Binûn

A'râf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بالقياس. واستدل أهل هذا القول بهذا التوبيخ على أنه لا يجوز تخصيص النص بالقياس. وأجيب بأن هذا ليس من التخصيص بل هو إبطال للنص ورفع له بالكلية وفيه تأمل.

kıyas ile [tahsis etmiştir]. Bu görüş sahipleri, söz konusu azarlamadan hareketle nassın kıyas ile tahsis edilmesinin caiz olmadığına delil getirmişlerdir. Buna ise bunun bir tahsis değil, bilakis nassı iptal etmek ve onu bütünüyle ortadan kaldırmak olduğu şeklinde cevap verilmiştir ki bunda düşünülecek yönler vardır.

وأخرج أبو نعيم في الحلية والديلمي عن جعفر بن محمد عن أبيه عن جده رضي الله تعالى عنهم أن رسول الله ﷺ قال: «أول من قاس أمر الدين برأيه إبليس قال الله تعالى له: اسجد لآدم فقال: أنا خير منه» إلخ.

Ebû Nuaym el-Hilye'de ve ed-Deylemî, Ca‘fer b. Muhammed'den, o babasından, o da dedesinden -radıyallâhu teâlâ anhum- rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Din işini kendi reyiyle ilk kıyas eden İblis'tir. Allah Teâlâ ona: “Âdem'e secde et” dedi; o ise: “Ben ondan hayırlıyım” dedi...» ilah.

قال جعفر: فمن قاس أمر الدين برأيه قرنه الله تعالى يوم القيامة بإبليس لأنه اتبعه بالقياس واستدل بهذا ونحوه من منع القياس مطلقا.

Ca‘fer şöyle dedi: «Kim din işini kendi reyiyle kıyaslarsa, Allah Teâlâ kıyamet gününde onu İblis ile beraber kılar; çünkü o, kıyas hususunda ona uymuştur.» Kıyası mutlak olarak menedenler bu ve benzeri [rivayetlere] delil getirmişlerdir.

وأجيب عن ذلك بأن المذموم هو القياس والرأي في مقابلة النص أو الذي يعدم فيه شرط من الشروط المعتبرة وتحقيق ذلك في محله. وفي الآية دليل على الكون والفساد لدلالتها على خلق آدم ﵇ وإبليس عليه اللعنة وإيجادهما، وعلى استحالة الطين والنار عما كانا عليه من الطينية والنارية لما تركب منهما ما تركب، وعلى أن إبليس.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Yerilmiş olan kıyas ve rey, nassa muhalif olan yahut kendisinde muteber şartlardan bir şartın bulunmadığı kıyastır; bunun tahkiki ise kendi yerindedir. Ayette oluş ve bozuluşa (kevn ve fesada) dair delil vardır; zira Âdem'in -aleyhisselâm- ve melun İblis'in yaratılmasına ve var edilmesine, onlardan meydana gelen terkip oluştuğunda toprak ve ateşin önceki topraklık ve ateşlik hallerinden başka bir hale dönüşmesine (istihalesine) ve İblis'in

ونحوه أجسام حادثة لا أرواح قديمة، قيل: ولعل إضافة خلق آدم ﵇ إلى الطين وخلقه إلى النار باعتبار الجزء الغالب، وإلا فقد تقرر أن الأجسام من العناصر الأربعة وبعض الناس من وراء المنع.

ve benzerlerinin kadîm ruhlar değil, sonradan yaratılmış (hâdis) cisimler olduğuna delalet etmektedir. Şöyle de denilmiştir: Âdem'in -aleyhisselâm- yaratılışının toprağa, onun yaratılışının da ateşe nispet edilmesi muhtemelen galip olan cüz itibarıyladır; aksi halde cisimlerin dört unsurdan [meydana geldiği] sabit olmuştur, gerçi bazı insanlar bunu kabul etmemektedir.

قالَ استئناف كما سلف، والفاء في قوله تعالى: فَاهْبِطْ مِنْها لترتيب الأمر على ما ظهر منه من الباطل، وضمير مِنْها قيل للجنة، وكونه من سكانها مشهور، والمراد بها عند بعض الجنة التي يسكنها المؤمنون يوم القيامة. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها روضة بعدن وفيها خلق آدم ﵇ وكانت على نشز من الأرض في قول. وأصل الهبوط الانحدار على سبيل القهر كما في هبوط الحجر. وإذا استعمل في الإنسان ونحوه فعلى سبيل الاستخفاف كما قال الراغب.

قَالَ “[Allah] buyurdu” [ifadesi], daha önce geçtiği üzere istînâftır. Allah Teâlâ'nın فَاهْبِطْ مِنْهَا “Oradan in!” kavlindeki fâ (ف), emri ondan ortaya çıkan batıl üzerine terettüp ettirmek içindir. مِنْهَا “oradan” [ifadesindeki] zamirin cennete ait olduğu söylenmiştir; onun cennet sakinlerinden olduğu meşhurdur. Bazılarına göre bundan maksat, kıyamet gününde müminlerin oturacağı cennettir. İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- nakledildiğine göre o, Aden'de bir bahçedir, Âdem -aleyhisselâm- orada yaratılmıştır ve bir kavle göre yeryüzünün yüksek bir yerinde idi. Hûbût (inmek) kelimesinin aslı, taşın düşmesinde olduğu gibi, zor ve galebe yoluyla aşağı inmektir. Râgıb'ın belirttiği üzere insan ve benzeri için kullanıldığında ise hakaret ve küçük düşürme yoluyla [kullanılmış] olur.

ولم يشترط بعضهم فيه سوى الانتقال من شريف إلى ما دونه لقوله تعالى: اهْبِطُوا مِصْراً [البقرة: ٦١] والأمر عليه واضح وإن لم نقل: إن تلك الجنة كانت على نشز، وقيل: الضمير لزمرة الملائكة أي اخرج من زمرة الملائكة المعززين، فإن الخروج من زمرتهم هبوط وأي هبوط. وفي سورة فَاخْرُجْ مِنْها [الحجر: ٣٤] وقيل:

Bazıları onda, Allah Teâlâ'nın اهْبِطُوا مِصْراً [Bakara: 61] “Bir şehre inin” kavlinden ötürü, şerefli bir yerden daha aşağı bir yere intikal etmekten başka bir şart aramamışlardır. O cennetin yüksek bir yerde olduğunu söylemesek bile bu duruma göre emir açıktır. Bir görüşe göre zamir melekler topluluğuna aittir; yani “İtibar gören melekler topluluğundan çık; çünkü onların topluluğundan çıkmak bir iniştir, hem de nasıl bir iniş!” [demektir]. [Diğer] bir surede ise فَاخْرُجْ مِنْهَا [Hicr: 34] “Oradan çık!” [şeklinde geçmektedir]. Bir görüşe göre de:

الضمير للسماء، وإليه ذهب جماعة. ورد بأن وسوسته لآدم ﵇ كانت بعد هذا الطرد فلا بد أن يحمل على أحد الوجهين السابقين قطعا، ويكون وسوسته على الوجه الأول بطريق النداء من باب الجنة كما روي عن الحسن البصري. وأجيب بأنه يحتمل أن يكون المراد من ذلك الجنة أو زمرة الملائكة أيضا بناء على أن الأولى ومعظم الثانية في السماء أو يقال: إن القصة وقعت في الأرض وكانت الجنة فيها وبعد العصيان حجب اللعين من السماء التي هي مقره ومعبده، ومعنى أمره بالخروج منها أمره بقطع علائقه عنها واتخاذها مأوى له بعد. وهذا كما تقول لمن غصب دارك مثلا عند نحو القاضي: أخرج من داري مع أنه إذ ذاك ليس فيها تريد لا تدخلها واقطع علائقك عنها وقيل:

Zamir semaya aittir; bir topluluk bu görüşe meyletmiştir. Fakat onun Âdem'e -aleyhisselâm- vesvese vermesinin bu kovulmadan sonra olduğu, dolayısıyla kesinlikle önceki iki vecihten birine hamledilmesi gerektiği, birinci veche göre de vesvesesinin Hasan-ı Basrî'den rivayet edildiği üzere cennetin kapısından seslenme yoluyla olduğu belirtilerek bu görüş reddedilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Birincisinin (cennetin) ve ikincisinin (melekler topluluğunun) çoğunun semada olmasına binaen bundan maksadın yine cennet veya melekler topluluğu olması muhtemeldir. Yahut şöyle denilir: Kıssa yeryüzünde vuku bulmuştur, cennet de oradaydı; isyandan sonra ise melun kimse karargâhı ve ibadet yeri olan semadan perdelenip menedilmiştir. Ondan çıkmasının emredilmesinin manası da ondan alakasını kesmesini ve bundan sonra orayı kendisine barınak edinmemesini emretmektir. Bu tıpkı hâkimin huzurunda senin evini gasp eden kimseye -o esnada evde bulunmadığı halde- “Evimden çık!” demene benzer; bununla “Oraya girme ve onunla alakanı kes” demek istersin. Bir görüşe göre de:

الضمير للأرض.

Zamir yeryüzüne aittir.

فقد روي أنه أخرج منها إلى الجزائر وأمر أن لا يدخلها إلا خفية، ويبعده أنه لا يظهر للتخصيص في قوله تعالى:

Nitekim onun oradan adalara çıkarıldığı ve oraya ancak gizlice girmesinin emredildiği rivayet edilmiştir. Bunu uzak kılan husus ise Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki tahsisin zahir olmamasıdır:

فَما يَكُونُ لَكَ أي فما يصح ولا يستقيم ولا يليق بشأنك أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها على هذا وجه إلا على بعد.

فَمَا يَكُونُ لَكَ yani “Sana doğru olmaz, yakışmaz ve senin şanına uygun düşmez” أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا “orada büyüklük taslaman” [ifadesine] bu [yeryüzü ihtimaline] göre ancak uzak bir teville bir vecih [bulunabilir].

وأما على الأوجه السابقة فالوجه ظاهر وهو مزيد شرافة المخرج منه وعلو شأنه وتقدس ساحته. ومن هنا يعلم أنه لا دلالة في الآية على جواز التكبر في غير ذلك عند القائلين بالمفهوم، والجملة تعليل للأمر بالهبوط ولا يخفى لطافة التعبير به دون الخروج في مقابلة قوله: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ المشير إلى ارتفاع عنصره وعلو محله، والتكبر- على ما قيل- كالكبر وهو الحالة التي يختص بها الشخص من إعجابه بنفسه. وذلك أن يرى نفسه أكبر من

Önceki vecihlere göre ise vecih açıktır; bu da [oradan] çıkarılan yerin ziyadesiyle şerefli, şanının yüce ve sahasının mukaddes oluşudur. Buradan anlaşılır ki, mefhum-ı muhalefete kail olanlara göre bu ayette, bunun dışındaki yerlerde kibirlenmenin caiz olduğuna dair bir delalet yoktur. Bu cümle, inme emrinin gerekçesidir (ta'lilidir). Çıkma [ifadesi] yerine inme lafzıyla ifade edilmesindeki incelik gizli değildir; bu, onun kendi unsurunun yüceliğine ve makamının yüksekliğine işaret eden أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ “Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın” sözüne mukabil gelmektedir. Tekebbür (kibirlenmek) -denildiğine göre- kibr gibidir; o da kişinin kendisini beğenmesinden kaynaklanan ve şahsına mahsus olan bir durumdur. Bu da kendisini başkasından

غيره وأعظم، والمراد بالتكبر هاهنا إما التكبر على الله تعالى وهو أعظم التكبر. ويكون بالامتناع من قبول الحق والإذعان له بالعبادة.

daha büyük ve daha ulu görmesidir. Buradaki tekebbürden maksat ya Allah Teâlâ'ya karşı büyüklük taslamaktır ki bu tekebbürün en büyüğüdür. Bu da hakkı kabul etmekten ve ibadetle O'na boyun eğmekten kaçınmakla olur.

وفسره بعضهم بالمعصية. وإما التكبر على آدم ﵇ بزعمه أنه خير منه وأكبر قدرا. وقيل: المراد ما هو أعم منه ومن التكبر على الملائكة حيث زعم أن له خصوصية ميزته عليهم وأخرجته من عمومهم وفيه تأمل. وزعم البعض أن في الآية تنبيها على أن التكبر لا يليق بأهل الجنة فكما يمنع من القرار فيها يمنع من دخولها بعد ذلك وأنه تعالى إنما طرده لتكبره لا لمجرد عصيانه، وهو ظاهر على أحد الاحتمالات كما لا يخفى. والظرف إما متعلق بما عنده أو بمحذوف وقع حالا. وقوله تعالى: فَاخْرُجْ تأكيد للأمر بالهبوط متفرع عليه. وقوله سبحانه: إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ تعليل للأمر بالخروج مشعر بأنه لتكبره أي إنك من أهل الصغار والهوان على الله تعالى وعلى أوليائه لتكبرك.

Bazıları bunu isyan ile tefsir etmiştir. Ya da Âdem'e -aleyhisselâm- karşı kendisinin ondan daha hayırlı ve kadrinin daha yüce olduğu zannıyla büyüklük taslamaktır. Bir görüşe göre maksat, hem bunu hem de kendisini onlardan üstün kılan ve onların genelinden hariç tutan bir hususiyeti olduğu zannıyla meleklere karşı tekebbürünü de içine alan daha genel bir manadır; bunda düşünülecek yönler vardır. Bazıları bu ayette, büyüklük taslamanın cennet ehline yakışmayacağına, dolayısıyla orada kalmaya engel olduğu gibi bundan sonra oraya girmeye de engel olacağına ve Allah Teâlâ'nın onu sırf isyanından ötürü değil tekebbüründen ötürü kovduğuna bir tenbih olduğunu ileri sürmüşlerdir; gizli olmadığı üzere bu, ihtimallerden birine göre açıktır. Zarf ya yanındaki lafza yahut hal olarak vaki olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Allah Teâlâ'nın فَاخْرُجْ “Hemen çık!” kavli, inme emrinin teyidi olup ona terettüp etmiştir. Şânı yüce Allah'ın إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ “Şüphesiz sen alçaklardansın!” kavli ise çıkma emrinin gerekçesidir (ta'lilidir) ve bunun onun kibri sebebiyle olduğuna işaret etmektedir; yani “Şüphesiz sen kibrinden ötürü Allah Teâlâ katında ve O'nun dostları yanında alçaklık ve zillet ehlindensin” demektir.

أخرج البيهقي في شعب الإيمان عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: من تواضع لله رفعه الله تعالى، ومن تكبر وضعه الله ﷿»

el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Ömer b. el-Hattâb'dan -radıyallâhu teâlâ anh- şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Kim Allah için tevazu gösterirse, Allah Teâlâ onu yükseltir; kim de büyüklük taslarsa, Azîz ve Celîl olan Allah onu alçaltır.»

ومن حديثه رضي الله تعالى عنه «من تواضع لله تعالى رفع الله تعالى حكمته وقال: انتعش نعشك الله ومن تكبر وعد أطواره، وهصه الله تعالى إلى الأرض»

Yine onun -radıyallâhu teâlâ anh- hadisinden: «Kim Allah Teâlâ için tevazu gösterirse, Allah Teâlâ onun hikmetini yükseltir ve: “Toparlan, Allah seni toparlasın (yükseltsin)” der. Kim de büyüklük taslar ve haddini aşarsa, Allah Teâlâ onu yere çarpar [alçaltır].»

وقيل: المراد من الأذلاء في الدنيا بالذم واللعن. وفي الآخرة بالعذاب بسبب ما ارتكبه من المعصية والتكبر، وإذلال الله تعالى المتكبرين يوم القيامة مما نطقت به الأخبار.

Bir görüşe göre maksat: Dünyada yerilmek ve lanetlenmekle, ahirette ise işlediği günah ve tekebbür sebebiyle azap ile zelil kılınanlardandır. Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde mütekebbirleri zelil kılması haberlerin açıkça ifade ettiği hususlardandır.

أخرج الترمذي عن عمرو بن شعيب عن جده أن رسول الله ﷺ قال: «يحشر المتكبرون يوم القيامة أمثال الذر في صورة الرجال يغشاهم الذل من كل مكان يساقون إلى سجن في جهنم يقال له: بولس يسقون من طينة الخبال عصارة أهل النار»

et-Tirmizî, Amr b. Şuayb'dan, o da dedesinden Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kıyamet gününde mütekebbirler, adamlar suretinde küçük karıncalar misali haşrolunurlar. Onları her mekândan zillet kaplar. Cehennemde Bûles denilen bir zindana sevk edilirler, onlara cehennem ehlinin irini olan habâl çamurundan içirilir.»

وفسر بعضهم الصاغر بالراضي بالذل كما هو المشهور فيه. والمراد وصفه بأنه خسيس الطبع دنيء وأنه رأى نفسه أكبر من غيره وليس بالكبير. ولقد أبدع أبو نواس بقوله خطابا له:

Bazıları sâgır (الصَّاغِرِينَ) kelimesini bu husustaki meşhur manasıyla zillete razı olan kimse olarak tefsir etmiştir. Kastedilen, onun tabiatının bayağı ve alçak olduğunu, kendisini başkasından büyük gördüğünü halbuki büyük olmadığını nitelemektir. Ebû Nüvâs ona hitaben şu sözüyle pek güzel ifade etmiştir:

سوأة يا لعين أنت اختلست الن ... اس غيظا عليهم أجمعينا

Yazıklar olsun sana ey melun, hepsine birden öfkenden ötürü... İnsanları kapıp aldın.

