قالت: أمرني إبليس فقال الله تعالى: أما أنت يا حواء فلأدمينّك كل شهر كما أدميت الشجرة. وأما أنت يا حية فأقطع رجليك فتمشين على وجهك وسيشدخ وجهك كل من لقيك. وأما أنت يا إبليس فملعون.
O: “Bana İblis emretti” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Sana gelince ey Havvâ! Ağacı kanattığın gibi seni de her ay kanatacağım. Sana gelince ey yılan! Ayaklarını keseceğim, karnın üzerinde yürüyeceksin ve seninle karşılaşan herkes başını ezecek. Sana gelince ey İblis! Sen lânetlenmişsin.”
بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ في موضع الحال من فاعل «اهبطوا» وهي حال مقارنة أو مقدرة، واختار بعض المعربين كون الجملة استئنافية كأنهم لما أمروا بالهبوط سألوا كيف يكون حالنا؟ فأجيبوا بأن بعضكم لبعض عدو، وأمر العداوة على تقدير دخول الشيطان في الخطاب ظاهر، وأما على تقدير التخصيص بآدم وحواء ﵉ فقد قيل: إنه باعتبار أن يراد بهما ذريتهما إما بالتجوز كإطلاق تميم على أولاده كلهم أو يكتفى بذكرهما عنهم، واختار بعضهم كون العداوة هنا بمعنى الظلم أي يظلم بعضكم بعضا بسبب تضليل الشيطان فليفهم.
{ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” [ifadesi], { اهْبِطُوا } fiilinin failinden hâl konumundadır; bu ya mukarin (eş zamanlı) ya da mukadder bir hâldir. Bazı i'rab âlimleri bu cümlenin istînâfiyye olmasını tercih etmişlerdir; sanki onlar inmekle emrolunduklarında: “Bizim hâlimiz nasıl olacak?” diye sormuşlar, onlara da: “Birbirinize düşman olarak” diye cevap verilmiştir. Şeytanın hitaba dahil olduğu takdire göre düşmanlık meselesi açıktır. Âdem ve Havvâ'ya -radıyallâhu anhümâ- tahsis edilmesi takdirine göre ise, ikisiyle zürriyetlerinin kastedilmiş olması itibarıyla olduğu söylenmiştir; bu da ya Benî Temîm lafzının Temîm'in bütün çocuklarına ıtlak edilmesi gibi mecaz yoluyladır ya da onlardan kinaye olarak ikisinin zikriyle yetinilmiştir. Bazıları da buradaki düşmanlığın zulüm manasında olduğunu tercih etmiştir; yani şeytanın saptırması sebebiyle birbirinize zulmedeceksiniz demektir, böyle anlaşılsın.
وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ أي استقرار أو موضع استقرار فهو إما مصدر ميمي أو اسم مكان. وجوز أن يكون اسم مفعول بمعنى ما استقر ملككم عليه وجاز تصرفكم فيه. ولا يخفى أنه خلاف الظاهر ومحتاج إلى الحذف
{ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme / yerleşecek yer vardır” yani istikrar veya istikrar yeri vardır. Dolayısıyla bu lafız ya mîmî masdardır ya da ism-i mekândır. Mülkünüzün üzerinde yerleştiği ve tasarrufunuzun caiz olduğu şey manasında ism-i mef'ûl olması da caiz görülmüştür. Bunun zahire aykırı olduğu ve [harf-i cerin] hazfedilmesine ihtiyaç duyduğu gizli değildir.
والإيصال، واللفظ في نفسه يحتمل أن يكون اسم زمان إلا أنه غير محتمل هنا لأنه يتكرر مع قوله سبحانه: وَمَتاعٌ أي بلغة إِلى حِينٍ يريد به وقت الموت، وقيل: القيامة وتجعل السكنى في القبر تمتعا في الأرض أو يقال: معنى «لكم» لجنسكم ولمجموعكم، والظرف قيل: متعلق بمتاع أو به وبمستقر على التنازع إن كان مصدرا، وقيل: إنه متعلق بمحذوف وقع صفة لمتاع.
Lafzın kendisi ism-i zaman olmaya da ihtimallidir; ancak burada şânı yüce Allah'ın şu kavliyle tekrar edeceği için bu ihtimal dışıdır: { وَمَتاعٌ } “ve bir geçinme” yani yetinecek bir meta [vardır], { إِلى حِينٍ } “bir süreye kadar” bununla ölüm vaktini kastetmektedir. Kıyamet olduğu da söylenmiştir; kabirdeki ikamet yeryüzünde bir yararlanma kılınır veya “sizin için” ifadesinin manası “cinsiniz için ve cümleniz için” demektir denilir. Zarfin { مَتاعٌ } lafzına veya masdar olması durumunda tenâzu' yoluyla hem ona hem de { مُسْتَقَرٌّ } lafzına müteallik olduğu söylenmiştir. { مَتاعٌ } lafzına sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallik olduğu da söylenmiştir.
قالَ أعيد للاستئناف إما للإيذان بعدم اتصال ما بعده بما قبله. وإما لإظهار العناية بما بعده وهو قوله سبحانه: فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ عند البعث يوم القيامة. وقرأ أهل الكوفة غير عاصم تُخْرَجُونَ بفتح التاء وضم الراء على البناء للفاعل يا بَنِي آدَمَ خطاب للناس كافة. واستدل به على دخول أولاد الأولاد في الوقف على الأولاد. ولا يخفى سر هذا العنوان في هذا المقام.
{ قالَ } “[Allah] buyurdu ki” [ifadesi], ya sonrasının öncesiyle irtibatlı olmadığını bildirmek için ya da sonrasına verilen önemi göstermek için istînâf olarak tekrar edilmiştir; o da şânı yüce Allah'ın şu kavlidir: { فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ } “Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve kıyamet günü diriliş vaktinde oradan çıkarılacaksınız.” Âsım dışındaki Kûfe ehli, { تُخْرَجُونَ } kelimesini mâlum (etken) fiil olarak te harfinin fethası ve ra harfinin zammesiyle [tahrucûne şeklinde] okumuştur. { يا بَنِي آدَمَ } “Ey Âdemoğulları!” bütün insanlara bir hitaptır. Çocuklara yapılan vakfa çocukların çocuklarının da dahil olacağına bununla delil getirilmiştir. Bu makamda bu hitap şeklinin sırrı gizli değildir.
قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً أي خلقنا لكم ذلك بأسباب نازلة من السماء كالمطر الذي ينبت به القطن الذي يجعل لباسا قاله الحسن، وعن أبي مسلم أن المعنى أعطيناكم ذلك ووهبنا لكم وكل ما أعطاه الله تعالى لعبده فقد أنزله عليه من غير أن يكون هناك علو أو سفل بل هو جار مجرى التعظيم كما تقول: رفعت حاجتي إلى فلان وقصتي إلى الأمير وليس هناك نقل من سفل إلى علو، وقيل: المراد قضينا لكم ذلك وقسمناه وقضاياه تعالى وقسمه توصف بالنزول من السماء حيث كتب في اللوح المحفوظ. وعلى كل فالكلام لا يخلو عن مجاز. ويحتمل أن يكون في المسند وهو الظاهر. ويحتمل أن يكون في اللباس أو الإسناد.
{ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً } “Size bir elbise indirdik” yani elbise yapılan pamuğun kendisiyle bittiği yağmur gibi gökten inen sebepler vasıtasıyla bunu sizin için yarattık; bunu Hasen demiştir. Ebû Müslim'den rivayet edildiğine göre mana şudur: Onu size verdik ve hibe ettik. Allah Teâlâ'nın kuluna verdiği her şeyi, orada bir yükseklik veya alçaklık olmaksızın kulunun üzerine indirmiş sayılır; bilakis bu, “İhtiyacımı falan kimseye, dilekçemi emîre arz ettim (yükselttim)” demen gibi bir ta'zîm (yüceltme) üslubudur; oysa orada alttan üste bir intikal yoktur. Bir görüşe göre murat şudur: Bunu sizin için takdir ettik ve paylaştırdık. Allah Teâlâ'nın kazâsı ve taksimatı Levh-i Mahfûz'da yazılı olduğu için gökten inmekle vasfedilir. Her hâlükârda kelam mecazdan hâli değildir. Mecazın müsnedde olması muhtemeldir ki zahir olan da budur. Elbisede veya isnadda olması da muhtemeldir.
وقوله سبحانه: يُوارِي أي يستر ترشيح على بعض الاحتمالات. وعن الجبائي أن الكلام على حقيقة مدعيا نزول ذلك مع آدم وحواء من الجنة حين أمرا بالهبوط إلى الأرض ولم نقف في ذلك على خبر كسته الصحة لباسا. نعم
Şânı yüce Allah'ın { يُوارِي } yani örten [kavli], bazı ihtimallere göre terşîhtir (mecazı kuvvetlendirmedir). Cübbâî'den nakledildiğine göre kelam hakikat üzeredir; zira o, bunun Âdem ve Havvâ yeryüzüne inmekle emrolunduklarında cennetten onlarla birlikte indiğini iddia etmiştir. Biz bu hususta sıhhatin kendisine elbise giydirdiği hiçbir habere rastlamadık. Evet,
أخرج ابن عساكر بسند ضعيف عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ «أهبط آدم وحواء ﵉ عريانين جميعا عليهما ورق الجنة فأصاب آدم الحر حتى قعد يبكي ويقول لها: يا حواء قد آذاني الحر فجاءه جبرائيل ﵇ بقطن وأمرها أن تغزله وعلمها وعلم آدم وأمره بالحياكة وعلمه.
İbn Asâkir zayıf bir senetle Enes'ten şunu rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Âdem ve Havvâ -radıyallâhu anhümâ- üzerlerinde cennet yaprakları olduğu halde birlikte çıplak olarak indirildiler. Âdem'e sıcak öyle bir isabet etti ki oturup ağlamaya başladı ve Havvâ'ya: ‘Ey Havvâ! Sıcak bana eziyet verdi’ dedi. Bunun üzerine Cebrâil -aleyhisselâm- ona pamuk getirdi, Havvâ'ya onu eğirmesini emretti ve ona öğretti; Âdem'e de öğretti, dokumacılık yapmasını emretti ve ona öğretti.”
وجاء في خبر آخر أنه ﵇ أهبط ومعه البذور فوضع إبليس عليها يده فما أصاب يده ذهب منفعته.
Başka bir haberde ise Âdem'in -aleyhisselâm- yanında tohumlarla indirildiği, İblis'in elini onların üzerine koyduğu, dolayısıyla elinin değdiği şeylerin faydasının gittiği gelmiştir.
وفي آخر رواه ابن المنذر عن ابن جريج أنه ﵇ أهبط معه ثمانية أزواج من الإبل والبقر والضأن والمعز وباسنة والعلاة والكلبتان وغريسة عنب وريحان.
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiği bir diğer haberde ise onunla birlikte deve, sığır, koyun ve keçiden sekiz çift ile saban demiri, örs, iki kıskaç, bir üzüm fidanı ve fesleğen indirildiği rivayet edilmiştir.
وكل ذلك على ما فيه لا يدل على المدعي وإن صلح بعض ما فيه لأن يكون مبدأ لما يواري سَوْآتِكُمْ أي التي قصد إبليس عليه اللعنة إبداءها من أبويكم حتى اضطر إلى خصف الأوراق وأنتم مستغنون عن ذلك. روي غير واحد أن العرب كانوا يطوفون بالبيت عرايا ويقولون: لا نطوف بثياب عصينا الله تعالى فيها فنزلت هذه الآية، وقيل: إنهم كانوا يطوفون كذلك تفاؤلا بالتعري عن الذنوب والآثام، ولعل ذكر قصة آدم ﵇ حينئذ للإيذان بأن انكشاف العورة أول سوء أصاب الإنسان من قبل الشيطان وأنه أغواهم في ذلك كما فعل بأبويهم.
Bütün bunlar, içerdikleri şeylerle birlikte iddia edilen hususa delalet etmez; gerçi içindeki bazı şeyler { سَوْآتِكُمْ } “avret yerlerinizi” örten şeyin başlangıcı olmaya elverişlidir; yani lânetli İblis'in anne babanızdan açığa çıkarmayı kastettiği, hatta onları [cennet] yapraklarını üst üste yamamaya mecbur bıraktığı yerleri [örten elbisedir], siz ise bundan müstağnisinizdir. Birden fazla kişi rivayet etmiştir ki Araplar Beyt'i çıplak tavaf eder ve: “İçinde Allah Teâlâ'ya isyan ettiğimiz elbiselerle tavaf etmeyiz” derlerdi. Bunun üzerine bu ayet indi. Günahlardan ve suçlardan soyunmaya tefe'ül olsun diye böyle tavaf ettikleri de söylenmiştir. Âdem'in -aleyhisselâm- kıssasının zikredilmesi, avret yerinin açılmasının insana şeytan tarafından isabet eden ilk kötülük olduğunu ve tıpkı anne babalarına yaptığı gibi onları da bu hususta saptırdığını bildirmek içindir.
وفي الكشاف أن هذه الآية واردة على سبيل الاستطراد عقيب ذكر بدء السوءات وخصف الورق عليها إظهارا للمنة فيما خلق من اللباس ولما في العري وكشف العورة من المهانة والفضيحة وإشعارا بأن التستر باب عظيم من أبواب التقوى وَرِيشاً أي زينة أخذا من ريش الطير لأنه زينة له. وعطفه على هذا من عطف الصفات فيكون اللباس موصوفا بشيئين مواراة السوأة والزينة. ويحتمل أن يكون من عطف الشيء على غيره.
el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Bu ayet, yaratılan elbisedeki nimeti göstermek, çıplaklık ve avret yerini açmadaki zillet ve rezilliği belirtmek ve örtünmenin takva kapılarından büyük bir kapı olduğunu hissettirmek amacıyla, avret yerlerinin belirmesi ve üzerlerine yaprak yamama hadisesinin zikrinin hemen ardından istıtrâd (konu dışı bir faydaya geçiş) yoluyla gelmiştir. { وَرِيشاً } yani kuş tüyünden mülhem ziynet demektir; çünkü o, kuş için bir süstür. Bunun bu manaya atfedilmesi sıfatların atfındandır; bu durumda elbise iki şeyle, yani avret yerini örtmek ve ziynet olmakla nitelenmiş olur. Bir şeyin gayrısına atfı olması da muhtemeldir;
أنزلنا لباسين لباس مواراة ولباس زينة فيكون مما حذف فيه الموصوف أي لباسا ريشا أي ذا ريش. وتفسير الريش
[yani] iki elbise indirdik: Avret yerini örten elbise ve ziynet elbisesi; bu durumda mevsunun hazfedildiği kabilinden olur, yani [süslü elbise, ziynet sahibi elbise] demektir. Rîş lafzının tefsiri...
بالزينة مروي عن ابن زيد. وذكر بعض المحققين أنه مشترك بين الاسم والمصدر. وعن ابن عباس، ومجاهد، والسدي أن المراد به المال ومنه تريش الرجل أي تمول، وعن الأخفش أنه الخصب والمعاش، وقال الطبرسي: إنه جميع ما ويحتاج إليه.
...ziynet olarak İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Bazı muhakkikler bunun isim ile masdar arasında müşterek olduğunu belirtmişlerdir. İbn Abbâs, Mücâhid ve Süddî'den rivayet edildiğine göre bundan murat maldır; nitekim mal sahibi oldu manasında “adam rîşlendi (تريش الرجل)” denir. Ahfeş'ten bunun bolluk ve maişet olduğu rivayet edilmiştir. Tabersî: “O, ihtiyaç duyulan şeylerin tamamıdır” demiştir.
وقرأ عثمان رضي الله تعالى عنه «ورياشا» وهو إما مصدر كاللباس أو جمع ريش كشعب وشعاب.
Osman -radıyallâhu Teâlâ anh- «وَرِيَاشاً» [ve riyâşen] şeklinde okumuştur; bu ya «libâs» gibi bir masdardır ya da «şi'b» ve «şi'âb» gibi «rîş» kelimesinin çoğuludur.
