı), onu ikiye katlayan şeydir. Bir sayıya muzaf kılındığında, o sayının bir mislini iktiza eder; nitekim on'un katı (dı'fu aşere) ve yüz'ün katı (dı'fu mie) denildiğinde, hilafsız olarak yirmi ve iki yüz olur. Şairin şu sözü de buna göredir:

جزيتك ضعف الود لما اشتكيته ... وما إن جزاك الضعف من أحد قبلي

"Sevginin azlığından yakındığında sana sevginin kat kat fazlasını verdim... / Benden önce sana hiç kimse kat kat karşılık vermemişti."

وإذا قيل: أعطه ضعفي واحد اقتضى ذلك الواحد ومثليه وذلك ثلاثة لأن معناه الواحد واللذان يزاوجانه، هذا إذا كان الضعف مضافا فإذا لم يكن مضافا فقلت: الضعفين فقد قيل: يجري مجرى الزوجين في أن كل واحد منهما يزاوج الآخر فيقتضي ذلك اثنين لأن كل واحد منهما يضاعف الآخر فلا يخرجان منهما اه.

"Ona birin iki katını (dı'fey vahid) ver" denilirse bu, o biri ve onun iki mislini iktiza eder ki bu da üç eder; çünkü manası: bir ve onunla eşleşen iki tanedir. Bu durum, dı'f muzaf olduğu takdirdedir. Şayet muzaf olmayıp "ed-Dı'feyn" dersen, denildi ki: her birinin diğeriyle eşleşmesi bakımından "ez-Zevceyn" (çift) hükmünde olur ve bu iki taneyi iktiza eder; zira her biri diğerini katlamaktadır, binaenaleyh ikinin dışına çıkmazlar. (Alıntı bitti).

ونصب ضِعْفاً على أنه صفة لعذاب، وجوز أن يكون بدلا منه ومِنَ النَّارِ صفة العذاب أو الضعف قالَ ﷾: لِكُلٍّ منكم ومنهم عذاب ضِعْفٌ من النار، أما القادة فلضلالهم وإضلالهم وذلك سبب الدعاء السابق، وأما الاتباع فلذلك أيضا عند بعض، وكونهم ضالين ظاهر وأما كونهم مضلين فلأن اتخاذهم إياهم رؤساء يصدرون عن أمرهم يزيد في طغيانهم كما قال ﷾: وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً [الجن: ٦] ، واعترض بعدم اطراده فإن اتباع كثير من الاتباع غير معلوم للقادة إلا أن يقال: إنه مخصوص ببعضهم وقيل: الأحسن أن يقال: إن ضعف الاتباع لإعراضهم عن الحق الواضح وتولي الرؤساء لينالوا عرض الدنيا اتباعا للهوى، ويدل عليه قوله تعالى: وقالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ [سبأ: ٣٢] وفيه ما فيه. والأولى أن يقال: إن ذلك في الاتباع لكفرهم وتقليدهم ولا شك أن التقليد في الهدى ضلال يستحق فاعله العذاب، ونقل الراغب عن بعضهم في الآية أن المعنى لكل منكم ومنهم ضعفت ما يرى الآخر فإن من العذاب ظاهرا وباطنا وكل يدرك من الآخر الظاهر دون الباطن فيقدر أن ليس له العذاب الباطن، واختار أن المعنى لكن منهم ضعف ما لكم من العذاب والظاهر ما عولنا عليه.

{ ضِعْفاً } kelimesinin mansub oluşu { عَذاباً } kelimesinin sıfatı olması sebebiyledir; ondan bedel olması da caiz görülmüştür. { مِنَ النَّارِ } ise azabın veya katın sıfatıdır. { قالَ } “[Allah] buyurdu ki” yani Aziz ve Celil olan [Allah buyurdu]: { لِكُلٍّ } “Her biri için” sizden ve onlardan her biri için { ضِعْفٌ } “kat kat [azap vardır]” ateşten kat kat azap vardır. Önderlere gelince, sapıklıkları ve saptırmaları sebebiyledir ki önceki duanın sebebi de budur. Tâbilere gelince, bazılarına göre onlar için de bu sebepledir; onların sapmış oldukları zahirdir, saptıran olmalarına gelince; onları kendilerine önder edinip emirleri doğrultusunda hareket etmeleri, onların azgınlıklarını artırmaktadır, nitekim Aziz ve Celil olan [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً } “Doğrusu insanlardan bazı kimseler, cinlerden bazı kimselere sığınırlardı da onların azgınlıklarını artırırlardı” [el-Cin: 6]. Ancak bunun her durumda geçerli olmadığı, zira birçok tâbinin tâbi oluşunun liderler tarafından bilinmediği gerekçesiyle itiraz edilmiş; meğerki bunun bazısına mahsus olduğu söylensin. Denildi ki: En güzeli, tâbilerin kat kat azap görmelerinin, apaçık haktan yüz çevirmeleri ve hevalarına uyarak dünya menfaatine kavuşmak için liderlere tabi olmaları sebebiyle olduğunu söylemektir. Yüce Allah'ın şu kavli de buna delalet eder: { وقالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Büyüklük taslayanlar, zayıf bırakılanlara dediler ki: Size geldikten sonra sizi hidayetten biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu idiniz” [Sebe': 32]; ancak bu görüşte de tartışılacak cihetler vardır. En evla olanı şöyle denilmesidir: Tâbiler hakkındaki bu hüküm, inkârları ve taklitleri sebebiyledir; şüphe yok ki hidayet konusunda taklit, işleyenin azabı hak ettiği bir sapıklıktır. Râgıb ayet hakkında bazılarından şu manayı nakletmiştir: Sizden ve onlardan her biri için diğerinin gördüğünün iki katı vardır; zira azabın bir zahiri bir de batını vardır ve herkes diğerinin zahirini idrak eder, batınını idrak edemez, bu yüzden onda batınî azap olmadığını zanneder. Râgıb mananın "fakat onlardan sizin azabınızın iki katı vardır" şeklinde olduğunu tercih etmiştir; ancak zahir olan, bizim dayandığımız manadır.

وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ ما لكم أو ما لكل فريق فلذا تكلمتم بما يشعر باعتقادكم استحقاق الرؤساء الضعف دونكم فالخطاب على التقديرين للاتباع كما هو الظاهر.

{ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ } “Fakat siz bilmezsiniz” sizin için ne olduğunu yahut her iki gruptan her biri için ne olduğunu [bilmezsiniz]; bu sebeple liderlerin siz olmaksızın kat kat azabı hak ettiği inancınızı ihsas ettiren sözler söylediniz. Binaenaleyh hitap, her iki takdire göre de zahir olduğu üzere tâbilerdir.

وقيل: إنه على الأول للاتباع، وعلى الثاني للفريقين بتغليب المخاطبين الذين هم الاتباع على الغيب الذين هم القادة وقرأ عاصم «لا يعلمون» بالياء التحتية على انفصال هذا الكلام عما قبله بأن يكون تذييلا لم يقصد به إدراجه في الجواب، ومن ادعى أن الخطاب للفريقين على سبيل التغليب قال: إن هذه القراءة على انفصال القادة من الاتباع إذ عليها لا يمكن القول بالتغليب إذ لا يغلب الغائب على المخاطب.

Birinci takdire göre tâbilere, ikinciye göre ise muhatap olan tâbilerin gaib olan önderlere tağlibi yoluyla her iki gruba yönelik olduğu da söylenmiştir. Âsım bu kelamın öncesinden ayrılması, yani cevaba dâhil edilmesi kastedilmeyen bir tezyîl (tamamlayıcı cümle) olması esasına binaen alt iki noktalı yâ ile "lâ ya'lemûn" (bilmezler) şeklinde okumuştur. Hitabın tağlib yoluyla her iki fırkaya yönelik olduğunu iddia eden kimse şöyle demiştir: Bu kıraat, önderlerin tâbilerden ayrılması esasına göredir; zira bu durumda tağlib söylenemez, çünkü gaib muhataba tağlib edilmez.

وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ حين سمعوا جواب الله تعالى لهم، واللام هنا يجوز أن تكون للتبليغ لأن خطابهم لهم بدليل قوله ﷾: فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ أي إنا وإياكم متساوون في استحقاق العذاب وسببه، وهذا مرتب على كلام الله تعالى على وجه التسبب لأن إخباره سبحانه بقوله جل وعلا: لِكُلٍّ ضِعْفٌ سبب لعلمهم بالمساواة فالفاء جوابية لشرط مقدر أي إذا كان كذلك فقد ثبت أن لا فضل لكم علينا. وقيل: إنها عاطفة على مقدر أي دعوتم الله تعالى فسوى بيننا وبينكم «فما كان» إلخ وليس بشيء.

{ وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ } “Öncekileri sonrakilerine dedi ki” Allah Teâlâ'nın kendilerine verdiği cevabı işittikleri zaman [bunu dediler]. Buradaki lâm harfinin tebliğ için olması caizdir; zira Aziz ve Celil olan [Allah'ın] şu kavlinin delaletiyle onların hitabı bizzat onlaradır: { فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Artık sizin bize karşı bir üstünlüğünüz yoktur” yani azabı hak etmede ve azabın sebebinde biz de siz de eşitiz. Bu, tesebbüb (sebep-sonuç) yoluyla Allah Teâlâ'nın kelamına terettüp etmiştir; zira şânı yüce Allah'ın { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } “Her biri için kat kat vardır” buyruğuyla haber vermesi, onların bu eşitliği öğrenmelerine sebep olmuştur. Binaenaleyh fâ harfi, takdirî bir şartın cevabıdır; yani durum böyle olunca, sizin bize karşı hiçbir üstünlüğünüz olmadığı sabit olmuştur. Fâ harfinin takdirî bir ifadeye matuf olduğu, yani "Allah Teâlâ'ya dua ettiniz, O da bizimle sizin aranızı eşit kıldı da böylece hiçbir üstünlüğünüz olmadı..." takdirinde olduğu da söylenmiştir ki bu bir şey değildir (tutarsızdır).

وأيا ما كان فقد عنوا بالفضل تخفيف العذاب ووحدة السبب، وأما ما قيل من أن المعنى ما كان لكم علينا من فضل في الرأي والعقل وقد بلغكم ما نزل بنا من العذاب فلم اتبعتمونا فكما ترى. وقيل: المعنى ما كان لكم علينا في الدنيا فضل بسبب اتباعكم إيانا بل اتباعكم وعدم اتباعكم سواء عندنا فاتباعكم إيانا كان باختياركم دون حملنا لكم عليه، وعليه فليس مرتبا على كلام الله تعالى وجوابه كما في الوجه الأولى فَذُوقُوا الْعَذابَ والمضاعف بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ أي بسبب كسبكم أو الذي تكسبونه. والظاهر أن هذا من كلام القادة قالوه لهم على سبيل التشفي.

Her ne olursa olsun, fazl (üstünlük) ile azabın hafifletilmesini ve sebebin tekliğini kastetmişlerdir. "Bize karşı fikir ve akıl bakımından bir üstünlüğünüz yoktu; başımıza inen azap size ulaştığı halde niçin bize uydunuz?" şeklindeki yoruma gelince, bu gördüğün gibi [zayıf] bir izahtır. Şöyle de denilmiştir: Mana, "bize uymanız sebebiyle dünyada sizin bize karşı bir üstünlüğünüz yoktu; bilakis bize uymanızla uymamanız bizim katımızda birdir, dolayısıyla bize uymanız bizim sizi zorlamamızla değil kendi tercihinizle olmuştur" şeklindedir; buna göre bu ifade, ilk vecihte olduğu gibi Allah Teâlâ'nın kelamına ve cevabına terettüp etmiş değildir. { فَذُوقُوا الْعَذابَ } “Öyleyse azabı tadın” kat kat olan [azabı], { بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “kazanmakta olduklarınız sebebiyle” yani kazancınız yahut kazanmakta olduğunuz şeyler sebebiyle. Zahir olan, bunun önderlerin sözü olduğu ve bunu onlara içlerini soğutmak (rahatlamak) maksadıyla söyledikleridir.

وترتبه على ما قبله على القول الأخير في معنى الآية في غاية الظهور. وجوز أن يكون من كلام الله تعالى للفريقين على سبيل التوبيخ والوقف على فَضْلٍ: وقيل: هو من مقول الفريقين أي قالت كل فرقة للأخرى ذوقوا إلخ وهو خلاف الظاهر جدا.

Ayetin manasındaki son kavle göre bunun öncesine terettüp etmesi son derece açıktır. Bunun, azarlama sadedinde Allah Teâlâ'nın her iki fırkaya yönelik kelamı olması ve { فَضْلٍ } kelimesi üzerinde vakıf yapılması da caiz görülmüştür. Her iki fırkanın da sözü olduğu, yani her bir fırkanın diğerine "Tadın..." dediği de söylenmiştir ki bu son derece zahire aykırıdır.

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا الدالة على أصول الدين وأحكام الشرع كالأدلة الدالة على وجود الصانع ووحدته والدالة على النبوة والمعاد ونحو ذلك وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أي بالغوا في احتقارها وعدم الاعتناء بها ولم يلتفتوا إليها

{ إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar” Yaratıcı'nın varlığına ve birliğine, peygamberliğe, ahirete ve benzeri hususlara delalet eden deliller gibi dinin asıllarına ve şeriatın hükümlerine delalet eden [ayetlerimizi yalanlayanlar], { وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها } “ve onlara karşı büyüklük taslayanlar” yani onları küçümsemede ve onlara ehemmiyet vermemede aşırıya kaçanlar ve onlara iltifat etmeyenler [var ya],

وضموا أعينهم عنها ونبذوها وراء ظهورهم ولم يكتسوا بحلل مقتضاها ولم يعملوا به لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أي لأرواحهم إذا ماتوا أَبْوابُ السَّماءِ كما تفتح لأرواح المؤمنين.

onlara karşı gözlerini kapatıp onları arkalarına atan, gereğinin elbiselerine bürünmeyen ve onunla amel etmeyen kimseler [var ya]; { لا تُفَتَّحُ لَهُمْ } “onlara açılmaz” yani öldüklerinde ruhlarına [açılmaz], { أَبْوابُ السَّماءِ } “gök kapıları” müminlerin ruhlarına açıldığı gibi.