تهت لما أمرت في سالف الده ... ر وفارقت زمرة الساجدينا

Geçmiş zamanda sana emredildiğinde şaşıp saptın... Ve secde edenler zümresinden ayrıldın.

عند ما قلت لا أطيق سجودا ... لمثال خلقته رب طينا

Hani sen: “Güç yetiremem secde etmeye... Rabbimin çamurdan yarattığı bir surete” dediğin vakit.

حسدا إذ خلقت من مارج الن ... ار لمن كان مبتدا العالمينا

Sen yalın bir ateşten yaratıldığın için haset ettin... Âlemlerin başlangıcı olan zata.

ثم صيرت في القيادة تسعى ... يا مجير الزناة واللائطينا

Sonra da pezevenklik peşinde koşar oldun... Ey zânilerin ve lûtîlerin sığınağı!

وله أيضا من أبيات فيه:

Yine onun hakkında söylediği beyitlerindendir:

تاه على آدم في سجدة ... وصار قوادا لذريته

Âdem'e karşı bir secdede büyüklük tasladı... Sonra da zürriyetine pezevenk oldu.

قالَ استئناف كما مر مبني على سؤال نشأ مما قبله كأنه قيل: فماذا قال اللعين بعد ما سمع ما سمع؟

قَالَ “[İblis] dedi” [ifadesi], daha önce geçtiği üzere önceki kısımdan doğan bir soruya bina kılınmış bir istînâftır; sanki: “O melun duyduklarını duyduktan sonra ne dedi?” denilmiş,

فقيل: قال: أَنْظِرْنِي أي أمهلني ولا تمتني إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ أي آدم ﵇ وذريته وهو وقت النفخة الثانية، وأراد بذلك أن يجد فسحة في الإغواء وأخذ الثأر ونجاة من الموت إذ لا موت بعد البعث قالَ استئناف كما مر إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ ظاهره إلى يوم يبعثون حيث وقع في مقابلة كلامه لكن في سورة الحجر وص التقييد بيوم الوقت المعلوم، واختلف في المراد منه فالمشهور أنه يوم النفخة الأولى دون يوم البعث لأنه ليس بيوم موت، وجوز بعضهم أن يكون المراد منه يوم البعث ولا يلزم أن لا يموت فلعله يموت أول اليوم ويبعث مع الخلق في تضاعيفه:

bunun üzerine şöyle denilmiştir: قَالَ أَنْظِرْنِي “[İblis] dedi: Bana mühlet ver”, yani bana süre tanı ve beni öldürme إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ “[insanların] diriltilecekleri güne kadar”, yani Âdem -aleyhisselâm- ve zürriyetinin [diriltileceği güne kadar ki] bu ikinci sûrun üfürülüş vaktidir. Bununla saptırmada genişlik bulmayı, intikam almayı ve ölümden kurtulmayı murad etmiştir; zira dirilişten sonra ölüm yoktur. قَالَ “[Allah] buyurdu” [ifadesi] geçtiği üzere istînâftır: إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin.” Sözünün karşılığında vaki olduğu için bunun zahiri diriltilecekleri güne kadardır; fakat Hicr ve Sâd surelerinde bilinen vaktin gününe kadar kaydı yer almaktadır. Bundan kastedilen hususta ihtilaf edilmiştir; meşhur olanı, diriliş günü değil ilk sûrun üfürülüş günü olduğudur, çünkü diriliş günü ölüm günü değildir. Bazıları bundan kastedilenin diriliş günü olmasını caiz görmüşlerdir ve bu onun ölmemesini gerektirmez; zira belki günün evvelinde ölür ve mahlukatla beraber günün akışı içinde diriltilir:

وفي كتاب العرائس عن كعب الأحبار أن إبليس إنما يذوق طعم الموت يوم الحشر وذكر في كيفية موته وقبض عزرائيل روحه ما يقتضي منه العجب، ولم يرتض ذلك الفاضل السفاريني

Kitâbü'l-Arâis'te Kâ‘b el-Ahbâr'dan nakledildiğine göre İblis ölümün tadını ancak haşir gününde tadacaktır; onun ölümünün keyfiyeti ve Azrâil'in onun ruhunu kabzetmesi hususunda hayret uyandıran şeyler zikretmiştir. Faziletli es-Seffârînî ise buna razı olmamış

وقال في كتابه البحور الزاخرة: أخرج نعيم بن حماد في الفتن والحاكم في المستدرك عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قال: لا يلبثون- يعني الناس- بعد يأجوج وماجوج حتى تطلع الشمس من مغربها فتجف الأقلام وتطوى الصحف فلا يقبل من أحد توبة ويخر إبليس ساجدا ينادي إلهي مرني أن أسجد لمن شئت وتجتمع إليه الشياطين فتقول يا سيدنا إلى من نفزع؟ فيقول: إنما سألت ربي أن ينظرني إلى يوم البعث فانظرني إلى يوم الوقت المعلوم وقد طلعت الشمس من مغربها وهذا يوم الوقت المعلوم وتصير الشياطين ظاهرة في الأرض حتى يقول الرجل: هذا قريني الذي كان فالحمد لله الذي أخزاه ولا يزال إبليس ساجدا باكيا حتى تخرج الدابة فتقتله وهو ساجد

ve Kitâbü'l-Buhûri'z-Zâhire adlı eserinde şöyle demiştir: Nuaym b. Hammâd el-Fiten'de ve el-Hâkim el-Müstedrek'te İbn Mes‘ûd'dan -radıyallâhu teâlâ anh- şöyle dediğini rivayet etmiştir: İnsanlar Ye’cûc ve Me’cûc'dan sonra güneş batıdan doğuncaya kadar pek az beklerler; nihayet kalemler kurur, sahifeler dürülür, kimseden tövbe kabul edilmez ve İblis secdeye kapanarak: “İlahım! Kime dilersen ona secde etmemi bana emret!” diye nida eder. Şeytanlar onun yanında toplanıp: “Ey efendimiz, kime sığınalım?” derler. O da şöyle der: “Ben Rabbimden beni diriliş gününe kadar ertelemesini istemiştim; O ise beni bilinen vaktin gününe kadar erteledi. İşte güneş batıdan doğdu ve bu, bilinen vaktin günüdür.” Şeytanlar yeryüzünde açıkça görünür hale gelirler; öyle ki kişi: “İşte bu, [eskiden] benimle beraber olan yoldaşımdı; onu rezil eden Allah'a hamdolsun” der. Dâbbetü'l-arz çıkıp o secdede iken onu öldürünceye kadar İblis secdede ağlayıp durur.

انتهى.

[es-Seffârînî'nin sözü] bitti.

ومنه يعلم أن المراد باليوم المعلوم ما صرح به اللعين وهو قبل يوم النفخة الأولى بكثير، وهذا قول لم نر أحدا من المفسرين ذكره وهو الذي ارتضاه هذا الفاضل وقال: إن الخبر في حكم المرفوع لأنه لا يقال من قبل الرأي وليس ابن مسعود ككعب الأحبار ممن يتلقى من كتب أهل الكتاب.

Buradan anlaşılmaktadır ki, bilinen günden maksat melunun açıkça ifade ettiği şeydir ve bu, birinci sûrun üfürülüş gününden çok öncedir. Bu, müfessirlerden hiçbirinin zikrettiğini görmediğimiz bir görüştür ve bu faziletli zatın benimsediği görüştür. O şöyle demiştir: Bu haber merfû hükmündedir; zira reyle söylenecek bir şey değildir ve İbn Mes‘ûd, Ehl-i Kitab'ın kitaplarından nakleden Kâ‘b el-Ahbâr gibi değildir.

وأنت تعلم أنه إن صحت نسبة هذا الخبر إلى ابن مسعود ينبغي أن لا يعدل إلى القول بما يخالفه ولكن في صحة نسبته إليه رضي الله تعالى عنه عندي تردد. وقيل: المراد به وقت يعلم الله تعالى انتهاء أجله فيه وقد أخفى عنا وكذا عن اللعين، وأوجب على هذا أن يكون قبل النفخة الثانية. واستدل له بعضهم بأن اللعين كان مكلفا والمكلف لا يجوز أن يعلم أجله لأنه يقدم على المعصية بقلب فارغ حتى إذا قرب أجله تاب فتقبل توبته وهذا كالإغراء على المعاصي فيكون قبيحا. وأجيب بأن من علم الله تعالى من حاله أنه يموت على الطهارة والعصمة كالأنبياء ﵈ أو على الكفر والمعاصي كإبليس وأشياعه فإن إعلامه بوقت أجله لا يكون إغراء على المعصية لأنه لا يتفاوت حاله بسبب ذلك التعريف والإعلام، وظاهر النظم الكريم عند غير واحد أن هذه إجابة لدعائه كلا أو بعضا، وفي ذلك دليل لمن قال: إن دعاء الكافر قد يستجاب وهو الذي ذهب إليه الدبوسي وغيره من الفقهاء خلافا لما نقله في البزازية عن البعض من أنه لا يجوز أن يقال: إن دعاء الكافر مستجاب لأنه لا يعرف الله تعالى ليدعوه، والفتوى على الأول للظاهر

Bilirsin ki, şayet bu haberin İbn Mes‘ûd'a nispeti sahih ise ona muhalif olan görüşe meyletmemek gerekir; lâkin bunun ona -radıyallâhu teâlâ anh- nispetinin sıhhati hususunda bende bir tereddüt vardır. Bir görüşe göre de: Maksat, ecelinin sona ermesini Allah Teâlâ'nın bildiği, bizden ve aynı şekilde o melundan gizlediği bir vakittir; buna göre ikinci nefhadan önce olması vacip kılınmıştır. Bazıları buna melunun mükellef olduğu ve mükellefin ecelini bilmesinin caiz olmadığı gerekçesiyle delil getirmiştir; zira ecelini bilirse tasasız bir kalple günaha atılır, eceli yaklaştığında ise tövbe eder ve tövbesi kabul edilir; bu da günahlara teşvik gibi olup çirkin olur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ'nın peygamberler -aleyhimüsselâm- gibi taharet ve ismet üzere öleceğini veya İblis ve avanesi gibi küfür ve günahlar üzere öleceğini bildiği kimseye ecelinin vaktini bildirmesi günaha teşvik olmaz; zira o bildirme ve haberdar etme sebebiyle hali değişmez. Birçok âlime göre bu yüce nazmın zahiri, bunun onun duasına tamamen veya kısmen bir icabet olduğudur. Bunda, kâfirin duasının da bazen kabul edilebileceğini söyleyenler için bir delil vardır; bu, ed-Debûsî ve diğer fukahanın benimsediği görüştür. el-Bezzâziyye'de bazılarından nakledilen “Kâfirin duasının kabul edildiği söylenemez, çünkü o kendisine dua edeceği Allah Teâlâ'yı tanımaz” şeklindeki naklin hilafınadır; zahire uygun olan birinci görüşe göre fetva verilir.

ولقوله ﷺ: «دعوة المظلوم مستجابة وإن كان كافرا» .

Ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu kavlinden ötürüdür: «Mazlumun duası, kâfir bile olsa, kabul olunur.»

وحمل الكفر على كفران النعمة لا كفران الدين خلاف الظاهر، ولا يلزم من الاستجابة المحبة والإكرام فإنها قد تكون للاستدراج. وقال بعض المحققين: الجملة إخبار عن كونه من المنظرين في قضاء الله تعالى من غير ترتب على دعائه، وادعى أن ورودها اسمية مع التعرض لشمول ما سأله اللعين الآخرين على وجه يشعر بأن السائل تبع لهم في ذلك صريح في أن ذلك إخبار بأن الإنظار المذكور لهم أزلا لا إنشاء لإنظار خاص به إجابة لدعائه، ويعلم من ذلك أيضا أن استنظاره كان طلبا لتأخير الموت إذ به يتحقق كونه من جملتهم لا لتأخير العقوبة كما قيل ولا يخلو عن حسن، والحكمة في أنظاره ذلك الزمن الطويل مع ما هو عليه اللعنة من الإفساد مما ينبغي أن يفوض علمها إلى خالق العباد.

Küfrü din inkârına değil de nankörlüğe hamletmek zahire aykırıdır. İcabetten sevgi ve ikram gerekmez; zira bazen istidrâc için de olabilir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Cümle, duasına terettüp etmeksizin Allah Teâlâ'nın kazasında mühlet verilenlerden olduğuna dair bir haberdir. Cümlenin isim cümlesi olarak gelmesi ve melunun talep ettiği şeyin diğerlerini de kapsamasının, talep edenin bu hususta onlara tâbi olduğunu hissettirecek bir tarzda zikredilmesinin; zikredilen mühletin onun duasına icabet olarak ona mahsus kılınan yeni bir mühlet verme değil, ezelde onlar için takdir edilen bir mühlet olduğunu bildiren sarih bir ifade olduğunu iddia etmiştir. Buradan şu da anlaşılır ki, onun mühlet istemesi ölümün tehir edilmesini talep etmek içindir; çünkü onların zümresinden olması bununla gerçekleşir, iddia edildiği gibi cezanın tehiri için değildir ki bu da güzellikten uzak sayılmaz. O melunun bunca ifsadına rağmen o uzun zaman boyunca mühlet verilmesindeki hikmetin ilmini ise kulların yaratıcısına havale etmek gerekir.

وقد ذكر الشهرستاني عن شارح الأناجيل الأربعة صورة مناظرة جرت بين الملائكة وبين إبليس بعد هذه الحادثة وقد ذكرت في التوراة، وهي أن اللعين قال للملائكة: إني أسلم أن لي إلها هو خالقي وموجدي وهو خالق الخلق لكن لي على حكمه أسئلة، الأول: ما الحكمة في الخلق لا سيما وقد كان عالما أن الكافر لا يستوجب عند خلقه إلا النار.

eş-Şehristânî, Dört İncil'in şârihinden naklen melekler ile İblis arasında bu hadiseden sonra cereyan eden ve Tevrat'ta da zikredilen bir münazara suretini aktarmıştır: Melun meleklere şöyle demiştir: “Benim bir ilahım olduğunu, O'nun benim yaratıcım ve var edicim olduğunu ve mahlukatın yaratıcısı olduğunu kabul ediyorum; ancak O'nun hükmüne dair sorularım vardır. Birincisi: Yaratmaktaki hikmet nedir? Bilhassa kâfirin yaratıldığında ancak ateşi hak edeceğini bildiği halde.”

الثاني: ما الفائدة في التكليف مع أنه لا يعود إليه منه نفع ولا ضرر وكل ما يعود إلى المكلفين فهو قادر على تحصيله

“İkincisi: Kendisine bundan hiçbir fayda veya zarar dönmediği ve mükelleflere dönecek olan her şeyi mükellef kılma vasıtası olmaksızın

لهم من غير واسطة التكليف. الثالث: هب أنه كلفني بمعرفته وطاعته فلماذا كلفني بالسجود لآدم. الرابع: لما عصيته في ترك السجود فلم لعنني وأوجب عقابي مع أنه لا فائدة له ولا لغيره فيه ولي فيه عظم الضرر. الخامس: أنه لما فعل ذلك لم سلطني على أولاده ومكنني من إغوائهم وإضلالهم. السادس: لما استمهلته المدة الطويلة في ذلك فلم أمهلني، ومعلوم أن العالم لو كان خاليا من الشر لكان ذلك خيرا، قال شارح الأناجيل: فأوحى الله تعالى إليه من سرادق العظمة والكبرياء يا إبليس أنت ما عرفتني ولو عرفتني لعلمت أنه لا اعتراض علي في شيء من أفعالي فإني أنا الله لا إله إلا أنا لا أسأل عما أفعل انتهى.

onlar için var etmeye kadir olduğu halde teklifteki fayda nedir? Üçüncüsü: Farz edelim ki beni Kendisini bilmek ve O'na itaat etmekle mükellef kıldı; peki neden beni Âdem'e secde etmekle mükellef kıldı? Dördüncüsü: Secdeyi terk etmekle O'na isyan ettiğimde, ne Kendisine ne de başkasına bunda bir fayda olmadığı ve benim için bunda büyük bir zarar bulunduğu halde neden beni lanetledi ve cezalandırılmamı gerekli kıldı? Beşincisi: Bunu yaptığında neden beni onun evlatlarına musallat etti ve onları saptırıp yoldan çıkarmaya bana imkân verdi? Altıncısı: Bu hususta O'ndan uzun bir süre mühlet istediğimde neden bana mühlet verdi? Halbuki malumdur ki âlem şerden hâli olsaydı bu daha hayırlı olurdu.” İncillerin şârihi der ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ azamet ve kibriyâ perdelerinden ona şöyle vahyetti: “Ey İblis! Sen Beni tanımadın. Eğer Beni tanısaydın, fiillerimden hiçbirinde Bana itiraz olunamayacağını bilirdin. Zira Ben Allah'ım, Benden başka ilah yoktur; Ben yaptığımdan sorguya çekilmem.” [Şârihin sözü] bitti.