وَلِباسُ التَّقْوى أي العمل الصالح كما روي عن ابن عباس أو خشية الله تعالى كما روي عن عروة بن الزبير. أو الحياء كما روي عن الحسن أو الإيمان كما روي عن قتادة. والسدي أو ما يستر العورة وهو اللباس الأول كما روي عن ابن زيد أو لباس الحرب الدرع والمغفر والآلات التي يتقى بها من العدو كما روي عن زيد بن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهم، واختاره أبو مسلم أو ثياب النسك والتواضع كلباس الصوف والخشن من الثياب كما اختاره الجبائي. فاللفظ إما مشاكلة وإما مجاز وإما حقيقة، ورفعه بالابتداء وخبره جملة ذلِكَ خَيْرٌ والرابط اسم الإشارة لأنه يكون رابطا كالضمير.
{ وَلِباسُ التَّقْوى } yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibi salih ameldir; yahut Urve b. Zübeyr'den rivayet edildiği gibi Allah Teâlâ korkusudur; yahut Hasen'den rivayet edildiği gibi hayâdır; yahut Katâde ve Süddî'den rivayet edildiği gibi imandır; yahut İbn Zeyd'den rivayet edildiği gibi avreti örten şeydir ki o da birinci elbisedir; yahut Zeyd b. Ali b. el-Hüseyn'den -radıyallâhu Teâlâ anhüm- rivayet edilip Ebû Müslim'in de tercih ettiği gibi düşmandan korunan zırh, miğfer ve aletler olan savaş elbisesidir; yahut Cübbâî'nin tercih ettiği gibi yün elbise ve kaba kumaşlar gibi ibadet ve tevazu elbiseleridir. Dolayısıyla lafız ya müşâkeledir, ya mecazdır ya da hakikattir. Lafzın merfû oluşu mübtedâlıktan ötürüdür, haberi ise { ذلِكَ خَيْرٌ } “işte bu daha hayırlıdır” cümlesidir. Râbıt ise zamir gibi râbıt olabildiği için işaret ismidir.
وجوز أن يكون الخبر خَيْرٌ وذلِكَ صفة لباس، وإليه ذهب الزجاج وابن الأنباري وغيرهما. واعترض بأن الأسماء المبهمة أعرف من المعرف باللام ومما أضيف إليه والنعت لا بد أن يساوي المنعوت في رتبة التعريف أو يكون أقل منه. ولا يجوز أن يكون أعرف منه فلذا قيل: إن «ذلك» بدل أو بيان لا نعت. وأجيب بأن ذلك غير متفق عليه فإن تعريف اسم الإشارة لكونه بالإشارة الحسية الخارجة عن الوضع قيل: إنه أنقص من ذي اللام، وقيل: إنهما في مرتبة واحدة، وعن أبي علي وهو غريب أن ذلك لا محل له من الإعراب وهو فصل كالضمير. وقرىء «ولباس» التقوى بالنصب عطفا على «لباسا» قال بعض المحققين: وحينئذ يكون اللباس المنزل ثلاثة أو يفسر لِباسُ التَّقْوى بلباس الحرب أو يجعل الإنزال مشاكلة، وذكر على القراءة المشهورة أن «ذلك» إن كان إشارة للباس المواري فلباس التقوى حقيقة والإضافة لأدنى ملابسة، وإن كان للباس التقوى فهو استعارة مكنية تخييلية أو من قبيل- لجين الماء- وعلى كل تكون الإشارة بالبعيد للعظيم بتنزيل البعد الرتبي منزلة البعد الحسي فتأمل ولا تغفل.
{ خَيْرٌ } lafzının haber, { ذلِكَ } lafzının da «libâs» kelimesinin sıfatı olması caiz görülmüştür; Zeccâc, İbnü'l-Enbârî ve başkaları bu görüşe gitmiştir. Buna, mübhem isimlerin harf-i tarifli olandan ve kendisine muzâf kılınan şeyden daha mârife olduğu, sıfatın ise ta'rif mertebesinde mevsûfa eşit veya ondan daha aşağı olması gerektiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; sıfat mevsûftan daha mârife olamaz, bu yüzden { ذلِكَ } lafzının sıfat değil, bedel veya beyân olduğu söylenmiştir. Buna cevaben bu durumun üzerinde ittifak edilmiş olmadığı, zira işaret isminin ta'rifinin vaz'ın dışındaki hissî işaretle olması sebebiyle harf-i tarifliden daha noksan olduğunun söylendiği, ikisinin aynı mertebede olduğunun da ifade edildiği belirtilmiştir. Ebû Ali'den garip bir görüş olarak { ذلِكَ } lafzının iraptan mahalli olmadığı ve zamir gibi fasıl olduğu nakledilmiştir. «وَلِبَاسَ التَّقْوَى» şeklinde { لِباساً } lafzına matuf olarak nasb ile de okunmuştur. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu durumda indirilen elbise üç tane olur; yahut { لِباسُ التَّقْوى } savaş elbisesi olarak tefsir edilir veya indirme fiili müşâkele kılınır. Meşhur kıraate göre belirtilmiştir ki şayet { ذلِكَ } avreti örten elbiseye işaret ise takva elbisesi hakikattir ve izâfet en küçük münasebetle yapılmıştır; şayet takva elbisesine işaret ise bu, istiare-i mekniyye-i tahyîliyyedir yahut “suyun gümüşü (lüceynü'l-mâ')” kabilindendir. Her hâlükârda uzağa işaret etmek, rütbece uzaklığı hissî uzaklık yerine koyarak büyültme (tâzim) içindir; tefekkür et ve gaflete düşme.
ذلِكَ أي إنزال اللباس المتقدم كله أو الأخير مِنْ آياتِ اللَّهِ الدالة على عظيم فضله وعميم رحمته لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ فيعرفون نعمته أو يتعظون فيتورعون عن القبائح يا بَنِي آدَمَ تكرير النداء للإيذان بكمال الاعتناء بمضمون ما صدر به لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ أي لا يوقعنكم في الفتنة والمحنة بأن يوسوس لكم بما يمنعكم به عن دخول الجنة فتطيعوه وقرىء «يفتننكم» بضم حرف المضارعة من أفتنه حمله على الفتنة، وقرىء «يفتنكم» بغير توكيد، وهذا نهي للشيطان في الصورة والمراد نهي المخاطبين عن متابعته وفعل ما يقود إلى الفتنة كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ أي كما فتن أبويكم ومحنهما بأن أخرجهما منها فوضع السبب موضع المسبب، وجوز أن يكون التقدير لا يفتننكم فتنة مثل فتنة إخراج أبويكم أو لا يخرجنكم بفتنته إخراجا مثل إخراجه أبويكم، ونسبة الإخراج إليه لأنه كان بسبب إغوائه وكذا نسبه النزع إليه في قوله سبحانه. يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما والجملة حال من أَبَوَيْكُمْ أو من فاعل أَخْرَجَ ولفظ المضارع- على ما قاله القطب لحكاية الحال الماضية لأن النزع السلب وهو ماض بالنسبة إلى الإخراج وإن كان العري باقيا.
{ ذلِكَ } “İşte bu” yani yukarıda geçen elbiselerin tamamının veya sonuncusunun indirilmesi, { مِنْ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerindendir” O'nun yüce lütfuna ve umumi rahmetine delalet eden [ayetlerindendir], { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “umulur ki düşünüp öğüt alırlar” böylece O'nun nimetini tanırlar veya ibret alıp çirkinliklerden sakınırlar. { يا بَنِي آدَمَ } “Ey Âdemoğulları!” Nidanın tekrar edilmesi, başladığı konunun içeriğine tam anlamıyla özen gösterildiğini bildirmek içindir. { لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan sizi sakın fitneye düşürmesin” yani cennete girmenize engel olacak şeyleri size vesvese verip de ona itaat etmeniz suretiyle sizi fitneye ve sıkıntıya düşürmesin. «يُفْتِنَنَّكُمْ» şeklinde muzâraat harfinin zammesiyle [yüftinenneküm olarak] da okunmuştur; birini fitneye sevk etmek manasındaki «eftene» fiilindendir. Te'kîdsiz olarak «يَفْتِنُكُمْ» [yeftinüküm] şeklinde de okunmuştur. Bu, surette şeytana bir nehiydir; fakat murat, muhatapların ona uymaktan ve fitneye götüren şeyleri yapmaktan nehyedilmesidir. { كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } “Nitekim anne babanızı cennetten çıkardığı gibi” yani onları oradan çıkarmak suretiyle anne babanızı fitneye ve imtihana düşürdüğü gibi; burada sebep, müsebbibin yerine konmuştur. Takdirin: “Anne babanızı çıkarma fitnesi gibi bir fitneyle sizi sakın fitneye düşürmesin” veya “Anne babanızı çıkardığı gibi bir çıkarışla fitnesi sebebiyle sizi sakın çıkarmasın” şeklinde olması da caiz görülmüştür. Çıkarma fiilinin ona nispet edilmesi, onun saptırması sebebiyle olduğu içindir; nitekim şânı yüce Allah'ın şu kavlinde soyup çıkarma fiili de ona nispet edilmiştir: { يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما } “Avret yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini onların üzerinden soyup çıkarıyordu.” Bu cümle { أَبَوَيْكُمْ } lafzından veya { أَخْرَجَ } fiilinin failinden hâldir. Muzâri lafzı -Kutb'un dediğine göre- geçmiş hâlin hikâyesi içindir; çünkü soyup çıkarma çekip almaktır ve çıplaklık devam etse bile çıkarmaya nispetle geçmiştedir.
وقوله جل شأنه: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ تعليل للنهي كما هو معروف في الجملة المصدرة بأن في أمثاله وتأكيد للتحذير لأن العدو إذا أتى من حيث لا يرى كان أشد وأخوف، والضمير في إِنَّهُ للشيطان.
Şânı yüce Allah'ın { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ } “Şüphesiz o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler” kavli, benzerlerinde inne ile başlayan cümlelerde bilindiği üzere nehyin illetidir ve sakındırmayı teyittir; zira düşman görülmediği yerden geldiğinde daha çetin ve daha korkutucu olur. { إِنَّهُ } lafzındaki zamir şeytana aittir.
وجوز أن يكون للشأن وهو تأكيد للضمير المستتر في يَراكُمْ وقبيله عطف عليه لا على البارز لأنه لا
Zamirin şân zamiri olması da caiz görülmüştür; { هُوَ } lafzı { يَراكُمْ } fiilindeki müstetir zamiri teyit eder; { قَبِيلُهُ } ise bâriz (bitişik) zamire değil, o müstetir zamire matuftur; çünkü bâriz zamir...
يصلح للتأكيد. وجوز أن يكون مبتدأ محذوف الخبر ومِنَ لابتداء الغاية وحَيْثُ ظرف لمكان انتفاء الرؤية وجملة لا تَرَوْنَهُمْ في محل جر بالإضافة: وعن أبي إسحاق أن حَيْثُ موصولة وما بعد صلة لها. ولعل مراده أن ذلك كالموصول وإلا فلا قائل به غيره كما قال أبو علي الفارسي والقبيل الجماعة فإن كانوا من أب واحد فهم قبيلة. والمراد بهم هنا جنوده من الجن. وقرأ اليزيدي «وقبيله» بالنصب وهو عطف على اسم إن، ويتعين كون الضمير للشيطان، ولا يصح كونه للشأن خلافا لمن وهم فيه لأنه لا يصلح العطف عليه ولا يتبع بتابع.
...te'kîd için uygun değildir. Haberi mahzuf bir mübteda olması da caiz görülmüştür. { مِنْ } gaye başlangıcı içindir, { حَيْثُ } görmenin nefyedildiği mekân için zarftır, { لا تَرَوْنَهُمْ } cümlesi ise izâfet sebebiyle cer mahallindedir. Ebû İshak'tan nakledildiğine göre { حَيْثُ } ism-i mevsûldür ve sonrası da onun sılasıdır. Ebû Ali el-Fârisî'nin dediği gibi, onun muradı bunun mevsûl gibi olmasıdır; aksi takdirde ondan başka bunu söyleyen yoktur. Kabîl cemaattir; şayet bir babadan iseler kabîledirler. Buradaki murat ise onun cinden olan ordularıdır. Yezîdî «وَقَبِيلَهُ» şeklinde nasb ile okumuştur; bu, inne'nin ismine matuftur. Zamirin şeytana ait olması taayyün eder; vehme düşenin aksine şân zamiri olması sahih değildir, çünkü şân zamirine atıf yapılamaz ve peşinden tâbi gelemez.
والقضية مطلقة لا دائمة فلا تدل على ما ذهب إليه المعتزلة من أن الجن لا يرون ولا يظهرون للإنس أصلا ولا يتمثلون.
Hüküm mutlak olup daimî değildir; dolayısıyla Mu'tezile'nin cinlerin asla görülemeyeceği, insanlara katiyen görünmeyeceği ve şekil değiştiremeyeceği yönündeki görüşüne delalet etmez.
ويشهد لما قلنا ما صح من رؤية النبي ﷺ لمقدّمهم حين رام أن يشغله ﵊ عن صلاته فأمكنه الله تعالى منه وأراد أن يربطه إلى سارية من سواري المسجد يلعب به صبيان المدينة فذكر دعوة سليمان ﵇ فتركه. ورؤية ابن مسعود لجن نصيبين وما نقل عن الشافعي رضي الله تعالى عنه من أن من زعم أنه رآهم ردت شهادته وعزر لمخالفته القرآن محمول- كما قال البعض- على زاعم رؤية صورهم التي خلقوا عليها إذ رؤيتهم بعد التشكل الذي أقدرهم الله تعالى عليه مذهب أهل السنة وهو رضي الله تعالى عنه من ساداتهم. وما نوزع به القول بقدرتهم على التشكل من استلزامه رفع الثقة بشيء فإن من رأى ولو ولده يحتمل أنه رأى جنيا تشكل به مردود بأن الله تعالى تكفل لهذه الأمة بعصمتها عن أن يقع فيها ما يؤدي لمثل ذلك المترتب عليه الريبة في الدين ورفع الثقة بعالم وغيره فاستحال شرعا الاستلزام المذكور. وقول العلامة البيضاوي بعد تعريف الجن في سورتهم بما عرف. وفيه دليل على أنه ﷺ ما رآهم ولم يقرأ عليهم وإنما اتفق حضورهم في بعض أوقات قراءته فسمعوها فأخبر الله تعالى بذلك ناشىء من عدم الاطلاع على الأحاديث الصحيحة الكثيرة المصرحة برؤيته ﷺ لهم وقراءته عليهم وسؤالهم منه الزاد لهم ولدوابهم على كيفيات مختلفة. وعندي أنه لا مانع من رؤيته ﷺ للجن على صورهم التي خلقوا عليها فقد رأى جبرائيل ﵇ بصورته الأصلية مرتين وليست رؤيتهم بأبعد من رؤيته. ورؤية كل موجود عندنا في حيز الإمكان. واللطافة المانعة من رؤيتهم عند المعتزلة لا توجب الاستحالة ولا تمنع الوقوع خرقا للعادة. وكذا تعليل الأشاعرة عدم الرؤية بأن الله تعالى لم يخلق في عيون الأنس قوة الإدراك لا يقتضي الاستحالة أيضا لجواز أن يخلق الله تعالى في عين رسوله ﵊ الرائي له جل شأنه بعيني رأسه على الأصح ليلة المعراج تلك القوة فيراهم، بل لا يبعد القول برؤية الأولياء رضي الله تعالى عنهم لهم كذلك لكن لم أجد صريحا ما يدل على وقوع هذه الرؤية. وأما رؤية الأولياء بل سائر الناس لهم متشكلين فكتب القوم مشحونة بها ودفاتر المؤرخين والقصاص ملأى منها. وعلى هذا لا يفسق مدعي رؤيتهم في صورهم الأصلية إذا كان مظنة للكرامة. وليس في الآية أكثر من نفي رؤيتهم كذلك بحسب العادة. على أنه يمكن أن تكون الآية خارجة مخرج التمثيل لدقيق مكرهم وخفي حيلهم وليس المقصود منها نفي الرؤية حقيقة. ومن هذا يعلم أن القول بكفر مدعي تلك الرؤية خارج عن الإنصاف فتدبر.