أخرج أحمد، والنسائي، والحاكم وصححه، والبيهقي، وغيرهم عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال: «الميت تحضره الملائكة فإذا كان الرجل صالحا قال: اخرجي أيتها النفس الطيبة كانت في الجسد الطيب اخرجي حميدة وأبشري بروح وريحان ورب راض غير غضبان فلا تزال يقال لها ذلك حتى تخرج ثم يعرج بها إلى السماء فيستفتح لها فيقال: من هذا؟ فيقولون: فلان بن فلان فيقال: مرحبا بالنفس الطيبة كانت في الجسد الطيب ادخلي حميدة وأبشري بروح وريحان ورب راض غير غضبان فلا تزال يقال لها ذلك حتى تنتهي إلى السماء السابعة وإذا كان الرجل سوأ قالت اخرجي أيتها النفس الخبيثة كانت في الجسد الخبيث اخرجي ذميمة وأبشري بحميم وغساق وآخر من شكله أزواج فلا تزال يقال لها ذلك حتى تخرج ثم يعرج بها إلى السماء فيستفتح لها فيقال: من هذا؟ فيقولون: فلان بن فلان. فيقال: لا مرحبا بالنفس الخبيثة كانت في الجسد الخبيث ارجعي ذميمة لا تفتح لك أبواب السماء فترسل من السماء ثم تصير إلى القبر»

Ahmed, Nesâî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, Beyhakî ve başkaları Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Ölüye melekler gelir. Şayet adam salih ise [melek] şöyle der: 'Ey temiz bedende bulunan temiz nefis, çık! Övülmüş olarak çık, rahata, güzel rızka ve gazaplı olmayan, razı bir Rabbe müjdelen!' Çıkıncaya kadar ona bu söylenmeye devam eder. Sonra onunla semaya yükselinir ve onun için kapının açılması istenir. 'Bu kimdir?' denilir. 'Filan oğlu filandır' derler. Bunun üzerine: 'Temiz bedende bulunan temiz nefse merhaba! Övülmüş olarak gir, rahata, güzel rızka ve gazaplı olmayan, razı bir Rabbe müjdelen!' denilir. Yedinci semaya ulaşıncaya kadar ona bu söylenmeye devam eder. Şayet adam kötü ise [melek] şöyle der: 'Ey pis bedende bulunan pis nefis, çık! Yerilmiş olarak çık, kaynar su, irin ve onun benzeri kat kat başka [azaplarla] müjdelen!' Çıkıncaya kadar ona bu söylenmeye devam eder. Sonra onunla semaya yükselinir ve onun için kapının açılması istenir. 'Bu kimdir?' denilir. 'Filan oğlu filandır' derler. Bunun üzerine: 'Pis bedende bulunan pis nefse merhaba yok! Yerilmiş olarak geri dön; sana gök kapıları açılmaz' denilir. Böylece gökten salıverilir, sonra kabre döner."

والأخبار في ذلك كثيرة وقيل: لا تفتح لأعمالهم ولا لدعائهم أبواب السماء.

Bu husustaki rivayetler pek çoktur. Onların amellerine ve dualarına gök kapılarının açılmayacağı da söylenmiştir.

وروي ذلك عن الحسن، ومجاهد، وقيل: لا تفتح لأرواحهم ولا لأعمالهم. وروي ذلك عن ابن جريج. وقيل:

Bu, Hasan ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Ne ruhlarına ne de amellerine açılmayacağı da söylenmiştir ki bu da İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

المراد لا يصعد لهم عمل ولا تنزل عليهم البركة. وكون السماء لها أبواب تفتح للأعمال الصالحة والأرواح الطيبة قد تفتحت له أبواب القبول للنصوص الواردة فيه وهو أمر ممكن أخبر به الصادق فلا حاجة إلى تأويله. وكون السماء كروية لا تقبل الخرق والالتئام مما لا يتم له دليل عندنا. وظاهر كلام أهل الهيئة الجديد جواز الخرق والالتئام على الأفلاك. وزعم بعضهم أن القول بالأبواب لا ينافي القول بامتناع الخرق والالتئام وفيه نظر كما لا يخفى. والتاء في تُفَتَّحُ لتأنيث الأبواب والتشديد لكثرتها لا لكثرة الفعل لعدم مناسبة المقام. وقرأ أبو عمرو بالتخفيف، وحمزة، والكسائي به وبالياء التحتية، وروي ذلك عن البراء بن عازب رضي الله تعالى عنه عن رسول الله ﷺ لأن التأنيث غير حقيقي والفعل مقدم مع وجود الفاصل.

Murad; onlar için hiçbir amelin yükselmemesi ve üzerlerine bereketin inmemesidir. Semanın salih ameller ve temiz ruhlar için açılan kapılara sahip olması, bu hususta vârid olan nasslar sebebiyle kabul kapılarını açmıştır; bu mümkündür ve dosdoğru olan [Peygamber] tarafından haber verilmiştir, dolayısıyla tevil edilmesine ihtiyaç yoktur. Semanın kürevi olup yarılma ve yapışmayı (hark ve iltiamı) kabul etmemesi hususu ise bize göre delili tamamlanmamış bir iddiadır. Yeni astronomi ehlinin sözlerinin zahiri de feleklerde hark ve iltiamın caiz olduğunu göstermektedir. Bazıları kapıların varlığını söylemenin hark ve iltiamın imkânsızlığı görüşüyle çelişmediğini iddia etmişlerdir ki bunda gizli olmadığı üzere tutarsızlık vardır. { تُفَتَّحُ } fiilindeki tâ harfi kapıların müennesliği içindir; şedde ise makamın uygunsuzluğundan ötürü fiilin çokluğu için değil, kapıların çokluğu içindir. Ebû Amr tahfif ile (şeddesiz), Hamza ve Kisâî ise hem tahfif ile hem de alt iki noktalı yâ ile ("yüfettahu") okumuşlardır; bu kıraat el-Berâ b. Âzib radıyallâhu teâlâ anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir; zira müenneslik hakiki değildir ve araya fasıla girmesiyle birlikte fiil öne geçmiştir.

وقرىء على البناء للفاعل ونصب الأبواب بالتاء الفوقية على أن الفعل مسند إلى الآيات مجازا لأنها سبب لذلك. وبالياء على أنه مسند إلى الله تعالى: وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يوم القيامة حَتَّى يَلِجَ أي يدخل الْجَمَلُ هو البعير إذا بزل. وجمعه جمال وأجمال وجمالة ويجمع الأخير على جمالات. وعن ابن مسعود أنه سئل عن الجمل فقال: هو زوج الناقة.

Etken çatı (binâ-i fâil) ve "el-ebvâbe" kelimesinin mansub olmasıyla, fiilin sebep olması hasebiyle mecazen ayetlere isnat edilmesi üzere üst iki noktalı tâ ile ("teftehu") ve Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi üzere yâ ile ("yeftehu") de okunmuştur. { وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “Ve cennete de giremezler” kıyamet gününde, { حَتَّى يَلِجَ } “girinceye kadar” yani dâhil oluncaya kadar, { الْجَمَلُ } “deve”; cemel, dişi çıkmış devedir (bâzil). Çoğulu 'cimâl', 'ecmâl' ve 'cimâlet'tir; sonuncusu da 'cimâlât' şeklinde çoğul yapılır. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre kendisine deve (cemel) sorulmuş, o da: "O, dişi devenin eşidir" demiştir.

وعن الحسن أنه قال: ابن الناقة الذي يقوم في المربد على أربع قوائم. وفي ذلك استجهال للسائل وإشارة إلى أن طلب معنى آخر تكلف. والعرب تضرب به المثل في عظم الخلقة فكأنه قيل: حتى يدخل ما هو مثل في عظم الجرم فِي سَمِّ الْخِياطِ أي ثقبة الإبرة وهو مثل عندهم أيضا في ضيق المسلك وذلك مما لا يكون فكذا ما توقف عليه بل لا تتعلق به القدرة لعدم إمكانه ما دام العظيم على عظمه والضيق على ضيقه. وهي إنما تتعلق بالممكنات الصرفة. والممكن الولوج بتصغير العظيم أو توسيع الضيق. وقد كثر في كلامهم مثل هذه الغاية فيقولون: لا أفعل كذا حتى يشيب الغراب وحتى يبيض القار وحتى يؤوب القارظان ومرادهم لا أفعل كذا أبدا. وقرأ ابن عباس وابن جبير، ومجاهد، وعكرمة، والشعبي الْجَمَلُ بضم الجيم وفتح الميم المشددة كالقمل.

Hasan'dan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Ağılda dört ayak üzerinde duran dişi devenin yavrusudur." Bunda soranı cehaletle niteleme ve başka bir mana aramanın tekellüf (zorlama) olduğuna işaret vardır. Araplar cüssesinin büyüklüğü konusunda onunla darbımesel getirirler; dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir: Cüssesinin büyüklüğünde darbımesel olan şey girinceye kadar { فِي سَمِّ الْخِياطِ } “iğne deliğine” yani iğnenin deliğine; bu da onlara göre geçidin darlığında darbımeseldir. Bu ise gerçekleşmeyecek bir şeydir, binaenaleyh buna bağlanan şey de böyledir; hatta büyük büyüklüğü, dar da darlığı üzere kaldığı müddetçe imkânsız olduğundan kudret buna taalluk etmez. Kudret ancak sırf mümkün olan şeylere taalluk eder. Mümkün olan ise büyüğün küçültülmesi yahut dar olanın genişletilmesi suretiyle girmesidir. Onların kelamında bu tür gayeler çokça yer alır; nitekim: "Karga ihtiyarlayıncaya kadar", "katran beyazlaşıncaya kadar", "Karaza toplayıcıları dönünceye kadar bunu yapmam" derler ve muratları "bunu asla yapmam"dır. İbn Abbas, İbn Cübeyr, Mücâhid, İkrime ve Şa'bî { الْجَمَلُ } kelimesini cîm harfinin zammesi ve şeddeli mîm harfinin fethasıyla 'el-Cummel' olarak (el-Gummel vezninde) okumuşlardır.

وقرأ عبد الكريم، وحنظلة، وابن عباس، وابن جبير في رواية أخرى الْجَمَلُ بالضم والفتح مع التخفيف كنغر.

Abdülkerim, Hanzale, İbn Abbas ve diğer bir rivayette İbn Cübeyr { الْجَمَلُ } kelimesini tahfif ile zamme ve fetha olarak 'el-Cümel' (Nuğar vezninde) okumuşlardır.

وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قرأ الْجَمَلُ بضم الجيم وسكون الميم كالقفل والْجَمَلُ بضمتين كالنصب، وقرأ أبو السمال «الجمل» بفتح الجيم وسكون الميم كالحبل، وفسر في جميع ذلك بالحبل الغليظ من القنب. وقيل: هو حبل السفينة. وقرىء «في سم» بضم السين وكسرها وهما لغتان فيه والفتح أشهر، ومعناه الثقب الصغير مطلقا. وقيل: أصله ما كان في عضو كأنف وأذن، وقرأ عبد الله «في سم الخياط» بكسر الميم وفتحها وهو والخياط ما يخاط به كالحزام والمحزم والقناع والمقنع وَكَذلِكَ أي مثل ذلك الجزاء الفظيع نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ أي جنسهم وأولئك داخلون فيه دخولا أوليا، وأصل الجرم قطع الثمرة عن الشجرة، ويقال:

İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen bir rivayette { الْجَمَلُ } kelimesini cîm harfinin zammesi ve mîm harfinin sükûnuyla 'el-Cüml' (el-Kufl vezninde) ve iki zamme ile 'el-Cümül' (en-Nusub vezninde) okuduğu nakledilmiştir. Ebü's-Semmâl ise cîm'in fethası ve mîm'in sükûnuyla 'el-Ceml' (el-Habl vezninde) okumuştur. Bütün bunlarda kendirden yapılmış kalın ip olarak tefsir edilmiştir. Gemi halatı olduğu da söylenmiştir. { فِي سَمِّ } lafzı sîn harfinin zammesi ve kesrası ile de okunmuştur ki bunlar onda iki lehçedir; fetha ise en meşhur olanıdır ve manası mutlak olarak küçük deliktir. Aslının burun ve kulak gibi bir organda bulunan delik olduğu da söylenmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] { فِي سَمِّ الْخِياطِ } ibaresini mîm harfinin kesrası ve fethasıyla "el-hıyât" ve "el-hayât" olarak okumuştur ki bu ve hıyât, kendisiyle dikiş dikilen şey (iğne) demektir; nitekim hızâm ile mıhzam, kınâ' ile mıkna' gibi. { وَكَذلِكَ } “İşte böyle” yani işte o feci ceza gibi, { نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } “suçluları cezalandırırız” yani onların cinsini [cezalandırırız]; onlar da bu cinse öncelikli olarak dâhildirler. Cürmün aslı meyveyi ağaçtan koparmaktır; nitekim şöyle denir:

أجرم صار ذا جرم كأتمر وأثمر، ويستعمل في كلامهم لاكتساب المكروه، ولا يكاد يقال للكسب المحمود.

'Ecreme' (suç işledi), 'etmere' ve 'esmere' (hurması/meyvesi oldu) gibi cürüm sahibi oldu demektir; Arapların kelamında hoşlanılmayan şeyi kazanmak hakkında kullanılır, övülen kazanç hakkında ise neredeyse hiç kullanılmaz.