وفي السؤال السادس ما يؤيد القول الأول في الجملة. ولا يخفى أن هذه الشبهات يصعب على القائلين بالحسن والقبح العقليين الجواب عنها بل قال الإمام: إنه لو اجتمع الأولون والآخرون من الخلائق وحكموا بتحسين العقل وتقبيحه لم يجدوا من هذه الشبهات مخلصا وكان الكل لازما. ويعجبني ما يحكى أن سيف الدولة بن حمدان خرج يوما على جماعته فقال: قد عملت بيتا ما أحسب أن أحدا يعمل له ثانيا إلا إن كان أبا فراس وكان أبو فراس جالسا فقيل له: ما هو؟ فقال قولي:

Altıncı soruda genel olarak birinci görüşü teyit eden bir husus vardır. Gizli değildir ki, aklen iyilik ve kötülüğe (hüsün ve kubuh-i aklîye) kail olanların bu şüphelere cevap vermesi zordur; hatta İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: “Önceki ve sonraki mahlukatın tamamı toplansa ve aklın iyi ve kötü kılmasıyla hükmetselerdi, bu şüphelerden bir kurtuluş bulamazlardı ve bunların hepsi bağlayıcı olurdu.” Seyfüddevle b. Hamdân'ın bir gün cemaatinin karşısına çıkıp şöyle dediği rivayeti hoşuma gitmektedir: «Öyle bir beyit söyledim ki, Ebû Firâs hariç kimsenin ona bir ikincisini söyleyebileceğini sanmam.» Ebû Firâs da oturmaktaydı. Ona: «O nedir?» denilince şu sözümü söyledi:

لك جسمي تعله ... فدمي لم تطله

Bedenim senindir, onu hasta edersin... Peki kanımı neden heba edersin?

فابتدر أبو فراس قائلا:

Bunun üzerine Ebû Firâs hemen atılarak şöyle dedi:

قال إن كنت مالكا ... فلي الأمر كله

Dedi ki: Eğer mâlik isem... Bütün emir benimdir.

وعلل الزمخشري إجابته إلى استنظاره بأن في ذلك ابتلاء العباد وفي مخالفته أعظم الثواب وحكمه حكم ما خلق الله تعالى في الدنيا من صنوف الزخارف وأنواع الملاهي والملاذ وما ركب في الأنفس من الشهوات ليمتحن بها عباده. وتعقبه العلامة الثاني كغيره بأنه مبني على تعليل أفعاله تعالى بالأغراض وعدم إسناد خلق القبائح والشرور إليه سبحانه مع أنه ليس بشيء لأن حقيقة الابتلاء في حقه تعالى محال ومجازه لا يدفع السؤال، ولأن ما في متابعته من أليم العقاب أضعاف ما في مخالفته من عظيم الثواب بل لو لم يكن له الإنظار والتمكين لم يكن من العباد إلا الطاعات وترك المعاصي فلم يكن إلا الثواب كالملائكة. ولا يخفى ما فيه إلا أن قوله بعد: والأولى أن لا يخوض العبد في أمثال هذه الأسرار ويفوض حقيقتها إلى الحكيم المختار مما نقول به لأن معرفة ذلك في غاية الصعوبة على أرباب القال وأهل الجدل. هذا وإنما ترك التوقيت في هذه الآية ثقة بما وقع في سورة الحجر وص كما ترك ذكر النداء والفاء في الاستنظار والإنظار تعويلا على ما ذكر فيهما.

ez-Zemahşerî, onun mühlet talebine icabet edilmesini, bunda kullar için bir imtihan bulunması ve ona muhalefet etmekte pek büyük bir sevabın olmasıyla gerekçelendirmiştir; bunun hükmü, kullarını kendisiyle sınamak için Allah Teâlâ'nın dünyada yarattığı süs çeşitleri, eğlence ve lezzet türleri ile nefislere yerleştirdiği şehvetlerin hükmü gibidir. Allâme-i Sânî [Teftâzânî] de diğerleri gibi onu tenkit ederek bunun Allah Teâlâ'nın fiillerini gayelerle gerekçelendirmeye ve çirkinlikler ile şerlerin yaratılmasını O'na nispet etmemeye dayandığını belirtmiştir; oysa bu bir şey değildir, zira Allah Teâlâ hakkında imtihanın hakikati muhaldir, mecazı ise soruyu defetmez. Ayrıca ona uymaktaki elim azap, ona muhalefet etmekteki büyük sevaptan kat kat fazladır; bilakis ona mühlet ve imkân verilmeseydi kullardan sadece itaatler ve günahları terk etme hali sadır olurdu ve melekler gibi sadece sevap bulunurdu. Bundaki [zayıflık] gizli değildir; ancak onun daha sonra söylediği şu söz bizim de katıldığımız hususlardandır: «Kulun bu gibi sırlara dalmaması ve bunların hakikatini Hakîm ve Muhtâr olan Allah'a havale etmesi daha evladır; zira bunu bilmek lakırdı sahipleri ve cedel ehli için son derece zordur.» Bu ayette vaktin tayin edilmeyip bırakılması Hicr ve Sâd surelerinde vaki olan [ifadelere] güvenildiğindendir; nitekim mühlet isteme ve verme ifadelerinde nida ve fâ harfinin zikredilmeyişi de o iki surede zikredilenlere dayanmaktadır.

فإن قلت: لا ريب في أن الكلام المحكي له عند صدوره عن المتكلم حالة مخصوصة تقتضي وروده على وجه خاص من وجوه النظم بحيث لو أخل بشيء من ذلك سقط الكلام عن رتبة البلاغة البتة فالكلام الواحد المحكي على وجوه شتى إن اقتضى الحال وروده على وجه معين من تلك الوجوه الواردة عند تلك الحكاية فذلك الوجه هو المطابق لمقتضى الحال والبالغ إلى رتبة البلاغة دون ما عداه من الوجوه ونقول حينئذ: لا نخفي أن استنظار اللعين إنما صدر عنه مرة واحدة لا غير فمقامه إن اقتضى إظهار الضراعة وترتيب الاستنظار على ما حاق به من اللعن والطرد على نهج استدعاء الجبر في مقابلة الكسر كما هو المتبادر من قوله: رَبِّ فَأَنْظِرْنِي [الحجر: ٣٦، ص: ٧٩] حسبما حكي عنه في السورتين فما حكي عنه هاهنا يكون بمعزل من المطابقة لمقتضى الحال فضلا عن العروج إلى معارج الإعجاز.

Eğer dersen ki: Şüphe yok ki nakledilen sözün mütekellimden sadır olduğu esnada, nazmın vecihlerinden özel bir vecih üzere gelmesini gerektiren özel bir hali vardır; öyle ki bunlardan bir şey ihlal edilirse söz belagat mertebesinden kesinlikle düşer. Dolayısıyla çeşitli şekillerde nakledilen tek bir söz, şayet durum o nakil esnasında gelen vecihlerden muayyen bir vecih üzere gelmesini gerektiriyorsa, duruma uygun düşen (mukteza-yı hale mutabık olan) ve belagat mertebesine ulaşan vecih diğerleri değil sadece o vecihtir. Bu durumda deriz ki: Melunun mühlet talebinin kendisinden sadece bir defa sadır olduğu gizli değildir; şayet onun makamı, o iki surede kendisinden nakledildiği üzere, رَبِّ فَأَنْظِرْنِي [Hicr: 36, Sâd: 79] “Rabbim! Bana mühlet ver” kavlinden anlaşıldığı gibi, yalvarıp yakarmayı izhar etmeyi ve mühlet talebini başına gelen lanet ve kovulma üzerine kırılmaya mukabil telafi isteme tarzında terettüp ettirmeyi gerektiriyorsa, burada kendisinden nakledilen söz -bırakınız i'câz basamaklarına yükselmeyi- mukteza-yı hale mutabık olmaktan bile uzaktır.

«قلت» : أجاب مولانا شيخ الإسلام عن هذا السؤال بعد أن ساقه بأن مقام استنظاره مقتض لما ذكر من إظهار الضراعة وترتيب الاستنظار على الحرمان المدلول عليه بالطرد والرجم وكذا مقام الإنظار مقتض لترتيب الأخبار بالإنظار على الاستنظار. وقد طبق الكلام عليه في تينك السورتين وفى كل من مقامي الحكاية والمحكي جميعا حظه، وأما هاهنا فحيث اقتضى مقام الحكاية مجرد الإخبار بالاستنظار والإنظار سيقت الحكاية على نهج الإيجاز والاختصار من غير تعرض لكيفية كل منهما عند المخاطبة والجواب. ولا يلزم أن لا يكون ذلك نقلا للكلام على ما هو عليه ولا مطابقا لمقتضى المقام. فالذي يجب اعتباره في نقل الكلام إنما هو أصل معناه ونفس مدلوله وأما كيفية الإفادة فقد تراعى وقد لا تراعى حسب الاقتضاء. ولا يقدح في أصل الكلام تجريده عنها بل قد تراعى عند نقله كيفيات لم يراعها المتكلم أصلا بل قد لا يقدر على مراعاتها. وجميع المقالات المحكية في الآيات من ذلك القبيل وإلا لما كان الكثير منها معجزا، وملاك الأمر في المطابقة مقام الحكاية وأما مقام المحكي فإن كان مقتضاه موافقا لذلك وفي كل منهما حقه كما في السورتين وإلا لا كما فيما هنا فليفهم.

«Derim ki»: Şeyhülislam efendimiz bu soruyu naklettikten sonra şöyle cevap vermiştir: Onun mühlet isteme makamı, yalvarıp yakarmayı izhar etmek ve mühlet talebini kovulma ve taşlanmayla delalet edilen mahrumiyet üzerine terettüp ettirmek gibi zikredilen hususları gerektirmektedir; aynı şekilde mühlet verme makamı da mühlet verildiği haberinin mühlet talebi üzerine terettüp etmesini gerektirmektedir. O iki surede söz buna mutabık kılınmış ve hem nakletme (hikâye) hem de nakledilen (mahkî) makamlarından her birine payı verilmiştir. Buraya gelince, nakletme makamı sadece mühlet isteme ve mühlet verme haberini vermeyi iktiza ettiği için nakil, hitap ve cevap esnasındaki her birinin keyfiyetine değinilmeksizin vecizlik ve ihtisar üzere sevk edilmiştir. Bunun sözün olduğu gibi aktarılmaması veya makamın gereğine mutabık olmaması gerekmez. Zira sözün aktarılmasında itibar edilmesi vacip olan şey, ancak onun asıl manası ve bizzat medlûlüdür; ifadenin keyfiyetine gelince, gereğe göre bazen riayet edilir bazen riayet edilmez. Sözün bundan soyutlanması sözün aslına zarar vermez; bilakis nakledilirken mütekellimin hiç riayet etmediği hatta belki de riayet etmeye güç yetiremeyeceği keyfiyetler gözetilebilir. Ayetlerde nakledilen bütün sözler bu kabildendir; aksi takdirde onların çoğu mu‘ciz olmazdı. Mutabakatta asıl olan nakletme makamıdır (makâm-ı hikâye); nakledilen makamına (makâm-ı mahkî) gelince, şayet onun gereği buna muvafık olursa her ikisinin de hakkı verilir -iki surede olduğu gibi-; muvafık olmazsa verilmez -burada olduğu gibi-. Böylece anlaşılsın.

قالَ استئناف كنظائره فَبِما أَغْوَيْتَنِي الفاء لترتيب مضمون الجملة التي بعد على الأنظار. والباء أما للقسم أو للسببية. وما على التقديرين مصدرية، والجار والمجرور متعلق بأقسم وقيل: إنه على تقدير السببية متعلق بما بعد اللام، وفيه أن لها الصدد على الصحيح فلا يعمل ما بعدها فيما قبلها، وجوز بعضهم كون ما استفهامية لم يحذف ألفها وأن الجار متعلق بأغويتني ولا يخفى ضعفه. والإغواء خلق الغي. وأصل الغي الفساد ومنه غوى الفصيل وغوى إذا بشم وفسدت معدته، وجاء بمعنى الجهل من اعتقاد فاسد كما في قوله سبحانه: ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَما غَوى [النجم: ٢] وبمعنى الخيبة كما في قوله:

قَالَ “[İblis] dedi” [ifadesi], benzerleri gibi istînâftır. فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي “Beni azdırmana karşılık...” [ifadesindeki] fâ (ف), sonraki cümlenin mazmununu mühlet verilmesi üzerine terettüp ettirmek içindir. Bâ (ب) ise ya kasem (yemin) ya da sebebiyet içindir. Mâ (ما) her iki takdire göre masdariyyedir; câr ve mecrûr “yemin ederim” [fiiline] müteallıktır. Bir görüşe göre sebebiyet takdirinde lâm harfinden sonrasına müteallıktır; fakat sahih olan görüşe göre lâm harfinin cümle başında bulunma hakkı (sadaret hakkı) vardır, dolayısıyla kendisinden sonrası kendisinden öncekinde amel edemez. Bazıları mâ'nın elifi hazfedilmemiş bir istifham edatı olmasını ve câr [ve mecrûrun] أَغْوَيْتَنِي fiiline taalluk etmesini caiz görmüşlerdir; bunun zayıflığı gizli değildir. İğvâ, gayy (azgınlık) var etmektir. Gayyın aslı fesattır; nitekim sütten kesilen devenin karnı şişip midesi bozulduğunda ve fesada uğradığında غوى الفصيل وغوى denilir. Şânı yüce Allah'ın مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى [Necm: 2] “Arkadaşınız sapmadı ve bâtıla inanmadı” kavlinde olduğu gibi fasit bir inançtan kaynaklanan cehalet manasında da gelmiştir. Yine şu beyitte olduğu gibi hayal kırıklığı ve mahrumiyet manasında da gelmiştir:

فمن يلق خيرا يحمد الناس أمره ... ومن يغو لا يعدم على الغي لائما

Kim bir hayırla karşılaşırsa insanlar onun işini över... Kim de hüsrana uğrarsa azgınlığı sebebiyle kendisini kınayacak birini eksik bulmaz.

ومنه قوله تعالى: «وعصى آدم ربه فغوى» واستعمل بمعنى العذاب مجازا بعلاقة السببية. ومنه قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın «Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı (hüsrana uğradı)» kavli de bu kabildendir. Sebebiyet alakasıyla mecaz olarak azap manasında da kullanılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır:

فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا ولا مانع عند أهل السنة أن يراد بالإغواء هنا خلق الغي بمعنى الضلال أي بما أضللتني وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. ونسبة الإغواء بهذا المعنى إلى الله ﷿ مما يقتضيه عموم قوله سبحانه: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [الأنعام: ١٠٢، الرعد: ١٦، الزمر: ٦٢] والمعتزلة يأبون نسبة مثل ذلك إليه سبحانه وقالوا في هذا تارة: إنه قول الشيطان فليس بحجة، وأولوه أخرى بأن الإغواء النسبة إلى الغي كأكفره إذا نسبه إلى الكفر أو إنه بمعنى إحداث سبب الغي وإيقاعه وهو الآمر بالسجود.

فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا “İleride cehennemdeki Gayy vadisini boylayacaklardır.” Ehl-i Sünnet'e göre burada iğvâdan maksadın dalalet manasında gayy yaratmak, yani “beni saptırdığın şey sebebiyle / saptırmana karşılık” olması hususunda bir mani yoktur; İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet edilen de budur. Bu manadaki iğvânın Azîz ve Celîl olan Allah'a nispet edilmesi, şânı yüce Allah'ın خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [En'âm: 102, Ra'd: 16, Zümer: 62] “Her şeyin yaratıcısıdır” kavlinin umumunun gerektirdiği hususlardandır. Mûtezile ise böyle bir şeyi şânı yüce Allah'a nispet etmekten kaçınır. Bu hususta bazen şöyle demişlerdir: Bu şeytanın sözüdür, dolayısıyla hüccet değildir. Bazen de iğvâyı gayya nispet etmek şeklinde tevil etmişlerdir; nitekim küfre nispet ettiğinde أكفره denildiği gibi. Yahut bunun secdeyi emretmek olan gayy sebebini ihdas etmek ve onu meydana getirmek manasında olduğunu söylemişlerdir.

وقال بعضهم: إن الغي هنا بمعنى الخيبة أي بما خيبته من رحمتك أو الهلاك أي بما أهلكته بلعنك إياه وطردك له، والذي دعاهم إلى هذا كله عدم قولهم بأن الله تعالى خالق كل شيء وأنه سبحانه لا خالق غيره ولم يكفهم ذلك حتى طعنوا بأهل السنة القائلين بذلك. وما الظن بطائفة ترضى لنفسها من خفايا الشرك بما لم يسبق إبليس عليه اللعنة نعوذ بالله ﷾ من التعرض لسخطه. نعم الإغواء بمعنى الترغيب بما فيه الغواية والأمر به كما هو مراد اللعين من قوله: لَأُغْوِيَنَّهُمْ مما لا يجوز من الله تعالى شأنه كما لا يخفى، ثم إن كانت الباء للقسم يكون المقسم به صفة من صفات الأفعال وهو مما يقسم به في العرف وإن لم تجر الفقهاء به أحكام اليمين.