Söylediğimize, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazını meşgul etmek istediğinde onların önderini görmesi, Allah Teâlâ'nın onu Peygamber'in eline düşürmesi, Medine çocuklarının onunla oynaması için onu mescidin direklerinden birine bağlamak istemesi, sonra Süleyman'ın -aleyhisselâm- duasını hatırlayıp onu bırakması hakkındaki sahih rivayet şahittir. İbn Mes'ûd'un Nusaybin cinlerini görmesi ve Şâfiî'den -radıyallâhu Teâlâ anh- nakledilen “Onları gördüğünü iddia edenin şahitliği reddedilir ve Kur'an'a muhalefetinden ötürü ta'zîr edilir” sözü ise -bazılarının dediği gibi- yaratıldıkları asıl suretlerinde gördüğünü iddia eden kimseye hamledilir; zira Allah Teâlâ'nın kendilerine güç verdiği şekil değiştirme sonrasında onları görmek Ehl-i Sünnet'in mezhebidir, o da -radıyallâhu Teâlâ anh- Ehl-i Sünnet'in önderlerindendir. Onların şekil değiştirmeye güç yetirebilecekleri sözüne karşı, bunun hiçbir şeye güven bırakmayacağı -zira çocuğunu dahi gören birinin onun suretine girmiş bir cin görmüş olabileceği ihtimali doğar- şeklinde yapılan itiraz ise şöyle reddedilir: Allah Teâlâ bu ümmete, dinde şüpheye yol açacak ve âlime yahut başkasına güveni kaldıracak böylesi durumların meydana gelmesinden yana masumiyet garantisi vermiştir; binaenaleyh zikredilen bu gereklilik şer'an muhaldir. Allâme Beyzâvî'nin Cin suresinde cinleri tarif ettikten sonra söylediği: “Bunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları görmediğine ve onlara Kur'an okumadığına delil vardır; sadece okuyuşunun bazı vakitlerinde onların orada bulunması tesadüf etmiş, onlar da dinlemişler ve Allah Teâlâ bunu haber vermiştir” şeklindeki sözü, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları gördüğünü, onlara okuduğunu, onların kendileri ve binekleri için çeşitli şekillerde ondan azık istediklerini açıkça belirten çok sayıdaki sahih hadisten haberdar olmamaktan kaynaklanmaktadır. Bana göre ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cinleri yaratıldıkları asıl suretlerinde görmesine hiçbir engel yoktur; nitekim Cebrâil'i -aleyhisselâm- iki defa asıl suretinde görmüştür, cinleri görmek de Cebrâil'i görmekten daha uzak değildir. Bizim nezdimizde var olan her şeyin görülmesi imkân dahilindedir. Mu'tezile'ye göre onların görülmesine engel olan letafet ise muhaliyeti gerektirmez ve harikulâde bir şekilde vuku bulmasına engel teşkil etmez. Aynı şekilde Eş'arîlerin görmemeyi “Allah Teâlâ'nın insanların gözlerinde idrak kuvveti yaratmamış olmasıyla” illetlendirmeleri de imkânsızlığı gerektirmez; zira en sahih görüşe göre miraç gecesinde baş gözleriyle şânı yüce Allah'ı gören Resûlü'nün -aleyhissalâtü vesselâm- gözünde Allah Teâlâ'nın o kuvveti yaratması ve onun da onları görmesi caizdir. Hatta evliyânın -radıyallâhu Teâlâ anhüm- de onları bu şekilde görebileceğini söylemek uzak değildir; fakat bu görmenin vuku bulduğuna açıkça delalet eden bir delil bulamadım. Evliyânın, hatta diğer insanların onları şekil değiştirmiş olarak görmelerine gelince, bu zevatın kitapları bununla doludur, tarihçilerin ve kıssacıların defterleri bununla tıklım tıklımdır. Buna göre, keramete mazhar olabilecek bir konumda ise onları asıl suretlerinde gördüğünü iddia eden kimse fâsık sayılmaz. Ayette âdete göre onları bu şekilde görmenin nefyinden fazlası yoktur. Bununla birlikte ayetin, onların ince tuzakları ve gizli hileleri için bir temsil kabilinden sevk edilmiş olması da mümkündür; maksat hakikaten görmeyi nefyetmek değildir. Buradan anlaşılır ki bu görmeyi iddia edenin küfrüne hükmetmek insaftan uzaktır, iyi düşün.
إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ أي قرناء لهم مسلطين عليهم متمكنين من إغوائهم بما أوجدنا بينهم من المناسبة أو بإرسالهم عليهم وتمكينهم منهم، والجملة إما تعليل آخر للنهي وتأكيد للتحذير إثر تأكيد وإما فذلكة لحكاية السابقة. وقوله سبحانه: وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً جملة مبتدأة لا محل لها من الإعراب. وجوز عطفها على الصلة. والفاحشة الفعلة القبيحة المتناهية في القبح. والتاء إما لأنها مجراة على الموصوف المؤنث أي فعلة فاحشة وإما للنقل من الوصفية إلى الاسمية. والمراد بها هنا عبادة الأصنام وكشف العورة في الطواف ونحو ذلك.
{ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz biz şeytanları inanmayanların dostları kıldık” yani aralarında var ettiğimiz münasebetle yahut üzerlerine musallat edip imkân vermek suretiyle onları saptırmaya güç yetiren, üzerlerine hâkim kılınmış yoldaşları kıldık. Bu cümle ya nehyin bir diğer illeti ve peş peşe sakındırmayı teyittir ya da önceki kıssanın hülâsasıdır. Şânı yüce Allah'ın { وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Bir hayâsızlık yaptıkları zaman” kavli, iraptan mahalli olmayan yeni bir cümledir (istînâfiyyedir). Sılaya atfedilmesi de caiz görülmüştür. Fahişe, çirkinlikte son noktaya varmış pek çirkin fiildir. Te harfi ya müennes mevsûfa isnad edildiği içindir, yani “fâhiş bir fiil” demektir; ya da vasıflıktan isimliğe intikal içindir. Buradaki murat putlara tapmak, tavafta avret yerini açmak ve benzeri şeylerdir.
وعن الفراء تخصيصها بكشف العورة. وفي الآية- على ما قاله الطبرسي- حذف، أي وإذا فعلوا فاحشة فنهوا عنها قالُوا جواب للناهين وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها محتجين بأمرين: تقليد الآباء والافتراء على الله سبحانه. وتقديم المقدم للإيذان بأنه المعول عليه عندهم أو للإشارة منهم إلى أن آباءهم إنما كانوا يفعلونها بأمر الله تعالى على أن ضمير أَمَرَنا كما قيل لهم ولآبائهم. وحينئذ يظهر وجه الإعراض عن الأول في رد مقالتهم بقوله تعالى: قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ فإن عادته تعالى جرت على الأمر بمحاسن الأعمال والحث على مكارم الخصال وهو اللائق بالحكمة المقتضية أن لا يتخلف، وقال الإمام: لم يذكر سبحانه جوابا عن حجتهم الأولى لأنها إشارة إلى محض التقليد وقد تقرر في العقول أنه طريقة فاسدة لأن التقليد حاصل في الأديان المتناقضة فلو كان التقليد حقا لزم القول بحقية الأديان المتناقضة وأنه محال فلما كان فساد هذا الطريق ظاهرا لم يذكر الله تعالى الجواب عنه، وذكر بعض المحققين أن الاعراض إنما هو عن التصريح برده وإلا فقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ إلخ متضمن للرد لأنه سبحانه إذا أمر بمحاسن الأعمال كيف يترك أمره لمجرد اتباع الآباء فيما هو قبيح عقلا والمراد بالقبح العقلي هنا نفرة الطبع السليم واستنقاص العقل المستقيم لا كون الشيء متعلق الذم قبل ورود النهي عنه وهو المتنازع فيه بيننا وبين المعتزلة دون الأول كما حقق في الأصول فلا دلالة في الآية على ما زعموه، وقيل: إن المذكور جوابا سؤالين مترتبين كأنه قيل لهم لما فعلوها لم فعلتم؟ قالوا وجدنا آباءنا فقيل: ومن أين أخذ آباؤكم؟ فقالوا: الله أمرنا بها والكلام حينئذ على تقدير مضاف أي أمر آباءنا وقيل: لا تقدير والعدول عن أمرهم الظاهر حينئذ للإشارة إلى ادعاء أن أمر آبائهم أمر لهم. وعلى الوجهين يمتنع التقليد إذا قام الدليل على خلافه فلا دلالة في الآية على المنع من التقليد مطلقا.
Ferrâ'dan bunun avret yerini açmaya tahsis edildiği rivayet edilmiştir. Ayette -Tabersî'nin dediğine göre- hazif vardır; yani bir fahişelik yaptıkları ve bundan nehyedildikleri zaman, { قالُوا } “Dediler ki” [ifadesi] nehyedenlere bir cevaptır: { وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Babalarımızı bunun üzerinde bulduk ve Allah da bize bunu emretti.” İki delile tutundular: Babaları taklit etmek ve Allah Teâlâ'ya iftira etmek. Öncekinin öne alınması, onların katında güvenilen şeyin o olduğunu bildirmek içindir; yahut { أَمَرَنا } fiilindeki zamirin denildiği gibi kendilerine ve babalarına ait olması hasebiyle babalarının bunu ancak Allah Teâlâ'nın emriyle yaptığını ima etmek içindir. Bu durumda, Allah Teâlâ'nın { قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “De ki: Şüphesiz Allah hayâsızlığı emretmez” kavliyle onların sözlerini reddederken birincisinden yüz çevrilmesinin sebebi zahir olur; zira O'nun âdeti güzel amelleri emretmek ve erdemli hasletlere teşvik etmek şeklinde cereyan etmiştir ve ayrılmamayı gerektiren hikmete lâyık olan da budur. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Allah Teâlâ onların birinci hüccetine cevap zikretmemiştir; çünkü o sırf taklitten ibarettir ve taklidin fasit bir yol olduğu akıllarda yer etmiştir; zira taklit birbiriyle çelişen dinlerde mevcuttur, şayet taklit hak olsaydı birbiriyle çelişen dinlerin hak olduğunu söylemek gerekirdi ki bu muhaldir. Bu yolun fesadı açık olunca Allah Teâlâ ona bir cevap zikretmemiştir. Bazı muhakkikler, yüz çevirmenin ancak onu açıkça reddetmekten ibaret olduğunu belirtmişlerdir; aksi takdirde şânı yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ } vb. kavli reddi zımnında barındırmaktadır; zira O, güzel amelleri emrettiğine göre aklen çirkin olan şeyde sırf babalara uymak uğruna O'nun emri nasıl terk edilir? Buradaki akli çirkinlikten maksat, selim tabiatın nefret etmesi ve müstakim aklın noksan görmesidir; yoksa usûlde tahkik edildiği üzere nehiy vaki olmadan önce o şeyin yerilmeye konu olması değildir ki bizimle Mu'tezile arasındaki ihtilaf konusu ikincisidir, birincisi değildir. Dolayısıyla ayette onların iddia ettiği şeye bir delalet yoktur. Zikredilen ifadenin birbiri ardınca gelen iki soruya cevap olduğu da söylenmiştir; sanki onlar bunu yaptıklarında kendilerine: “Niçin yaptınız?” denmiş, onlar: “Babalarımızı [böyle] bulduk” demişler; bunun üzerine: “Babalarınız nereden aldı?” denilmiş, onlar da: “Allah bize bunu emretti” demişlerdir. Bu durumda kelam muzâf takdiri üzeredir, yani [babalarımıza emretti] demektir. Hiçbir takdirin olmadığı, zahir olan emirlerinden vazgeçilmesinin ise babalarının emrinin kendilerinin emri olduğu iddiasına işaret etmek için olduğu da söylenmiştir. Her iki veche göre de aksi yönde delil kaim olduğunda taklit caiz olmaz; dolayısıyla ayette mutlak olarak taklidin menedildiğine dair bir delalet yoktur.
أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ من تمام القول المأمور به، والهمزة لإنكار الواقع واستقباحه والإشارة إلى أنه لا ينبغي أن يكون، وتوجيه الإنكار إلى قولهم عليه تعالى ما لا يعلمون صدوره منه عز شأنه مع أن منهم من يقول عليه سبحانه ما يعلم عدم صدوره مبالغة في إنكار تلك الصورة، ولا دليل في الآية لمن نفى القياس بناء على أن ما يثبت به مظنون لا معلوم لأن ذلك مخصوص من عمومها بإجماع الصحابة ومن يعتد به أو بدليل آخر، وقيل: المراد بالعلم ما يشمل الظن قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ بيان للمأمور به إثر نفي ما أسند أمره إليه تعالى من الأمور المنهي عنها والقسط على ما قال غير واحد العدل، وهو الوسط من كل شيء المتجافي عن طرفي الإفراط والتفريط.
{ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Allah'a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” [ifadesi], söylenmesi emredilen sözün tamamlayıcısıdır. Hemze, vaki olanı inkâr ve onu çirkin bulmak ve böyle bir şeyin olmaması gerektiğine işaret etmek içindir. İnkârın, içlerinde Allah hakkında sâdır olmadığını bildikleri şeyi söyleyenler bulunmasına rağmen, şânı yüce Allah'tan sâdır olduğunu bilmedikleri şeyi O'na isnad etmelerine yöneltilmesi, o sureti inkârda mübalağa içindir. Ayette, kıyasla sabit olan şeyin malum değil maznûn (zanna dayalı) olduğu gerekçesiyle kıyası nefyeden kimse için bir delil yoktur; çünkü bu durum, sahâbenin ve itibar edilen zatların icmâıyla yahut başka bir delille ayetin umûmundan tahsis edilmiştir. İlimden muradın zannı da kapsayan şey olduğu da söylenmiştir. { قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “De ki: Rabbim adaleti emretti” [ifadesi], nehyedilen şeylerden Allah Teâlâ'ya isnad edilen emirlerin nefyinin ardından emredilen şeyin beyanıdır. Kıst, birden fazla kişinin dediğine göre adalettir; o da ifrat ve tefrit uçlarından uzak duran her şeyin ortasıdır.
وقال الراغب: هو النصيب بالعدل كالنصف والنصفة. ويقال: القسط لأخذ قسط غيره وذلك جور والأقساط لإعطاء قسط غيره وذلك إنصاف ولذلك يقال: قسط الرجل إذا جار وأقسط إذا عدل. وهذا أولى مما قاله الطبرسي من أن أصله الميل فإن كان إلى جهة الحق فعدل. ومنه قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ [المائدة: ٤٢، الحجرات: ٩، الممتحنة: ٨] وإن كان إلى جهة الباطل فجور، ومنه قوله تعالى: أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً
Râgıb şöyle demiştir: “O, yarı ve yarı yarıya pay etmek gibi adaletli paydır. Başkasının payını almak manasında ‘kıst’ denir ki bu zulümdür; başkasına payını vermek manasında ‘iksât’ denir ki bu adalettir. Bu sebeple zulmettiğinde ‘kasata’r-racülü’, adaletli davrandığında ise ‘aksata’ denir.” Bu açıklama, Tabersî'nin “onun aslı meyildir; şayet hak cihetine ise adalettir -nitekim şânı yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } [Mâide: 42, Hucurât: 9, Mümtehine: 8] “Şüphesiz Allah âdil olanları sever” kavli bundandır-, şayet bâtıl cihetine ise zulümdür; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً }...
[الجن: ١٥] والمراد به هنا- على ما نقل عن أبي مسلم- جميع الطاعات والقرب.
[Cin: 15] “Zulmedenlere gelince, onlar cehenneme odun olmuşlardır” kavli bundandır” şeklindeki sözünden daha evlâdır. Buradaki murat -Ebû Müslim'den nakledildiğine göre- bütün taatler ve kurbetlerdir (ibadetlerdir).
وروي عن ابن عباس، والضحاك أنه التوحيد وقول لا إله إلا الله، ومجاهد، والسدي، وأكثر المفسرين على أنه الاستقامة والعدل في الأمور وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ أي توجهوا إلى عبادته تعالى مستقيمين غير عادلين إلى غيرها عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ أي في وقت كل سجود كما قال الجبائي أو مكانه كما قال غيره فعند بمعنى في والمسجد اسم زمان أو مكان بالمعنى اللغوي، وكان حقه فتح العين لضمها في المضارع إلا أنه مما شذ عن القاعدة، وزعم بعضهم أنه مصدر ميمي والوقت مقدر قبله، والسجود مجاز عن الصلاة. وقال غير واحد: المعنى توجهوا إلى الجهة التي أمركم الله تعالى بالتوجه إليها في صلاتكم وهي جهة الكعبة، والأمر على القولين للوجوب.