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ أي فراش من تحتهم، وتنوينه للتفخيم وهو فاعل الظرف أو مبتدأ، والجملة إما مستأنفة أو حالية، ومن تجريدية، والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من مِهادٌ لتقدمه وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ أي أغطية جمع غاشية، وعن ابن عباس، ومحمد بن كعب القرظي أنها اللحف. والآية- على ما قيل- مثل قوله تعالى لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ [الزمر: ١٦] والمراد أن النار محيطة به من جميع الجوانب

{ لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ } “Onlar için cehennemden bir döşek vardır” yani altlarından bir döşek vardır; tenvini tazim (korkunçluğunu belirtmek) içindir, zarfın faili yahut mübtedadır; cümle ya müste'nefe ya da hâliyedir; { مِنْ } tecrîdiyedir; câr-mecrûr ise öne geçtiği için { مِهادٌ } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; { وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ } “ve üstlerinden de örtüler [vardır]” yani örtüler vardır, gâşiyenin çoğuludur. İbn Abbas ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den bunların yorganlar olduğu rivayet edilmiştir. Ayet -denildiğine göre- Yüce Allah'ın: { لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } “Onların üstlerinde ateşten kat kat örtüler, altlarında da kat kat örtüler vardır” [ez-Zümer: 16] kavli gibidir; murad, ateşin onları her yönden kuşatmış olmasıdır.

وأخرج ابن مردويه عن عائشة أن النبي ﷺ تلا هذه الآية ثم قال: «هي طبقات من فوقه وطبقات من تحته لا يدري ما فوقه أكثر أو ما تحته غير أنه ترفعه الطبقات السفلى وتضعه الطبقات العليا ويضيق فيما بينهما حتى يكون بمنزلة الزج في القدح»

İbn Merdûye Âişe'den rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti tilavet etmiş, sonra da şöyle buyurmuştur: "Onlar üstünden tabakalar ve altından tabakalardır; üstündekiler mi daha çok yoksa altındakiler mi bilemez; şu kadar var ki alt tabakalar onu yükseltir, üst tabakalar da onu alçaltır ve ikisinin arası öylesine daralır ki kadeh içindeki temren (ok ucu) gibi olur."

وتنوين غَواشٍ عوض عن الحرف المحذوف أو حركته، والكسرة ليست للإعراب وهو غير منصرف لأنه على صيغة منتهى الجموع، وبعض العرب يعربه بالحركات الظاهرة على ما قبل الياء لجعلها محذوفة نسيا منسيا، ولذا قرىء «غواش» بالرفع كما في قوله تعالى: وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ [الرحمن: ٢٤] في قراءة عبد الله.

{ غَواشٍ } kelimesinin tenvini, hazfedilen harfin yahut harekesinin ivazıdır (karşılığıdır); kesre irap için değildir ve münserif değildir; zira müntehe'l-cümû' (çoğulların son) kalıbındadır. Bazı Araplar, yâ harfini tamamen unutulup gitmiş farz ederek onu yâ'dan önceki harf üzerinde zahir harekelerle iraplandırırlar; nitekim Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ } [er-Rahmân: 24] kavlinde olduğu gibi "gavâşü" şeklinde merfû olarak da okunmuştur.

وَكَذلِكَ أي ومثل ذلك الجزاء الشديد نَجْزِي الظَّالِمِينَ عبر عنهم بالمجرمين تارة وبالظالمين أخرى للتنبيه على أنهم بتكذيبهم بالآيات واستكبارهم عنها جمعوا الصفتين. وذكر الجرم مع الحرمان من الجنة والظلم مع التعذيب بالنار تنبيها على أنه أعظم الإجرام. ولا يخفى على المتأمل في لطائف القرآن العظيم ما في إعداد المهاد والغواشي لهؤلاء المستكبرين عن الآيات ومنعهم من العروج إلى الملكوت وتقييد عدم دخولهم الجنة بدخول البعير بخرق الإبرة من اللطافة فليتأمل وَالَّذِينَ آمَنُوا أي بآياتنا ولم يكذبوا بها وَعَمِلُوا الأعمال الصَّالِحاتِ ولم يستكبروا عنها لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها أي ما تقدر عليه بسهولة دون ما تضيق به ذرعا، والجملة اعتراض وسط بين المبتدأ وهو الموصول والخبر الذي هو جملة أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ للترغيب في اكتساب ما يؤدي إلى النعيم المقيم ببيان سهولة مناله وتيسر تحصيله.

{ وَكَذلِكَ } “İşte böyle” yani işte o şiddetli ceza gibi, { نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “zalimleri cezalandırırız”. Ayetleri yalanlamaları ve onlara karşı büyüklük taslamaları sebebiyle iki vasfı birden kendilerinde topladıklarına dikkat çekmek için onlardan bazen mücrimler, bazen de zalimler diye bahsedilmiştir. Cennetten mahrumiyetle birlikte cürmün, cehennem azabıyla birlikte de zulmün zikredilmesi, bunun cürümlerin en büyüğü olduğuna dikkat çekmek içindir. Ayetlere karşı kibirlenen bu kimseler için döşek ve örtülerin hazırlanmasında, melekûta yükselmelerinin engellenmesinde ve cennete girememelerinin devenin iğne deliğinden geçmesine bağlanmasında bulunan incelik, Yüce Kur'an'ın letâifini tefekkür eden kimseye gizli kalmaz; öyleyse düşünülsün! { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere gelince” yani ayetlerimize inanıp onları yalanlamayan, { وَعَمِلُوا } ve işleyenlere [gelince], { الصَّالِحاتِ } “salih amelleri” ve onlara karşı büyüklük taslamayanlara gelince; { لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” yani güç yetiremeyip daralacağı şeyi değil, kolaylıkla güç yetirebileceği şeyi [yükleriz]. Bu cümle, müpteda olan ismi mevsûl ile haber olan { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } cümlesi arasına girmiş bir itiraziyedir (ara cümledir); maksat, ebedî nimete ulaştıracak amelleri elde etmenin kolaylığını ve temininin rahatlığını açıklayarak buna rağbet ettirmektir.

وقيل: المعنى لا نكلف نفسا إلا ما يثمر لها السعة أي جنة عرضها السماوات والأرض وهو خلاف الظاهر وإن كانت الآية عليه لا تخلو عن ترغيب أيضا. وجوز أن يكون اسم الإشارة بدلا من الموصول وما بعده خبر المبتدأ، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد منزلتهم في الفضل والشرف.

Şöyle de denilmiştir: Mana, "Biz hiçbir nefse ona genişlik kazandıracak olandan başkasını -yani genişliği gökler ve yer kadar olan cenneti kazandıracak amelden başkasını- yüklemeyiz" şeklindedir; bu ise zahire aykırıdır, gerçi ayet bu manaya göre de rağbet ettirmekten uzak değildir. İşaret isminin ismi mevsûlden bedel, sonrasının ise mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür. İşaret ismindeki uzaklık manası, onların fazilet ve şerefteki mertebelerinin yüceliğini bildirmek içindir.

وجوز أيضا أن تكون جملة لا نُكَلِّفُ إلخ خبر المبتدأ بتقدير العائد أي منهم وقوله سبحانه: هُمْ فِيها خالِدُونَ حال من أَصْحابُ الْجَنَّةِ، وجوز كونه حالا من الْجَنَّةِ لاشتماله على ضميرها أيضا. والعامل فيها معنى الإضافة أو اللام المقدرة، وقيل. خبر لأولئك على رأي من جوزه. وفِيها متعلق بخالدون قدم عليه رعاية للفاصلة.

{ لا نُكَلِّفُ } cümlesinin, aid zamirin ("onlardan" şeklinde) takdiriyle mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür. Şânı yüce Allah'ın { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır” kavli ise { أَصْحابُ الْجَنَّةِ } ifadesinden hâldir; onun zamirini de içerdiği için { الْجَنَّةِ } lafzından hâl olması da caiz görülmüştür. Bundaki âmil, izafet manası yahut takdirî lâm harfidir. Caiz görenlerin görüşüne göre { أُولئِكَ } için haber olduğu da söylenmiştir. { فِيها } ise 'hâlidûn' kelimesine taalluk eder; fâsıla gözetilerek öne alınmıştır.

وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ أي قلعنا ما في قلوبهم من حقد مخفي فيها وعداوة كانت بمقتضى الطبيعة لأمور جرت بينهم في الدنيا أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن السدي قال: إن أهل الجنة إذا سيقوا إلى الجنة فبلغوها وجدوا عند بابها شجرة أصل ساقها عينان فيشربون من إحداهما فينزع ما في صدورهم من غل فهو الشراب الطهور ويغتسلون من الأخرى فتجري عليهم نضرة النعيم فلن يشعثوا ولن يشحبوا بعدها أبدا.

{ وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerindeki kini söküp attık” yani dünyada aralarında cereyan eden işler sebebiyle tabiatları gereği kalplerinde gizlenmiş olan kin ve düşmanlığı söküp çıkardık. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh es-Süddî'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Cennet ehli cennete sevk edilip oraya ulaştıklarında, kapısının yanında gövdesinin kökünde iki pınar bulunan bir ağaç görürler; birinden içerler, böylece göğüslerindeki kin sökülüp atılır; işte bu tertemiz içecektir (şerâben tahûrâ). Diğerinden ise yıkanırlar, böylece üzerlerinde nimetin tazeliği ve parlaklığı belirir; bundan sonra ebediyen ne üstleri başları dağılır ne de benizleri solar.

وأخرج ابن أبي حاتم عن الحسن قال: بلغني أن النبي ﷺ قال: «يحبس أهل الجنة بعد ما يجوزون الصراط حتى يؤخذ لبعضهم من بعض ظلاماتهم في الدنيا فيدخلون الجنة وليس في قلوب بعض على بعض غل»

İbn Ebî Hâtim Hasan'dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennet ehli Sırat'ı geçtikten sonra, dünyadaki haksızlıkları birbirlerinden alınıncaya kadar durdurulurlar; böylece cennete, kalplerinde birbirlerine karşı hiçbir kin olmaksızın girerler."

وقيل: المراد طهرنا قلوبهم وحفظناها من التحاسد على درجات الجنة ومراتب القرب بحيث لا يحسد صاحب الدرجة النازلة صاحب الدرجة الرفيعة. وهذا في مقابلة ما ذكره سبحانه من لعن أهل النار بعضهم بعضا. وأيا ما كان فالمراد ننزع لأنه في الآخرة إلا أن صيغة الماضي للإيذان بتحققه.

Şöyle de denilmiştir: Murad; cennet dereceleri ve yakınlık mertebeleri konusunda aralarında hasetleşmekten kalplerini arındırdık ve koruduk, öyle ki alt derecedeki kimse üst derecedeki kimseye haset etmez. Bu, şânı yüce Allah'ın cehennem ehlinin birbirine lanet etmesi hakkında zikrettiği hususun mukabilindedir. Her ne olursa olsun murad, "söküp çıkarırız"dır; çünkü bu ahirettedir, ancak mazi sîgası kesin olarak vuku bulacağını bildirmek içindir.

وقيل: إن هذا النزع إنما كان في الدنيا، والمراد عدم اتصافهم بذلك من أول الأمر إلا أنه عبر عن عدم الاتصاف به مع وجود ما يقتضيه حسب البشرية أحيانا بالنزع مجازا، ولعل هذا بالنظر إلى كمل المؤمنين كأصحاب رسول الله ﷺ فإنهم رحماء بينهم يحب بعضهم بعضا كمحبته لنفسه أو المراد إزالته بتوفيق الله تعالى قبل الموت بعد أن كان بمقتضى الطباع البشرية.

Bu söküp çıkarmanın dünyada olduğu da söylenmiştir; murad, ilk baştan itibaren bu özellikle vasıflanmamış olmalarıdır; ancak beşeriyet gereği zaman zaman bunu iktiza eden durumlar bulunmasına rağmen bununla vasıflanmamaları hali mecazen nez' (söküp çıkarma) ile ifade edilmiştir. Muhtemelen bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı gibi kâmil müminler nazara alınarak söylenmiştir; zira onlar kendi aralarında merhametlidirler, birbirlerini kendilerini sevdikleri gibi severler. Yahut murad, beşerî tabiat gereği vuku bulduktan sonra ölümden önce Allah Teâlâ'nın tevfikiyle giderilmesidir.

ويحتمل أن يخرج على الوجهين ما

Her iki veçhe göre de şu rivayetin tevcih edilmesi muhtemeldir:

أخرجه غير واحد عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال في هذه الآية إني لأرجو أن أكون أنا،

Birden çok âlimin Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Şüphesiz ben; ben,

وعثمان، وطلحة، والزبير منهم، ويقال على الثاني فيما وقع مما ينبىء بظاهره عن الغل. إنه لم يكن إلا عن اجتهاد إعلاء لكلمة الله تعالى ولا يخفى بعد هذا المعنى وإن ساعدة ظاهر الصيغة ومِنْ غِلٍّ على سائر الاحتمالات حال من ما وقوله سبحانه: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ حال أيضا إما من الضمير في صُدُورِهِمْ لأن المضاف جزء من المضاف إليه والعامل معنى الإضافة أو العامل في المضاف، وإما من ضمير نَزَعْنا على ما قيل والعامل الفعل. واختار بعضهم أن الجملة مستأنفة للإخبار عن صفة أحوالهم. والمراد تجري من تحت غرفها مياه الأنهار زيادة في لذتهم وسرورهم وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا الفوز العظيم والنعيم المقيم. والمراد الهداية لما أدى إليه من الأعمال القلبية والقالبية مجازا وذلك بالتوفيق لها وصرف الموانع عن الاتصاف بها.

Osman, Talha ve Zübeyr'in onlardan olmasını umuyorum." İkinci veçhe göre, zahiri kin ve düşmanlığı andıran vuku bulmuş hadiseler hakkında şöyle denilir: Bu sadece Allah Teâlâ'nın kelimesini yüceltmek için yapılmış bir ictihaddan ibarettir. Sîganın zahiri bunu desteklese de bu mananın uzaklığı gizli değildir. { مِنْ غِلٍّ } ibaresi diğer ihtimallere göre { ما } lafzından hâldir. Şânı yüce Allah'ın: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akar” kavli de hâldir; ya { صُدُورِهِمْ } kelimesindeki zamirden hâldir, çünkü muzaf muzafun ileyhin bir parçasıdır ve âmil izafet manası yahut muzafta amel eden âmildir; ya da denildiğine göre { نَزَعْنا } fiilindeki zamirden hâldir ve âmil fiildir. Bazıları cümlenin onların hallerinin vasfını bildiren bir istînâfiyye olduğunu tercih etmiştir. Murad, lezzet ve sevinçlerini artırmak üzere köşklerinin altından ırmak sularının akmasıdır. { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } “Ve dediler ki: Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun” bu büyük kurtuluşa ve ebedî nimete [hidayet eden Allah'a]. Murad, mecazen buna ulaştıran kalbî ve bedenî amellere hidayettir; bu da onlara muvaffak kılmak ve onlarla vasıflanmaya engel olan şeyleri bertaraf etmek suretiyle olur.