Bazıları da şöyle demiştir: Buradaki gayy mahrumiyet manasındadır; yani “rahmetinden beni mahrum bıraktığın şey sebebiyle” yahut helak manasındadır; yani “ona lanet etmen ve onu kovmanla beni helak ettiğin şey sebebiyle” [demektir]. Onları bütün bunlara sevk eden şey, Allah Teâlâ'nın her şeyin yaratıcısı olduğunu ve O'ndan başka yaratıcı bulunmadığını kabul etmemeleridir. Bu onlara yetmemiş gibi bir de bunu söyleyen Ehl-i Sünnet'e dil uzatmışlardır. Şirkin gizli çeşitlerinden İblis'in -aleyhilla‘ne- bile kalkışmadığı şeyleri kendilerine layık gören bir fırka hakkında ne düşünülür! Gazabına uğramaktan Azîz ve Celîl olan Allah'a sığınırız. Evet, azgınlık içeren şeylere teşvik etmek ve onu emretmek manasındaki iğvâ -ki melunun لَأُغْوِيَنَّهُمْ “onları mutlaka azdıracağım” sözünden muradı budur- gizli olmadığı üzere şânı yüce Allah hakkında caiz olmayan şeylerdendir. Sonra, eğer bâ (ب) harfi yemin için olursa, kendisiyle yemin edilen şey fiilî sıfatlardan bir sıfat olur; bu da fukaha onunla yemin hükümlerini yürütmese bile örfte kendisiyle yemin edilen hususlardandır.

ولعل القسم وقع من اللعين بهما جميعا فحكى تارة قسمه بأحدهما وأخرى بالآخر، وإن كانت سببية فالقسم بالعزة أي فبسبب إغوائك إياي لأجلهم أقسم بعزتك لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ أي لآدم ﵇ وذريته ترصدا بهم كما يقعد القطاع للسابلة صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ الموصل إلى الجنة وهو الحق الذي فيه رضاك.

Muhtemeldir ki melunun yemini her ikisiyle birden gerçekleşmişti; bu yüzden bir defasında bunlardan biriyle, başka bir defasında da diğeriyle ettiği yemin nakledilmiştir. Eğer [bâ harfi] sebebiyet içinse, bu takdirde yemin izzetedir. Yani “Beni onlar sebebiyle saptırman yüzünden izzetine yemin olsun ki لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ “onlar için mutlaka oturacağım” [demektir]; yani Âdem -aleyhisselâm- ve zürriyeti için, tıpkı yol kesicilerin yolcuları gözetlediği gibi onları gözetleyerek [oturacağım]; صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ “Senin dosdoğru yolunun üzerine” ki o, cennete ulaştıran yoldur ve içinde Senin rızan bulunan haktır.

أخرج أحمد، والنسائي، وابن حبان، والطبراني، والبيهقي في شعب الإيمان عن سبرة بن الفاكه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن الشيطان قعد لابن آدم في طرقه فقعد له بطريق الإسلام فقال أتسلم وتذر دينك ودين آبائك؟ فعصاه فأسلم ثم قعد له بطريق الهجرة فقال: أتهاجر وتذر أرضك وسماءك وإنما مثل المهاجر كالفرس في طوله؟ فعصاه فهاجر ثم قعد له بطريق الجهاد فقال: هو جهد النفس والمال فتقاتل فتقتل فتنكح المرأة ويقسم المال فعصاه فجاهد ثم قال ﷺ: فمن فعل ذلك منهم فمات أو وقصته دابته فمات كان حقا على الله تعالى أن يدخله الجنة»

Ahmed, Nesâî, İbn Hibbân, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Sebre b. el-Fâkih'ten rivayet etmişlerdir: O şöyle demiştir: Resûlullah'ı -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyururken işittim: «Şeytan, Âdemoğlunun yollarına oturdu. Onun İslâm yoluna oturdu ve: "Müslüman olup dinini ve atalarının dinini bırakacak mısın?" dedi. O ise şeytana isyan edip Müslüman oldu. Sonra onun hicret yoluna oturdu ve: "Hicret edip toprağını ve göğünü bırakacak mısın? Muhacirin misali, ancak ipine bağlı bir at gibidir" dedi. O ise şeytana isyan edip hicret etti. Sonra onun cihad yoluna oturdu ve: "O, canın ve malın tüketilmesidir; savaşırsın, öldürülürsün, hanımın [başkasıyla] nikâhlanır ve malın taksim edilir" dedi. O ise şeytana isyan edip cihad etti.» Sonra [Resûlullah] -sallallâhu aleyhi ve sellem- buyurdu ki: «Onlardan her kim bunu yapar da ölürse yahut bineği onu yere atıp boynunu kırar da ölürse, onu cennete koymak Allah Teâlâ üzerine bir hak olur.»

ولعل الاقتصار منه ﷺ على هذه المذكورات للاعتناء بشأنها والتنبيه على عظم قدرها لما أن المقام قد اقتضى ذلك لا للحصر. ونظير ذلك ما روي عن ابن عباس. وابن مسعود رضي الله تعالى عنهما. وغيرهما من تفسير الصراط المستقيم بطريق مكة والكلام من باب الكناية أو التمثيل، ونصب الصراط إما على أنه مفعول به بتضمين «أقعدن» معنى ألزمن أو على نزع الخافض أي على صراطك كقولك ضرب زيد الظهر والبطن أو على الظرفية وجاء نصب ظرف المكان المختص عليها قليلا، ومن ذلك في المشهور قوله:

Muhtemeldir ki onun -sallallâhu aleyhi ve sellem- bu zikredilenlerle yetinmesi, tahsis ve sınırlandırma için değil, makam öyle gerektirdiği için bunların şanına ihtimam göstermek ve kadrinin büyüklüğüne dikkat çekmek içindir. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd -radıyallâhu teâlâ anhümâ- ve başkalarından dosdoğru yolun Mekke yolu olarak tefsir edilmesi de bunun benzeridir. Kelâm kinaye veya temsil kabilindendir. es-Sırât (الصراط) kelimesinin mansub olması ya «أقعدن» (oturacağım) fiiline «ألزمن» (ayrılmayıp yapışacağım) manası tazmin edilerek mef'ûlün bih olması iledir, ya harf-i cerrin hazfedilmesiyledir (cer ediciyi düşürme yoluyla) -yani عَلَى صِرَاطِكَ (senin yolun üzerine) takdirindedir; nitekim ضَرَبَ زَيْدٌ الظَّهْرَ وَالْبَطْنَ (Zeyd sırta ve karına vurdu) sözünde olduğu gibi-, yahut zarfiyyet üzeredir; muhtas (belirli) mekân zarfının zarfiyyet üzere mansub gelmesi ise azdır. Meşhur olarak şu beyit bu kabildendir:

لدن بهز الكف يعسل متنه ... فيه كما عسل الطريق الثعلب

Elin sallamasıyla gövdesi titreşir... Tilkinin yolda hızlıca seğirttiği gibi onun içinde titreşir.

ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ أي من الجهات الأربع التي يعتاد هجوم العدو منها، والمراد لأسوّلن لهم ولأضلنهم بقدر الإمكان إلا أنه شبه حال تسويله ووسوسته لهم كذلك بحال إتيان العدو لمن يعاديه من أي جهة أمكنته ولذا لم يذكر الفوق والتحت إذ لا إتيان منهما فالكلام من باب الاستعارة التمثيلية ولَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ على ما قيل ترشيح لها، وبعضهم لم يخرج الكلام على التمثيل واعتذر عن ترك جهة الفوق بأن الرحمة تنزل منها وعن ترك جهة التحت بأن الإتيان منها يوحش، والاعتذار عن الأول بما ذكر أخرجه غير واحد عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وروي أيضا عن عكرمة. والشعبي والاعتذار عن الثاني نسبه الطبرسي إلى الحبر أيضا، ولا يبعد على ذلك أن يكون الكلام تمثيلا أيضا ويكون الفرق بين التوجيهين بأن ترك هاتين الجهتين على الأول لعدمهما في الممثل به وعلى الثاني لعدمها في الممثل.

ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından geleceğim” yani düşmanın hücum etmesinin adet olduğu dört yönden [geleceğim]. Maksat, imkân nispetinde onlara vesvese verip süslü göstereceğim ve onları saptıracağım demektir. Ancak şeytanın onlara böyle süsleyip vesvese verme durumunu, düşmanın hasmına gücünün yettiği herhangi bir yönden gelme durumuna benzetmiştir; bu sebeple üst ve alt yönlerini zikretmemiştir, zira bu ikisinden [düşmanın] gelişi olmaz. Dolayısıyla kelâm istiare-i temsiliyye kabilindendir. لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ “onlar için mutlaka oturacağım” ifadesi ise söylendiğine göre bu istiarenin terşîhidir (uygun düşen unsurlarla pekiştirilmesidir). Bazıları ise kelâmı temsil üzerine hamletmemiş ve üst yönün terk edilmesini rahmetin oradan inmesiyle, alt yönün terk edilmesini ise oradan gelmenin ürperti vermesiyle açıklamıştır. Birincisinin bu zikredilen gerekçesi, birden fazla tarikten İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet edilmiştir; ayrıca İkrime ve Şa'bî'den de rivayet olunmuştur. İkincisinin gerekçesini de Tabersî yine bu büyük alime (İbn Abbâs'a) nispet etmiştir. Buna göre kelâmın yine temsil olması uzak değildir; iki vecih arasındaki fark ise şudur: Birincisine göre bu iki yönün terk edilmesi temsil edilende (mümesselde) değil, temsil vasıtasında (mümesselün bih) bulunmamasındandır; ikincisine göre ise temsil edilen şeyde bulunmamasındandır.

وأخرج ابن جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم، وأبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ من قبل الآخرة لأنها مستقبلة آتية وما هو كذلك كأنه بين الأيدي وَمِنْ خَلْفِهِمْ من قبل الدنيا لأنها ماضية بالنسبة إلى الآخرة ولأنها فانية متروكة مخلفة وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ من جهة حسناتهم وسيئاتهم، وتفسير الإيمان بالحسنات والشمائل بالسيئات لأنهم يجعلون المحبوب في جهة اليمين وغيره في جهة الشمال كما قال:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- şunu rivayet etmişlerdir: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ “önlerinden” ifadesi ahiret yönünden [demektir]; çünkü o gelecektir, gelmekte olandır ve böyle olan şey sanki ellerin önündedir. وَمِنْ خَلْفِهِمْ “arkalarından” ifadesi dünya cihetinden [demektir]; çünkü o ahirete nispetle geçmiştedir, ayrıca fânidir, terk edilendir ve arkada bırakılandır. وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ “sağlarından ve sollarından” ifadesi ise iyilikleri ve kötülükleri cihetindendir. Sağların iyiliklerle, solların da kötülüklerle tefsir edilmesi, insanların sevilen şeyi sağ cihette, diğerini ise sol cihette kılmalarından ötürüdür; nitekim şair şöyle demiştir:

بثين أفي يمنى يديك جعلتني ... فأفرح أم صيرتني في شمالك

Büseyne! Beni sağ elinde mi tuttun da sevineyim, yoksa sol eline mi koydun?

وقال الأصمعي: يقال هو عندنا باليمين أي بمنزلة حسنة وبالشمال على عكس ذلك، والكلام على هذا يجوز أن يكون فيه مجازات أو استعارات أو كنايات. ونظير هذا ما قيل: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ من حيث يعلمون ويقدرون على التحرز عنه وَمِنْ خَلْفِهِمْ من حيث لا يعلمون وعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ من حيث يتيسر لهم أن يعلموا ويتحرزوا ولكن لم يفعلوا لعدم تيقظهم واحتياطهم ومن حيث لا يتيسر لهم ذلك، وقال بعض حكماء الإسلام: إن في البدن قوى أربعا: القوة الخالية التي تجتمع فيها مثل المحسوسات وموضعها البطن المقدم من الدماغ وإليها الإشارة بقوله: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ. والقوة الوهمية التي تحكم في غير المحسوسات بالأحكام المناسبة للمحسوسات ومحلها البطن المؤخر من الدماغ وإليها الإشارة بقوله: وَمِنْ خَلْفِهِمْ. والقوة الشهوانية ومحلها الكبد وهو عن

Asmaî şöyle demiştir: [Araplarda] “O bizim katımızda sağdadır” denir, yani güzel bir mertebededir; “soldadır” denildiğinde ise bunun aksi kastedilir. Buna göre kelâmda mecazlar, istiareler veya kinayeler bulunması caizdir. Bunun benzeri olarak şöyle de denilmiştir: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ “önlerinden”, bildikleri ve sakınmaya güç yetirdikleri cihetten; وَمِنْ خَلْفِهِمْ “arkalarından”, bilmedikleri cihetten; وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ “sağlarından ve sollarından” ise bilip sakınmaları kolay olduğu halde uyanık ve tedbirli olmadıkları için yapmadıkları cihetten ve kendilerine bunun kolay olmadığı cihetten [demektir]. İslâm hekimlerinden bazıları şöyle demiştir: Bedende dört kuvvet vardır: Hissedilenlerin suretlerinin kendisinde toplandığı hayal kuvveti ki yeri beynin ön karıncığıdır; مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ “önlerinden” kavliyle buna işaret edilmiştir. Mahsusat dışındaki şeylerde mahsusata uygun hükümler veren vehim kuvveti ki mahalli beynin arka karıncığıdır; وَمِنْ خَلْفِهِمْ “arkalarından” kavliyle buna işaret edilmiştir. Şehvet kuvveti ki mahalli karaciğerdir ve o da...

يمين الإنسان وإليها الإشارة بقوله: وَعَنْ أَيْمانِهِمْ. والقوة الغضبية ومحلها القلب الذي هو في الشق الأيسر وإليها الإشارة بقوله: وَعَنْ شَمائِلِهِمْ والشيطان ما لم يستعن بشيء من هذه القوى لا يقدر على إلقاء الوسوسة، وهذا عندي نوع من الإشارة كما لا يخفى، وقيل: غير ذلك، وإنما عدي الفعل إلى الأولين بحرف الابتداء لأنه منهما متوجه إليهم وإلى الآخرين بحرف المجاوزة فإن الآتي منهما كالمنحرف عنهم المار على عرضهم، ونظيره قولهم: جلست عن يمينه، وذكر القطب في بيان وجه ذلك ما بناه على ما قاله بعض حكماء الإسلام وهو أن من للاتصال وعن الانفصال، وأثر الشيطان في قوتي الدماغ حصول العقائد الباطلة كالشرك والتشبيه والتعطيل، وهي مرتسمة في النفس الإنسانية متصلة بها، وفي الشهوة والغضب حصول الأعمال السيئة الشهوانية والغضبية وهي تنفصل عن النفس وتنعدم فلهذا أورد في الجهتين الأوليين مِنْ الاتصالية وفي الآخرين عَنْ الانفصالية، وقيل: خص اليمين والشمال بعن لأن ثمة ملكين يقتضيان التجاوز عن ذلك وفيه نظر لا يخفى، وادعى بعضهم أن الآية كالدليل على أن اللعين لا يمكنه أن يدخل في بدن ابن آدم ويخالطه إذ لو أمكنه ذلك لذكره في باب المبالغة

...insanın sağındadır; وَعَنْ أَيْمانِهِمْ kavliyle buna işaret edilmiştir. Gazap kuvveti ki mahalli sol tarafta bulunan kalptir; وَعَنْ شَمائِلِهِمْ kavliyle buna işaret edilmiştir. Şeytan bu kuvvetlerden birinden yardım almadıkça vesvese vermeye güç yetiremez. Bu bana göre, gizli olmadığı üzere, bir tür işarettir. Başka şeyler de söylenmiştir. Fiilin ilk iki yöne başlangıç harf-i cerriyle (min/مِنْ) geçişli kılınması, o ikisinden onlara yönelmiş olmasındandır; son iki yöne ise mücâvezet (uzaklaşma) harf-i cerriyle (an/عَنْ) geçişli kılınması, zira o ikisinden gelen kimsenin sanki onlardan meyletmiş ve enlemesine yanlarından geçip gitmiş gibi olmasındandır. Nitekim “Onun sağından (yanına) oturdum” (جلست عن يمينه) sözleri de bunun benzeridir. Kutub, bunun vechini beyan ederken İslâm hekimlerinden bazılarının söylediği şu esasa dayandırmıştır: مِنْ bitişiklik (ittisâl), عَنْ ise ayrıklık (infisâl) içindir. Şeytanın beynin iki kuvvetindeki etkisi; şirk, teşbih ve ta'tîl gibi batıl inançların meydana gelmesidir ki bunlar insan nefsine nakşolunur ve ona bitişiktir. Şehvet ve gazaptaki etkisi ise şehvânî ve gadabî kötü amellerin meydana gelmesidir ki bunlar nefisten ayrılır ve yok olur gider; işte bu yüzden ilk iki yönde ittisâl bildiren مِنْ, son iki yönde ise infisâl bildiren عَنْ getirilmiştir. Sağ ve solun عَنْ ile tahsis edilmesinin, orada o şeyden vazgeçmeyi (tecâvüzü) gerektiren iki meleğin bulunmasından ötürü olduğu da söylenmiştir; ancak bunda gizli olmayan bir nazar (eleştiri) vardır. Bazıları bu ayetin, melunun Âdemoğlunun bedenine girip ona karışamayacağına adeta bir delil olduğunu iddia etmiştir; zira buna gücü yetseydi, mübalağa babında bunu da zikrederdi [demişlerdir].