İbn Abbâs ve Dahhâk'tan bunun tevhid ve “Lâ ilâhe illallâh” sözü olduğu rivayet edilmiştir; Mücâhid, Süddî ve müfessirlerin ekserisi ise bunun işlerde istikamet ve adalet olduğu görüşündedir. { وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ } “Yüzlerinizi dosdoğru tutun” yani başka tarafa yönelmeksizin dosdoğru olarak O'nun ibadetine yönelin, { عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } Cübbâî'nin dediği gibi “her secde vaktinde” yahut başkalarının dediği gibi “onun mekânında”; dolayısıyla «ınde» lafzı «fî» (içinde/vaktinde) manasındadır, «mescid» ise lügat manasıyla ism-i zaman veya ism-i mekândır. Muzârideki ayn harfinin zammesinden ötürü [mesced şeklinde] ayn harfinin fethalı olması gerekirdi, lâkin kural dışı kalan kelimelerdendir. Bazıları bunun mîmî masdar olduğunu ve öncesinde vaktin takdir edildiğini, secdenin ise namazdan mecaz olduğunu ileri sürmüştür. Birden fazla âlim şöyle demiştir: Mana, namazınızda Allah Teâlâ'nın yönelmenizi emrettiği cihete, yani Kâbe cihetine yönelin demektir. Emir her iki kavle göre de vücûb içindir.
واختار المغربي أن المعنى إذا أدركتم الصلاة في أي مسجد فصلوا ولا تؤخروها حتى تعودوا إلى مساجدكم، والأمر على هذا للندب. والمسجد بالمعنى المصطلح ولا يخفى ما فيه من البعد. ومثله ما قيل: إن المعنى اقصد المسجد في وقت كل صلاة على أنه أمر بالجماعة ندبا عند بعض ووجوبا عند آخرين. والواو للعطف وما بعده قيل:
Mağribî şu manayı tercih etmiştir: Herhangi bir mescidde namaza yetiştiğinizde namazı kılın, kendi mescitlerinize dönünceye kadar onu geciktirmeyin; bu takdire göre emir nedb (müstehaplık) içindir. Mescid ise ıstılah manasındadır; bu görüşteki uzaklık ise gizli değildir. Bunun benzeri olarak, mananın her namaz vaktinde mescide yönelin şeklinde olduğu söylenmiştir ki bu kimilerine göre mendup, kimilerine göre vacip olarak cemaat emridir. Vav harfi atıf içindir; sonrasının ise şöyle olduğu söylenmiştir:
معطوف على الأمر الذي ينحل إليه المصدر مع أن أي أن أقسطوا. والمصدر ينحل إلى الماضي والمضارع والأمر، وقال الجرجاني: إنه عطف على الخبر السابق المقول لقل وهو إنشاء معنى. وإن أبيت فالكلام من باب الحكاية.
En harfiyle birlikte masdarın çözüldüğü emre matuftur; yani [adaletli davranın] demektir. Zira masdar maziye, muzâriye ve emre çözülür. Cürcânî şöyle demiştir: Bu, «kul» fiilinin söylenen sözü olan ve mana bakımından inşâ bildiren önceki habere matuftur. Eğer bunu kabul etmezsen, kelam hikâye babındandır.
وجوز أن يكون هناك قل مقدرا معطوفا على نظيره. وأَقِيمُوا مقول له. وأن يكون معطوفا على محذوف تقديره قل أقبلوا وأقيموا وَادْعُوهُ أي اعبدوه مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ أي الطاعة فالدعاء بمعنى العبادة لتضمنها له.
Burada benzerine matuf takdiri bir «kul» fiilinin bulunması ve { أَقِيمُوا } fiilinin onun söylenen sözü olması da caiz görülmüştür. Takdiri “De ki: Yönelin ve ikame edin” şeklinde olan mahzuf bir kelimeye matuf olması da caizdir. { وَادْعُوهُ } “Ve O'na dua edin” yani O'na ibadet edin, { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini O'na has kılarak” yani itaati; dolayısıyla dua, ibadeti içerdiği için ibadet manasındadır.
والدين بالمعنى اللغوي. وقيل: إن هذا أمر بالدعاء والتضرع إليه سبحانه على وجه الإخلاص أي ارغبوا إليه في الدعاء بعد إخلاصكم له في الدين كَما بَدَأَكُمْ أي أنشأكم ابتداء تَعُودُونَ إليه سبحانه فيجازيكم على أعمالكم فامتثلوا أوامره أو فأخلصوا له العبادة فهو متصل بالأمر قبله. وقال الزجاج: إنه متصل بقوله تعالى: فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ ولا يخفى بعده. ولم يقل سبحانه: يعيدكم كما هو الملائم لما قبله إشارة إلى أن الإعادة دون البدء من غير مادة بحيث لو تصور الاستغناء عن الفاعل لكان فيها دونه فهو كقوله تعالى: وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الروم: ٢٧] سواء كانت الإعادة الإيجاد بعد الإعدام بالكلية أو جمع متفرق الأجزاء. وإنما شبهها سبحانه بالإبداء تقريرا لإمكانها والقدرة عليها. وقال قتادة: المعنى كما بدأكم من التراب تعودون إليه كما قال سبحانه: مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ [طه: ٥٥] وقيل: المعنى كما بدأكم لا تملكون شيئا كذلك تبعثون يوم القيامة.
Din lügat manasındadır. Bunun, ihlasla şânı yüce Allah'a dua ve tazarruda bulunma emri olduğu da söylenmiştir; yani dinde O'na ihlas gösterdikten sonra duada da O'na rağbet edin demektir. { كَما بَدَأَكُمْ } “Sizi ilk başta yarattığı gibi” yani ilk olarak var ettiği gibi, { تَعُودُونَ } “O'na döneceksiniz” şânı yüce Allah'a [döneceksiniz] ki amellerinizin karşılığını size versin; öyleyse O'nun emirlerine uyun yahut ibadeti O'na has kılın. Dolayısıyla bu ifade kendisinden önceki emre bağlıdır. Zeccâc bunun Allah Teâlâ'nın: { فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ } “Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan çıkarılacaksınız” kavline bağlı olduğunu söylemiştir; bunun uzaklığı ise gizli değildir. Şânı yüce Allah, öncesine uygun düşecek şekilde “sizi iade eder/döndürür” buyurmamıştır; bu, yeniden yaratmanın maddesiz ilk yaratmadan daha aşağıda olduğuna, öyle ki failden müstağni olmak tasavvur edilseydi ilk yaratmada değil bunda olacağına işaret içindir; nitekim O'nun: { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } [Rûm: 27] “Bu O'na daha kolaydır” kavli gibidir; ister yeniden yaratma tamamen yokluktan sonra var etme olsun, isterse dağılmış parçaları toplamak olsun birdir. Şânı yüce Allah, onun imkânını ve ona olan kudreti pekiştirmek için onu ilk yaratmaya benzetmiştir. Katâde şöyle demiştir: Mana, sizi topraktan yarattığı gibi yine ona döneceksiniz demektir; nitekim şânı yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ } [Tâhâ: 55] “Sizi ondan yarattık ve yine ona döndüreceğiz.” Mana şudur da denilmiştir: Sizi hiçbir şeye sahip değilken başlattığı gibi kıyamet günü de öyle diriltileceksiniz.
وعن محمد بن كعب أن المراد أن من ابتدأ الله تعالى خلقه على الشقوة صار إليها وإن عمل بأعمال أهل السعادة ومن ابتدأ خلقه على السعادة صار إليها وإن عمل بعمل أهل الشقاوة. ويؤيد ذلك ما
Muhammed b. Ka'b'dan nakledildiğine göre murat şudur: Allah Teâlâ'nın yaratılışını şekavet (bedbahtlık) üzere başlattığı kimse, saadet ehlinin amellerini işlese bile oraya varır; yaratılışını saadet üzere başlattığı kimse de şekavet ehlinin amelini işlese bile oraya varır. Bunu şu rivayet de teyit etmektedir:
رواه الترمذي عن عمرو بن العاص قال: «خرج علينا رسول الله ﷺ وفي يده كتابان فقال: أتدرون ما هذان الكتابان؟ قلنا: لا يا رسول الله فقال للذي في يده اليمنى هذا الكتاب (١) من رب العالمين فيه أسماء أهل الجنة وأسماء آبائهم وقبائلهم ثم أجمل (٢) على آخرهم فلا يزاد فيهم ولا ينقص منهم أبدا ثم قال للذي في شماله هذا كتاب من رب العالمين فيه أسماء أهل النار وأسماء آبائهم وقبائلهم ثم أجمل على آخرهم فلا يزاد فيهم ولا ينقص منهم أبدا فقال أصحابه: ففيم العمل يا رسول الله إن كان أمر قد فرغ منه؟ فقال ﵊: سددوا وقاربوا فإن صاحب الجنة يختم له بعمل أهل الجنة وإن عمل أي عمل وإن صاحب النار يختم له بعمل أهل النار وإن عمل أي عمل ثم قال أي أشار- رسول الله ﷺ بيديه فنبذهما ثم قال: فرغ ربكم من العباد فريق في الجنة وفريق في السعير» .
Tirmizî'nin Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elinde iki kitap olduğu halde yanımıza çıktı ve: “Bu iki kitabın ne olduğunu biliyor musunuz?” buyurdu. Biz: “Hayır, ey Allah'ın Resûlü” dedik. Sağ elindekine işaretle: “Bu, Âlemlerin Rabbi'nden bir kitaptır; içinde cennet ehlinin isimleri, babalarının ve kabilelerinin isimleri vardır; sonra sonuncularına kadar toplanmıştır, artık onlara ebediyen ne ekleme yapılır ne de onlardan eksiltme yapılır” buyurdu. Sonra sol elindekine işaretle: “Bu da Âlemlerin Rabbi'nden bir kitaptır; içinde cehennem ehlinin isimleri, babalarının ve kabilelerinin isimleri vardır; sonra sonuncularına kadar toplanmıştır, artık onlara ebediyen ne ekleme yapılır ne de onlardan eksiltme yapılır” buyurdu. Ashabı: “İş bitmişse o halde amel neyedir ey Allah'ın Resûlü?” dediler. O da -aleyhissalâtü vesselâm-: “Doğru yolda olun ve orta yolu tutun; zira cennetlik olan kimsenin ameli, ne amel işlerse işlesin cennet ehlinin ameliyle mühürlenir. Cehennemlik olan kimsenin ameli de ne amel işlerse işlesin cehennem ehlinin ameliyle mühürlenir” buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki eliyle işaret edip onları bıraktı, ardından: “Rabbiniz kullarından fariğ oldu; bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemdedir” buyurdu.»
وقريب من هذا ما روي عن ابن جبير من أن المعنى: كما كتب عليكم تكونون. وروي عن الحبر أن المعنى كما بدأكم مؤمنا وكافرا يعيدكم يوم القيامة فهو كقوله تعالى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ [التغابن: ٢] وعليه يكون قوله سبحانه: فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ بيانا وتفصيلا لذلك، ونظيره قوله تعالى: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آل عمران: ٩٥] بعد قوله عز شأنه: «إن مثل عيسى عند الله كمثل آدم» قيل وهو الأنسب بالسياق.
Buna yakın bir görüş de İbn Cübeyr'den rivayet edilen şu manadır: “Üzerinize nasıl yazıldıysa öyle olursunuz.” el-Hibr'den [İbn Abbâs] ise mananın şöyle olduğu rivayet edilmiştir: “Sizi ilk başta mümin ve kâfir olarak nasıl yarattıysa, kıyamet gününde de öyle iade edecektir (yeniden diriltecektir).” Bu da Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ } [et-Teğâbün: 2] “Sizi yaratan O'dur; buna rağmen kiminiz kâfirdir, kiminiz de mümin.” kavli gibidir. Buna göre Sübhânehu'nun: { فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } “Bir kısmını doğru yola iletti, bir kısmına da sapıklık hak oldu” kavli, bunun bir beyanı ve tafsili olur. Bunun benzeri de şânı yüce olan [Allah'ın]: « إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ » “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir” kavlinden sonra gelen: { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Âl-i İmrân: 59] “Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” kavlidir. Denildi ki: Bağlama en uygun olanı da budur.
وذكر الطيبي أن هاهنا نكتة سرية وهي أن يقال: إنه تعالى قدم في قوله سبحانه: «كما بدأكم تعودون» المشبه به على المشبه لينبه العاقل على أن قضاء الشؤون لا يخالف القدر والعلم الأزلي البتة وكما روعي هذه الدقيقة في المفسر روعيت في التفسير. وزيد أخرى عليها وهي أنه سبحانه قدم مفعول هَدى للدلالة على الاختصاص وأن فريقا آخر ما أراد هدايتهم. وقرر ذلك بأن عطف عليه وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ وأبرزه في صورة الإضمار على شريطة التفسير أي أضل فريقا حق عليهم الضلالة وفيه مع الاختصاص التوكيد كما قرره صاحب المفتاح لتنقطع ريبة المخالف ولا يقول: إن علم الله تعالى لا أثر له في ضلالتهم انتهى.
Tîbî burada gizli bir nükteden bahsederek şöyle demiştir: Allah Teâlâ «Sizi ilk başta yarattığı gibi döneceksiniz» kavlinde, işlerin takdirinin ezeli kader ve ilme katiyen aykırı düşmeyeceği hususunda akıl sahibini uyarmak için müşebbehi bih olanı müşebbehin önüne geçirmiştir. Bu incelik tefsir edilende gözetildiği gibi tefsirde de gözetilmiştir. Buna bir diğeri daha eklenmiştir ki o da şudur: Şânı yüce Allah, tahsis bildirmesi ve diğer bir grubun hidayetini murat etmediğini göstermesi için { هَدى } fiilinin mef'ûlünü öne almıştır. Bunu da üzerine { وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ } lafzını atfedip tefsir şartıyla zamirleme suretinde açığa vurarak perçinlemiştir; yani “üzerlerine sapıklık hak olan bir grubu saptırdı” demektir. Miftâh sahibinin takrir ettiği üzere bunda tahsisle birlikte tekit de vardır; tâ ki muhalifin şüphesi kesilsin ve “Allah Teâlâ'nın ilminin onların sapıklığında hiçbir tesiri yoktur” demesin; iktibas sona erdi.
وكأنه يشير بذلك إلى رد قول الزمخشري في قوله تعالى: إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي تولوهم بالطاعة فيما أمروهم به، وهذا دليل على أن علم الله تعالى لا أثر له في ضلالهم وإنهم هم الضالون باختيارهم وتوليتهم الشياطين دون الله تعالى فجملة إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا على هذا تعليل لقوله سبحانه: «وفريقا حق عليهم الضلالة» ويؤيد ذلك أنه قرىء «أنهم» بالفتح. ويحتمل أن تكون تأكيدا لضلالهم وتحقيقا له وأنا- الحق أحق بالاتباع- مع القائل: إن علم الله تعالى لا يؤثر في المعلوم وأن من علل الجبر به مبطل كيف والمتكلمون عن آخرهم قائلون: إن العلم يتعلق بالشيء على ما هو عليه إنما الكلام في أن قدرة الله تعالى لا أثر لها على زعم الضلّال أصحاب الزمخشري ونحن مانعون لذلك أشد المنع، ولا منع من التعليل بالاتخاذ عند الأشاعرة لثبوت الكسب والاختيار ويكفي هذه المدخلية في التعليل. والزمخشري قدر الفعل في قوله سبحانه وَفَرِيقاً حَقَّ خذل ووافقه بعض الناس وما فعله الطيبي هو المختار عند بعض المحققين لظهور الملاءمة فيه وخلوه عن شبهة الاعتزال.