وقيل: المراد من الهداية لما هم فيه من النعيم مجاوزة الصراط إلى أن وصلوا إليه. ومن الناس من جعل الإشارة إلى نزع الغل من الصدور ولا أراه شيئا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ أي لهذا أو لمطلب من المطالب التي هذا من جملتها لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ وفقنا له، واللام لتأكيد النفي وهي المسماة بلام الجحود وجواب لولا محذوف لدلالة ما قبله عليه، وليس إياه لامتناع تقدم الجواب على الصحيح ومفعول لِنَهْتَدِيَ وهَدانا الثاني محذوف لظهور المراد أو لإرادة التعميم كما أشير إليه، والجملة حالية أو استئنافية، وفي مصاحف أهل الشام ما كُنَّا بدون واو وهي قراءة ابن عامر فالجملة كالتفسير للأولى، وهذا القول من أهل الجنة لإظهار السرور بما نالوا والتلذذ بالتكلم به لا للتقرب والتعبد فإن الدار ليست لذلك وهذا كما ترى من رزق خيرا في الدنيا يتكلم بنحو هذا ولا يتمالك أن لا يقوله للفرح لا للقرابة، وقوله سبحانه: لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ جملة قسمية لم يقصد بها التقرب أيضا وهي بيان لصدق وعد الرسل ﵈ إياهم بالجنة على ما نص عليه بعض الفضلاء، وقيل: تعليل لهدايتهم.

Şöyle de denilmiştir: İçinde bulundukları nimete hidayetten murad, ona ulaşıncaya kadar Sırat'ı geçmektir. İnsanlardan bazıları işareti göğüslerden kinin sökülüp atılmasına hamletmiştir ki ben bunu bir şey (kayda değer) görmüyorum. { وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ } “Biz hidayete erecek değildik” yani buna yahut bunun da dâhil olduğu gayelerden herhangi birine [erecek değildik], { لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ } “eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi” bizi ona muvaffak kılmasaydı. Lâm harfi nefyi (olumsuzluğu) tekit içindir ve lâmu'l-cuhûd olarak isimlendirilir. { لَوْلا }'nın cevabı, öncesinin delaleti sebebiyle mahzuftur; sahih görüşe göre cevabın öne geçmesi caiz olmadığından bizzat öncesi değildir. { لِنَهْتَدِيَ } ile { هَدانَا } fiillerinin ikinci mef'ûlü, muradın açık olması yahut işaret edildiği üzere umumilik irade edilmesi sebebiyle mahzuftur. Cümle hâliyye yahut istînâfiyyedir. Şam ehlinin mushaflarında vâv harfi olmaksızın { ما كُنَّا } şeklindedir ki bu İbn Âmir'in kıraatidir; binaenaleyh cümle birincinin tefsiri gibidir. Cennet ehlinin bu sözü, elde ettikleri şeyden ötürü sevinçlerini izhar etmek ve bunu konuşmaktan lezzet almak içindir; yakınlaşma ve ibadet maksadıyla değildir, zira o diyar bunun yeri değildir. Nitekim dünyada kendisine bir hayır nasip edilen kimsenin bu kabil sözler söyleyip yakınlaşmak için değil, sevincinden ötürü bunu söylemekten kendini alamadığını görürsün. Şânı yüce Allah'ın: { لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti” kavli, yine ibadet maksadı güdülmeyen kasemiyye bir cümledir; bazı faziletli âlimlerin belirttiği üzere peygamberlerin aleyhimüsselâm onlara cennet vaadinin doğruluğunu beyandır. Onların hidayetlerinin gerekçesi olduğu da söylenmiştir.

والباء إما للتعدية فهي متعلقة بجاءت أو للملابسة فهي متعلقة بمقدر وقع حالا من الرسل، ولا يخفى ما في هذه الآية من الرد الواضح على القدرية الزاعمين أن كل مهتد خلق لنفسه الهدى ولم يخلق الله تعالى له ذلك، ودونك

Bâ harfi ya ta'diye (geçişlilik) içindir ve { جاءَتْ } fiiline taalluk eder, ya da mülâbese içindir ve elçilerden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Hidayete eren herkesin hidayeti kendisi için yarattığını, Allah Teâlâ'nın bunu onun için yaratmadığını iddia eden Kaderiyye'ye bu ayette bulunan açık ret gizli değildir. İşte önündedir:

فأعرض قول المعتزلة في الدنيا المهتدي من اهتدى بنفسه على قول الله تعالى حكاية عن قول الموحدين في مقعد صدق وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ واختر لنفسك أي الفريقين تقتدي به ولا أراك أيها العاقل تعدل بما نوه الله تعالى به قول ضال يتذبذب مع هواه وتعصبه. ولما رأى الزمخشري هذه الآية كافحة في وجوه قومه فسر الهدى باللطف الذي بسببه يخلق العبد الاهتداء لنفسه، وهو لعمري كلام من حرم اللطف نسأل الله تعالى العفو والعافية وَنُودُوا أي نادتهم الملائكة، وجوز بعضهم احتمال أن المنادي هو الله، والآثار تؤيد الأول.

Mutezile'nin dünyadaki "hidayete eren, kendi kendine hidayete erendir" sözünü, Yüce Allah'ın sadakat makamındaki muvahhidlerin sözünden hikâye ettiği: { وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ } “Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz hidayete erecek değildik” kavline arz et ve iki gruptan hangisine uyacağını kendin seç! Ey akıl sahibi, Yüce Allah'ın övgüyle zikrettiği söze, hevası ve taassubu ile bocalayıp duran bir sapığın sözünü denk tutacağını sanmam. Zemahşerî bu ayetin kavminin yüzüne çarptığını görünce hidayeti, kulun kendi kendine hidayet bulmasını yaratmasına vesile olan lütuf ile tefsir etmiştir; bu ise ömrüme andolsun ki lütuftan mahrum kalmış kimsenin sözüdür; Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz. { وَنُودُوا } “Ve onlara seslenildi” yani melekler onlara seslendi; bazısı seslenenin Allah olması ihtimalini de caiz görmüştür, rivayetler ise birincisini desteklemektedir.

أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أي أي تلكم على أن أَنْ مفسرة لما في النداء من معنى القول، ويجوز أن تكون مخففة من أن وحرف الجر مقدر واسمها ضمير شأن محذوف أي بأنها أو بأنه تلكم، وأوجب البعض الثاني بناء على أنه يجب أن يؤنث ضمير الشأن إذا كان المسند إليه في الجملة المفسرة مؤنثا، والصحيح عدم الوجوب على ما صرح به ابن الحاجب وابن مالك، ومعنى البعد في اسم الإشارة إما لرفع منزلتها وبعد مرتبتها، وإما لأنهم نودوا عند رؤيتهم إياها من مكان بعيد، وإما للإشعار بأنها تلك الجنة التي وعدوها في الدنيا وإليه يشير كلام الزجاج.

{ أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ } “İşte şu cennettir” yani 'ey' (yani/şöyle ki) anlamındadır; nidadaki söz manasından ötürü { أَنْ } harfi müfessiredir. Harf-i cer takdir edilerek 'enne'den muhaffefe olması ve isminin mahzuf şe'n zamiri olması da caizdir; yani "şüphesiz o, işte şu cennettir" takdirindedir. Bazıları, açıklanan cümledeki müsnedün ileyh müennes olduğunda şe'n zamirinin de müennes kılınmasının vacip olduğu esasına dayanarak ikinciyi vacip görmüştür; sahih olan ise İbnü'l-Hâcib ve İbn Mâlik'in açıkça belirttiği üzere vacip olmamasıdır. İşaret ismindeki uzaklık manası ya onun yüce şanı ve mertebesinin yüksekliği içindir, ya onu uzaktan gördüklerinde kendilerine seslenildiği içindir, ya da dünyada kendilerine vadedilen o cennet olduğunu hissettirmek içindir ki Zeccâc'ın sözü de buna işaret etmektedir.

والظاهر أن تِلْكُمُ الْجَنَّةُ مبتدأ وخبر وقوله سبحانه: أُورِثْتُمُوها حال من الجنة والعامل فيها معنى الإشارة ويجوز أن تكون الْجَنَّةُ نعتا لتلكم أو بدلا وأُورِثْتُمُوها الخبر، ولا يجوز أن يكون حالا من المبتدأ ولا من- كم- كما قاله أبو البقاء وهو ظاهر والتزم بعضهم في توجيه البعد أن تِلْكُمُ خبر مبتدأ محذوف أي هذه تلكم الجنة الموعودة لكم قبل أو مبتدأ حذف خبره أي تلك الجنة التي أخبرتم عنها أو وعدتم بها في الدنيا هي هذه ولا حاجة إليه.

Zahir olan { تِلْكُمُ الْجَنَّةُ } ibaresinin müpteda ve haber olması, şânı yüce Allah'ın { أُورِثْتُمُوها } “ona vâris kılındınız” kavlinin ise cennet lafzından hâl olmasıdır ve bundaki âmil işaret manasıdır. { الْجَنَّةُ } kelimesinin { تِلْكُمُ } için sıfat veya bedel olması, { أُورِثْتُمُوها } ifadesinin ise haber olması da caizdir. Ebü'l-Bekâ'nın söylediği ve zahir olduğu üzere ne müptedadan ne de [-küm] zamirinden hâl olması caizdir. Bazıları uzaklık manasını tevcih ederken { تِلْكُمُ } kelimesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olduğunu yani "daha önce size vadedilen o cennet işte budur" takdirinde olduğunu, yahut haberi hazfedilmiş bir müpteda olduğunu yani "dünyada size haber verilen veya vadedilen o cennet var ya, işte o budur" takdirinde olduğunu iltizam etmişlerdir; ancak buna ihtiyaç yoktur.

والمنادى له أولا وبالذات كونها موروثة لهم وما قبله توطئة له، والميراث مجاز عن الإعطاء أي أعطيتموها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ في الدنيا من الأعمال الصالحة، والباء للسببية وتجوز بذلك عن الإعطاء إشارة إلى أن السبب فيه ليس موجبا وإن كان سببا بحسب الظاهر كما أن الإرث ملك بدون كسب وإن كان النسب مثلا سببا له، والباء

Kendisi için nida edilen asıl ve zatî husus, onun kendilerine miras bırakılmış olmasıdır; öncesi ise buna bir hazırlıktır (tavtiedir). Miras, vermekten (itâdan) mecazdır; yani dünyada işlediğiniz salih ameller sebebiyle size verildi; { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yapa geldikleriniz sebebiyle”. Bâ harfi sebebiyet içindir; bununla vermekten mecaz yapılması, zahire göre sebep olsa bile bundaki sebebin zorunlu kılıcı (mûcip) olmadığına işarettir; tıpkı nesep gibi bir şey onun için sebep olsa da mirasın kazançsız bir mülkiyet olması gibi. Bâ harfi,

في قوله ﷺ على ما في بعض الكتب: «لن يدخل أحدكم الجنة بعمله»

bazı kitaplarda yer aldığı üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Hiçbiriniz ameliyle cennete giremez" sözünde,

وكذا

ve aynı şekilde

في قوله ﵊ على ما في الصحيحين من حديث أبي هريرة وجابر «لن ينجو أحد منكم بعمله»

Sahîhayn'da Ebû Hüreyre ve Câbir'in hadisinden yer aldığı üzere Peygamber aleyhisselâm'ın: "Sizden hiç kimse ameliyle kurtulamaz" sözünde

للسبب التام فلا تعارض، وجوز أن تكون الباء فيما نحن فيه للعوض أي بمقابلة أعمالكم، وقيل: تلك الإشارة إلى منازل في الجنة هي لأهل النار لو كانوا أطاعوا جعلها الله تعالى إرثا للمؤمنين،

tam sebep içindir; binaenaleyh bir çelişki yoktur. Üzerinde bulunduğumuz ayetteki bâ harfinin ivaz (karşılık) için olması, yani "amellerinizin karşılığı olarak" manasına gelmesi de caiz görülmüştür. Şöyle de denilmiştir: Bu işaret, şayet itaat etselerdi cehennem ehline ait olacak olan cennetteki konaklara işarettir ki Allah Teâlâ onları müminlere bir miras kılmıştır.

فقد أخرج ابن جرير وأبو الشيخ عن السدي قال: ما من مؤمن ولا كافر إلا وله في الجنة والنار منزل مبين فإذا دخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار ودخلوا منازلهم رفعت الجنة لأهل النار فنظروا إلى منازلهم فيها فقيل هذه منازلكم لو عملتم بطاعة الله تعالى ثم يقال: يا أهل الجنة رثوهم بما كنتم تعملون فيقتسم أهل الجنة منازلهم،

İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Hiçbir mümin ve hiçbir kâfir yoktur ki cennette ve cehennemde onun için belirlenmiş bir konak bulunmasın. Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girip konaklarına yerleştiklerinde, cennet cehennem ehline yükseltilip [gösterilir]; onlar da oradaki konaklarına bakarlar. Bunun üzerine 'Eğer Allah Teâlâ'ya itaat üzere amel etseydiniz işte bunlar sizin konaklarınızdı' denilir. Sonra 'Ey cennet ehli! Yapa geldikleriniz sebebiyle onların [konaklarına] vâris olun' denilir ve böylece cennet ehli onların konaklarını aralarında paylaşırlar."