وحديث «إن الشيطان يجري من ابن آدم مجرى الدم»

«Şeytan Âdemoğlunun içinde kanın dolaştığı gibi dolaşır» hadisi ise...

من باب التمثيل. وقد يجاب بأن التمثيل اقتضى عدم الذكر فتدبر وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ أي مطيعين، وإنما قال ذلك ظنا كما روي عن الحسن. وأبي مسلم لقوله تعالى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ [سبأ: ٢٠] لما رأى أن للنفس تسع عشرة قوة الحواس الظاهرة والباطنة والشهوة والغضب. والقوى السبع النباتية الجاذبة والماسكة والهاضمة والدافعة والغاذية والنامية والمولدة وأنها بأسرها تدعو النفس إلى عالم الجسم وأن ليس هناك ما يدعو إلى عالم الأرواح إلا قوة واحدة وهي العقل وما يصنع واحد مع متعدد:

...temsil kabilindendir. Şöyle cevap verilebilir: Temsil bunu zikretmemeyi gerektirmiştir, iyi düşün! وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ “Onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” yani itaatkâr bulamayacaksın. Bunu, Hasan ve Ebû Müslim'den rivayet edildiği üzere sırf bir zan olarak söylemiştir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ [Sebe': 20] “Andolsun ki İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı.” Şeytan, nefsin on dokuz kuvveti olduğunu -beş zahirî ve bâtınî duyu, şehvet, gazap ile çekici, tutucu, sindirici, defedici, besleyici, büyütücü ve üretici olan yedi nebâtî kuvvet- ve bunların tamamının nefsi cisim âlemine çağırdığını, ruhlar âlemine çağıran ise akıl olan tek bir kuvvetten başka bir şey olmadığını görünce, bir kuvvetin bu kadar çok kuvvet karşısında ne yapabileceğini düşünmüştür:

أرى ألف بان لا يقوم بهادم ... فكيف يبان خلفه ألف هادم

Bin tane bina yapıcıyı bir tane yıkıcıya karşı yetersiz görüyorum... Ya arkasında bin tane yıkıcı varken bir bina yapıcı ne yapsın?

وعن الجبائي أنه سمع ذلك من الملائكة فقاله على سبيل القطع، وقيل: إنه رآه قبل في اللوح المحفوظ.

Cübbâî'den rivayet edildiğine göre o bunu meleklerden işitmiş, bu sebeple kesin bir şekilde söylemiştir. Daha önce bunu Levh-i Mahfuz'da gördüğü de söylenmiştir.

ووجد إما بمعنى صادف فينصب مفعولا واحدا وهو أَكْثَرَهُمْ وشاكرين حال، وإما بمعنى علم فينصب مفعولين ثانيهما شاكِرِينَ والجملة إما معطوفة على المقسم عليه وإما مستأنفة، وإنما لم يفرعها على ما تقدم لأن مضمونها بمقتضى الجبلة أيضا لا بمجرد إغوائه، ووجه التعبير بالأكثر ظاهر قالَ استئناف كما مر غير مرة:

Veched (وَجَدَ) fiili ya “karşılaşmak/rastlamak” (sâdefe) manasındadır, bu durumda أَكْثَرَهُمْ tek bir mef'ûlü nasbeder, شاكِرِينَ ise hal olur; yahut “bilmek” (alime) manasındadır, bu durumda iki mef'ûlü birden nasbeder ki ikincisi شاكِرِينَ kelimesidir. Cümle ya üzerine yemin edilen söze matuftur ya da müsteneftir (yeni bir başlangıçtır). Onu önceki sözlere bağlamaması (tefrî' etmemesi), onun muhtevasının yalnızca şeytanın saptırmasıyla değil, yaratılışın gereğiyle de alakalı olmasındandır. Çoğunluk ifadesinin kullanılma sebebi ise açıktır. قالَ “[Allah] buyurdu” ifadesi defalarca geçtiği üzere müsteneftir:

اخْرُجْ مِنْها أي من الجنة أو من زمرة الملائكة أو من السماء الخلاف السابق مَذْؤُماً أي مذموما كما روي عن ابن زيد أو مهانا لعينا كما روي عن ابن عباس وقتادة، وفعله ذأم. وقرأ الزهري «مذوما» بذال مضمومة وواو ساكنة وفيه احتمالان الأول أن يكون مخففا من المهموز بنقل حركة الهمزة إلى الساكن ثم حذفها، والثاني أن يكون من ذام بالألف كباع وكان قياسه على هذا مذيم كمبيع إلا أنه أبدلت الواو من الياء على حد قولهم. مكول في مكيل مع أنه من الكيل، ونصبه على الحال وكذا قوله تعالى: مَدْحُوراً وهو من الدحر بمعنى الطرد والإبعاد، وجوز في هذا أن يكون صفة، واللام في قوله سبحانه: لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ على ما في الدر المصون موطئة للقسم ومن شرطية في محل رفع مبتدأ. وقوله عز اسمه: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ جواب القسم وهو سادّ مسد جواب الشرط، والخلاف في خبر المبتدأ في مثل ذلك مشهور، وجوز أن تكون اللام لام الابتداء ومن موصولة مبتدأ صلتها تَبِعَكَ والجملة القسمية خبر. وقرأ عصمة عن عاصم «لمن» بكسر اللام فقيل: إنها متعلقة بلأملأن. ورد بأن لام القسم لا يعمل ما بعدها فيما قبلها، وقيل: إنها متعلقة بالذأم والدحر على التنازع وأعمال الثاني أي أخرج بهاتين الصفتين لأجل اتباعك، وقيل: إن الجار والمجرور خبر مبتدأ محذوف يقدر مؤخرا أي لمن اتبعك هذا الوعيد. ودل عليه قوله سبحانه: لَأَمْلَأَنَّ إلخ، ولعل ذلك مراد الزمخشري بقوله: أن لَأَمْلَأَنَّ في محل المبتدأ ولَمَنْ تَبِعَكَ

اخْرُجْ مِنْها “Oradan çık” yani daha önce geçen ihtilaf üzere cennetten yahut melekler topluluğundan veya semadan [çık]; مَذْؤُماً “kınanmış olarak” yani İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere kınanmış yahut İbn Abbâs ve Katâde'den rivayet edildiği üzere hakir düşürülmüş ve lanetlenmiş olarak [çık]; fiili ذَأَمَ (ze'eme)dir. Zührî bunu zâl harfinin zammesi ve vâv harfinin sükûnuyla «مَذُوماً» şeklinde okumuştur. Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, hemzenin harekesinin sakin harfe nakledilip sonra hemzenin hazfedilmesi suretiyle hemzeli kelimenin hafifletilmiş şekli olmasıdır. İkincisi, بَاعَ gibi elifli olan ذَامَ fiilinden olmasıdır; buna göre kıyası مَبِيع gibi مَذِيم olması gerekirdi, ancak tıpkı كَيْل kökünden geldiği halde مَكِيل yerine مَكُول demelerinde olduğu gibi yâ harfi vâva dönüştürülmüştür. Mansub oluşu hal olduğu içindir. Allah Teâlâ'nın مَدْحُوراً “kovulmuş olarak” kavli de böyledir; kovmak ve uzaklaştırmak manasındaki dahrdan (دَحْر) gelir. Bunda sıfat olması da caiz görülmüştür. Şânı yüce Allah'ın لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ kavlindeki lâm harfi, ed-Dürrü'l-Masûn'daki açıklamaya göre kasem için ön hazırlık lâmıdır (müvattıetün li'l-kasem) ve مَنْ şart edatı olup ref mahalliyle mübtedadır. İsmi azîz olan Allah'ın لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ kavli kasemin cevabıdır ve şartın cevabı yerine geçmiştir; bu gibi yerlerde mübtedanın haberi konusundaki ihtilaf meşhurdur. Lâmın lâm-ı ibtida, مَنْ lafzının ise mübteda olan ism-i mevsûl olup sılasının تَبِعَكَ ve kasem cümlesinin haber olması da caiz görülmüştür. İsme, Âsım'dan «لِمَنْ» şeklinde lâmın kesresiyle rivayet etmiştir; bunun لَأَمْلَأَنَّ fiiline müteallık olduğu söylenmiştir. Ancak kasem lâmından sonrasının kendisinden öncesinde amel edemeyeceği gerekçesiyle bu reddedilmiştir. Bunun tenâzu' (fiillerin mef'ûl için çekişmesi) ve ikincinin amel ettirilmesi yoluyla ze'm ve dahra müteallık olduğu, yani “sana uymaları sebebiyle bu iki sıfatla çık” manasında olduğu da söylenmiştir. Câr ve mecrûrun, sonraya takdir edilen mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani “bu tehdit sana uyanlar içindir” takdirindedir. Şânı yüce Allah'ın لَأَمْلَأَنَّ vb. kavli de buna delalet etmektedir. Muhtemelen Zemahşerî'nin, لَأَمْلَأَنَّ ifadesinin mübteda mahallinde, لَمَنْ تَبِعَكَ ifadesinin de...

خبره كما يرشد إليه بيان المعنى. ومِنْكُمْ بمعنى منك ومنهم فغلب فيه المخاطب كما في قوله سبحانه: أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [النمل: ٥٥] ثم إن الظاهر أن هذه المخاطبات لإبليس عليه اللعنة كانت منه ﷿ من غير واسطة وليس المقصود منها الإكرام والتشريف بل التعذيب والتعنيف، وذهب الجبائي إلى أنها كانت بواسطة بعض الملائكة لأن الله تعالى لا يكلم الكافر وفيه نظر.

...onun haberi olduğunu söylemesindeki muradı budur; mananın açıklaması da buna işaret etmektedir. مِنْكُمْ “sizden” ifadesi “senden ve onlardan” manasındadır; nitekim şânı yüce Allah'ın أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [Neml: 55] “Siz cahillik eden bir kavimsiniz” kavlinde olduğu gibi burada da muhatap tağlib edilmiştir (baskın kılınmıştır). Sonra, zahir olan şudur ki melun İblis'e yönelik bu hitaplar, Azîz ve Celîl olan Allah'tan vasıtasız olarak vâki olmuştur. Bundan maksat ikram ve teşrif değil, azaplandırmak ve azarlamaktır. Cübbâî ise bunun bazı melekler vasıtasıyla olduğu görüşüne varmıştır; çünkü Allah Teâlâ kâfirle konuşmaz [demiştir], ancak bu görüşte nazar (eleştiri) vardır.

هذا ومن باب الإشارة في الآيات: المص الألف إشارة إلى الذات الأحدية واللام إلى الذات مع صفة العلم والميم إلى معنى محمد وهي حقيقته والصاد إلى صورته ﵊. وقد يقال: الألف إشارة إلى التوحيد والميم إلى الملك واللام بينهما واسطة لتكون بينهما رابطة والصاد لكونه حرفا كرى الشكل قابلا لجميع الأشكال كما قال الشيخ الأكبر قدس سره: فيه إشارة إلى أن الأمر وإن ظهر بالأشكال المختلفة والصورة المتعددة أوله وآخره سواء، ولا يخفى لطف افتتاح هذه السورة بهذه الأحرف بناء على ما ذكره الشيخ قدس سره في فتوحاته من أن لكل منها ما عدا الألف الأعراف وأما الألف فقد ذكر نفعنا الله تعالى ببركات علومه أنه ليس من الحروف عند من شم رائحة من الحقائق لكن قد سمته العامة حرفا فإذا قال المحقق ذلك فإنما هو على سبيل التجوز في العبادة والله تعالى أعلم بحقيقة الحال كِتابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ أي ضيق من حمله فلا تسعه لعظمه فتتلاشى بالفناء والوحدة والاستغراق في عين الجمع لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ أي ليمكنك الإنذار والتذكير إذ بالاستغراق لا ترى إلا الحق فلا يتأتى منك ذلك وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ من قرى القلوب أَهْلَكْناها أفسدنا استعدادها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أي بائتين على فراش الغفلة في ليل الشباب أَوْ هُمْ قائِلُونَ تحت ظلال الأمل في نهار المشيب وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ هو عند كثير من الصوفية اعتبار الأعمال. وذكروا أن لسان ميزان الحق هو صفة العدل وإحدى كفتيه هو عالم الحس والكفة الأخرى هو عالم العقل فمن كانت مكاسبه من المعقولات الباقية والأخلاق الفاضلة والأعمال الخيرية المقرونة بالنية الصادقة ثقلت أي كانت ذا قدر وأفلح هو أي فاز بالنعيم الدائم ومن كانت مقتنياته من المحسوسات الفانية واللذات الزائلة والشهوات الفاسدة والأخلاق الرديئة خفت ولم يعتن بها وخسر هو نفسه لحرمانه النعيم وهلاكه وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ إذ جعلناكم خلفاء فيها وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ متعددة دون غيركم فإن له معيشة واحدة. وذلك لأن الإنسان فيه ملكية وحيوانية وشيطانية فمعيشة روحه معيشة الملك ومعيشة بدنه الحيوان ومعيشة نفسه الأمارة معيشة الشيطان. وله معايش غير ذلك وهي معيشة القلب بالشهود. ومعيشة السر بالكشوف. ومعيشة سر السر بالوصال قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ ولو شكرتم ما رضيتم بالدون.

Bu, ayetlerdeki işarî yorum kabildendir: المص (Elif, Lâm, Mîm, Sâd): Elif Zât-ı Ahadî'ye, Lâm ilim sıfatıyla birlikte olan Zât'a, Mîm Muhammed'in -aleyhisselâm- manasına yani hakikatine, Sâd ise onun suretine işarettir. Şöyle de denilebilir: Elif tevhide, Mîm mülke, Lâm aralarında bir rabıta olması için ikisi arasındaki vasıtaya, Sâd ise dairesel şekilli ve bütün şekilleri kabul edici bir harf olması hasebiyle -Şeyh-i Ekber'in (İbnü'l-Arabî) -kuddise sirruh- buyurduğu üzere- emrin farklı şekillerde ve çok sayıda suretlerde zuhur etse bile evvelinin ve âhirinin bir olduğuna işarettir. Şeyh'in -kuddise sirruh- Fütûhât'ında zikrettiği üzere, elif harfi hariç bu harflerin her birinin a'râfı (yüksek makamları) bulunduğu esasına dayanılarak bu surenin bu harflerle açılmasındaki letafet gizli değildir. Elif'e gelince; o -Allah Teâlâ bizi ilimlerinin bereketleriyle faydalandırsın- hakikatlerin kokusunu koklayanlar nezdinde onun harflerden olmadığını, ancak avamın onu harf olarak isimlendirdiğini, dolayısıyla muhakkik bir zat bunu söylerse ibarede mecaz yoluyla söylediğini zikretmiştir. Durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. كِتابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ “Bu, sana indirilen bir kitaptır; o halde ondan dolayı göğsünde bir darlık olmasın” yani onun büyüklüğünden ötürü onu taşıyamayıp fenâ, vahdet ve ayn-ı cem' içinde istiğrak ile yok olup gitmeyesin diye onu yüklenmekten dolayı bir darlık olmasın; لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ “onunla uyarman için ve müminlere bir öğüt olsun diye” yani uyarıda bulunman ve hatırlatman mümkün olsun diye; zira istiğrak halindeyken Hak'tan başkasını görmezsin, dolayısıyla bu senden sadır olmaz. وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ “Nice şehirler/karyeler vardır ki” kalplerin şehirlerinden [nice beldeler vardır ki], أَهْلَكْناها “onları helak ettik” kabiliyetlerini ifsat ettik de, فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً “azabımız onlara geceleyin” yani gençlik gecesinde gaflet döşeğinde gecelemişlerken, أَوْ هُمْ قائِلُونَ “yahut onlar gündüz uykusundayken geldi” yaşlılık gündüzünde emel gölgeleri altındayken [geldi]. وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ “O gün tartı haktır”; bu, sûfîlerin çoğuna göre amellerin itibara alınmasıdır. Onlar zikretmişlerdir ki hak terazisinin dili adalet sıfatıdır; kefelerinden biri his âlemi, diğer kefesi ise akıl âlemidir. Kimin kazanımları baki kalan makullardan, faziletli ahlaktan ve samimi niyetle birleşmiş hayırlı amellerden olursa onunki ağır basar, yani değerli olur; o felaha erer, yani ebedî nimete kavuşur. Kimin edindikleri de fâni mahsusattan, zevale eren lezzetlerden, bozuk şehvetlerden ve kötü ahlaktan ibaret olursa hafif kalır, ona itibar edilmez; o da nimetten mahrum kaldığı ve helak olduğu için nefsini hüsrana uğratır. وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ “Andolsun ki sizi yeryüzünde yerleştirdik” zira sizi orada halifeler kıldık; وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ “ve orada sizin için geçimlikler var ettik” başkaları için değil, sizin için çok sayıda [geçimlik var ettik], çünkü başkasının tek bir geçimliği vardır. Bu da şundandır: İnsanda meleklik, hayvanlık ve şeytanlık vardır. Ruhunun geçimliği meleğin geçimliği, bedeninin geçimliği hayvanın [geçimliği], emmâre nefsinin geçimliği ise şeytanın geçimliğidir. İnsanın bundan başka geçimlikleri de vardır: Kalbin müşahede ile geçimliği, sırrın keşifler ile geçimliği, sırrın sırrının ise vuslat ile geçimliğidir. قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ “Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” Eğer şükretseydiniz aşağı olanla yetinmezdiniz.

وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ أي ابتدأنا ذلك بخلق آدم ﵇ وتصويره ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فإنه المظهر الأعظم،

وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ “Andolsun ki sizi yarattık, sonra size şekil verdik” yani bunu Âdem'in -aleyhisselâm- yaratılması ve ona şekil verilmesiyle başlattık; ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ “sonra meleklere: 'Âdem'e secde edin' dedik” çünkü o en büyük mazhardır (tecelligâhtır),

وفي الخبر خلق الله آدم على صورته وفي رواية على صورة الرحمن

Hadiste şöyle gelmiştir: «Allah Âdem'i kendi suretinde yarattı», bir rivayette ise «Rahmân'ın suretinde» [yarattı].

فَسَجَدُوا وانقادوا للحق إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ لنقصان بصيرته قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ أراد اللعين أنه من الحضرة الروحانية وأن آدم ﵇ ليس كذلك قالَ فَاهْبِطْ مِنْها أي من تلك الحضرة فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها لأن الكبر ينافيها فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ الأذلاء بالميل إلى مقتضيات النفس قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي قسم بما هو من صفات الأفعال ولم يكن محجوبا عنها بل كان محجوبا عن الذات الأحدية لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ وهو طريق التوحيد ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ أي لأجتهدن في إضلالهم، وقد تقدم ما قاله بعض حكماء الإسلام في ذلك، وفي تأويلات النيسابوري كلام كثير فيه وما قاله البعض أحسنه في هذا الباب، وذكر بعضهم لعدم التعرض لجهتي

فَسَجَدُوا “Onlar da secde ettiler” ve Hakk'a boyun eğdiler; إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ “İblis müstesna, o secde edenlerden olmadı” basiretinin noksanlığından ötürü. قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ “[İblis:] 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın' dedi.” Melun, kendisinin ruhaniyet hazretinden (mertebesinden) olduğunu, Âdem'in -aleyhisselâm- ise öyle olmadığını kastetti. قالَ فَاهْبِطْ مِنْها “[Allah:] 'Öyleyse oradan in!' buyurdu” yani o mertebeden [in]; فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها “çünkü orada büyüklük taslamak senin haddin değildir” zira kibir oraya zıttır; فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ “hemen çık, çünkü sen alçaklardansın!” nefsin gereklerine meyletmek suretiyle zelil olanlardansın. قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي “[İblis:] 'Beni azdırmana karşılık...' dedi”; fiilî sıfatlardan olan bir şeyle yemin etti, zira onlardan perdelenmiş değildi, bilakis Zât-ı Ahadî'den perdelenmişti; لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ “...onlar için mutlaka Senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım” ki o tevhid yoludur. ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından geleceğim” yani onları saptırmak için bütün gayretimi sarf edeceğim. İslâm hekimlerinden bazılarının bu konudaki sözü daha önce geçmişti. Nîsâbûrî'nin tevilâtında bu konuda çok söz vardır ve bazılarının söylediği bu babda en güzelidir. Bazıları...

الفوق والتحت وجها وهو أن الإتيان من الجهة الأولى غير ممكن له لأن الجهة العلوية هي التي تلي الروح ويرد منها الإلهامات الحقة والإلقاءات الملكية ونحو ذلك، والجهة السفلية يحصل منها الأحكام الحسية والتدابير الجزئية في باب المصالح الدنيوية وذلك غير موجب للضلالة بل قد ينتفع به في العلوم الطبيعية والرياضية وفيه نظر. وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ (١) مستعملين ما خلق لهم لما خلق له. قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً حقيرا مَدْحُوراً مطرودا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ بالأنانية ورؤية غير الله تعالى وارتكاب المعاصي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ فتبقون محبوسين في سجن الطبيعة معذبين بنار الحرمان عن المراد وهو أشد العذاب وكل شيء دون فراق المحبوب سهل وهو سبحانه حسبنا ونعم الوكيل.

...üst ve alt yönlere değinilmemesi hususunda şöyle bir gerekçe zikretmiştir: Birinci cihetten gelmek onun için mümkün değildir; çünkü yüce yön ruha bitişik olan yöndür ve hak ilhamlar, melekî ilkaalar vb. oradan gelir. Aşağı cihetten ise dünyevî maslahatlar babındaki hissî hükümler ve cüz'î tedbirler hâsıl olur; bu da sapkınlığı gerektirmez, bilakis tabiat ve riyaziyat ilimlerinde ondan faydalanılabilir; ancak bu görüşte nazar vardır. وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ (1) “Onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” yani kendileri için yaratılan şeyleri yaratılış gayesi doğrultusunda kullananlar olarak [bulamayacaksın]. قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً “[Allah:] 'Oradan kınanmış olarak çık' buyurdu” hakir olarak, مَدْحُوراً “kovulmuş olarak” uzaklaştırılmış olarak; لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ “onlardan her kim sana uyarsa” enaniyetle, Allah Teâlâ'dan başkasını görmekle ve günahları işlemekle [sana uyarsa], لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ “cehennemi mutlaka hepinizden dolduracağım”; tabiat zindanında mahpus kalırsınız ve arzulanan şeyden mahrumiyet ateşiyle azap görürsünüz ki bu en şiddetli azaptır; sevgiliden ayrılık dışındaki her şey kolaydır. Şânı yüce Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!

وَيا آدَمُ اسْكُنْ اي وقلنا كما وقع في سورة البقرة فهذه القصة بتمامها معطوفة على مثلها وهو قوله سبحانه: قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا على ما ذهب إليه غير واحد من المحققين، وإنما لم يعطفوه على ما بعد

{ وَيا آدَمُ اسْكُنْ } “Ey Âdem! Yerleş...” Yani: "Ve [şöyle] dedik" [takdirindedir]; nitekim Bakara Suresi'nde de böyle vaki olmuştur. Muhakkiklerden birden fazlasının benimsediği görüşe göre bu kıssa bütünüyle, kendi benzeri olan Sübhânehu'nun: { قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا } “Meleklere: 'Secde edin' dedik” kavline matuftur. [Muhakkiklerin] onu bundan sonrasına...

قالَ أي قال يا إبليس اخرج ويا آدم اسكن لأن ذلك في مقام الاستئناف والجزاء لما حلف عليه اللعين وهذا من تتمة الامتنان على بني آدم والكرامة لأبيهم، ولا على ما بعد قُلْنا لأنه يؤول إلى قلنا للملائكة يا آدم.

...قالَ fiilinden sonrasına -yani “Ey İblis çık, ey Âdem yerleş dedi” takdirine- atfetmediler; zira bu, melunun yemin ettiği şeye karşılık istînâf ve ceza makamındadır; bu ise Âdemoğullarına minnetin ve babalarına ikramın tamamlayıcısı kabilindendir. قُلْنا kavlinden sonrasına da [atfetmediler], çünkü bu “Meleklere ey Âdem dedik” manasına varır.

وادعى بعضهم أن الذي يقتضيه الترتيب العطف على ما بعد قالَ وبينه بماله وجه إلا أنه خلاف الظاهر، وتصدير الكلام بالنداء للتنبيه على الاهتمام بالمأمور به، وتخصيص الخطاب بآدم ﵇ للإيذان بأصالته بالتلقي وتعاطي المأمور به. واسْكُنْ من السكنى وهو اللبث والإقامة والاستقرار دون السكون الذي هو ضد الحركة، وقد تقدم الكلام في ذلك وفي قوله سبحانه: أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وتوجيه الخطاب إليهما في قوله تعالى:

Bazıları tertibin gerektirdiğinin قالَ fiilinden sonrasına atıf olduğunu iddia etmiş ve bunu bir vechile açıklamıştır; ancak bu zahire aykırıdır. Kelâmın nida ile başlatılması, emredilen şeye gösterilen ihtimama dikkat çekmek içindir. Hitabın Âdem'e -aleyhisselâm- tahsis edilmesi, [emri] bizzat telakki etmek ve emredilen işi üstlenmek bakımından onun asıl olduğunu bildirmek içindir. اسْكُنْ “yerleş” lafzı, hareketin zıddı olan sükûndan değil, ikamet etmek, eğleşmek ve yerleşmek manasındaki süknâdandır. Bu husustaki ve şânı yüce Allah'ın أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ “sen ve eşin cennete” kavlindeki açıklamalar daha önce geçmişti. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde hitabın her ikisine birden yöneltilmesi:

فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما لتعميم التشريف والإيذان بتساويهما في مباشرة المأمور به فإن حواء أسوة له ﵇ في حق الأكل بخلاف السكنى فإنها تابعة له فيها ولتعليق النهي الآتي بهما صريحا، والمعنى: فكلا منها حيث شئتما كما في البقرة، ولم يذكر رَغَداً [البقرة: ٣٥، ٥٨] هنا ثقة بما ذكر هناك.

فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما “Dilediğiniz yerden yiyin”; teşrifi genelleştirmek ve emredilen fiili bizzat yapmakta ikisinin eşit olduğunu bildirmek içindir; zira Havvâ yeme hakkı hususunda ona -aleyhisselâm- denktir, oysa ikamet konusunda durum böyle değildir; çünkü Havvâ ikamette ona tabidir; ayrıca gelecek olan nehyin her ikisine açıkça bağlanması içindir. Manası şudur: Bakara'da olduğu gibi “onun dilediğiniz yerinden yiyin”. Orada zikredilene güvenilerek burada رَغَداً [Bakara: 35, 58] “bol bol” zikredilmemiştir.

وقوله سبحانه: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ مبالغة في النهي عن الأكل منها وقرىء «هذي» وهو الأصل إلا أنه حذفت الياء وعوض عنها الهاء فهي هاء عوض لا هاء سكت. قال ابن جني: ويدل على أن الأصل هو الياء قولهم في المذكر: ذا والألف بدل من الياء إذ الأصل ذي بالتشديد بدليل تصغيره على ذيا وإنما يصغر الثلاثي دون الثنائي كما ومن فحذفت إحدى اليائين تخفيفا ثم أبدلت الأخرى ألفا كراهة أن يشبه آخره آخر كي.

Şânı yüce Allah'ın وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ “Şu ağaca yaklaşmayın” kavli, ondan yemekten nehyetmede mübalağadır. Aslı bu olmakla birlikte «هذي» şeklinde de okunmuştur; ancak yâ hazfedilmiş ve yerine he getirilmiştir; binaenaleyh bu he sâkit hesi (sekit hesi) değil, ivaz (bedel) hesidir. İbn Cinnî der ki: Aslın yâ olduğuna delil, müzekkerde «ذا» demeleridir; buradaki elif yâdan bedeldir, zira aslı şeddeli «ذي»dir, bunun delili ise onun «ذيّا» şeklinde ism-i tasgîr yapılmasıdır; oysa «ما» ve «من» gibi iki harfli olanlar değil, ancak üç harfli olanlar tasgir edilir; dolayısıyla hafiflik olsun diye iki yâdan biri hazfedilmiş, sonra diğer yâ sonunun «كي»nin sonuna benzemesi hoş karşılanmadığından elife dönüştürülmüştür.

فَتَكُونا أي فتصيرا مِنَ الظَّالِمِينَ أي الذين ظلموا أنفسهم، وتكونا يحتمل الجزم على العطف على تَقْرَبا والنصب على أنه جواب النهي فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ أي فعل الوسوسة لأجلهما أو ألقى إليهما الوسوسة وهي في الأصل الصوت الخفي المكرر، ومنه قيل لصوت الحلي: وسوسة، وقد كثرت فعللة في الأصوات كهينمة وهمهمة وخشخشة، وتطلق على حديث النفس أيضا وفعلها وسوس وهو لازم ويقال: رجل موسوس بكسر الواو ولا تفتح على ما قاله ابن الأعرابي. وقال غيره: يقال موسوس بالفتح وموسوس إليه فيكون الأول على الحذف والإيصال والكلام في كيفية وسوسة اللعين قد تقدمت الإشارة إليه في سورة البقرة.

فَتَكُونا “Yoksa olursunuz” yani dönüşürsünüz; مِنَ الظَّالِمِينَ “zalimlerden” yani kendilerine zulmedenlerden [olursunuz]. تَكُونا kelimesinin تَقْرَبا üzerine atıfla meczûm olması veya nehyin cevabı olarak mansub olması muhtemeldir. فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ “Derken şeytan onlara vesvese verdi” yani onlar sebebiyle vesvese fiilini işledi yahut onlara vesvese ilkâ etti. Vesvese aslında gizli ve tekrarlanan sestir; bundan dolayı takıların sesine vesvese denilmiştir. Heyneme (fısıltı), hemheme (homurtu) ve haşhaşe (hışırtı) gibi seslerde فعللة vezni çokça kullanılır. Nefsin konuşmasına (hadîs-i nefs) da vesvese denir; fiili وسوس olup lazımdır. İbnü'l-A'râbî'nin söylediğine göre vâvın kesresiyle «رجل موسوِس» (vesveseli adam) denir ve fetha ile okunmaz. Başkaları ise fetha ile «موسوَس» ve «موسوَس إليه» denileceğini söylemiştir; buna göre birincisi hazif ve îsâl (harf-i cer düşürülerek mef'ûle ulaşma) üzeredir. Melunun vesvese verme keyfiyetine dair bahis Bakara suresinde geçmişti.

لِيُبْدِيَ لَهُما أي ليظهر لهما، واللام إما للعاقبة لأن الشيطان لم يقصد بوسوسته ذلك ولم يخطر له ببال وإنما آل الأمر إليه. وإما للتعليل على ما هو الأصل فيها، ولا يبعد أنه أراد بوسوسته أن يسوءهما بانكشاف عورتيهما ولذلك عبر عنهما بالسوأة، ويكون هذا مبينا على الحدس أو العلم بالسماع من الملائكة أو الاطلاع على اللوح. قيل:

لِيُبْدِيَ لَهُما “Onlara açığa çıkarmak için” yani onlara göstermek için; lâm ya akıbet lâmıdır, çünkü şeytan vesvesesiyle bunu kastetmemişti ve bu onun aklından bile geçmemişti, iş yalnızca buna vardı; yahut harf-i cerdeki asıl mana üzere ta'lîl (illet) içindir. Şeytanın vesvesesiyle avret yerlerinin açığa çıkması suretiyle onlara kötülük yapmayı/üzmeyi istemiş olması uzak değildir; bundan dolayı onlardan sev'e (kötülük/ayıp yeri) diye ifade edilmiştir; bu da meleklerden işitmekle yahut Levh'e muttali olmakla sezgiye veya bilgiye dayalı olur. Şöyle denilmiştir:

وفي ذلك دليل على أن كشف العورة في الخلوة وعند الزوج من غير حاجة قبيح مستهجن في الطباع.

Bunda, tenhada ve eşinin yanında bir ihtiyaç olmaksızın avret yerini açmanın çirkin ve tabiatlarca hoş karşılanmayan bir şey olduğuna delil vardır.

ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما أي ما غطي وستر عنهما من عوراتهما وكانا لا يريانها من أنفسهما ولا أحدهما من الآخر وكانت مستورة بالنور على ما أخرجه الحكيم الترمذي وغيره عن وهب بن منبه أو بلباس كالظفر على ما أخرجه ابن أبي حاتم عن السدي، وجمع السوءات على حد صَغَتْ قُلُوبُكُما [التحريم: ٤] واعتبار الاجزاء بعيد، والمتبادر من هذا الكلام حقيقته: وقيل هو كناية عن إزالة الحرمة وإسقاط الجاه، ووُورِيَ بواوين ماضي وارى كضارب وضورب أبدلت ألفه واوا فالواو الأولى فاء الكلمة والثانية زائدة.

ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما “Kendilerinden örtülmüş olan avret yerlerini” yani avret yerlerinden kendilerine gizlenmiş ve örtülmüş olan şeyleri [açığa çıkarmak için]. Onlar avret yerlerini ne kendilerinden ne de biri diğerinden görebiliyorlardı; Hakîm et-Tirmizî ve başkalarının Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre nur ile örtülüydü yahut İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre tırnak gibi bir örtü ile örtülüydü. Sev'ât kelimesinin cem yapılması صَغَتْ قُلُوبُكُما [Tahrîm: 4] kavli kabilindendir; cüzlerin dikkate alınması ise uzaktır. Bu ifadeden ilk akla gelen hakikatidir. Saygınlığın giderilmesinden ve itibarın düşürülmesinden kinaye olduğu da söylenmiştir. وُورِيَ iki vâv iledir; ضَارَبَ ve ضُورِبَ gibi وَارَى fiilinin mazisidir, elifi vâva dönüştürülmüştür; dolayısıyla birinci vâv kelimenin fâ'sı (ilk harfi), ikincisi ise zâiddir.