Sanki o, bununla Zemahşerî'nin Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Çünkü onlar Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler” kavlindeki şu sözünü reddetmeye işaret etmektedir: “Yani kendilerine emrettikleri şeylerde onlara itaat ederek onları dost edindiler; bu da Allah Teâlâ'nın ilminin onların sapıklığında hiçbir tesiri olmadığına, onların bizzat kendi tercihleriyle ve Allah'ı bırakıp şeytanları dost edinmeleri sebebiyle sapanlar olduğuna delildir.” Buna göre { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا } cümlesi, şânı yüce Allah'ın «bir kısmına da sapıklık hak oldu» kavlinin illetidir. Bunu fetha ile «أَنَّهُمْ» [ennehüm] şeklinde okunmuş olması da teyit eder. Sapıklıklarını teyit ve tahkik olması da muhtemeldir. Ben ise -hak uyulmaya daha lâyıktır- “Allah Teâlâ'nın ilmi maluma tesir etmez ve cebrîliği ilimle illetlendiren kimse bâtıl üzeredir; kelâmcıların tamamı ilmin bir şeye olduğu gibi taalluk ettiğini söylerken bu nasıl olur? Asıl mesele, Zemahşerî'nin sapan yandaşlarının zannınca Allah Teâlâ'nın kudretinin tesirinin olmadığı iddiasındadır ki biz buna şiddetle karşı çıkmaktayız” diyen kimseyle beraberim. Eş'arîlere göre kesb ve ihtiyar sabit olduğu için [şeytanları] dost edinmeyle illetlendirmeye bir engel yoktur; illetlendirmede bu kadarlık bir dahlin bulunması yeterlidir. Zemahşerî, şânı yüce Allah'ın { وَفَرِيقاً حَقَّ } kavlindeki fiili “yüzüstü bıraktı (hazele)” olarak takdir etmiş, bazı kimseler de ona muvafakat etmiştir. Tîbî'nin yaptığı ise uygunluğunun açıklığı ve İ'tizâl şüphesinden uzaklığı sebebiyle bazı muhakkikler katında tercih edilen görüştür.
واختير تقديره مؤخرا لتتناسق الجملتان، وهما عند الكثير في موضع الحال من ضمير تَعُودُونَ بتقدير قد أو مستأنفتان، وجوز نصب فَرِيقاً الأول وفَرِيقاً الثاني على الحال والجملتان بعدهما صفتان لهما، ويؤيد ذلك قراءة أبي «تعودون فريقين فريقا هدى وفريقا» إلخ، والمنصوب على هذه القراءة إما بدل أو مفعول به لأعني مقدرا. ولم تلحق تاء التأنيث- لحق- للفصل أو لأن التأنيث غير حقيقي، والكلام على تقدير مضاف عند بعض أي حق عليهم كلمة الضلالة وهي قوله سبحانه: «ضلوا» وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ عطف على ما قبله داخل معه في حيز التعليل أو التأكيد.
İki cümlenin birbiriyle ahenkli olması için takdirin sonda yapılması tercih edilmiştir. Bu iki cümle çoğunluğa göre «kad» takdiriyle { تَعُودُونَ } lafzındaki zamirden hâl konumundadır yahut müstîniftir. Birinci { فَرِيقاً } ile ikinci { فَرِيقاً } lafızlarının hâl olarak nasb edilmesi, sonrasındaki iki cümlenin de onların sıfatı olması caiz görülmüştür. Bunu Übeyy'in «تعودون فريقين فريقا هدى وفريقا» [iki grup olarak döneceksiniz; bir grubu doğru yola iletti, bir gruba da...] kıraati de teyit etmektedir. Bu kıraate göre mansub olan lafız ya bedeldir ya da takdiri bir «a'nî (kastediyorum)» fiilinin mef'ûlüdür. Araya fasıla girdiği için veya müenneslik hakiki olmadığı için «hakka» fiiline müenneslik te'si bitişmemiştir. Bazılarına göre kelam muzâf takdiri üzeredir; yani üzerlerine sapıklık kelimesi hak oldu demektir ki o da şânı yüce Allah'ın «Saptılar» buyruğudur. { وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “Ve kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar” [ifadesi], öncesine matuf olup onunla birlikte illet veya tekit kapsamına dahildir.
ولعل الكلام من قبيل- بنو فلان قتلوا فلانا والأول لكونه في مقابلة من هداه الله تعالى شامل للمعاند والمخطئ والثاني مختص بالثاني وهو صادق على المقصر في النظر والباذل غاية الوسع فيه، واختلف في توجه الذم على الأخير وخلوده في النار. ومذهب البعض أنه معذور ولم يفرقوا بين من لا عقل له أصلا ومن له عقل لم يدرك به الحق بعد أن لم يدع في القوس منزعا في طلبه فحيث يعذر الأول لعدم قيام الحجة عليه يعذر الثاني لذلك، ولا يرون مجرد المالكية وإطلاق التصرف حجة ولله تعالى الحجة البالغة، والتزام أن كل كافر معاند بعد البعثة وظهور أمر الحق كنار على علم وأنه ليس في مشارق الأرض ومغاربها اليوم كافر مستدل، إلا يقدم عليه إلا مسلم معاند أو مسلم مستدل بما هو أوهن من بيت العنكبوت وإنه لأوهن البيوت. وادعى بعضهم أن المراد من المعطوف عليه المعاند ومن المعطوف المخطئ والظاهر ما قلنا. وجعل الجملة حالية على معنى اتخذوا الشياطين أولياء وهم يحسبون أنهم مهتدون في ذلك الاتخاذ لا يخفى ما فيه يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ أي ثيابكم لمواراة عوراتكم لأن المستفاد من الأمر الوجوب والواجب إنما هو ستر العورة عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ أي طواف أو صلاة، وإلى ذلك ذهب مجاهد وأبو الشيخ وغيرهما، وسبب النزول على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان أناس من الأعراب
Kelam belki de “Falandanoğulları falanı öldürdü” kabilindendir. Birincisi Allah Teâlâ'nın hidayet ettiği kimsenin karşılığında olması sebebiyle hem inatçıyı hem de hata edeni kapsar; ikincisi ise ikincisine hastır ve incelemede kusur eden kimseye de bu hususta bütün gücünü harcayan kimseye de uyar. Sonuncusunun yerilmeye müstahak olup olmadığı ve cehennemde ebedi kalıp kalmayacağı hususunda ihtilaf edilmiştir. Bazılarının mezhebi onun mazur olduğu yönündedir; hiç aklı olmayan kimse ile hakkı aramada yayda çekilecek kiriş bırakmadığı (elinden gelen her gayreti gösterdiği) halde aklıyla gerçeği idrak edemeyen kimse arasında fark görmemişlerdir. Zira birincisi aleyhine hüccet kaim olmadığı için mazur sayıldığı yerde ikincisi de bu sebeple mazur sayılır; onlar sırf mülk sahibi olmayı ve dilediği gibi tasarruf etmeyi hüccet olarak görmezler; en üstün hüccet ise Allah Teâlâ'nındır. Peygamber'in gönderilmesinden ve hak davanın dağ başındaki ateş gibi apaçık ortaya çıkmasından sonra her kâfirin inatçı olduğunu ve bugün yeryüzünün doğusunda ve batısında delil arayan hiçbir kâfirin bulunmadığını iltizam etmeye ancak inatçı bir Müslüman yahut örümcek yuvasından -ki evlerin en çürüğüdür- daha çürük bir şeye tutunan bir Müslüman cüret eder. Bazıları matuftan aleyh olanın inatçı, matuf olanın ise hata eden olduğunu iddia etmişlerdir; zahir olan ise bizim söylediğimizdir. Cümlenin, şeytanları o dost edinmelerinde kendilerini doğru yolda sanarak dost edindiler manasında hâl kılınmasındaki durum ise gizli değildir. { يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Ziynetinizi takının” yani avret yerlerinizi örtmek için elbiselerinizi giyin; çünkü emirden anlaşılan vücûbdur, vacip olan ise ancak avret yerini örtmektir, { عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “her mescitte” yani her tavaf veya namaz vaktinde. Mücâhid, Ebû'ş-Şeyh ve başkaları bu görüşe gitmiştir. İbn Abbâs'tan -radıyallâhu Teâlâ anhümâ- rivayet edildiğine göre nüzul sebebi şudur: Bedevilerden birtakım insanlar...
يطوفون بالبيت عراة حتى كانت المرأة لتطوف بالبيت وهي عريانة فتعلق على سفلها سيورا مثل هذه السيور التي تكون على وجه الحمر من الذباب وهي تقول:
...Beyt'i çıplak tavaf ederlerdi; hatta kadın dahi Beyt'i çırılçıplak tavaf eder ve sineklerden ötürü eşeklerin yüzüne takılan şu kayışlar gibi etekliğine kayışlar bağlar, bir yandan da şöyle derdi:
اليوم يبدو بعضه أو كله ... وما بدا منه فلا أحله
“Bugün onun bir kısmı veya tamamı açılır / Ondan açılan kısmı ise helal kılmam.”
فأنزل الله تعالى هذه الآية: وحمل بعضهم الزينة على لباس التجمل لأنه المتبادر منه ونسب للباقر رضي الله تعالى عنه،
Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bazıları ise ilk akla gelen bu olduğu için ziyneti süslenme elbisesine hamletmiş ve bu görüş [İmam] Bâkır'a -radıyallâhu Teâlâ anh- nispet edilmiştir.
وروي عن الحسن السبط رضي الله تعالى عنه أنه كان إذا قام إلى الصلاة لبس أجود ثيابه فقيل له: يا ابن رسول الله ﷺ لم تلبس أجود ثيابك؟ فقال: إن الله تعالى جميل يحب الجمال فأتجمل لربي وهو يقول خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ فأحب أن ألبس أجمل ثيابي،
Torun [İmam] Hasen'den -radıyallâhu Teâlâ anh- rivayet edildiğine göre o, namaza kalktığı zaman en güzel elbiselerini giyerdi. Kendisine: “Ey Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem torunu! Niçin en güzel elbiselerini giyiyorsun?” denilince: “Şüphesiz Allah Teâlâ güzeldir, güzelliği sever; ben de Rabbim için süsleniyorum, O: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } ‘Her mescitte ziynetinizi takının’ buyuruyor; bu yüzden en güzel elbiselerimi giymeyi seviyorum” demiştir.
ولا يخفى أن الأمر حينئذ لا يحمل على الوجوب لظهور أن هذا التزين مسنون لا واجب، وقيل: إن الآية على الاحتمال الأول تشير إلى سنية التجمل لأنها لما دلت على وجوب أخذ الزينة لستر العورة عند ذلك فهم منه في الجملة حسن التزين بلبس ما فيه حسن وجمال عنده، ونسب بيت الكذب إلى الصادق ﵁ تعالى أن أخذ الزينة التمشط كأنه قيل: تمشطوا عند كل صلاة، ولعل ذلك من باب الاقتصار على بعض أنواع الزينة وليس المقصود حصرها فيما ذكر. ومثل ذلك ما
Bu süslenmenin vacip değil sünnet olduğunun açıklığı sebebiyle emrin bu takdirde vücûba hamledilmeyeceği gizli değildir. Birinci ihtimale göre ayetin süslenmenin sünnet olduğuna işaret ettiği de söylenmiştir; zira o esnada avret yerini örtmek için ziyneti takınmanın vücûbuna delalet edince, bundan genel olarak o vakitte güzel ve gösterişli şeyler giyerek süslenmenin iyi bir şey olduğu anlaşılmıştır. Yalan yuvası fırkalar [İmam] Sâdık'a -radıyallâhu Teâlâ anh- ziyneti takınmanın taranmak olduğunu nispet etmişlerdir; sanki “Her namaz vaktinde taranın” denilmiş gibidir. Bu belki de ziynet türlerinden bazılarıyla yetinme kabilindendir, yoksa maksat onu zikredilen şeyle sınırlandırmak değildir. Bunun benzeri...
أخرجه ابن عدي وابن مردويه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ خذوا زينة الصلاة قالوا: وما زينة الصلاة؟ قال: البسوا نعالكم فصّلوا فيها» .
...İbn Adiy ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu Teâlâ anh- rivayet ettiği şu hadistir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Namazın ziynetini takının” buyurdu. “Namazın ziyeti nedir?” dediler. O da: “Ayakkabılarınızı giyin ve onların içinde namaz kılın” buyurdu.»
وأخرج ابن عساكر. وغيره عن أنس رضي الله تعالى عنه عن النبي ﷺ أنه قال: في قوله سبحانه: خُذُوا زِينَتَكُمْ إلخ «صلوا في نعالكم»
İbn Asâkir ve başkaları Enes'ten -radıyallâhu Teâlâ anh- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şânı yüce Allah'ın { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ziynetinizi takının” vb. kavli hakkında: «Ayakkabılarınızla namaz kılın» buyurduğunu rivayet etmiştir.
وَكُلُوا وَاشْرَبُوا مما طاب لكم.
{ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin için” size hoş ve helal kılınan şeylerden.
قال الكلبي: كان أهل الجاهلية لا يأكلون من الطعام إلا قوتا ولا يأكلون دسما في أيام حجهم يعظمون بذلك حجهم فقال المسلمون: يا رسول الله من أحق بذلك فأنزل الله تعالى الآية،
Kelbî şöyle demiştir: Câhiliye ehli hac günlerinde haclarını tazim etmek için ancak yetecek kadar yemek yer, yağlı yiyecekler yemezlerdi. Müslümanlar: “Ey Allah'ın Resûlü, buna biz daha lâyık değil miyiz?” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
ومنه يظهر وجه ذكر الأكل والشرب هنا وَلا تُسْرِفُوا بتحريم الحلال كما هو المناسب لسبب النزول أو بالتعدي إلى الحرام كما روي عن ابن زيد أو بالإفراط في الطعام والشره كما ذهب إليه كثير، وأخرج أبو نعيم عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: إياكم والبطنة من الطعام والشراب فإنها مفسدة للجسد مورثة للسقم مكسلة عن الصلاة وعليكم بالقصد فيهما فإنه أصلح للجسد وأبعد من السرف وإن الله تعالى ليبغض الحبر السمين وإن الرجل لن يهلك حتى يؤثر شهوته على دينه.
Yeme ve içmenin burada zikredilme vechi de bundan anlaşılmaktadır. { وَلا تُسْرِفُوا } “Fakat israf etmeyin” nüzul sebebine uygun olduğu üzere helali haram kılarak [israf etmeyin]; yahut İbn Zeyd'den rivayet edildiği gibi harama tecavüz ederek [israf etmeyin]; yahut pek çok âlimin benimsediği gibi yemekte aşırıya kaçıp oburluk yaparak [israf etmeyin]. Ebû Nuaym, Ömer b. el-Hattâb'dan -radıyallâhu Teâlâ anh- şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yeme ve içmede tıka basa doymaktan sakının; çünkü o, bedeni bozar, hastalık getirir ve namazdan tembellik verir. Bu ikisinde iktisatlı davranmaya bakın; zira o, beden için daha yararlı ve israftan daha uzaktır. Şüphesiz Allah Teâlâ şişman âlimden nefret eder. Kişi, şehvetini dinine tercih etmedikçe asla helak olmaz.»
وقيل: المراد الإسراف ومجاوزة الحد بما هو أعم مما ذكر وعد منه أكل الشخص كلما اشتهى وأكله في اليوم مرتين،
Bir görüşe göre murad, zikredilenden daha genel bir şekilde israf ve haddi aşmaktır. Kişinin her canının çektiğini yemesi ve günde iki defa yemek yemesi de bundan sayılmıştır.
فقد أخرج ابن ماجة والبيهقي عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ: إن من الإسراف أن تأكل كل ما اشتهيت»
Nitekim İbn Mâce ve Beyhakî, Enes'ten şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Her canının çektiğini yemen şüphesiz israftandır” buyurdu.»
وأخرج الثاني وضعفه عن عائشة قالت: «رآني النبي ﷺ وقد أكلت في اليوم مرتين فقال يا عائشة أما تحبين أن يكون لك شغل إلا في جوفك الأكل في اليوم مرتين من الإسراف» .
İkincisi [Beyhakî], Âişe'den zayıf bularak şunu rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni günde iki defa yemek yemiş halde gördü de: “Ey Âişe! Karnından başka bir meşguliyetin olmamasını mı seversin? Günde iki defa yemek yemek israftandır” buyurdu.»