وأنت تعلم أن القول بهذا الإرث الغريب لا يدفع الحاجة إلى المجاز.

Sen de bilirsin ki bu garip miras görüşünü benimsemek dahi mecaza olan ihtiyacı ortadan kaldırmaz.

وزعم المعتزلة أن دخول الجنة بسبب الأعمال لا بالتفضل لهذه الآية، ولا يخفى أنه لا محيص لمؤمن عن فضل الله تعالى لأن اقتضاء الأعمال لذاتها دخول الجنة أو إدخال الله تعالى ذويها فيها مما لا يكاد يعقل، وقصارى ما يعقل أن الله تعالى تفضل فرتب عليها دخول الجنة فلولا فضله لم يكن ذلك، وأنا لا أرى أكثر جرأة من المعتزلة في هذا الباب ككثير من الأبواب فإن مآل كلامهم فيه أن الجنة ونعيمها الذي لا يتناهى إقطاعهم بحق مستحق على الله تعالى الذي لا ينتفع بشيء ولا يتضرر بشيء لا تفضل له عليهم في ذلك بل هو بمثابة دين أدي إلى صاحبه سبحانه هذا بهتان عظيم وتكذيب لغير ما خبر صحيح.

Mutezile, bu ayetten ötürü cennete girişin lütuf (tefaddul) ile değil ameller sebebiyle olduğunu iddia etmiştir. Oysa bir mümin için Allah Teâlâ'nın lütfundan kaçış olmadığı açıktır. Zira amellerin bizatihi cennete girmeyi veya Allah Teâlâ'nın o amellerin sahiplerini cennete sokmasını gerektirmesi aklen pek tasavvur olunamaz bir şeydir. Akıl yoluyla ulaşılabilecek en ileri nokta, Allah Teâlâ'nın lütufta bulunarak cennete girişi amellere bağlamış olmasıdır; şayet O'nun lütfu olmasaydı bu da olmazdı. Ben, diğer pek çok konuda olduğu gibi bu konuda da Mutezile'den daha cüretkârını görmüyorum. Zira onların bu konudaki sözlerinin varacağı nokta; hiçbir şeyden menfaat sağlamayan ve hiçbir şeyden zarar görmeyen Allah Teâlâ üzerine bir hak ve müstahak olarak, cennetin ve onun tükenmez nimetlerinin kendilerine tahsis edildiği, bu hususta Allah'ın onlara hiçbir lütfunun bulunmadığı, aksine bunun sahibine ödenmiş bir borç mesabesinde olduğudur. Hâşâ, O her türlü noksanlıktan münezzehtir! Bu, büyük bir iftira ve birden çok sahih haberi yalanlamaktır.

وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ بعد الاستقرار فيها كما هو الظاهر، وصيغة الماضي لتحقق الوقوع، والمعنى ينادي ولا بد كل فريق من أهل الجنة أَصْحابَ النَّارِ أي من كان يعرفه في الدنيا من أهلها تبجحا بحالهم وشماتة بأعدائهم وتحسيرا لهم لا لمجرد الإخبار والاستخبار أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا على ألسنة رسله ﵈ من النعيم والكرامة حَقًّا حيث نلنا ذلك فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ أي ما وعدكم من الخزي والهوان والعذاب حَقًّا وحذف المفعول تخفيفا وإيجازا واستغناء بالأول، وقيل: لأن ما ساءهم من الوعود لم يكن بأسره مخصوصا بهم وعده كالبعث، والحساب ونعيم أهل الجنة فإنهم قد وجدوا جميع ذلك حقا وإن لم يكن وعده مخصوصا بهم.

{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli seslendi”; zahir olduğu üzere oraya yerleştikten sonra [seslenirler]. Mazi (geçmiş zaman) kipi vukuunun kesinliğini belirtmek içindir. Anlamı şudur: Cennet ehlinden her bir grup, sırf haber vermek ve haber almak için değil, kendi halleriyle sevinip iftihar etmek, düşmanlarına karşı sevinç/hizlan belirtmek (şematet) ve onları hasrete boğmak amacıyla dünyada kendilerinden tanıdıkları { أَصْحابَ النَّارِ } “cehennem ehline” mutlaka şöyle seslenir: { أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا } “Rabbimizin bize” elçilerinin (aleyhimüsselâm) diliyle “vadettiği” nimet ve ikramı, ona kavuşmuş olarak “gerçek bulduk; { حَقًّا } { فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ } siz de Rabbinizin” size “vadettiği” rüsvalık, zillet ve azabı “gerçek buldunuz mu?” { حَقًّا } [İkinci cümlede] mef‘ûl (tümleç), hafifletme, veciz anlatım ve birincisiyle yetinme amacıyla hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü onları üzen vaadlerin hepsi sadece kendilerine has bir vaat değildi; diriliş, hesap ve cennet ehlinin nimeti gibi şeyler de vardı ve vaadi kendilerine has olmasa bile bunların tamamını hak olarak bulmuşlardı.

وتعقب بأنه لا خفاء في كون أصحاب الجنة مصدقين بالكل والكل مما يسرهم فكان ينبغي أن يطلق وعدهم أيضا، فالوجه الحمل على ما تقدم، ونصب حَقًّا في الموضعين على الحالية، وجوز أن يكون على أنه مفعول ثان ويكون وجد بمعنى علم، والتعبير بالوعد قيل: للمشاكلة، وقيل: للتهكم. ومن الناس من جوز أن يكون مفعول وعد المحذوف- نا- وحينئذ فلا مشاكلة ولا تهكم. وأيا ما كان لا يستبعد هذا النداء هناك وأن بعد ما بين الجنة والنار من المسافة كما لا يخفى.

Bu [görüş], cennet ehlinin her şeyi tasdik etmiş olduğu ve hepsinin de onları sevindirecek şeyler olduğu açık olduğuna göre, onların vaadinin de mutlak bırakılması gerekirdi, denilerek eleştirilmiştir. Dolayısıyla doğru olan, önceki açıklamaya hamledilmesidir. Her iki yerdeki { حَقًّا } kelimesinin nasbı hâl olmasına göredir; ikinci mef‘ûl olması ve { وجد } fiilinin "bildi/öğrendi" manasında olması da caiz görülmüştür. "Vaat" kelimesiyle ifade edilmesinin müşâkele (söz uyumu) için olduğu, yahut tehekküm (alay) için olduğu söylenmiştir. İnsanlardan bazıları, { وعد } fiilinin hazfedilen mef‘ûlünün [-nâ] zamiri olmasını caiz görmüştür ki bu durumda ne müşâkele ne de tehekküm söz konusu olur. Her nasıl olursa olsun, cennet ile cehennem arasındaki mesafe ne kadar uzak olursa olsun -açık olduğu üzere- oradaki bu nida uzak/imkânsız görülmez.

قالُوا في جواب أصحاب الجنة نَعَمْ قد وجدنا ذلك حقا. قرأ الكسائي «نعم» بكسر العين وهي لغة فيه نسبت إلى كنانة وهذيل، ولا عبرة بمن أنكره مع القراءة به وإثبات أهل اللغة له بالنقل الصحيح.

Cennet ehlinin cevabı olarak { قالُوا } “Dediler [ki]:” { نَعَمْ } “Evet,” biz de bunu hak bulduk. Kisâî { نَعَمْ } kelimesini ayn harfinin kesresiyle (Ni‘im şeklinde) okumuştur; bu, Kinâne ve Hüzeyl kabilelerine nisbet edilen bir lehçedir. Bu şekilde kıraat edilmiş olması ve dil ehlinin bunu sahih nakille ispat etmesi karşısında, bunu inkâr eden kimsenin sözüne itibar edilmez.

نعم ما روي من أن عمر رضي الله تعالى عنه سأل قوما عن شيء فقالوا: نعم فقال عمر: أما النعم فالإبل قولوا:

Evet, Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın bir topluluğa bir şey sorduğu, onların "Ne'am" demeleri üzerine Ömer'in: "Ne'am'a gelince, o devedir; şöyle deyin:

نعم لا أراه صحيحا لما فيه من المخالفة لأصح الفصيح فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ هو على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه صاحب الصور ﵇، وقيل: مالك خازن النار. وقيل: ملك من الملائكة غيرهما يأمره الله تعالى بذلك.

Na'am (veya Ni'im)" dediği rivayetini, en sahih fasih kullanıma aykırılık taşıdığından ötürü sahih görmüyorum. { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } “Bunun üzerine bir çağırıcı duyurdu”; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre o, Sûr sahibi [İsrâfîl] aleyhisselâm'dır. Cehennemin bekçisi Mâlik olduğu da söylenmiştir. Bu ikisinden başka meleklerden bir melek olduğu, Allah Teâlâ'nın ona bunu emrettiği de söylenmiştir.

ورواية الإمامية عن الرضا وابن عباس أنه علي كرم الله تعالى وجهه

İmâmiyye'nin er-Rızâ ve İbn Abbâs'tan onun Ali kerremallâhu teâlâ vecheh olduğuna dair rivayeti ise,

مما لم يثبت من طريق أهل السنة وبعيد عن هذا الإمام أن يكون مؤذنا وهو إذ ذاك في حظائر القدس بَيْنَهُمْ أي الفريقين لا بين القائلين نعم كما قيل، ولا يراد أن الظاهر أن يقال: بينهما لأنه غير متعين أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ بأن المخففة أو المفسرة، والمراد الإعلام بلعنة الله تعالى لهم زيادة لسرور أصحاب الجنة وحزن أصحاب النار أو ابتداء لعن.

Ehl-i Sünnet yoluyla sabit olmamış şeylerdendir ve o sırada kudsiyyet makamlarında (hazîratü'l-kuds) bulunurken bu imamın bir münâdî (çağırıcı) olması uzak bir ihtimaldir. { بَيْنَهُمْ } “Aralarında” yani söylendiği gibi "evet" diyenlerin arasında değil, iki grubun arasında. "Aralarında (beynehümâ) denilmesi zahir olandı" denilemez, zira bu zorunlu değildir. { أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir, diye.” { أَنْ } harfi muhaffefe veya müfessiredir. Maksat, cennet ehlinin sevincini ve cehennem ehlinin hüznünü artırmak için Allah Teâlâ'nın onlara lanet ettiğini bildirmek yahut laneti başlatmaktır.

وقرأ ابن كثير، وابن عامر، وحمزة، والكسائي «أنّ لعنة الله» بالتشديد والنصب: وقرأ الأعمش بكسر الهمزة على إرادة القول بالتضمين أو التقدير أو على الحكاية بإذن لأنه في معنى القول فيجري مجراه.

İbn Kesîr, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî şedde ve nasb ile «أنّ لعنة الله» (Enne la'netallâhi) şeklinde okumuşlardır. A‘meş ise tazmin ya da takdir yoluyla söz (kavl) manası kastedilerek yahut { أذّن } fiili söz anlamında olup onun gibi cereyan ettiğinden hikâye yoluyla hemzenin kesresiyle [İnne] okumuştur.

الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أي يصدون بأنفسهم عن دينه سبحانه ويعرضون عنه، فالموصول صفة مقررة للظالمين لأن هذا الإعراض لازم لكل ظالم، وجوز القطع بالرفع أو النصب وكلاهما على الذم وأمر الوقف ظاهر، وفسر الإمام النسفي الصد هنا بمنع الغير وعليه فلا تقرير، والمعنى يمنعون الناس عن دين الله تعالى بالنهي عنه وإدخال الشبه في دلائله وَيَبْغُونَها عِوَجاً أي يطلبون اعوجاجها ويذمونها فلا يؤمنون بها أو يطلبون لها تأويلا وإمالة إلى الباطل، فالعوج إما على أصله وهو الميل وإما بمعنى التعويج والإمالة ونصبه قيل: على الحالية. وقيل: على المفعولية.

{ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar”; yani bizzat kendileri şânı yüce Allah'ın dininden yüz çevirir ve ondan uzak dururlar. İsmi mevsul, zalimler için pekiştirici (mukarrir) bir sıfattır; çünkü bu yüz çevirme her zalim için lazımdır (ayrılmaz bir vasıftır). Zem (kınama) üzere ref veya nasb ile kat‘ yapılması da caiz görülmüştür ve vakfın durumu açıktır. İmam Nesefî buradaki { الصد } kelimesini başkasını engellemekle tefsir etmiştir ki buna göre takrir söz konusu olmaz; anlamı da: İnsanları ondan nehyederek ve delillerine şüpheler sokarak Allah Teâlâ'nın dininden engellerler. { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } “ve onu eğri kılmak isterler”; yani onun eğriliğini ister ve onu kötülerler de ona iman etmezler, yahut onun için batıla yönlendirecek bir yorum ve saptırma ararlar. { العِوَج } kelimesi ya asıl anlamı üzere meyil (eğrilik) demektir ya da eğriltmek ve meylettirmek anlamındadır. Nasbı ise bir görüşe göre hâl, bir görüşe göre ise mef‘ûlün bih olması sebebiyledir.

وجوز الطبرسي أن يكون نصبا على المصدر كرجع القهقرى واشتمل الصماء، وذكر أن العوج بالكسر يكون في الدين والطريق وبالفتح في الخلقة فيقال في ساقه عوج بالفتح وفي دينه عوج بالكسر، وقال الراغب: العوج يقال فيما يدرك بالبصر كالخشب المنتصب ونحوه. والعوج يقال فيما يدرك بفكر وبصيرة كما يكون في أرض بسيط وكالدين والمعاش، وسيأتي لذلك تتمة إن شاء الله تعالى.

Tabersî, "race'al-kahkarâ" (gerisin geri döndü) ve "iştemele's-sammâe" (tek bir elbiseye büründü) ifadelerindeki gibi masdar olarak mansub olmasını caiz görmüş ve kesre ile olan { عِوَج } lafzının dinde ve yolda, fetha ile olan { عَوَج } lafzının ise yaratılışta (fiziksel yapıda) olduğunu belirtmiştir; nitekim fetha ile "bacağında eğrilik (عَوَج) var", kesre ile "dininde eğrilik (عِوَج) var" denir. Râgıb ise şöyle demiştir: { عَوَج } (fetha ile), dikilmiş odun ve benzeri gibi gözle görülebilen şeylerde söylenir. { عِوَج } (kesre ile) ise düz bir arazide olduğu gibi ve din ile maişet gibi fikir ve basiretle idrak edilen şeylerde söylenir. İnşâallahu Teâlâ bunun tamamlayıcı açıklaması gelecektir.

وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ أي غير معترفين بالقيامة وما فيها، والجار متعلق بما بعده، والتقديم لرعاية الفواصل، والعدول عن الجملة الفعلية إلى الاسمية للدلالة على الدوام والثبات إشارة إلى رسوخ الكفر فيهم.

{ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ } “Ve onlar ahireti inkâr edenlerdir”; yani kıyameti ve içindekileri itiraf/kabul etmeyenlerdir. Câr ve mecrûr sonrasına müteallıktır; öne alınması fâsılaları (ayet sonu uyumunu) gözetmek içindir. Fiil cümlesinden isim cümlesine geçilmesi ise küfrün onlarda kökleşmiş olduğuna işaretle devamlılık ve sebatı bildirmek içindir.

وَبَيْنَهُما حِجابٌ أي بين الفريقين كقوله تعالى: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ [الحديد: ١٣] أو بين الجنة والنار حجاب عظيم ليمنع وصول أثر إحداهما إلى الأخرى وإن لم يمنع وصول النداء وأمور الآخرة لا تقاس بأمور الدنيا.

{ وَبَيْنَهُما حِجابٌ } “İkisinin arasında bir perde vardır”; yani Allah Teâlâ'nın { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ } “aralarına bir sur çekildi” kavlinde olduğu gibi iki grubun arasında, yahut seslenişin ulaşmasını engellemese bile birinin etkisinin diğerine ulaşmasını engellemek için cennet ile cehennem arasında büyük bir perde vardır; ahiret işleri dünya işleriyle kıyaslanamaz.

وَعَلَى الْأَعْرافِ أي أعراف الحجاب أي أعاليه، وهو السور المضروب بينهما أجمع عرف مستعار من عرف الدابة والديك. وقيل: العرف ما ارتفع من الشيء أي أعلى موضع منه لأنه أشرف وأعرف مما انخفض منه.

{ وَعَلَى الْأَعْرافِ } “A'râf üzerinde ise”; yani perdenin a'râfı, yani ikisi arasına çekilen surun en yüksek kısımları üzerinde. { عُرْف } kelimesinin çoğuludur; binek hayvanının yelesinden veya horozun ibiğinden istiare edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: A'râf, bir şeyin yükselen kısmı, yani en yüksek yeridir; çünkü alçak olan kısmına göre daha şerefli ve daha belirgindir (a'reftir).

وقيل: ذاك جبل أحد.

Bir görüşe göre o, Uhud Dağı'dır.

فقد روي عنه ﷺ «أحد يحبنا ونحبه- وأنه يوم القيامة يمثل بين الجنة والنار يحبس عليه أقوام يعرفون كلا بسيماهم وهم إن شاء الله تعالى من أهل الجنة» .

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: "Uhud bizi sever, biz de onu severiz. Kıyamet gününde o, cennet ile cehennem arasında temsil edilir (dikilir); üzerinde her iki tarafı da simalarından tanıyan birtakım topluluklar alıkonulur ve onlar inşâallahu Teâlâ cennet ehlindendirler."

وقيل: هو الصراط. وروي ذلك عن الحسن بن المفضل، وحكي عن بعضهم أنه لم يفسر الأعراف بمكان وأنه قال: المعنى وعلى معرفة أهل الجنة والنار رِجالٌ والحق أنه مكان والرجال طائفة من الموحدين قصرت بهم سيئاتهم عن الجنة وتجاوزت بهم حسناتهم عن النار جعلوا هناك حتى يقضى بين الناس فبينما هم كذلك إذا اطلع عليهم ربهم فقال لهم: قوموا ادخلوا الجنة فإني غفرت لكم.

Bir görüşe göre o, sırattır. Bu, Hasan b. el-Mufaddal'dan rivayet edilmiştir. Bazılarından ise A'râf'ı bir mekân ile tefsir etmeyip şöyle dediği nakledilmiştir: Anlamı, "Cennet ve cehennem ehlini bilmek/tanımak üzere birtakım { رِجالٌ } adamlar vardır" demektir. Hak olan ise onun bir mekân olduğudur; adamlar ise günahları sebebiyle cennete girmekten geri kalmış, sevapları sebebiyle de cehenneme girmekten kurtulmuş muvahhidlerden bir gruptur; insanlar arasında hüküm verilinceye kadar orada tutulurlar. Onlar bu durumdayken Rableri onlara tecelli edip şöyle buyurur: "Kalkın, cennete girin; muhakkak ki Ben sizi bağışladım."

أخرجه أبو الشيخ، والبيهقي، وغيرهما عن حذيفة، وفي رواية أخرى عنه «يجمع الله تعالى الناس ثم يقول لأصحاب الأعراف: ما تنتظرون؟ قالوا: ننتظر أمرك فيقال: إن حسناتكم تجاوزت بكم النار أن تدخلوها وحالت بينكم وبين الجنة خطاياكم فادخلوها بمغفرتي ورحمتي» .

Bunu Ebü'ş-Şeyh, Beyhakî ve başkaları Huzeyfe'den rivayet etmiştir. Ondan gelen başka bir rivayette ise şöyledir: "Allah Teâlâ insanları toplar, sonra A'râf ehline: 'Neyi bekliyorsunuz?' buyurur. Onlar: 'Senin emrini bekliyoruz' derler. Bunun üzerine şöyle buyrulur: 'Şüphesiz sevaplarınız sizi cehenneme girmekten kurtardı, günahlarınız ise sizinle cennet arasına girdi; artık bağışlamam ve rahmetimle oraya girin.'"

وإلى هذا ذهب جمع من الصحابة والتابعين. وقيل: هم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام أجلسهم الله تعالى على أعالي ذلك السور تمييزا لهم على سائر أهل القيامة وإظهارا لشرفهم وعلو مرتبتهم.

Sahâbe ve tâbiînden bir topluluk bu görüşe meyletmiştir. Bir görüşe göre onlar, kıyamet halkının diğerlerinden ayırt edilmeleri, şereflerinin ve yüksek mertebelerinin ortaya konulması için Allah Teâlâ'nın o surun en yüksek yerlerine oturttuğu peygamberlerdir (aleyhimüssalâtü vesselâm).

وروى الضحاك عن ابن عباس أنهم العباس، وحمزة، وعلي، وجعفر ذو الجناحين رضي الله تعالى عنهم يجلسون على موضع من الصراط يعرفون محبيهم ببياض الوجوه ومبغضيهم بسوادها. وقيل: إنهم عدول القيامة الشاهدون على الناس بأعمالهم وهو من كل أمة حكاه الزهري،

Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre onlar; Abbâs, Hamza, Ali ve Ca'fer Zü'l-Cenâhayn'dır (radıyallâhu teâlâ anhüm). Sırat üzerinde bir yere otururlar; kendilerini sevenleri yüzlerinin beyazlığından, kendilerine buğzedenleri ise yüzlerinin siyahlığından tanırlar. Bir görüşe göre onlar, her ümmetten olmak üzere insanların amellerine şahitlik eden kıyametin adil kimseleridir; bunu Zührî nakletmiştir.

وأخرج البيهقي، وابن أبي حاتم، وابن مردويه، وأبو الشيخ، والطبراني، وغيرهم أن رسول الله ﷺ سئل عن أصحاب الأعراف فقال: «هم أناس قتلوا في سبيل الله بمعصية آبائهم فمنعهم من دخول الجنة معصية آبائهم ومنعهم من دخول النار قتلهم في سبيل الله» .

Beyhakî, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Ebü'ş-Şeyh, Taberânî ve başkaları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e A'râf ehlinin sorulduğunu, onun da şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Onlar, babalarına isyan ederek Allah yolunda öldürülen kimselerdir; babalarına isyanları onları cennete girmekten alıkoymuş, Allah yolunda öldürülmeleri de onları cehenneme girmekten korumuştur."

وقيل: هم أناس رضي عنهم أحد أبويهم دون الآخر.

Bir görüşe göre onlar, anne ve babasından biri kendilerinden razı olup diğeri razı olmayan kimselerdir.

وقال الحسن البصري: إنهم قوم كان فيهم عجب. وقال مسلم بن يسار: هم قوم كان عليهم دين، وقيل: هم أهل الفترة، وقيل: أولاد المشركين، وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم أولاد الزنا، وعنه أيضا أنهم مساكين أهل الجنة.

Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "Onlar, kendilerinde ucb (kendini beğenme) bulunan bir topluluktur." Müslim b. Yesâr: "Onlar, üzerlerinde borç bulunan bir topluluktur" demiştir. Bir görüşe göre fetret ehli, bir görüşe göre müşriklerin çocuklarıdır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen bir rivayette zina çocukları oldukları, yine ondan gelen başka bir rivayette ise cennet ehlinin yoksulları/düşkünleri oldukları belirtilmiştir.

وعن أبي مسلم أنهم ملائكة ويرون في صورة الرجال لا أنهم رجال حقيقة لأن الملائكة لا يوصفون بذكورة ولا أنوثة. وقيل وقيل وأرجح الأقوال- كما قال القرطبي- الأول وجمع بعضهم بينها بأنه يجوز أن يجلس الجميع ممن ورد فيهم أنهم أصحاب الأعراف هناك مع تفاوت مراتبهم على أن من هذه الأقوال ما لا يخفى تداخله.

Ebû Müslim'den ise onların melekler olduğu, melekler erkeklik veya dişilikle nitelenemeyecekleri için hakikatte adamlar değil de erkek suretinde görüldükleri rivayet edilmiştir. Daha başka şeyler de söylenmiştir. Kurtubî'nin de belirttiği üzere görüşlerin en racih olanı birincisidir. Bazıları bu görüşlerin arasını şöyle telif etmiştir: A'râf ehli olduklarına dair rivayet gelen kimselerin hepsinin, dereceleri farklı olmakla birlikte orada oturmaları caizdir; kaldı ki bu görüşlerin bazılarının birbiriyle iç içe geçtiği de gizli değildir.

ومن الناس من استظهر القول بأن أصحاب الأعراف قوم علت درجاتهم لأن المقالات الآتية وما تتفرغ هي عليه لا تليق بغيرهم يَعْرِفُونَ كُلًّا من أهل الجنة والنار بِسِيماهُمْ بعلامتهم التي أعلمهم الله تعالى بها كبياض

İnsanlardan bazıları, A'râf ehlinin dereceleri yüce bir topluluk olduğu görüşünü kuvvetli bulmuştur; çünkü gelecek sözler ve onların dayandığı esaslar başkasına layık değildir. { يَعْرِفُونَ كُلًّا } “Her birini tanırlar;” cennet ve cehennem ehlinden her birini { بِسِيماهُمْ } “simalarından”; Allah Teâlâ'nın kendilerine bildirdiği alametleriyle [tanırlar] ki bu da

الوجوه بالنسبة إلى أهل الجنة وسوادها بالنسبة إلى أهل النار. ووزنه فعلى من سام إبله إذا أرسلها في المرعى معلمة أو من وسم على القلب كالجاه من الوجه فوزنه عفلى، ويقال: سيماء بالمد وسيمياء ككبرياء. وقال الشاعر:

cennet ehline nisbetle yüzlerin beyazlığı, cehennem ehline nisbetle de siyahlığıdır. [Sîmâ] lafzının vezni { فُعْلَى }'dır; develerini işaretli olarak otlağa saldığında söylenen { سامَ إبلَه } ifadesinden gelir; yahut { جاه } kelimesinin { وجه }'den türeyip kalb (harf yer değiştirmesi) yapılması gibi { وَسَمَ } kökünden kalb yoluyla türemiştir ki bu takdirde vezni { عَفْلَى } olur. Med ile { سيماء } ve kibriyâ vezninde { سيمياء } da denir. Şair şöyle demiştir:

له سيمياء ما تشق على البصر ومعرفتهم أن كذا علامة الجنة وكذا علامة النار تكون بالإلهام أو بتعليم الملائكة. وهذا كما روي عن أبي مجلز رضي الله تعالى عنه قبل أن يدخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار. واستظهره بعضهم إذ لا حاجة بعد الدخول للعلامة. ويشعر كلام آخرين أنه بعده والباء للملابسة وَنادَوْا أي رجال الأعراف أَصْحابَ الْجَنَّةِ حين رأوهم وعرفوهم أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بطريق الدعاء والتحية أو بطريق الإخبار بنجاتهم من المكاره لَمْ يَدْخُلُوها حال من فاعل نادَوْا أو من مفعوله.

"Onun göze zor gelmeyen bir siması (alameti) vardır." Neyin cennet alameti, neyin de cehennem alameti olduğunu bilmeleri ise ilham yoluyla yahut meleklerin öğretmesiyle olur. Bu durum, Ebû Miclez radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiği üzere, cennet ehli cennete ve cehennem ehli de cehenneme girmeden öncedir. Bazıları bunu kuvvetli bulmuştur; zira girdikten sonra alamete ihtiyaç kalmaz. Başkalarının sözü ise bunun girişten sonra olduğunu hissettirmektedir. Bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir. { وَنادَوْا } “Ve seslendiler” yani A'râf adamları, onları görüp tanıdıklarında { أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “cennet ehline” dua ve tehiyyet (selamlama) yoluyla yahut hoşlanılmayan şeylerden kurtulduklarını haber verme yoluyla: { أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun! diye [seslendiler].” { لَمْ يَدْخُلُوها } “[Henüz] oraya girmemişlerdi” cümlesi, { نادَوْا } fiilinin failinden yahut mef‘ûlünden hâldir.