وقرأ عبد الله «أورى» بالهمزة لأن القاعدة إذ اجتمع واوان في أول كلمة فإن تحركت الثانية أو كان لها نظيرا متحرك وجب إبدال الأولى همزة تخفيفا مثال الأول أو يصل وأواصل في تصغير واصل وتصغيره ومثال الثاني أولى أصله وولى فأبدلت الأولى لما تحركت الثانية في الجمع وهو أول فإن لم يتحرك بالفعل أو القوة جاز الإبدال وعدمه كما هنا قاله الشهاب نقلا عن النحاة. وقرىء «سوأتهما» بالإفراد والهمزة على الأصل و «سوتهما» بإبدال الهمزة واوا

Abdullah [b. Mes'ûd] hemze ile «أُورِيَ» şeklinde okumuştur. Çünkü kaide şudur: Bir kelimenin başında iki vâv bir araya geldiğinde ikincisi harekeli ise veya harekeli bir benzeri varsa, hafiflik sağlamak için birincisini hemzeye dönüştürmek vacip olur. Birincisinin misali: واصل kelimesinin tasgir ve cemisindeki أُوَيْصِل ve أَوَاصِل lafızlarıdır. İkincisinin misali: أُولَى kelimesidir; aslı وُولَى olup cemisi olan أُوَل lafzında ikincisi harekelendiğinde birincisi [hemzeye] dönüştürülmüştür. Şayet fiilen veya bilkuvve harekeli değilse, burada olduğu gibi dönüştürmek de dönüştürmemek de caizdir; bunu Şihâb nahivcilerden naklen söylemiştir. Asıl üzere tekil ve hemze ile «سَوْأَتِهِمَا», hemzenin vâva dönüştürülmesiyle «سَوْتِهِمَا»...

وإدغام الواو في الواو، وقرىء «سواتهما» بالجمع وطرح حركة الهمزة على ما قبلها وحذفها و «سوأتهما» بالطرح وقلب الهمزة واوا الإدغام وَقالَ عطف على وسوس بطريق البيان ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ أي الأكل منها إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ استثناء مفرغ من المفعول لأجله بتقدير مضاف أو حذف حرف النفي ليكون علة أي كراهية أن تكونا أو لئلا تكونا ملكين أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ أي لا يموتون أصلا أو الذين يخلدون في الجنة.

...ve vâvın vâva idgam edilmesiyle okunmuştur. Çoğul olarak, hemzenin harekesinin kendisinden öncekine verilip atılması ve hemzenin hazfedilmesiyle «سَوَاتِهِمَا», harekenin atılması ve hemzenin vâva dönüştürülüp idgam edilmesiyle «سُوَّاتِهِمَا» şeklinde de okunmuştur. وَقالَ “Ve dedi ki” beyan yoluyla vesvese fiiline matuftur: ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ “Rabbiniz sizi bu ağaçtan başka bir şey için değil” yani ondan yemekten [nehyetmedi], إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ “sırf iki melek olmayasınız diye yasakladı”; illet olması için muzâf takdiriyle yahut nefy harfinin hazfiyle mef'ûlün lieclih'ten istisnâ-i müferrağdır; yani iki melek olmanızı istemediğinden yahut iki melek olmayasınız diye [yasakladı]; أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ “yahut ebedî kalanlardan olmayasınız diye” yani asla ölmeyenlerden yahut cennette ebedî kalanlardan [olmayasınız diye].

وقرأ ابن عباس ويحيى بن كثير مَلَكَيْنِ بكسر اللام. قال الزجاج: ويشهد لهذه القراءة قوله تعالى حكاية عن اللعين هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلى [طه: ١٢٠] واستدل بالآية على أفضلية الملائكة حيث إن اللعين قال ذلك ولم ينكر عليه، وارتكب آدم ﵇ المنهي عنه طمعا فيما أشار إليه الشيطان من الصيرورة ملكا فلولا أنه أفضل لم يرتكبه، وأجيب بأن رغبتهما إنما كانت في أن يحصل لهما أوصاف الملائكة من الكمالات الفطرية والاستغناء عن الأطعمة والأشربة ونحو ذلك ونحن لا نمنع أفضلية الملائكة من هذه الأوجه وإنما نمنع أفضليتهم من كل الوجوه والآية لا تدل عليه، وأيضا قد يقال: إن رغبتهما كانت في الخلود فقط وفي آية طه ما يشير إليه حيث عقب فيها الترغيب في الخلود بالأكل، واعترض بأن رغبتهما في الخلود تستلزم الكفر لما يلزم ذلك من إنكار البعث والقيامة، ومن ثم قال الحسن لعمرو بن عبيد لما قال له: إن آدم وحواء هل صدقا قول الشيطان: معاذ الله تعالى لو صدقا لكانا من الكافرين، وأجيب بأن المراد من الخلود طول المكث والتصديق به ليس بكفر ولو سلم أن المراد الدوام الأبدي فلا نسلم أن اعتقاد ذلك إذ ذاك كفر لأن العلم بالموت والبعث بعده يتوقف على الدليل السمعي ولعله لم يصل إليهما وقتئذ.

İbn Abbâs ve Yahyâ b. Kesîr, lâmın kesresiyle «مَلِكَيْنِ» (iki hükümdar) şeklinde okumuşlardır. Zeccâc der ki: Melunun sözünü hikaye eden şânı yüce Allah'ın هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلى [Tâhâ: 120] “Sana ebedîlik ağacını ve çökmeyecek bir saltanatı göstereyim mi?” kavli bu kıraate şahitlik etmektedir. Melunun bunu söyleyip kendisine inkâr edilmemesinden hareketle meleklerin [insanlardan] daha üstün olduğuna bu ayetle istidlal edilmiştir; zira Âdem -aleyhisselâm- şeytanın melek olmaya işaret ettiği şeye tamah ederek yasaklanan şeyi irtikâp etmiştir; şayet melek daha faziletli olmasaydı bunu irtikâp etmezdi [denilmiştir]. Buna şöyle cevap verilmiştir: İkisinin arzusu meleklerin fıtrî kemalatından, yeme ve içmeye ihtiyaç duymama gibi vasıflarından kendilerine de hâsıl olması idi. Biz meleklerin bu yönlerden üstünlüğünü inkâr etmiyoruz; ancak her yönden üstünlüklerini kabul etmiyoruz, ayet de buna delalet etmez. Ayrıca şöyle de denilebilir: Onların arzusu yalnızca ebedî kalmaktaydı; Tâhâ suresindeki ayette de buna işaret eden bir husus vardır, zira orada ebedilik arzusu yemenin hemen akabinde zikredilmiştir. Buna, onların ebedilik arzusunun küfrü gerektirdiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü bu durum ba'sı (yeniden dirilişi) ve kıyameti inkâr etmeyi gerektirir. Nitekim Hasan[-ı Basrî], Amr b. Ubeyd kendisine: “Âdem ve Havvâ şeytanın sözünü tasdik ettiler mi?” dediğinde: “Allah Teâlâ'ya sığınırım! Şayet tasdik etselerdi kâfirlerden olurlardı” demiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Ebedîlikten maksat uzun süre kalmaktır, bunu tasdik etmek ise küfür değildir. Ebedî devamlılığın kastedildiği kabul edilse bile, o vakitte buna inanmanın küfür olduğunu kabul etmeyiz; zira ölüm ve ondan sonraki diriliş bilgisi sem'î delile (vahye) bağlıdır ve muhtemelen o vakitte bu bilgi onlara ulaşmamıştı.

وادعى بعضهم أن المراد بالخلود الخلود العارض بعد الموت بدخول الجنة وحينئذ لا إشكال إلا أنه خلاف الظاهر. وعن السيد المرتضى في معنى الآية أنه قال: إن اللعين أوهمهما أن المنهي عن تناول الشجرة الملائكة والخالدون خاصة دونهما كما يقول أحدنا لغيره: ما نهيت عن كذا إلا أن تكون فلانا يريد أن المنهي هو فلان دونك، وهو كما ترى وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ أقسم لهما، وإنما عبر بصيغة المفاعلة للمبالغة لأن من يباري أحدا في فعل يجد فيه فاستعمل في لازمه، وقيل: المفاعلة على بابها، والقسم وقع من الجانبين لكنه اختلف متعلقه فهو أقسم لهما على النصح وهما أقسما له على القبول.

Bazıları ebedilikten maksadın, cennete girmek suretiyle ölümden sonra arız olan ebedilik olduğunu iddia etmiştir; bu takdirde müşkillik kalmaz, ancak bu zahire aykırıdır. Seyyid el-Murtazâ'dan ayetin manası hakkında şöyle dediği nakledilmiştir: Melun, tıpkı bizden birinin başkasına “Falanca olmadıkça sana şu yasaklanmadı” demesi gibi -ki bununla yasaklananın sen değil sadece o falanca olduğunu kasteder- ağaçtan yemenin sadece meleklere ve ebedî olanlara has kılınıp kendilerine yasaklandığı vehmini vermiştir; bu tevil ise gördüğün gibidir. وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ “Ve onlara: 'Gerçekten ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti”; ikisine yemin etti. Mufâale sîgasıyla ifade edilmesi mübalağa içindir; çünkü bir fiilde birisiyle yarışan kimse o işte ciddiyet gösterir, dolayısıyla lâzımî manasında kullanılmıştır. Mufâalenin kendi asıl manasında olduğu da söylenmiştir; yemin iki taraftan da vuku bulmuştur, ancak taalluk ettiği şey farklıdır: Şeytan onlara nasihat ettiğine dair yemin etmiş, onlar da ona [nasihati] kabul edeceklerine dair yemin etmişlerdir.

وتعقب بأن هذا إنما يتم لوجود المقاسمة عن ذكر المقسم عليه وهو النصيحة أما حيث ذكر فلا يتم إلا أن يقال:

Buna karşı şöyle denilmiştir: Bu ancak, üzerine yemin edilen şey olan nasihatin zikrinden mukaseme (karşılıklı yeminleşme) mevcut olduğunda tamam olur; zikredildiği yerde ise ancak şöyle denilirse tamam olur:

سمي قبول النصيحة نصيحة للمشاكلة والمقابلة كما قيل في قوله تعالى: وَواعَدْنا مُوسى [الأعراف: ١٤٢] أنه سمي التزام موسى ﵇ الوفاء والحضور للميعاد ميعادا فأسند التعبير بالمفاعلة، وقيل: قالا له أتقسم بالله تعالى إنك لمن الناصحين؟ وأقسم لهما فجعل ذلك مقاسمة. وعلى هذا فيكون- كما قال ابن المنير- في الكلام لف لأن آدم وحواء ﵉ لا يقسمان بلفظ التكلم بل بلفظ الخطاب، وقيل: إنه إلى التغليب أقرب، وقيل: إنه لا حاجة إليه بأن يكون المعنى حلفا عليه بأن يقول لهما: إني لكما لمن الناصحين فَدَلَّاهُما أي حطهما عن درجتهما وأنزلهما عن رتبة الطاعة إلى رتبة المعصية فهو من دلى الدلو في البئر كما قاله أبو عبيدة وغيره. وعن الأزهري أن معناه أطمعهما. وأصله من تدلية العطشان شيئا في البئر فلا يجد ما يشفي غليله. وقيل: هو من الدالة وهي الجرأة في كما قال:

Şânı yüce Allah'ın وَواعَدْنا مُوسى [A'râf: 142] “Mûsâ ile sözleştik” kavlinde, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- vefa göstermeyi ve belirlenen vakitte hazır bulunmayı taahhüt etmesinin mîad olarak isimlendirildiği ve mufâale sîgasıyla ifade edildiği söylendiği gibi, burada da müşâkele ve mukabele yoluyla nasihati kabul etmek nasihat olarak isimlendirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar ona: “Senin gerçekten bizim iyiliğimizi isteyenlerden olduğuna Allah Teâlâ'ya yemin eder misin?” dediler, o da onlara yemin etti ve bu durum mukaseme kılındı. Buna göre -İbnü'l-Münîr'in dediği gibi- kelâmda leff (özlü ifade) vardır; zira Âdem ve Havvâ -aleyhimesselâm- mütekellim lafzıyla değil, muhatap lafzıyla yemin ederler. Bunun tağlîbe daha yakın olduğu da söylenmiştir. Buna gerek olmadığı, mananın ona: “Gerçekten ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim” demesi üzerine yemin etmesi şeklinde olduğu da söylenmiştir. فَدَلَّاهُما “Böylece onları aldattı/düşürdü” yani derecelerinden indirdi ve onları itaat mertebesinden masiyet mertebesine düşürdü; bu, Ebû Ubeyde ve başkalarının dediği gibi kovanın kuyuya sarkıtılması (delyü'd-delv) kökündendir. Ezherî'den nakledildiğine göre bunun manası “onları tamaha düşürdü” demektir. Aslı, susamış kimsenin susuzluğunu giderecek bir şey bulamadığı halde kuyuya bir şey sarkıtmasından gelir. Bunun, şairin şu sözünde olduğu gibi cüretkârlık manasındaki dâleden (دالة) geldiği de söylenmiştir:

أظن الحلم دل على قومي ... وقد يستجهل الرجل الحليم

Sanırım hilim [yumuşak huyluluk] kavmime cüret verdi... Oysa halîm kimse de bazen cahilce muameleye maruz kalabilir.

فأبدل أحد حرفي التضعيف ياء بِغُرُورٍ أي بما غرهما به من القسم أو متلبسين به، فالباء للمصاحبة أو الملابسة. والجار والمجرور حال من الفاعل أو المفعول. وجعل بعضهم الغرور مجازا عن القسم لأنه سبب له ولا حاجة إليه، وسبب غرورهما على ما قاله غير واحد أنهما ظنا أن أحدا لا يقسم بالله تعالى كاذبا ورووا في ذلك خبرا.

Şeddeli harflerden biri yâya dönüştürülmüştür. بِغُرُورٍ “kandırarak/aldatarak” yani yemin etmek suretiyle onları aldattığı şeyle yahut aldanmış bir halde; b harfi musâhabet (birliktelik) veya mülâbeset içindir. Câr ve mecrûr fâilden veya mef'ûlden haldir. Bazıları gurûru kasemden mecaz kılmıştır, çünkü o onun sebebidir; fakat buna gerek yoktur. Birden fazla alimin söylediğine göre onların aldanma sebebi, hiç kimsenin Allah Teâlâ adına yalan yere yemin edemeyeceğini zannetmeleridir ve bu hususta bir haber de rivayet etmişlerdir.

وظاهر هذا أنهما صدقا ما قاله فأقدما على ما نهيا عنه.

Bunun zahiri, onun söylediğini tasdik edip nehyedildikleri şeye giriştikleridir.

وذهب كثير من المحققين أن التصديق لم يوجد منهما لا قطعا ولا ظنا. وإنما أقدما على المنهي عنه لغلبة الشهوة كما نجد من أنفسنا أن نقدم على الفعل إذا زين لنا الغير ما نشتهيه وإن لم نعتقد أن الأمر كما قال: ولعل كلام اللعين على هذا من قبيل المقدمات الشعرية أثار الشهوة حتى غلبت ونسي معها النهي فوقع الإقدام من غير روية، وقال القطب: يمكن أن يقال إن اللعين لما وسوس لهما بقوله: ما نَهاكُما إلخ فلم يقبلا منه عدل إلى اليمين على ما قال سبحانه وَقاسَمَهُما فلم يصدقاه أيضا فعدل بعد ذلك إلى شيء آخر وكأنه أشار إليه سبحانه بقوله تعالى:

Muhakkiklerin çoğu ise kesin olarak da zannî olarak da onlardan bir tasdikin vaki olmadığı görüşüne varmıştır. Onlar yasaklanan şeye sırf şehvetin galebe çalması sebebiyle girişmişlerdir; nitekim başkası arzuladığımız bir şeyi bize süslü gösterdiğinde, durumun onun dediği gibi olduğuna inanmasak bile o fiile giriştiğimizi kendimizde de görmekteyiz. Buna göre melunun sözü muhtemelen şehveti galip gelene ve onunla birlikte nehiy unutulana kadar tahrik eden şiirsel mukaddimeler kabilindendir; böylece düşünmeksizin bu işe girişilmiştir. Kutub der ki: Şöyle denilebilir: Melun ما نَهاكُما vb. sözleriyle onlara vesvese verip onlar bunu kabul etmeyince, şânı yüce Allah'ın وَقاسَمَهُما kavlinde buyurduğu üzere yemine başvurdu. Yine onu tasdik etmeyince bundan sonra başka bir şeye başvurdu; nitekim şânı yüce Allah şu kavliyle buna işaret etmiş gibidir:

فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ وهو أنه شغلهما باستيفاء اللذات حتى صارا مستغرقين بها فنسي النهي كما يشير إليه قوله تعالى:

فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ “Böylece onları kandırarak düşürdü”; bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlinin işaret ettiği gibi, nehyi unutsunlar diye lezzetleri tatmakla onları meşgul edip kendilerini tamamen ona kaptırmalarını sağlamasıdır:

فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] وجعل العتاب الآتي عى ترك التحفظ فتدبر فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ أي أكلا منها أكلا يسيرا بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما قال الكلبي: تهافت عنهما لباسهما فأبصر كل منهما عورة صاحبه فاستحيا وَطَفِقا أخذا وجعلا فهو من أفعال الشروع وكسر الفاء فيه أفصح من فتحها وبه قرأ أبو السمال يَخْصِفانِ أي يرقعان ويلزقان ورقة فوق ورقة، وأصل معنى الخصف الخرز في طاقات النعال ونحوها بإلصاق بعضها ببعض. وقيل أصله الضم والجمع عَلَيْهِما أي على سوآتها أو على بدنهما ففي الكلام مضاف مقدر.

فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [Tâhâ: 115] “Fakat o unuttu ve biz onda bir azim bulamadık.” Gelecek olan azarlama da korunmayı terk etmek üzerine kılınmıştır, iyi düşün! فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ “Ağacın meyvesini tattıklarında” yani ondan azıcık bir şey yedikleri vakit, بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما “avret yerleri kendilerine açılıverdi”. Kelbî der ki: Elbiseleri üzerlerinden dökülüverdi, her biri diğerinin avretini gördü ve utandı. وَطَفِقا “Ve başladılar” giriştiler ve başladılar; bu şürû' fiillerindendir; bundaki fâ harfinin kesreli oluşu fethalı oluşundan daha fasihtir ve Ebü's-Semmâl bu şekilde okumuştur; يَخْصِفanِ “örtüp yapıştırmaya” yani yaprak üzerine yaprak ekleyip yamamaya [başladılar]. Hasfın asıl manası, ayakkabı katlarını ve benzerlerini birbirine yapıştırarak dikmektir. Aslının bitiştirmek ve toplamak olduğu da söylenmiştir; عَلَيْهِما “üzerlerine” yani avret yerlerinin yahut bedenlerinin üzerine; dolayısıyla kelâmda takdir edilmiş bir muzâf vardır.

وقيل: الضمير عائد على «سوءاتهما» .

Zamirin «sev'âtihimâ» (avret yerleri) lafzına döndüğü de söylenmiştir.

مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وكان ذلك بعض ورق التين على ما روي عن قتادة. وقيل: الموز وقرأ الزهري يَخْصِفانِ من أخصف، وأصله خصف إلا أنه- كما قال الجاربردي- نقل إلى أخصف للتعدية، وضمن الفعل لذلك معنى التصيير فصار الفاعل في المعنى مفعولا للتصيير علا لأصل الفعل فيكون التقدير يخصفان أنفسهما أي يجعلان أنفسهما خاصفين عليهما من ورق الجنة فحذف مفعول التصيير. وجوز بعضهم كون خصف واخصف بمعنى. وقرأ الحسن «يخصّفان» بفتح الياء وكسر الخاء وتشديد الصاد من الافتعال، وأصله يختصفان سكنت التاء وأدغمت ثم كسرت الخاء لالتقاء الساكنين. وقرأ يعقوب بفتحها وقرىء «يخصّفان» من خصف المشدد بفتح الخاء وقد ضمت اتباعا للياء وهي قراءة عسرة النطق وَناداهُما رَبُّهُما بطريق العتاب والتوبيخ أَلَمْ أَنْهَكُما تفسير للنداء فلا محل له من الإعراب أو معمول لقول محذوف أي وقال أو قائلا: ألم أنهكما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ إشارة إلى الشجرة التي نهيا عن قربانها، والتثنية لتثنية المخاطب.

مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ “cennet yapraklarından”; bu Katâde'den rivayet edildiğine göre incir yaprağının bir kısmı idi; muz yaprağı olduğu da söylenmiştir. Zührî يَخْصِفانِ fiilini «أخصف» babından okumuştur; aslı «خصف»tir, ancak -Cârberdî'nin dediği gibi- geçişlilik için «أخصف» babına nakledilmiş ve bu sebeple fiile tasnîr (dönüştürme/kılma) manası tazmin edilmiştir; böylece fâil mana bakımından asıl fiilin fâili değil, tasnîrin mef'ûlü olmuştur; takdiri “kendilerini cennet yapraklarından üzerlerini örten kılıcılar yaptılar” şeklinde olup tasnîrin mef'ûlü hazfedilmiştir. Bazıları خصف ve اخصف kelimelerinin aynı manada olmasını caiz görmüştür. Hasan[-ı Basrî], iftiâl babından yâ'nın fethası, hı'nın kesresi ve sâd'ın teşdidi ile «يَخِصّفان» okumuştur; aslı «يختصفان» olup tâ harfi sakin kılınarak idgam edilmiş, sonra iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hı harfi kesrelenmiştir. Ya'kūb ise hı'nın fethasıyla okumuştur. Hı'nın fethasıyla şeddeli خصف babından «يَخَصّفان» şeklinde de okunmuştur; yâ'ya tebaan zammeli de okunmuştur ki telaffuzu zor bir kıraattir. وَناداهُما رَبُّهُما “Rableri onlara seslendi” azarlama ve kınama yoluyla; أَلَمْ أَنْهَكُما “'Ben sizi men etmemiş miydim?' [diye]”; nidanın tefsiridir, bu sebeple iraptan mahalli yoktur yahut mahzuf bir «قَالَ» fiilinin mamulüdür, yani 'dedi ki' yahut 'diyerek: Ben sizi men etmemiş miydim?' [takdirindedir]; عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ “şu ağaçtan” yaklaşmaktan men edildikleri ağaca işarettir; tesniye muhatabın tesniye olmasından ötürüdür.

وَأَقُلْ لَكُما عطف على «أنهكما» أي ألم أقل لكما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ أي ظاهر العداوة، وهذا- على ما قيل: عتاب وتوبيخ على الاغترار بقول العدو كما أن الأول عتاب على مخالفة النهي. ولم يحك هذا القول هاهنا، وقد حكي في سورة بقوله سبحانه: إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ [طه: ١١٧] الآية ولَكُما متعلق بعدو لما فيه من معنى الفعل أو بمحذوف وقع حالا منه.

وَأَقُلْ لَكُما “Ve size dememiş miydim?” «أنهكما» üzerine matuftur, yani size dememiş miydim ki: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ “'Şüphesiz şeytan sizin için apaçık bir düşmandır'” yani düşmanlığı meydanda olandır. Söylendiğine göre bu, birincinin nehyi çiğnemeye yönelik bir azarlama olması gibi, düşmanın sözüne aldanmaya yönelik bir azarlama ve kınamadır. Bu söz burada hikaye edilmemiştir; bir başka surede şânı yüce Allah'ın إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ [Tâhâ: 117] “Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır” ayetiyle hikaye edilmiştir. لَكُما ifadesi, fiil manası içerdiği için «عدو» kelimesine yahut ondan hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır.

واستدل بعضهم بالآية على أن مطلق النهي للتحريم لما فيها من اللوم الشديد مع الندم والاستغفار المفهوم مما يأتي. والأكثرون على أن النهي هنا للتنزيه وندمهما واستغفارهما على ترك الأولى وهو في نظرهما عظيم وقد يلام عليه أشد اللوم إذا كان فاعله من المقربين قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا أي ضررناها بالمعصية، وقيل: نقصناها حظها

Bazıları, ayetteki şiddetli kınama ile birlikte sonradan anlaşılacak olan nedamet ve istiğfardan hareketle mutlak nehyin tahrîm ifade ettiğine bu ayetle istidlal etmiştir. Çoğunluk ise buradaki nehyin tenzîhî olduğu, onların nedamet ve istiğfarının evlâ olanı terk etmekten kaynaklandığı görüşündedir; evlâyı terk etmek onların nazarında büyüktür ve bunu yapan mukarreblerden (Allah'a yakın kılınanlardan) olduğunda bazen en şiddetli şekilde kınanabilir. قالا “[Her ikisi] dediler ki”: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا “'Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik'” yani günahla kendimize zarar verdik; şöyle de denilmiştir: Nasibimizi eksilttik...

بالتعرض للإخراج من الجنة، وحذفا حرف النداء مبالغة في التعظيم لما أن فيه طرفا من معنى الأمر.

...cennetten çıkarılmaya maruz kalarak [nasibimizi eksilttik]. Nida harfini, içinde emir manasından bir yön bulunduğu için tazimde mübalağa kastıyla hazfetmişlerdir.

وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا ذلك بعدم العقاب عليه وَتَرْحَمْنا بالرضا علينا، وقيل: المراد وإن لم تستر علينا بالحفظ عما يتسبب نقصان الحظ وترحمنا بالتفضل علينا بما يكون عوضا عما فاتنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ جواب قسم مقدر دل على جواب الشرط السابق على ما قبل. واستدل بالآية على أن الصغائر يعاقب عليها مع اجتناب الكبائر إن لم يغفر الله تعالى. وذهبت المعتزلة إلى أن اجتناب الكبائر يوجب تكفير الصغائر وإن لم يتب العبد منها، وجعلوا لذلك ما ذكر هنا جاريا على عادة الأولياء والصالحين في تعظيمهم الصغير من السيئات وتصغيرهم العظيم من الحسنات فلا ينافي كونهما مغفورا لهما، والكثير من أهل السنة جعلوه من باب هضم النفس بناء على أن ما وقع كان عن نسيان ولا كبيرة ولا صغيرة معه. وادعى الإمام أن ذلك الإقدام كان صغيرة، وكان قبل نبوة آدم ﵇ إذ لا يجوز على الأنبياء ﵈ بعد النبوة كبيرة ولا صغيرة، والكلام في هذه المسألة مشهور قالَ استئناف كما مر مرارا اهْبِطُوا المأثور عن كثير من السلف أنه خطاب لآدم وحواء ﵉ وإبليس عليه اللعنة، وكرر الأمر له تبعا لهما إشارة إلى عدم انفكاكه عن جنسهما في الدنيا أو أن الأمر وقع مفرقا وهذا نقل له بالمعنى وإجمال له كما في قوله تعالى يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ [المؤمنون: ٥١] وقيل: إن الأمر بالنسبة إلى اللعين غير ما تقدم فإنه أمر له بالهبوط من حيث وسوس.

وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا “Eğer bizi bağışlamazsan” bunu cezalandırmamak suretiyle bizi [bağışlamazsan], وَتَرْحَمْنا “ve bize merhamet etmezsen” bizden razı olmakla; şöyle de denilmiştir: Maksat, nasibin eksilmesine sebep olan şeylerden muhafaza ederek üzerimizi örtmez ve elden kaçana karşılık olacak şeyleri lütfetmekle bize merhamet etmezsen [demektir]; لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ “elbette hüsrana uğrayanlardan oluruz”; mukadder bir yeminin cevabıdır ve önceki söze göre şartın cevabına delalet etmiştir. Allah Teâlâ bağışlamadığı takdirde büyük günahlardan kaçınılsa bile küçük günahlardan ötürü de cezalandırılacağına bu ayetle istidlal edilmiştir. Mûtezile ise büyük günahlardan kaçınmanın, kul onlardan tövbe etmese bile küçük günahların tekfirini gerektireceği görüşüne varmıştır; bu sebeple burada zikredilen hususun, evliya ve salihlerin küçük günahları büyütüp büyük iyilikleri küçültme adetleri doğrultusunda cari olduğunu, dolayısıyla onların bağışlanmış olmalarına engel teşkil etmediğini söylemişlerdir. Ehl-i Sünnet'in çoğu ise vuku bulan şeyin unutmaktan kaynaklandığı, beraberinde ne büyük ne de küçük günah bulunduğu esasına dayanarak bunu nefsi tezellül ve mahviyet (hezm-i nefs) babından saymıştır. İmam [Râzî], bu girişimin küçük günah olduğunu ve Âdem'in -aleyhisselâm- peygamberliğinden önce vuku bulduğunu iddia etmiştir; zira peygamberlikten sonra peygamberler -aleyhimüsselâm- hakkında büyük günah da küçük günah da caiz değildir; bu meseledeki kelâm meşhurdur. قالَ “[Allah] buyurdu” defalarca geçtiği üzere müsteneftir: اهْبِطُوا “İnin!”; selefin çoğundan nakledilen, bunun Âdem, Havvâ -aleyhimesselâm- ve melun İblis'e yönelik bir hitap olduğudur. İblis'e emrin onlara tebaan tekrarlanması, dünyada onların cinsinden ayrılmayacağına işaret içindir; yahut emir ayrı ayrı vaki olmuş, bu ise şânı yüce Allah'ın يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ [Mü'minûn: 51] “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin” kavlinde olduğu gibi manen nakil ve icmâlidir. Melun hakkındaki emrin önceden geçenden farklı olduğu, bunun ona vesvese verdiği yerden inmesi emri olduğu da söylenmiştir.

واختار الفراء كونه خطابا لهما ولذريتهما وفيه خطاب المعدوم، وقيل: إنه لهما فقط لقوله سبحانه: قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً [طه: ١٢٣] والقصة واحدة، وضمير الجمع لكونهما أصل البشر فكأنهم هم ومن الناس من قال: إن مختار الفراء هو هذا، وقيل: إنه لهما ولإبليس والحية. واعترض وأجيب بما مر في سورة البقرة، والظاهر من النظم الكريم أن آدم ﵇ عاجله ربه سبحانه بالعتاب والتوبيخ على فعله ولم يتخلل هناك شيء، ونقل الأجهوري عن حجة الإسلام الغزالي أنه ﵇ لما أكل من الشجرة تحركت معدته لخروج الفضلة ولم يكن ذلك مجعولا في الجنة في شيء من أطعمتها إلا في تلك الشجرة فلذلك نهي عن أكلها فجعل يدور في الجنة فأمر الله تعالى ملكا يخاطبه فقال له: أي شيء تريد يا آدم؟ قال: أريد أن أضع ما في بطني من الأذى فقال له: في أي مكان تضعه أعلى الفرش أم على السرر أم في الأنهار أم تحت ظلال الأشجار هل ترى هاهنا مكانا يصلح لذلك ثم أمره بالهبوط وأنا لا أرى لهذا الخبر صحة، ومثله ما

Ferrâ, bunun ikisine ve zürriyetlerine yönelik bir hitap olduğunu tercih etmiştir ki bunda ma'dûma (henüz var olmayana) hitap vardır. Şânı yüce Allah'ın قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً [Tâhâ: 123] “İkiniz birden oradan inin” kavlinden ötürü -zira kıssa birdir- hitabın sadece ikisine olduğu da söylenmiştir; cemi zamiri insanlığın aslı olmaları sebebiyle sanki onların kendileri gibi olmalarındandır. İnsanlardan bazıları Ferrâ'nın tercihinin bu olduğunu söylemiştir. Hitabın ikisine, İblis'e ve yılana olduğu da söylenmiştir. İtiraz edilmiş ve Bakara suresinde geçenlerle cevap verilmiştir. Âyet-i kerimenin dizilişinden zahir olan şudur ki Rabbi Teâlâ, fiili üzerine Âdem'e -aleyhisselâm- hemen azarlama ve kınamada bulunmuş ve araya hiçbir şey girmemiştir. Üchûrî, Hüccetü'l-İslâm Gazâlî'den şöyle nakletmiştir: Âdem -aleyhisselâm- ağaçtan yiyince fazlalığı çıkarmak için midesi hareketlendi; oysa cennetteki yiyeceklerin hiçbirinde bu özellik kılınmamıştı, sadece o ağaçta vardı, bu yüzden ondan yemesi yasaklanmıştı. Bunun üzerine cennette dolaşmaya başladı. Allah Teâlâ bir meleğe ona hitap etmesini emretti; melek ona: “Ey Âdem, ne istiyorsun?” dedi. O da: “Karnımdaki eziyet veren şeyi bırakmak istiyorum” dedi. Melek ona: “Onu nereye bırakacaksın; döşeklerin üzerine mi, tahtların üzerine mi, ırmaklara mı, yoksa ağaçların gölgeleri altına mı? Burada buna uygun bir yer görüyor musun?” dedi, sonra ona inmesini emretti. Ben bu haberin bir sıhhati olduğunu görmüyorum. Bunun benzeri...

روي عن محمد بن قيس قال: إنه ﵇ لما أكل من الشجرة ناداه ربه يا آدم لم أكلت منها وقد نهيتك قال: أطعمتني حواء فقال سبحانه: يا حواء لم أطعمتيه؟ قالت أمرتني الحية فقال للحية: لم أمرتها؟

...Muhammed b. Kays'tan rivayet edilen şu haberdir: O şöyle demiştir: Âdem -aleyhisselâm- ağaçtan yiyince Rabbi ona: “Ey Âdem! Ben seni men etmişken ondan niçin yedin?” diye seslendi. O: “Bana Havvâ yedirdi” dedi. Şânı yüce Allah: “Ey Havvâ! Ona niçin yedirdin?” buyurdu. Havvâ: “Bana yılan emretti” dedi. Bunun üzerine yılana: “Ona niçin emrettin?” buyurdu.