وعندي أن هذا مما يختلف باختلاف الأشخاص، ولا يبعد أن يكون ما ذكر من الإفراط في الطعام وعد منه طبخ الطعام بماء الورد وطرح نحو المسك فيه مثلا من غير داع إليه سوى الشهوة، وذهب بعضهم إلى أن الإسراف المنهي عنه يعم ما كان في اللباس أيضا، وروي ذلك عن عكرمة، وأخرج ابن أبي شيبة، وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: كل ما شئت والبس ما شئت ما أخطأتك خصلتان سرف ومخيلة. ورواه البخاري عنه تعليقا وهو لا ينافي ما ذكره الثعالبي وغيره من الأدباء أنه ينبغي للإنسان أن يأكل ما يشتهي ويلبس ما يشتهيه الناس كما قيل:
Bana göre bu durum, şahısların durumuna göre değişen şeylerdendir. Zikredilen şeyin yemekte aşırıya kaçmaktan olması uzak bir ihtimal değildir; sadece nefsin arzusu dışında hiçbir gerekçe yokken yemeği gül suyu ile pişirmek ve içine misk benzeri şeyler katmak da bundan sayılmıştır. Bazı âlimler yasaklanan israfın giyim kuşamda olanı da kapsadığı görüşüne varmışlardır. Bu [görüş] İkrime'den de rivayet edilmiştir. İbn Ebî Şeybe ve başkaları İbn Abbas'tan -radıyallâhu Teâlâ anhümâ- şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Seni iki haslet, israf ve kibir yanıltıp düşürmedikçe dilediğini ye, dilediğini giy.” Buhârî de bunu ondan muallak olarak rivayet etmiştir. Bu durum, Seâlibî ve diğer edip zatların, kişinin canının çektiğini yemesi, insanların beğendiğini ise giymesi gerektiği yönündeki zikrettikleriyle çelişmez; nitekim şöyle denilmiştir:
نصحته نصيحة قالت بها الأكياس ... كل ما اشتهيت والبس ما تشتهيه الناس
“Ona akıllıların söylediği bir nasihatte bulundum: ... Canının çektiğini ye, insanların beğendiğini giy!”
فإنه لترك ما لم يعتد بين الناس وهذا لإباحة كل ما اعتادوه. وفي العجائب للكرماني قال طبيب نصراني لعلي
Çünkü bu, insanlar arasında alışılmamış olanı terk etmek içindir; diğeri ise onların alıştığı her şeyin mubah olması içindir. Kirmânî'nin el-Acâib adlı eserinde [şöyle geçmektedir]: Hristiyan bir tabip, Ali
ابن الحسين بن واقد: ليس في كتابكم من علم الطب شيء والعلم علمان علم الأبدان وعلم الأديان فقال له: قد جمع الله تعالى الطب كله في نصف آية من كتابه قال: وما هي؟ قال: كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا فقال النصراني: ولا يؤثر من رسولكم شيء في الطب فقال: قد جمع رسولنا ﷺ الطب في ألفاظ يسيرة قال: وما هي؟
b. el-Hüseyin b. Vâkıd'a şöyle dedi: “Sizin kitabınızda tıp ilminden hiçbir şey yoktur; oysa ilim ikidir: Bedenler ilmi ve dinler ilmi.” Bunun üzerine [Ali] ona: “Allah Teâlâ tıbbın tamamını Kitabı'ndaki yarım bir ayette toplamıştır” dedi. Tabip: “O nedir?” diye sorunca, o: { كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا } “Yiyin, için fakat israf etmeyin” dedi. Hristiyan tabip: “Peygamberinizden de tıp konusunda bir şey nakledilmemiştir” deyince, o: “Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem tıbbı pek az kelimede toplamıştır” dedi. Tabip: “O nedir?” diye sordu.
قوله ﷺ: «المعدة بيت الداء والحمية رأس كل دواء وأعط كل بدن ما عودته»
[Ali] O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüdür [dedi]: «Mide hastalığın evidir, perhiz ise her ilacın başıdır. Her bedene alıştığı şeyi verin.»
فقال: ما ترك كتابكم ولا نبيكم لجالينوس طلبا انتهى. وما نسبه إلى النبي ﷺ هو من كلام الحارث بن كلدة طبيب العرب ولا يصح رفعه إلى النبي ﷺ،
Bunun üzerine [tabip]: “Kitabınız da Peygamberiniz de Câlînûs'a (Galen'e) [söylenecek] hiçbir tıp [bilgisi] bırakmamış” dedi. [Alıntı] bitti. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem nispet ettiği söz, Arapların tabibi Hâris b. Kelede'nin kelamındandır; bunun Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak nispet edilmesi sahih değildir.
وفي الإحياء مرفوعا «البطنة أصل الداء والحمية أصل الدواء وعود وأكل جسد ما اعتاد» .
İhyâ'da merfû olarak şu rivayet yer alır: «Tıka basa doymak hastalığın aslıdır, perhiz ilacın aslıdır; her bedeni alıştığı şeye alıştırın.»
وتعقبه العراقي قائلا: لم أجد له أصلا.
Irâkî bunu eleştirerek: “Bunun için bir asıl bulamadım” demiştir.
وفي شعب الإيمان للبيهقي ولقط المنافع لابن الجوزي عن أبي هريرة مرفوعا أيضا «المعدة حوض البدن والعروق إليها واردة فإذا صحت المعدة صارت العروق بالصحة وإذا فسدت المعدة صارت العروق بالقسم» .
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'ında ve İbnü'l-Cevzî'nin Laktu'l-Menâfi'inde Ebû Hüreyre'den yine merfû olarak: «Mide bedenin havuzudur ve damarlar ona yönelir; mide sıhhatli olursa damarlar sıhhatle döner, mide bozulursa damarlar hastalıkla döner» şeklinde rivayet edilmiştir.
وتعقبه الدارقطني قائلا: لا نعرف هذا من كلام النبي ﷺ وإنما هو من كلام عبد الملك بن سعيد بن أبجر.
Dârekutnî bunu eleştirerek: “Biz bunu Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözü olarak bilmiyoruz; o ancak Abdülmelik b. Saîd b. Ebcer'in sözüdür” demiştir.
وفي الدر المنثور أخرج محمد الخلال عن عائشة رضي الله تعالى عنها أن النبي ﷺ دخل عليها وهي تشتكي فقال لها: «يا عائشة الأزم دواء والمعدة بيت الأدواء وعودوا البدن ما اعتاد»
ed-Dürrü'l-Mensûr'da Muhammed el-Hallâl, Âişe'den -radıyallâhu Teâlâ anhâ- şunu rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisi rahatsızken yanına girdi ve ona: «Ey Âişe! Açlık (perhiz) devadır, mide hastalıkların evidir; bedeni alıştığı şeye alıştırın» buyurdu.
ولم أر من تعقبه، نعم رأيت في النهاية لابن الأثير سأل عمرو الحارث بن كلدة ما الدواء؟ قال: الأزم يعني الحمية وإمساك الأسنان بعضها على بعض، نعم الأحاديث الصحيحة متظافرة في ذم الشبع وكثرة الأكل، وفي ذلك إرشاد للأمة إلى كل الحكمة.
Bunu eleştiren birini görmedim; evet, İbnü'l-Esîr'in en-Nihâye'sinde Amr'ın, Hâris b. Kelede'ye: “İlaç nedir?” diye sorduğunu, onun da: “Azm'dir, yani perhiz ve dişleri birbirine sıkıca kapamaktır (az yemektir)” dediğini gördüm. Evet, tıka basa doymayı ve çok yemeyi yeren sahih hadisler birbirini destekler niteliktedir; bunda ümmet için tam bir hikmete yönlendirme vardır.
إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ بل يبغضهم ولا يرضى أفعالهم. والجملة في موضع التعليل للنهي، وقد جمعت هذه الآية- كما قيل- أصول الأحكام الأمر والإباحة والنهي والخبر.
{ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Çünkü O, israf edenleri sevmez” bilakis onlara buğzeder ve onların fiillerinden razı olmaz. Bu cümle yasaklamanın gerekçesi (ta'lil) konumundadır. Bu ayet -denildiği gibi- emir, ibâha (mubah kılma), nehiy (yasaklama) ve haber gibi temel hükümleri kendisinde toplamıştır.
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ من الثياب وكل ما يتجمل به الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ أي خلقها لنفعهم من النبات كالقطن، والكتان، والحيوان كالحرير، والصوف، والمعادن كالخواتم والدروع وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ أي المستلذات، وقيل: المحللات من المآكل والمشارب كلحم الشاة وشحمها ولبنها. واستدل بالآية على أن الأصل في المطاعم والملابس وأنواع التجملات الإباحة لأن الاستفهام في «من» لإنكار تحريمها على أبلغ وجه. ونقل عن ابن الفرس أنه قال: استدل بها من أجاز لبس الحرير والخز للرجال.
{ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ } “De ki: Allah'ın ziynetini kim haram kıldı?” yani elbiselerden ve kendisiyle süslenilen her şeyden; { الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ } “kulları için çıkardığı” yani pamuk ve keten gibi bitkilerden, ipek ve yün gibi hayvanlardan, yüzükler ve zırhlar gibi madenlerden onların faydalanması için yarattığı [ziynetleri]; { وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “ve rızıktan temiz olanları?” yani lezzetli olanları; bir görüşe göre de koyunun eti, yağı ve sütü gibi yiyecek ve içeceklerden helal kılınanları [kim haram kıldı?]. Bu ayetle, yiyeceklerde, giyeceklerde ve süslenme türlerinde aslolanın ibâha (mubahlık) olduğuna delil getirilmiştir; zira { مَنْ } “kim” edatındaki istifham, bunların haram kılınmasını en beliğ şekilde inkâr etmek içindir. İbnü'l-Feres'ten, erkekler için ipek ve ipek karışımı kumaş (hazz) giymeyi caiz görenlerin bu ayeti delil getirdikleri nakledilmiştir.
وروي عن زين العابدين رضي الله تعالى عنه أنه كان يشتري كساء الخز بخمسين دينارا فإذا أصاف تصدق به لا يرى بذلك بأسا و «يقول» قل من حرم زينة الله التي أخرج لعباده.
Zeynelâbidîn'den -radıyallâhu Teâlâ anh- rivayet edildiğine göre o, elli dinara ipek karışımı (hazz) elbise satın alır, yaz mevsimi gelince de bunda bir sakınca görmeyerek onu sadaka olarak verir ve { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ } “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti kim haram kıldı?” derdi.
وروي أن الحسين رضي الله تعالى عنه أصيب وعليه جبة خز.
Hüseyin'in -radıyallâhu Teâlâ anh- üzerinde ipek karışımı bir cübbe varken şehit edildiği rivayet edilmiştir.
وأن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لما بعثه علي كرم الله تعالى وجهه إلى الخوارج لبس أفضل ثيابه وتطيب بأطيب طيبه وركب أحسن مراكبه فخرج إليهم فوافقهم فقالوا: يا ابن عباس بينا أنت خير الناس إذ أتيتنا في لباس الجبابرة ومراكبهم فتلا هذه الآية لكن روي عن طاوس أنه قرأ هذه الآية وقال: لم يأمرهم سبحانه بالحرير ولا الديباج ولكنه كان إذا طاف أحدهم وعليه ثيابه ضرب وانتزعت منه فأنكر عليه ذلك، والحق أن كل ما لم يقم الدليل على حرمته داخل في هذه الزينة لا توقف في استعماله ما لم يكن فيه نحو مخيلة كما أشير إليه فيما تقدم.
Ali -kerremallâhu Teâlâ vecheh- İbn Abbas'ı -radıyallâhu Teâlâ anhümâ- Hâricîlere gönderdiğinde, elbiselerinin en güzelini giymiş, kokuların en güzelini sürünmüş ve bineklerinin en güzeline binerek onların yanına çıkıp varmıştı. Onlar: “Ey İbn Abbas! Sen insanların en hayırlısı iken zorbaların kıyafeti ve binekleriyle bize geldin!” dediler. Bunun üzerine o bu ayeti okudu. Ancak Tâvûs'tan, onun bu ayeti okuyup şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Şânı yüce Allah onlara ipeği ve atlastan süslü kumaşı emretmedi; fakat onlardan biri üzerindeki elbiselerle tavaf ettiğinde dövülür ve [elbisesi] üzerinden zorla alınırdı, işte bu durum inkâr edilip kınandı.” Hak olan şudur ki, haramlığına dair delil bulunmayan her şey bu ziynete dâhildir; daha önce işaret edildiği gibi gurur ve kibir benzeri bir durum bulunmadıkça kullanılmasında hiçbir duraksama yoktur.
وقد روي أنه ﷺ خرج وعليه رداء قيمته ألف درهم،
Nitekim O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem değeri bin dirhem olan bir rida ile dışarı çıktığı rivayet edilmiştir.
وكان أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه يرتدي برداء قيمته أربعمائة دينار وكان يأمر أصحابه بذلك، وكان محمد يلبس الثياب النفيسة ويقول: إن لي نساء وجوار فأزين نفسي كي لا ينظرن إلى غيري. وقد نص الفقهاء على أنه يستحب التجمل
Ebû Hanîfe -radıyallâhu Teâlâ anh- değeri dört yüz dinar olan bir rida giyer ve talebelerine de bunu emrederdi. [İmam] Muhammed de kıymetli elbiseler giyer ve: “Benim hanımlarım ve cariyelerim var; başkalarına bakmasınlar diye kendimi süslüyorum” derdi. Fakihler süslenmenin müstehap olduğunu açıkça belirtmişlerdir;
لقوله ﵊ «إن الله تعالى إذا أنعم على عبد أحب أن يرى أثر نعمته عليه،
O'nun aleyhisselâm şu sözü sebebiyle: «Şüphesiz Allah Teâlâ bir kula nimet verdiğinde, nimetinin eserini onun üzerinde görmeyi sever.»
وقيل لبعضهم: أليس عمر رضي الله تعالى عنه كان يلبس قميصا عليه كذا رقعة فقال: فعل ذلك لحكمة هي أنه كان أمير المؤمنين وعماله يقتدون به وربما لا يكون لهم مال فيأخذون من المسلمين.
Bazılarına: “Ömer -radıyallâhu Teâlâ anh- üzerinde şu kadar yama bulunan bir gömlek giymiyor muydu?” denilince, o şöyle demiştir: “O, bunu bir hikmetten dolayı yapmıştır; o da şudur: Kendisi müminlerin emiriydi, valileri ona uyuyorlardı; bazen malları olmayabilir ve Müslümanlardan alabilirlerdi.”
نعم كره بعض الأئمة لبس المعصفر والمزعفر وكرهوا أيضا أشياء أخر تطلب من محالها.
Evet, bazı imamlar aspir çiçeğiyle boyanmış ve safranla boyanmış elbiseleri giymeyi mekruh görmüşlerdir; ayrıca kendi yerlerinden talep edilecek başka şeyleri de mekruh görmüşlerdir.
قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أي هي لهم بالأصالة لمزيد كرامتهم على الله تعالى والكفرة وإن شاركوهم فيها فبالتبع فلا إشكال في الاختصاص المستفاد من اللام خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يشاركهم فيها غيرهم. وعن الجبائي أن المعنى: هي للذين آمنوا في الحياة الدنيا غير خالصة من الهموم والأحزان والمشقة وهي خالصة يوم القيامة من ذلك وانتصاب خالِصَةً على الحال من الضمير المستتر في الجار والمجرور والعامل فيه متعلقه. وقرأ نافع بالرفع على أنه خبر بعد خبر أو هو الخبر ولِلَّذِينَ متعلق به قدم لتأكيد الخلوص والاختصاص كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ أي مثل تفصيلنا هذا الحكم نفصل سائر احكام لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ما في تضاعيفها من المعاني الرائقة.
{ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “De ki: O, dünya hayatında inananlar içindir” yani Allah Teâlâ katındaki üstün kerametlerinden ötürü asıl itibarıyla onlar içindir; kâfirler onlara bu nimetlerde ortak olsalar da bu ancak tâbi olma yoluyladır; dolayısıyla lâm harfinden anlaşılan tahsiste (özgü kılmada) bir müşkillik yoktur; { خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde ise yalnızca onlara aittir” o günde başkaları bu nimetlerde onlara ortak olamaz. Cübbâî'den gelen rivayette mana şöyledir: O, dünya hayatında inananlar için kederlerden, hüzünlerden ve meşakkatten arınmış olmaksızın vardır; kıyamet gününde ise bunlardan arınmış olarak sadece onlaradır. { خالِصَةً } kelimesinin mansub olması, car ve mecrûrdaki müstetir zamirden hâl olması sebebiyledir; bu hâlin âmili ise car ve mecrûrun müteallakıdır. Nâfi ise haberden sonra ikinci bir haber olması veya asıl haber olup { لِلَّذِينَ } ibaresinin hâlis olmayı ve tahsisi tekit etmek üzere öne geçmiş bir müteallak olması üzere merfû olarak okumuştur. { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle açıklarız” yani bu hükmü açıkladığımız gibi diğer hükümleri de açıklarız; { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir topluluk için” onun incelikleri arasındaki parlak manaları bilenler için.