وقوله سبحانه: وَهُمْ يَطْمَعُونَ حال من فاعل يَدْخُلُوها أي نادوهم وهم لم يدخلوها حال كونهم طامعين في دخولها مترقبين له أي لم يدخلوها وهم في وقت عدم الدخول طامعون قاله بعضهم.

Şânı yüce Allah'ın { وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “ve onlar umuyorlardı” kavli, { يَدْخُلُوها } fiilinin failinden hâldir. Yani oraya girmeyi umdukları ve onu gözledikleri bir halde henüz oraya girmemişken onlara seslendiler; diğer bir deyişle, girmemiş oldukları sırada girmeyi ummaktaydılar. Bunu bazıları söylemiştir.

وفسر الطمع باليقين الحسن وأبو علي وبه فسر في قوله تعالى حكاية عن إبراهيم ﵇: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي [الشعراء: ٨٢] . وفي الكشاف أن جملة لَمْ يَدْخُلُوها إلخ لا محل لها لأنها استئناف كأن سائلا سأل عن حال أصحاب الأعراف فقيل: لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ. وجوز أن يكون في محل الرفع صفة لرجال وضعف بالفصل.

Hasan ve Ebû Ali [buradaki] tamâ‘ (ummak) kelimesini yakin (kesin bilgi) ile tefsir etmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın İbrâhîm aleyhisselâm'dan naklettiği { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي } “ve hatalarımı bağışlayacağını umduğum O'dur” kavlinde de böyle tefsir edilmiştir. Keşşâf'ta ise { لَمْ يَدْخُلُوها } cümlesinin vb. [iraptan] mahalli olmadığı, çünkü istînâf (başlangıç cümlesi) olduğu belirtilmiştir; sanki bir soran A'râf ehlinin durumunu sormuş da { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “Oraya henüz girmemişlerdi, oysa umuyorlardı” denilmiştir. [Cümlenin] ref mahallinde { رجال } kelimesinin sıfatı olması da caiz görülmüş, fakat araya fasıla girmesi sebebiyle zayıf bulunmuştur.

وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ أي إلى جهتهم وهو في الأصل مصدر وليس في المصادر وما هو على وزن تفعال بكسر التاء غيره وغير تبيان وزلزال ثم استعمل ظرف مكان بمعنى جهة اللقاء والمقابلة ويجوز عند السبعة إثبات همزته وهمزة «أصحاب» وحذف الأولى وإثبات الثانية. وفي عدم التعرض لتعلق أنظارهم بأصحاب الجنة والتعبير عن تعلق أبصارهم بأصحاب النار بالصرف إشعار- كما قال غير واحد- بأن التعلق الأول بطريق الرغبة والميل والثاني بخلافه. فمن زعم أن في الكلام الأول شرطا محذوفا لم يأت بشيء قالُوا متعوذين بالله سبحانه من سوء ما رأوا من حالهم رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أي لا تجمعنا وإياهم في النار. وفي وصفهم بالظلم دون ما هم عليه حينئذ من العذاب وسوء الحال الذي هو الموجب للدعاء إشعار بأن المحذور عندهم ليس نفس العذاب فقط بل ما يؤدي إليه من الظلم. وفي الآية- على ما قيل- إشارة إلى أنه سبحانه لا يجب عليه شيء. وزعم بعضهم أنه ليس المقصود فيها الدعاء بل مجرد استعظام حال الظالمين. وقرأ الأعمش «وإذا قلبت أبصارهم» . وعن ابن مسعود وسالم مثل ذلك.

{ وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ } “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman”; yani onların cihetine. Bu kelime aslen masdardır; masdarlardan ve t harfinin kesresiyle { تِفْعال } vezninde olanlardan bunun ile { تِبْيان } ve { زِلْزال } lafızları dışında kelime yoktur; sonra karşılaşma ve yüz yüze gelme yönü manasında mekân zarfı olarak kullanılmıştır. Yedi kıraat imamına göre bunun hemzesi ile { أصحاب } kelimesinin hemzesinin ikisini de ispat etmek (okumak) veya birincisini hazfedip ikincisini okumak caizdir. Bakışlarının cennet ehline yönelmesinden bahsedilmeyip cehennem ehline yönelmesinin çevrilme (sarf) lafzıyla ifade edilmesinde -pek çok âlimin belirttiği üzere- ilk yönelişin arzu ve meyil yoluyla olduğuna, ikincisinin ise bunun aksine olduğuna bir işaret vardır. İlk sözde mahzuf bir şart olduğunu iddia eden kimse tutarlı bir şey söylememiştir. Onların durumundan gördükleri kötülükten şânı yüce Allah'a sığınarak { قالُوا } “dediler [ki]:” { رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!” yani bizi onlarla birlikte ateşte toplama. Duayı gerektiren şey olan o andaki azap ve kötü durumlarıyla değil de zulüm ile nitelenmelerinde, onlar nezdinde sakınılan şeyin sadece azabın kendisi değil, ona götüren zulüm olduğuna bir işaret vardır. Ayette -söylendiğine göre- şânı yüce Allah'a hiçbir şeyin vacip olmadığına bir işaret vardır. Bazıları bu ifadede maksadın dua değil, sırf zalimlerin durumunu dehşetle karşılamak (isti'zam) olduğunu iddia etmiştir. A‘meş «وإذا قلبت أبصارهم» (Gözleri çevrildiği zaman) şeklinde okumuştur. İbn Mes‘ûd ve Sâlim'den de benzeri nakledilmiştir.

وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ كرر ذكرهم مع كفاية الإضمار لزيادة التقرير. وقيل: لم يكتف بالإضمار للفرق بين المراد منهم هنا. والمراد منهم فيما تقدم فإن المنادى هناك الكل وهنا البعض. وفي إطلاق أصحاب الأعراف على أولئك الرجال بناء على أن مآلهم إلى الجنة دليل على أن عنوان الصحبة للشيء لا يستدعي الملازمة له كما زعمه البعض رِجالًا من رؤساء الكفرة كأبي جهل والوليد بن المغيرة والعاص بن وائل حتى رأوهم فيما بين أصحاب النار يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ بعلامتهم التي أعلمهم الله تعالى بها من سواد الوجه وتشويه الخلق وزرقة العين كما قال الجبائي أو بصورهم التي كانوا يعرفونهم بها في الدنيا كما قال أبو مسلم أو بعلامتهم الدالة على سوء حالهم يومئذ وعلى رياستهم في الدنيا كما قيل ولعله الأولى. وأيا ما كان فالجار والمجرور متعلق بما عنده- ويفهم من كلام

{ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ } “A'râf ehli seslendi”; zamir kullanmak yeterli olduğu halde takriri (pekiştirmeyi) artırmak için açıkça zikirleri tekrar edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Burada onlardan kastedilen ile daha önce kastedilen arasındaki farkı belirtmek için zamirle yetinilmemiştir; zira orada seslenilen herkes, burada ise bir kısmıdır. Akıbetlerinin cennet olduğu kabulüne göre o adamlara "A'râf ehli (ashâbı)" denilmesinde, bir şeye "sahip/arkadaş" (ashâb) unvanı verilmesinin bazılarının iddia ettiği gibi o şeye ayrılmaz bir şekilde mülazemet etmeyi gerektirmediğine bir delil vardır. Cehennem ehlinin arasında gördüklerinde Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre ve Âs b. Vâil gibi kâfirlerin elebaşlarından birtakım { رِجالًا } “adamlara” [seslendiler]. Cübbâî'nin dediği gibi yüz karalığı, yaratılışın çirkinleştirilmesi ve gözün gök rengi olması şeklinde Allah Teâlâ'nın kendilerine bildirdiği alametleriyle, yahut Ebû Müslim'in dediği gibi dünyada kendilerini tanıdıkları suretleriyle, yahut söylendiği üzere o günkü durumlarının kötülüğüne ve dünyadaki reisliklerine delalet eden alametleriyle { يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ } “onları simalarından tanıyorlardı”; ki evla olan da muhtemelen budur. Her nasıl olursa olsun câr ve mecrûr yanındaki fiile müteallıktır.

بعضهم، وفيه بعد، أنه متعلق بنادى. والمعنى نادوا رجالا يعرفونهم في الدنيا بأسمائهم وكناهم وما يدعون به من الصفات.

Bazılarının sözünden ise -ki bunda uzaklık vardır- bunun { نادى } fiiline müteallık olduğu anlaşılmaktadır; bu takdirde anlamı: Dünyada isimleri, künyeleri ve kendileriyle anıldıkları sıfatlarıyla bildikleri adamlara seslendiler, şeklinde olur.

قالُوا بيان لنادى أو بدل منه ما أَغْنى عَنْكُمْ استفهام للتقريع والتوبيخ ويجوز أن يراد النفي أي ما كفاكم ما أنتم فيه جَمْعُكُمْ أتباعكم وأشياعكم أو جمعكم المال فهو مصدر مفعوله مقدر وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ أي واستكباركم المستمر عن قبول الحق أو على الخلق وهو الأنسب مما بعده.

{ قالُوا } “Dediler [ki]:”; { نادى } fiilinin beyanı veya ondan bedeldir. { ما أَغْنى عَنْكُمْ } “Size fayda vermedi”; azarlama ve kınama için bir istifhamdır; nefy (olumsuzluk) kastedilmiş olması da caizdir, yani içinde bulunduğunuz durum size yetmedi mi! { جَمْعُكُمْ } “topluluğunuz” yani tabileriniz ve yandaşlarınız yahut mal toplamanız; bu takdirde masdardır ve mef‘ûlü mukadderdir. { وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } “ve büyüklük taslamış olmanız da.” Yani hakkı kabul etmekten veya mahlûkata karşı sürekli kibirlenmeniz; sonraki ifadeye en uygun olan da budur.

وقرىء «تستكثرون» من الكثرة. وما على هذه القراءة تحتمل أن تكون اسم موصول على معنى ما أغنى عنكم أتباعكم والذي كنتم تستكثرونه من الأموال.

Çokluk kökünden «تستكثرون» (çoğaltmak istiyordunuz) şeklinde de okunmuştur. Bu kıraate göre { ما } kelimesinin; "tâbileriniz ve mallardan çoğaltmak istediğiniz şeyler size fayda vermedi" anlamında ismi mevsul olması muhtemeldir.

ويحتمل عندي أن تكون في القراءة السبعية كذلك. والمراد بها حينئذ الأصنام. ومعنى استكبارهم إياها اعتقادهم عظمها وكبرها أي ما أغنى عنكم جمعكم وأصنامكم التي كنتم تعتقدون كبرها وعظمها.

Bana göre, yedi kıraatte de aynı şekilde [ismi mevsul] olması muhtemeldir. Bu durumda ondan maksat putlardır. Onları büyük görmelerinin (istikbârlarının) anlamı ise onların büyüklüğüne ve azametine inanmalarıdır; yani topluluğunuz ve büyüklüğüne, azametine inandığınız putlarınız size fayda vermedi [demektir].

أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ من تتمة قولهم للرجال فهو في محل نصب مفعول القول أيضا أي قالوا: ما أغنى وقالوا: أهؤلاء، والإشارة إلى ضعفاء أهل الجنة الذين كان الكفرة يحتقرونهم في الدنيا ويحلفون أنهم لا يصيبهم الله تعالى برحمة وخير ولا يدخلهم الجنة كسلمان، وصهيب، وبلال رضي الله تعالى عنهم أو يفعلون ما ينبىء عن ذلك كما قيل ذلك في قوله تعالى: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ [إبراهيم: ٤٤] .

{ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet eriştirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” sözü, o adamlara söyledikleri sözün devamındandır; dolayısıyla o da nasb mahallinde kavl fiilinin mef‘ûlüdür. Yani "fayda vermedi" dediler ve "bunlar mıydı?" dediler. İşaret, dünyada kâfirlerin hakir gördüğü ve Selmân, Suheyb ve Bilâl (radıyallâhu teâlâ anhüm) gibi Allah Teâlâ'nın kendilerine bir rahmet ve hayır ulaştırmayacağına ve onları cennete sokmayacağına dair yemin ettikleri cennet ehlinin zayıflarınadır; yahut Allah Teâlâ'nın { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığına yemin etmemiş miydiniz?” kavlinde söylendiği gibi bunu gösteren davranışlarda bulunmuşlardı.

ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ من كلام أصحاب الأعراف أيضا أي فالتفتوا إلى أولئك المشار إليهم من أهل الجنة وقالوا لهم: دوموا في الجنة غير خائفين ولا محزونين على أكمل سرور وأتم كرامة.

{ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz mahzun da olmayacaksınız” sözü de A'râf ehlinin sözündendir; yani cennet ehlinden işaret edilen o kimselere dönüp onlara: En mükemmel sevinç ve en tam ikram üzere korkusuz ve hüzünsüz olarak cennette daim olun, dediler.

وقيل: هو أمر بأصل الدخول بناء على أن يكون كونهم على الأعراف وقولهم هذا قبل دخول بعض أهل الجنة الجنة.

Bir görüşe göre, onların A'râf üzerinde bulunmaları ve bu sözü söylemeleri cennet ehlinin bazısının cennete girmesinden önce olduğu kabulüne binaen, bu girişin aslına yönelik bir emirdir.

وقال غير واحد: إن قوله سبحانه: أَهؤُلاءِ إلخ استئناف وليس من تتمة قول أصحاب الأعراف، والمشار إليهم أهل الجنة والقائل هو الله تعالى أو بعض الملائكة والمقول له أهل النار في قول، وقيل: المشار إليهم هم أهل الأعراف وهم القائلون أيضا والمقول لهم أهل النار، وادْخُلُوا الْجَنَّةَ من قول أهل الأعراف أيضا أي يرجعون فيخاطب بعضهم بعضا ويقول: ادخلوا الجنة، ولا يخفى بعده، وقيل: لما عير أصحاب الأعراف أصحاب النار أقسم أصحاب النار أن أصحاب الأعراف لا يدخلون الجنة فقال الله تعالى أو بعض الملائكة خطابا لأهل النار: أهؤلاء الذين أقسمتم لا ينالهم الله برحمة اليوم مشيرا إلى أصحاب الأعراف ثم وجه الخطاب إليهم فقيل: ادخلوا الجنة إلخ وقرىء «ادخلوا» . و «دخلوا» بالمزيد المجهول وبالمجرد المعلوم، وعليها فلا بد أن يكون لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ إلخ مقولا لقول محذوف وقع حالا ليتجه الخطاب ويرتبط الكلام أي ادخلوا أو دخلوا الجنة مقولا لهم لا خوف إلخ.