وجوز أن يكون هذا التشبيه على حد قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] ونظائره مما تقدم تحقيقه.
Bu teşbihin, Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Ve böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] kavli ve daha önce tahkiki geçen benzerleri kabilinden olması da caiz görülmüştür.
قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ أي ما تزايد قبحه من المعاصي وقيل: ما يتعلق بالفروج ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ بدل من الْفَواحِشَ أي جهرها وسرها. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ما ظهر الزنا علانية وما بطن الزنا سرا وقد كانوا يكرهون الأول ويفعلون الثاني فنهوا عن ذلك مطلقا.
{ قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ } “De ki: Rabbim ancak fuhşiyatı haram kıldı” yani günahlardan çirkinliği aşırı olanları; bir görüşe göre de ferc (namus) ile ilgili olanları; { ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “onun açığını da gizlisini de” ifadesi { الْفَواحِشَ } kelimesinden bedeldir, yani onun aleni olanını da gizli olanını da. İbn Abbas'tan -radıyallâhu Teâlâ anhümâ- rivayet edildiğine göre açık olanı açıktan zina, gizli olanı ise gizlice zinadır; nitekim onlar birincisini çirkin görür, ikincisini ise yaparlardı, bu sebeple bundan mutlak olarak nehyedildiler.
وعن مجاهد ما ظهر التعري في الطواف وما بطن الزنا وقيل: الأول طواف الرجال بالنساء. والثاني طواف النساء بالليل عاريات وَالْإِثْمَ أي ما يوجب الإثم. وأصله الذم فأطلق على ما يوجبه من مطلق الذنب. وذكر للتعميم بعد التخصيص بناء على ما تقدم من معنى الفواحش. وقيل: إن الإثم هو الخمر كما نقل عن ابن عباس، والحسن البصري.
Mücâhid'den nakledildiğine göre açık olanı tavafta çıplak olmak, gizli olanı ise zinadır. Bir görüşe göre de birincisi erkeklerin kadınlarla birlikte tavaf etmesi, ikincisi ise kadınların geceleyin çıplak tavaf etmesidir. { وَالْإِثْمَ } “ve günahı” yani günahı gerektiren şeyleri [haram kıldı]. Aslı yermektir; bu sebeple onu gerektiren mutlak günaha ıtlak edilmiştir. Fuhşiyatın daha önce geçen anlamına binaen tahsisten sonra tamim (özelden genele geçiş) için zikredilmiştir. İbn Abbas ve Hasan-ı Basrî'den nakledildiği üzere ism (günah) kelimesinin şarap olduğu da söylenmiştir.
وذكره أهل اللغة كالأصمعي وغيره وأنشدوا له قول الشاعر:
Asmaî ve diğer lügat âlimleri bunu zikretmiş ve şairin şu sözünü buna şahit getirmişlerdir:
نهانا رسول الله أن نقرب الزنا ... وأن نشرب الإثم الذي يوجب الوزرا
“Resûlullah bize zinaya yaklaşmayı ... Ve günah yükleyen o ism'i (şarabı) içmeyi yasakladı.”
وقول الآخر:
Bir başkasının şu sözü de [şahittir]:
شربت الإثم حتى ضل عقلي ... كذاك الإثم يذهب بالعقول
“Aklım zail oluncaya kadar o ism'i (şarabı) içtim ... İşte böyledir o ism, akılları baştan alır.”
وزعم ابن الأنباري أن العرب لا تسمي الخمر إثما في جاهلية ولا إسلام وأن الشعر موضوع. والمشهور أن ذلك
İbnü'l-Enbârî, Arapların ne Câhiliye'de ne de İslâm'da şaraba ism adını vermediğini ve bu şiirin uydurma olduğunu ileri sürmüştür. Meşhur olan ise bunun,
من باب المجاز لأن الخمر سبب الإثم. وقال أبو حيان وغيره: إن هذا التفسير غير صحيح هنا لأن السورة مكية ولم تحرم الخمر إلا بالمدينة بعد أحد وأيضا يحتاج حينئذ إلى دعوى أن الحصر إضافي فتدبر.
mecaz kabilinden olduğudur; çünkü şarap günahın sebebidir. Ebû Hayyân ve başkaları şöyle demiştir: Bu tefsir burada sahih değildir; zira sure Mekkî'dir, şarap ise Medine'de ancak Uhud'dan sonra haram kılınmıştır; ayrıca bu durumda hasrın izâfî olduğunu iddia etmeye ihtiyaç duyulur, iyi düşün!
وَالْبَغْيَ الظلم والاستطالة على الناس. وأفرد بالذكر بناء على التعميم فيما قبله أو دخوله في الفواحش للمبالغة في الزجر عنه بِغَيْرِ الْحَقِّ متعلق بالبغي لأن البغي لا يكون إلا كذلك.
{ وَالْبَغْيَ } “ve haksız saldırıyı” yani zulmü ve insanlara tahakküm etmeyi [haram kıldı]. Kendisinden öncekilerin umumi kılınmasına binaen veya ondan sakındırmada mübalağa için fuhşiyata dâhil olması hasebiyle müstakil olarak zikredilmiştir. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” ibaresi { الْبَغْيَ } kelimesine müteallıktır; zira bağy ancak haksız olur.
وجوز أن يكون حالا مؤكدة وقيل: جيء به ليخرج البغي على الغير في مقابلة بغيه فإنه يسمى بغيا في الجملة لكنه بحق وهو كما ترى وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً أي حجة وبرهانا. والمعنى على نفي الإنزال والسلطان معا على أبلغ وجه كقوله:
Bunun müekkid bir hâl olması da caiz görülmüştür. Bir görüşe göre ise başkasının saldırısına karşılık olarak yapılan saldırıyı dışarıda bırakmak için getirilmiştir; zira o da genel olarak bağy diye isimlendirilir fakat hak iledir; ancak bu görüşün durumu ortadadır. { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “Ve hakkında hiçbir delil indirmediği şeyi Allah'a ortak koşmanızı” yani hüccet ve bürhan [indirmediği şeyi]. Mana, şairin şu sözünde olduğu gibi en beliğ tarzda hem indirmenin hem de delilin birlikte nefiy edilmesine (olumsuzlanmasına) dayanır:
لا ترى الضب بها ينجحر وفيه من التهكم بالمشركين ما لا يخفى وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ بالإلحاد في صفاته والافتراء عليه كقولهم: وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها [الأعراف: ٢٨] ولا يخفى ما في توجيه التحريم إلى قولهم عليه سبحانه ما لا يعلمون وقوعه دون ما يعلمون عدم وقوعه من السر الجليل وَلِكُلِّ أُمَّةٍ من الأمم المهلكة أَجَلٌ أي وقت معين مضروب لاستئصالهم- كما قال الحسن-: وروي ذلك عن ابن عباس ومقاتل، وهذا كما قيل وعيد لأهل مكة بالعذاب النازل في أجل معلوم عند الله تعالى كما نزل بالأمم قبلهم ورجوع إلى الحث على الاتباع بعد الاستطراد الذي قاله البعض.
“Orada kelerin deliğe girdiğini göremezsin”; bunda müşriklerle apaçık bir alay vardır. { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [haram kıldı]” O'nun sıfatlarında ilhada saparak ve { وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Allah bize bunu emretti” [A'râf: 28] sözleri gibi O'na iftira ederek. Haram kılmanın, şânı yüce Allah hakkında vuku bulmadığını bildikleri şeylere değil de vukuunu bilmedikleri şeyleri söylemelerine yöneltilmesindeki yüce sır gizli değildir. Helak edilen ümmetlerden { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ } “Her ümmet için” { أَجَلٌ } “bir ecel vardır” yani Hasan'ın dediği gibi köklerinin kazınması için tayin edilmiş belirli bir vakit vardır; bu İbn Abbas ve Mukâtil'den de rivayet edilmiştir. Bu, denildiği gibi, kendilerinden önceki ümmetlerin başına indiği gibi Allah Teâlâ katında malum bir ecelde başlarına inecek olan azap ile Mekke ehline bir tehdittir ve bazılarının belirttiği istitradî (ara söz kabilinden) açıklamadan sonra itaate teşvike dönüştür.
وقد روعي نكتة في تعقيبه تحريم الفواحش حيث ناسبه أيضا. وفسر بعضهم الأجل هنا بالمدة المعينة التي أمهلوها لنزول العذاب، وفسره آخرون بوقت الموت وقالوا: التقدير ولكل أحد من أمة، وعلى الأول لا حاجة إلى التقدير فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ الضمير- كما قال بعض المحققين- إما للأمم المدلول عليها بكل أمة وإما لكل أمة، وعلى الأول فإظهار الأجل مضافا إلى ذلك الضمير لإفادة المعنى المقصود الذي هو بلوغ كل أمة أجلها الخاص بها ومجيئه إياها بواسطة اكتساب الأجل بالإضافة عموما يفيده معنى الجمعية كأنه قيل: إذا جاء آجالهم بأن يجيء كل واحد من تلك الأمم أجلها الخاص بها. وعلى الثاني وهو الظاهر فالإظهار في موقع الإضمار لزيادة التقرير. والإضافة لإفادة أكمل التمييز. وقرأ ابن سيرين «آجالهم» بصيغة الجمع، واستظهرها ابن جني وجعل الأفراد لقصد الجنسية والجنس من قبيل المصدر وحسنه الإضافة إلى الجماعة والفاء قيل: فصيحة وسقطت في آية يونس لما سنذكره إن شاء الله تعالى هناك.
Bunun, fuhşiyatın haram kılınmasının hemen peşinden getirilmesinde de bir nükte gözetilmiştir; zira ona da uygundur. Bazıları buradaki eceli, azabın inmesi için kendilerine mühlet verilen belirli süre ile tefsir etmişler; diğerleri ise ölüm vakti ile tefsir edip: “Takdir ‘her bir ümmet ferdi için’ şeklindedir” demişlerdir; birinci görüşe göre ise takdire ihtiyaç yoktur. { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } “Onların ecelleri geldiği zaman” ifadesindeki zamir -bazı muhakkiklerin belirttiği gibi- ya ‘her ümmet’ ifadesinin delalet ettiği ümmetlere ya da ‘her bir ümmete’ aittir. Birinciye göre, ecelin bu zamire muzaf olarak açıkça zikredilmesi, maksat olan manayı -ki o da ecelin izafet yoluyla umumilik kazanması vasıtasıyla her bir ümmetin kendine mahsus eceline ulaşması ve onun onlara gelmesidir- cem' (çoğulluk) manasının ifade ettiği üzere bildirmek içindir; sanki: “O ümmetlerden her birine kendine mahsus eceli gelmek suretiyle onların ecelleri geldiği zaman” denilmiş gibidir. Zahir olan ikinci görüşe göre ise zamir yerinde ism-i zahirin getirilmesi takriri (pekiştirmeyi) artırmak içindir. İzafet ise en mükemmel temyizi ifade etmek içindir. İbn Sîrîn çoğul sığasıyla «آجالهم» şeklinde okumuştur. İbn Cinnî bu kıraati üstün tutmuş ve müfred sığayı cins kastına hamletmiştir; cins ise masdar kabilindendir ve çoğula izafe edilmesi bunu güzelleştirmiştir. Fâ harfinin fasîha olduğu söylenmiştir; Yûnus suresindeki ayette ise inşâallahu Teâlâ orada zikredeceğimiz sebepten ötürü düşmüştür.
والمراد من مجيء الأجل قربه أو تمامه أي إذا حان وقرب أو انقطع وتم لا يَسْتَأْخِرُونَ عنه ساعَةً قطعة من الزمن في غاية القلة. وليس المراد بها الساعة في مصطلح المنجمين المنقسمة إلى ساعة مستوية وتسمى فلكية هي زمان مقدار خمس عشرة درجة أبدا ومعوجة وتسمى زمانية هي زمان مقدار نصف سدس النهار أو الليل أبدا. ويستعمل الأول أهل الحساب غالبا. والثانية الفقهاء وأهل الطلاسم ونحوهم. وجملة الليل والنهار عندهم أربع وعشرون ساعة أبدا. سواء كانت الساعة مستوية أو معوجة إلا أن كلا من الليل والنهار لا يزيد على اثنتي عشرة ساعة معوجة أبدا.
Ecelin gelmesinden murad, onun yaklaşması veya tamamlanmasıdır; yani vakti gelip yaklaştığında yahut sona erip tamamlandığında, { لا يَسْتَأْخِرُونَ } “ne geri kalabilirler” ondan { ساعَةً } “bir an bile” zamanın son derece az bir parçasını [bile geciktiremezler]. Bundan murad müneccimlerin ıstılahında eşit saat (müsteviye) ve eğri saat (muavecce) diye ikiye ayrılan saat değildir. Müsteviye fellekî saat diye adlandırılır ve daima on beş derecelik zaman miktarıdır; muavecce ise zamânî saat diye adlandırılır ve daima gündüzün veya gecenin altıda birinin yarısı kadardır. Birincisini çoğunlukla hesap ehli, ikincisini ise fakihler, tılsım ehli ve benzerleri kullanır. Onlara göre gece ve gündüzün toplamı, saat ister müsteviye ister muavecce olsun, daima yirmi dört saattir; şu kadar var ki gecenin veya gündüzün her biri asla on iki muavecce saati aşmaz.
ولهذا تطول وتقصر وقد تساوي الساعة المستوية وذلك عند استواء الليل والنهار. والمراد لا يتأخرون أصلا. وصيغة الاستغفار للإشعار بعجزهم وحرمانهم عن ذلك مع طلبهم له وَلا يَسْتَقْدِمُونَ أي ولا يتقدمون عليه.
Bu sebeple uzar ve kısalır; bazen de gece ile gündüzün eşit olduğu zamanda müsteviye saate denk olur. Buradaki murad, asla geri kalamayacaklarıdır. İstifal sığası, bunu talep etmelerine rağmen bundan aciz olduklarını ve mahrum kaldıklarını hissettirmek içindir. { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “ne de öne geçebilirler” yani onun önüne de geçemezler.
والظاهر أنه عطف على «لا يستأخرون» كما أعربه الحوفي وغيره. واعترض بأنه لا يتصور الاستقدام عند مجيئه فلا فائدة في نفيه بل هو من باب الأخبار بالضروري كقولك: إذا قمت فيما يأتي لم يتقدم قيامك فما مضى،
Zahir olan, Havfî ve başkalarının irap ettiği gibi bunun { لا يستأخرون } üzerine matuf olmasıdır. Buna, ecel geldiği anda öne geçmenin tasavvur edilemeyeceği, dolayısıyla bunun nefyedilmesinde bir fayda olmayıp bilakis bunun: “Gelecekte kalktığın zaman kalkışın geçmişte öne geçmiş olmaz” sözün gibi zorunlu olanı haber verme kabilinden olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir.