Pek çok âlim şöyle demiştir: Şânı yüce Allah'ın { أَهؤُلاءِ } vb. kavli istînâftır (yeni bir başlangıçtır), A'râf ehlinin sözünün devamı değildir; işaret edilenler cennet ehlidir, söyleyen Allah Teâlâ yahut meleklerden bazılarıdır, bir görüşe göre kendisine söylenenler ise cehennem ehlidir. Bir görüşe göre ise işaret edilenler A'râf ehlidir, söyleyenler de onlardır, kendilerine söylenenler ise cehennem ehlidir; { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } sözü de yine A'râf ehlinin sözündendir, yani dönüp birbirlerine hitap eder ve "cennete girin" derler ki bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. Şöyle de denilmiştir: A'râf ehli cehennem ehlini ayıplayınca, cehennem ehli A'râf ehlinin cennete giremeyeceğine yemin etti; bunun üzerine Allah Teâlâ yahut meleklerden bazıları cehennem ehline hitaben A'râf ehline işaret ederek: "Allah'ın kendilerine bugün hiçbir rahmet eriştirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?" dedi, sonra da onlara hitap yöneltilerek "Girin cennete..." denildi. Mezid meçhul olarak «أُدْخِلوا» (Girdirildiler) ve mücerred ma'lûm olarak «دَخَلوا» (Girdiler) şeklinde de okunmuştur. Bu kıraate göre, hitabın yönelmesi ve kelamın irtibatlanması için { لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ } ifadesinin vb. hâl olarak vaki olan mahzuf bir kavlin mef‘ûlü (sözü) olması gerekir; yani "kendilerine 'hiçbir korku yoktur...' denilerek cennete girdirildiler veya girdiler" takdirindedir.

وقرىء أيضا «ادخلوا» بأمر المزيد للملائكة. والظاهر أنها تحتاج إلى زيادة تقدير.

Meleklere mezid emir kipiyle «أَدْخِلوا» (Onları girdirin) şeklinde de okunmuştur. Zahir olan, bunun ilave bir takdire ihtiyaç duyduğudur.

وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ بعد أن استقر بكل من الفريقين القرار واطمأنت به الدار: أَنْ أَفِيضُوا أي صبوا عَلَيْنا شيئا مِنَ الْماءِ نستعين به على ما نحن فيه، وظاهر الآية يدل على أن الجنة فوق النار أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ أي أو من الذي رزقكموه الله تعالى من سائر الأشربة ليلائم الإفاضة أو من الأطعمة كما روي عن السدي، وابن زيد، ويقدر في المعطوف عامل يناسبه أو يؤول العامل الأول بما يلائم المتعاطفين أو يضمن ما يعمل في الثاني أو يجعل ذلك من المشاكلة ويكون في الآية دليل على نهاية عطشهم وشدة جوعهم وأن ما هم فيه

Her iki gruptan her biri yerleşip yurtlarında karar kıldıktan sonra { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “Cehennem ehli cennet ehline şöyle seslendi: { أَنْ أَفِيضُوا } Bize” içinde bulunduğumuz duruma karşı kendisinden yardım alacağımız “sudan” biraz dökün/akıtın { عَلَيْنا } { مِنَ الْماءِ } -ki ayetin zahiri cennetin cehennemin üstünde olduğuna delalet eder- { أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “yahut Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden”; yani ifâza (akıtma) lafzına uygun düşmesi için diğer içeceklerden yahut es-Süddî ve İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere yiyeceklerden [bize verin]. Matufta ona uygun bir âmil takdir edilir yahut ilk âmil her iki matufa da uyacak şekilde tevil edilir veya ikinciye amel edecek bir mana tazmin edilir yahut bu müşâkele kabilinden sayılır. Ayette, onların susuzluklarının ve açlıklarının son raddeye vardığına ve içinde bulundukları

من العذاب لا يمنعهم عن طلب أكل وشرب. وبهذا رد موسى الكاظم رضي الله تعالى عنه- فيما يروي- على هارون الرشيد إنكاره أكل أهل المحشر محتجا بأن ما هم فيه أقوى مانع لهم عن ذلك.

azabın onları yiyecek ve içecek istemekten alıkoymadığına bir delil vardır. Rivayet edildiğine göre Mûsâ el-Kâzım radıyallâhu teâlâ anh, Hârûnürreşîd'in -içinde bulundukları durumun buna en kuvvetli engel olduğunu delil getirerek- mahşer ehlinin yemesini inkâr etmesine bu ayetle cevap vermiştir.

واختلف العلماء في أن هذا السؤال هل كان مع رجاء الحصول أو مع اليأس منه حيث عرفوا دوام ما هم فيه وإلى كل ذهب بعض قالُوا استئناف مبني على السؤال كأنه قيل: فماذا قالوا؟ فقيل قالوا: في جوابهم: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ أي منع كلا منهما أو منعهما منع المحرم عن المكلف فلا سبيل إلى ذلك قطعا، ولا يحمل التحريم على معناه الشائع لأن الدار ليست بدار تكليف الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ الذي أمرهم الله تعالى به أو الذي يلزمهم التدين به لَهْواً وَلَعِباً فلم يتدينوا به أو فحرموا ما شاؤوا واستحلوا ما شاؤوا، واللهو- كما قيل- صرف الهم إلى ما لا يحسن أن يصرف إليه، واللعب طلب الفرح بما لا يحسن أن يطلب، وقد تقدم تفصيل الكلام فيهما فتذكر وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا شغلتهم بزخارفها العاجلة ومواعيدها الباطلة وهذا شأنها مع أهلها قاتلها الله تعالى تغر وتضر وتمر فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ نفعل بهم فعل الناسي بالمنسي من عدم الاعتداد بهم وتركهم في النار تركا كليا فالكلام خارج مخرج التمثيل، وقد جاء النسيان بمعنى الترك كثيرا ويصح أن يفسر به هنا فيكون استعارة أو مجازا مرسلا، وعن مجاهد أنه قال: المعنى نؤخرهم في النار، وعليه، فالظاهر أن ننساهم من النسء لا من النسيان. والفاء في قوله تعالى فَالْيَوْمَ فصيحة، وقوله عز وعلا.

Âlimler bu istemenin, elde etme ümidiyle mi yoksa içinde bulundukları durumun ebediliğini bildikleri için ümitsizlikle mi olduğu hususunda ihtilaf etmişler, her birine bir grup kail olmuştur. { قالُوا } “Dediler [ki]:”; sanki "Peki ne dediler?" denilmiş de cevap olarak şöyle denilmiştir şeklinde soruya bina edilmiş bir istînâftır; onların cevabında şöyle dediler: { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, o ikisini kâfirlere haram kılmıştır.” Yani her ikisini yahut ikisini de, haram kılınan şeyin mükelleften menedildiği gibi menetti; dolayısıyla buna kesinlikle hiçbir yol yoktur. Buradaki haram kılma meşhur/yaygın manasına hamledilmez, çünkü o diyar teklif diyarı değildir. { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ } “Onlar ki dinlerini” -yani Allah Teâlâ'nın kendilerine emrettiği yahut benimsemeleri gereken dinlerini- { لَهْواً وَلَعِباً } “bir eğlence ve oyun edindiler”; dolayısıyla o dini benimsemediler yahut dilediklerini haram dilediklerini helal kıldılar. Lehuv (eğlence) -söylendiği üzere- gayreti yöneltilmesi uygun olmayan şeye yöneltmektir; laib (oyun) ise talep edilmesi uygun olmayan şeyle sevinç aramaktır. Bu ikisine dair ayrıntılı açıklama daha önce geçmişti, hatırla! { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “ve dünya hayatı onları aldattı.” Geçici süsleri ve batıl vaadleriyle onları meşgul etti. Allah canını alsın, dünya ehliyle olan durumu işte böyledir; aldatır, zarar verir ve geçip gider! { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ } “Bugün de Biz onları unuturuz;” onlara değer vermemek ve onları tamamen ateşte terk etmek suretiyle unutanın unutulana yaptığı muameleyi yaparız; dolayısıyla kelam temsil üslubu üzere varit olmuştur. Nisyan (unutmak) lafzı terk manasında çokça gelmiştir ve burada da onunla tefsir edilmesi sahihtir; bu takdirde istiâre yahut mecâz-ı mürsel olur. Mücâhid'den nakledildiğine göre o: "Anlamı, onları ateşte erteleriz/geciktiririz demektir" demiştir; buna göre zahir olan { نَنْساهُمْ } lafzının nisyandan değil nes' (ertelemek) kökünden gelmesidir. Allah Teâlâ'nın { فَالْيَوْمَ } kavlindeki fâ harfi fasîhadır. Ve Azîz ve Yüce olan [Allah'ın kavli]:

كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا قيل: في محل النصب على أنه نعت لمصدر محذوف أي ننساهم نسيانا مثل نسيانهم لقاء هذا اليوم العظيم الذي لا ينبغي أن ينسى. وليس الكلام على حقيقته أيضا لأنهم لم يكونوا ذاكري ذلك حتى ينسوه بل شبه عدم إخطارهم يوم القيامة ببالهم وعدم استعدادهم له بحال من عرف شيئا ثم نسيه.

{ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا } “tıpkı onların bu günlerine kavuşmayı unuttukları gibi”; söylendiğine göre mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani unutulmaması gereken bu azametli güne kavuşmayı onların unutması gibi bir unutmayla onları unuturuz [demektir]. Söz burada da hakikati üzere değildir; çünkü onlar bunu hatırlıyor değillerdi ki unutsunlar; bilakis kıyamet gününü hatırlarına getirmemeleri ve ona hazırlanmamaları, bir şeyi bilip de sonra unutan kimsenin haline benzetilmiştir.

وعن ابن عباس، ومجاهد، والحسن أن المعنى كما نسوا العمل للقاء يومهم هذا وليس هذا التقدير ضروريا كما لا يخفى، وذهب غير واحد إلى أن الكاف للتعليل متعلق بما عنده لا للتشبيه إذ يمنع منه قوله تعالى: وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ لأنه عطف على ما نسوا وهو يستدعي أن يكون مشبها به النسيان مثله.

İbn Abbâs, Mücâhid ve Hasan'dan nakledildiğine göre mana: "Bu günlerine kavuşmak için amel etmeyi unuttukları gibi" şeklindedir; fakat açık olduğu üzere bu takdir zorunlu değildir. Pek çok âlim ise kâf harfinin teşbih için değil, yanındaki fiile müteallık bir ta'lîl (sebebiyet) için olduğu görüşüne varmıştır; zira Allah Teâlâ'nın { وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } “ve ayetlerimizi bile bile inkâr ettikleri [için]” kavli buna engeldir; çünkü o { ما نَسُوا } üzerine matuftur ve bu da onun gibi nisyanın kendisine benzetilen olmasını iktiza eder.

وتشبيه النسيان بالجحود غير ظاهر، ومن ادعاه قال: المراد نتركهم في النار تركا مستمرا كما كانوا منكرين أن الآيات من عند الله تعالى إنكارا مستمرا. وقال القطب: الجحود في معنى النسيان، وظاهر كلام كثير من المفسرين أن كلام أهل الجنة إلى وغرتهم الحياة الدنيا لا أن الله حرمهما على الكافرين فقط. وقال بعضهم: إنه ذلك لا غير، وعليه فيجوز أن يكون الَّذِينَ مبتدأ وجملة اليوم ننساهم خبره، والفاء فيه مثلها في قولك: الذي يأتيني فله درهم كما قيل.

Nisyanın cuhûda (inkâra) benzetilmesi ise açık değildir. Bunu iddia eden kimse şöyle demiştir: Maksat, onların ayetlerin Allah Teâlâ katından olduğunu sürekli bir inkârla inkâr ettikleri gibi, Biz de onları sürekli bir terk edişle ateşte terk ederiz, demektir. Kutub ise şöyle demiştir: Cuhûd, nisyan manasındadır. Pek çok müfessirin sözünün zahirine göre, cennet ehlinin sözü sadece { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } kısmından ibaret olmayıp { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } kısmına kadardır. Bazıları ise sadece bundan ibaret olduğunu söylemiştir; buna göre { الَّذِينَ } lafzının mübteda, { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ } cümlesinin ise onun haberi olması caizdir; buradaki fâ harfi ise söylendiği üzere "Bana gelen kimse var ya, işte ona bir dirhem vardır" sözündeki fâ gibidir.

وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ بينا معانيه من العقائد، والأحكام، والمواعظ مفصلة والضمير للكفرة قاطبة، وقيل: لهم وللمؤمنين، والمراد بالكتاب الجنس، وقيل: للمعاصرين من الكفرة أو منهم ومن المؤمنين. والكتاب هو القرآن وتنوينه للتفخيم. وقد نظم بعضهم ما اشتمل عليه من الأنواع بقوله:

{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ } “Andolsun ki Biz onlara etraflıca açıkladığımız bir kitap getirdik”; inançlar, hükümler ve öğütlerden oluşan manalarını ayrıntılı bir biçimde beyan ettik. Zamir bütün kâfirlere aittir; onlara ve müminlere ait olduğu da söylenmiştir; kitaptan maksat ise cinstir. Kâfirlerden çağdaş olanlara yahut onlara ve müminlere ait olduğu da söylenmiştir. Kitap ise Kur'an'dır ve tenvini tazim/tefhim (yüceltme) içindir. Bazıları onun ihtiva ettiği türleri şu sözüyle nazmetmiştir:

حلال حرام محكم متشابه ... بشير نذير قصة عظة مثل

Helal, haram, muhkem, müteşabih... Müjdeleyici, uyarıcı, kıssa, öğüt ve misal.