وقيل: إنه معطوف على الجملة الشرطية لا الجزائية فلا يتقيد بالشرط. فمعنى الآية لكل أمة أجل فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون عنه ولكل أمة أجل لا يستقدمون عليه. وتعقبه مولانا العلامة السالكوتي بأنه لا يخفى أن فائدة تقييد قوله تعالى: «لا يستأخرون» فقط بالشرط غير ظاهرة وإن صح بل المتبادر إلى الفهم السليم ما تقدم. وفيه تنبيه على أن الأجل كما يمتنع التقدم عليه بأقصر مدة هي الساعة كذلك يمتنع التأخر عنه وإن كان ممكنا عقلا فإن خلاف ما قدره الله تعالى وعلمه محال والجمع بين الأمرين فيما ذكر كالجمع بين من سوّف التوبة إلى حضور الموت ومن مات على الكفر في نفي التوبة عنه في قوله تعالى: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ [النساء: ١٨] الآية. ولعل هذا مراد من قال: إنه عطف على الجزاء بناء على أن يكون معنى قوله تعالى: لا يَسْتَأْخِرُونَ وَلا يَسْتَقْدِمُونَ لا يستطيعون تغييره على نمط قوله تعالى: وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ [الأنعام: ٥٩] وقولهم: كلمته فما رد على سوداء ولا بيضاء فلا يرد ما قيل، أنت خبير بأن هذا المعنى حاصل بذكر الجزاء بدون ذكر وَلا يَسْتَقْدِمُونَ والحق العطف على الجملة الشرطية، وفي شرح المفتاح القيد إذا جعل جزءا من المعطوف عليه لم يشاركه المعطوف فيه ومثل بالآية، وعليه لا محذور في العطف على لا يَسْتَأْخِرُونَ لعدم المشاركة في القيد وأنت تعلم أنهم ذكروا في هذا الباب أنه إذا عطف شيء على شيء وسبقه قيد يشارك المعطوف المعطوف عليه في ذلك القيد لا محالة، وأما إذا عطف على ما لحقه قيد فالشركة محتملة فالعطف على المقيد له اعتباران: الأول أن يكون القيد سابقا في الاعتبار والعطف لاحقا فيه. والثاني أن يكون العطف سابقا والقيد لاحقا، فعلى الأول لا يلزم اشتراك المعطوفين في القيد المذكور إذ القيد جزء من أجزاء المعطوف عليه، وعلى الثاني يجب الاشتراك إذ هو حكم من أحكام الأول يجب فيه الاشتراك وبعضهم بني العطف هنا على أن المراد بالمجيء الدنو بحيث يمكن التقدم في الجملة كمجيء اليوم الذي ضرب لهلاكهم ساعة منه وليس بذاك، وتقديم بيان انتفاء الاستئخار- كما قيل- لما أن المقصود بالذات بيان عدم خلاصهم من العذاب، وأما في قوله تعالى: ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ [الحجر: ٥، المؤمنون: ٤٣] من سبق السبق في الذكر فلما أن المراد هناك بيان سر تأخير إهلاكهم مع استحقاقهم له حسبما ينبىء عنه قوله سبحانه: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ [الحجر: ٣] فالأهم هناك بيان انتفاء السبق يا بَنِي آدَمَ خطاب لكافة الناس. ولا يخفى ما فيه من الاهتمام بشأن ما في حيزه. وقد أخرج ابن جرير عن أبي يسار السلمي قال: إن الله ﵎ جعل آدم وذريته في كفه فقال: يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ- حتى بلغ. فاتقون ثم بثهم. والذي ذهب إليه بعض المحققين أن هذا حكاية لما وقع مع كل قوم. وقيل: المراد ببني آدم أمة نبينا ﷺ وهو خلاف الظاهر. ويبعده جمع الرسل في قوله سبحانه: إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ أي من جنسكم. والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع صفة لرسل. و «أما» هي إن الشرطية ضمت إليها- ما- لتأكيد معنى الشرط فهي مزيدة للتأكيد فقط، وقيل: إنها تفيد العموم أيضا فمعنى إما تفعلن مثلا إن اتفق منك فعل بوجه من الوجوه.
Bunun ceza cümlesine değil şart cümlesine matuf olduğu, dolayısıyla şartla kayıtlanmayacağı söylenmiştir. Buna göre ayetin manası: “Her ümmet için bir ecel vardır; onların ecelleri geldiği zaman ondan geri kalamazlar ve her ümmet için öne geçemeyecekleri bir ecel vardır” şeklinde olur. Allâme es-Siyâlkûtî buna şu şekilde itiraz etmiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ'nın sadece { لا يستأخرون } sözünün şartla kayıtlanmasının faydası -sahih olsa bile- açık değildir; bilakis selim anlayışa ilk gelen şey daha önce zikredilendir. Bunda, ecelin en kısa süre olan bir saat bile öne alınmasının imkânsız olduğu gibi, aklen mümkün olsa dahi geciktirilmesinin de imkânsız olduğuna bir tenbih vardır; zira Allah Teâlâ'nın takdir ettiğinin ve bildiğinin aksi muhaldir. Zikredilen hususta iki durumun bir arada verilmesi, Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri yapanlar için tövbe yoktur” [Nisâ: 18] ayetinde tövbenin nefyedilmesinde tövbeyi ölüm anına kadar erteleyen ile küfür üzere ölen kimsenin bir arada zikredilmesi gibidir. Belki de bunun cezaya matuf olduğunu söyleyenin muradı, Allah Teâlâ'nın: { لا يَسْتَأْخِرُونَ وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } kavlinin manasının, Allah Teâlâ'nın: { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ } “Ne yaş ne de kuru hiçbir şey yoktur ki bir kitapta bulunmasın” [En'âm: 59] kavli ve Arapların: “Onunla konuştum da bana ne siyah ne beyaz bir karşılık verdi” sözleri tarzında “onu değiştirmeye güç yetiremezler” demek olmasına dayanmaktadır; dolayısıyla söylenen itiraz varit olmaz. Bilirsin ki bu mana { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } zikredilmeksizin cezanın zikriyle hâsıldır. Hak olan şart cümlesine atıftır. Şerhu'l-Miftâh'ta [şöyle denilmiştir]: Kayıt matufun aleyhin bir cüzü kılındığında, matuf o kayda ortak olmaz; buna da bu ayet misal verilmiştir. Buna göre kayıtta ortaklık bulunmadığı için { لا يَسْتَأْخِرُونَ } üzerine atıfta bir mahzur yoktur. Sen bilirsin ki bu bâbda şöyle demişlerdir: Bir şey bir şeye atfedilir ve ondan önce bir kayıt geçerse, matuf o kayıtta matufun aleyhe mutlaka ortak olur. Kendisinden sonra kayıt gelen şeye atfedilirse ortaklık muhtemeldir; binaenaleyh mukayyede atfın iki itibarı vardır: Birincisi, kaydın itibarda önce, atfın ise sonra olmasıdır. İkincisi, atfın önce, kaydın ise sonra olmasıdır. Birinciye göre zikredilen kayıtta iki matufun ortaklığı gerekmez, zira kayıt matufun aleyhin cüzlerinden bir cüzdür; ikinciye göre ise ortaklık vaciptir, zira o birincinin hükümlerinden bir hükümdür ve onda ortaklık zorunludur. Bazıları buradaki atfı, gelişten muradın -bir saati onların helaki için tayin edilmiş günün gelmesi gibi- genel manada öne geçmenin mümkün olabileceği şekilde yaklaşması olduğu esasına dayandırmışlardır; fakat bu isabetli değildir. Geri kalmanın nefyinin öne alınması -denildiği gibi- asıl maksadın onların azaptan kurtulamayacaklarını beyan etmek olmasındandır. Allah Teâlâ'nın: { ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ } “Hiçbir ümmet ecelini öne alamaz ve erteleyemez de” [Hicr: 5; Mü'minûn: 43] kavlinde öne almanın zikirde öne geçirilmesine gelince; zira oradaki murad, şânı yüce Allah'ın: { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar; boş emel onları oyalayadursun, yakında bilecekler” [Hicr: 3] kavlinin haber verdiği üzere, helaki hak etmelerine rağmen onların helakinin ertelenmesindeki sırrı beyan etmektir; binaenaleyh orada en mühim olan öne geçmenin nefyini beyan etmektir. { يا بَنِي آدَمَ } “Ey Âdemoğulları!” bütün insanlara bir hitaptır. Kapsamındaki konunun önemini hissettirdiği gizli değildir. İbn Cerîr, Ebû Yesâr es-Sülemî'den şöyle rivayet etmiştir: Allah -celle celâlühû- Âdem'i ve zürriyetini avucuna aldı ve: “Ey Âdemoğulları! Size içinizden elçiler gelip de...” dedi, “benden sakının” kısmına kadar vardı, sonra onları [yeryüzüne] yaydı. Bazı muhakkiklerin benimsediği görüş, bunun her bir kavimle cereyan eden şeyin hikâye edilmesi olduğudur. Âdemoğullarından muradın Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti olduğu da söylenmiştir ancak bu zahire aykırıdır. Şânı yüce Allah'ın: { إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Size içinizden peygamberler geldiğinde” yani sizin cinsinizden [peygamberler geldiğinde] kavlindeki peygamberlerin çoğul olması da bunu uzak kılmaktadır. Car ve mecrûr, { رُسُلٌ } kelimesine sıfat olan mahzûfa müteallıktır. { إِمَّا } edatı, şart manasını pekiştirmek için kendisine { ما } katılmış şart { إِنْ }'idir; dolayısıyla sadece tekit için ziyade kılınmıştır. Bir görüşe göre umumilik de ifade eder; buna göre mesela ‘imma tef'alenne’ ifadesinin manası: “Senden herhangi bir şekilde bir fiil meydana gelirse” demektir.
ولزمت الفعل بعد هذا الضم نون التأكيد فلا تحذف على ما ذهب إليه المبرد والزجاج ومن تبعهما إلا ضرورة.
Bu birleşmeden sonra fiile tekit nûnu lüzumlu kılınmıştır; binaenaleyh Müberred, Zeccâc ve onlara uyanların benimsediği görüşe göre zaruret hâli müstesna hazfedilmez.
ومن ذلك قوله:
Şairin şu sözü bu kabildendir:
فأما تريني ولي لمة ... فإن الحوادث أودى بها
“Beni saçları omuzlarına dökülen biri olarak görsen de ... Şüphesiz hadiseler onu yok edip götürmüştür.”
ورد بأن كثرة سماع الحذف تبعد القول بالضرورة. ووجه هذا اللزوم عند بعض حذار انحطاط رتبة فعل الشرط عن حرفه، وقيل: إن نون التوكيد لا تدخل الفعل المستقبل المحض إلا بعد أن يدخل على أول الفعل ما يدل على التأكيد كلام القسم أو ما المزيدة ليكون ذلك توطئة لدخول التأكيد. وعليه فأمر الاستتباع بعكس ما تقدم. وفي الإتيان
Hazfin çokça işitilmiş olmasının zaruret görüşünü uzak kıldığı söylenerek buna karşı çıkılmıştır. Bazılarına göre bu lüzumun gerekçesi, şart fiilinin derecesinin şart harfinden aşağı düşmesinden sakınmaktır. Bir görüşe göre de tekit nûnu, tekidin girmesine bir hazırlık olsun diye fiilin başına kasem lâmı veya zâit { ما } gibi tekide delalet eden bir şey girmedikçe sırf muzâri fiile dâhil olmaz. Buna göre peşi sıra gelme durumu daha öncekinin aksinedir.
بأن تنبيه على أن إرسال الرسل أمر جائز لا واجب وهو الذي ذهب إليه أهل السنة وقالت المعتزلة: إنه واجب على الله تعالى لأنه سبحانه بزعمهم يجب عليه فعل الأصلح.
{ إِنْ } ile getirilmesinde peygamberler göndermenin vacip değil caiz bir iş olduğuna bir tenbih vardır; bu da Ehl-i Sünnet'in benimsediği görüştür. Mutezile ise: “Bu Allah Teâlâ üzerine vaciptir, çünkü O'na -kendi iddialarınca- en uygun olanı (aslahı) yapmak vaciptir” demiştir.
وقوله سبحانه: يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي صفة أخرى لرسل. وجوز أن يكون في موضع الحال منه أو من الضمير في الظرف أي يعرضون عليكم أحكامي وشرائعي ويخبرونكم بها ويبينونها لكم وقوله تعالى: فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ جواب الشرط. ومن إما شرطية أو موصولة ومنكم مقدر في نظم الكلام ليرتبط الجواب بالشرط. والمراد فمن اتقى منكم التكذيب وأصلح عمله فلا خوف إلخ. وتوحيد الضمير وجمعه لمراعاة لفظ من ومعناه وَالَّذِينَ كَذَّبُوا منكم بِآياتِنا التي تقص وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها ولم يقبلوها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ لتكذيبهم واستكبارهم.
Şânı yüce Allah'ın: { يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي } “size ayetlerimi anlatan” kavli, { رُسُلٌ } için diğer bir sıfattır. Ondan veya zarftaki zamirden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür; yani “hükümlerimi ve şeriatlarımı size arz eden, onları size haber veren ve açıklayan [elçiler]”. Allah Teâlâ'nın: { فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Artık kim sakınır ve [durumunu] düzeltirse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavli şartın cevabıdır. { مَنْ } edatı ya şartiyedir ya da mevsûledir; cevabın şarta bağlanması için söz diziminde “sizden” takdiri vardır. Murad: “Sizden her kim yalanlamaktan sakınır ve amelini düzeltirse onlara hiçbir korku yoktur...” demektir. Zamirin müfred ve cemi getirilmesi, { مَنْ } lafzı ve manası gözetildiği içindir. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا } “Yalanlayanlara gelince” sizden [yalanlayanlara], { بِآياتِنا } “ayetlerimizi” anlatılan [ayetlerimizi], { وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها } “ve onlara karşı büyüklük taslayanlara” ve onları kabul etmeyenlere gelince; { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” yalanlamaları ve kibirlenmeleri sebebiyle.
وهذه الجملة عطف على الجملة السابقة. وإيراد الاتقاء فيها للإيذان بأن مدار الفلاح ليس مجرد عدم التكذيب بل هو الاتقاء والاجتناب عنه. وإدخال الفاء في الوعد دون الوعيد للمبالغة في الأول والمسامحة في الثاني فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أي تعمد الكذب عليه سبحانه ونسب إليه ما لم يقل أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أو كذب ما قاله جل شأنه. والاستفهام للإنكار وقد مر تحقيق ذلك أُولئِكَ إشارة إلى الموصول. والجمع باعتبار المعنى كما أن الإفراد في الضمير المستكن في الفعلين باعتبار اللفظ. وما فيه من معنى البعد للإيذان بتماديهم في سوء الحال أي أولئك الموصوفون بما ذكر من الافتراء والتكذيب يَنالُهُمْ أي يصيبهم نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ أي مما كتب لهم وقدر من الأرزاق والآجال مع ظلمهم وافترائهم لا يحرمون ما قدر لهم من ذلك إلى انقضاء أجلهم فالكتاب بمعنى المكتوب. وتخصيصه بما ذكر مروي عن جماعة من المفسرين. وعن ابن عباس أن المراد ما قدر لهم من خير أو شر ومثله عن مجاهد.
Bu cümle önceki cümleye matuftur. Orada sakınmanın (ittikanın) getirilmesi, kurtuluşun ekseninin sırf yalanlamamak değil, bilakis sakınmak ve ondan kaçınmak olduğunu bildirmek içindir. Fâ harfinin tehditte değil de vaadde dâhil edilmesi, birincisinde mübalağa, ikincisinde ise müsamaha içindir. { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” yani şânı yüce Allah'a kasten yalan isnat edip söylemediği şeyi O'na nispet edenden, { أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan [daha zalim kimdir?]” yani şânı yüce olanın buyurduklarını yalanlayandan. İstifham inkâr içindir; bunun tahkiki daha önce geçmiştir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” ismi mevsûle işarettir. İki fiildeki müstetir zamirin tekil olması lafız itibarıyla olduğu gibi, buradaki çoğulluk da mana itibarıyladır. İşaret ismindeki uzaklık manası, onların kötü durumdaki aşırılıklarını bildirmek içindir; yani iftira ve yalanlama olarak zikredilen sıfatlara sahip olan o kimseler [var ya], { يَنالُهُمْ } “onlara erişecektir” yani onlara isabet edecektir, { نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan nasipleri” yani zulüm ve iftiralarına rağmen kendileri için yazılmış ve takdir edilmiş olan rızıklardan ve ecellerden [nasipleri]; ecelleri sona erinceye kadar kendileri için bundan takdir edilen şeyden mahrum bırakılmazlar; binaenaleyh ‘kitap’, ‘mektûb’ (yazılmış olan) manasındadır. Bunun zikredilen şeyle tahsisi bir grup müfessirden rivayet edilmiştir. İbn Abbas'tan ise muradın kendileri için takdir edilen hayır veya şer olduğu rivayet edilmiştir; aynısı Mücâhid'den de nakledilmiştir.