Binûn

Enfâl Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حتى استغاث بماء لا رشاد له ... من الأباطح في حافاته البرك

«Nihayet kenarlarında havuzlar bulunan vadilerden yönünü bulamayan bir sudan yardım istedi.»

وكذا استعمله سيبويه وزعم أنه خطأ، والظاهر أن المستغيث هم المؤمنون، قيل: إنهم لما علموا أن لا محيص من القتال أخذوا يقولون: أي رب انصرنا على عدوك أغثنا يا غياث المستغيثين، وقال الزهري: إنه رسول الله ﷺ والمسلمون معه، وظاهر بعض الأخبار يدل على أنه الرسول ﵊.

Sîbeveyh de bu şekilde kullanmış ve bunun hatalı olduğunu ileri sürmüştür. Zahir olan, yardım isteyenlerin müminler olduğudur. Savaşmaktan başka çare olmadığını anladıklarında: 'Ey Rabbimiz! Düşmanına karşı bize yardım et, bize imdat eyle ey yardım isteyenlerin yardımcısı!' demeye başladıkları söylenmiştir. Zührî ise onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar olduğunu söylemiştir. Bazı rivayetlerin zahiri de onun Resûl aleyhisselâm olduğuna delalet etmektedir.

فقد أخرج أحمد ومسلم وأبو داود والترمذي وغيرهم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: حدثني عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: لما كان يوم بدر نظر النبي ﷺ إلى أصحابه وهم ثلاثمائة وبضعة عشر رجلا إلى المشركين فإذا هم ألف وزيادة فاستقبل

Nitekim Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve başkaları İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh bana anlatıp şöyle dedi: Bedir günü olunca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üç yüz on küsur adam olan ashabına ve bin küsur kişi olan müşriklere baktı; bunun üzerine

نبي الله ﷺ القبلة ثم مد يده وجعل يهتف بربه اللهم أنجز لي ما وعدتني اللهم إن تهلك هذه العصابة من أهل الإسلام لا تعبد في الأرض فما زال يهتف بربه مادا يديه مستقبل القبلة حتى سقط رداؤه فأتاه أبو بكر رضي الله تعالى عنه فأخذ رداءه فألقاه على منكبيه ثم التزمه من ورائه وقال: يا نبي الله كفاك مناشدتك ربك فإنه سينجز لك ما وعدك فنزلت الآية في ذلك،

Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kıbleye yöneldi, sonra ellerini uzattı ve Rabbine şöyle yalvarmaya başladı: «Allahım! Bana vaat ettiğin şeyi gerçekleştir! Allahım! Eğer İslâm ehlinden olan bu topluluk helak olursa artık yeryüzünde Sana ibadet edilmez.» Kıbleye dönük olarak elleri açık bir şekilde Rabbine yalvarmaya devam etti, öyle ki sırtından ridası düştü. Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh gelip ridasını aldı, omuzlarına koydu, sonra arkasından ona sarıldı ve: «Ey Allah’ın Peygamberi! Rabbine yakarışın yeter; muhakkak ki O sana vaat ettiğini gerçekleştirecektir» dedi. İşte bu hususta ayet nazil oldu.

وعليه فالجمع للتعظيم فَاسْتَجابَ لَكُمْ أي فأجاب دعاءكم عقيب استغاثتكم إياه سبحانه على أتم وجه أَنِّي مُمِدُّكُمْ أي بأني فحذف الجار، وفي كون المنسبك بعد الحذف منصوبا أو مجرورا خلاف. وقرأ أبو عمر بالكسر على تقدير القول أو إجراء استجاب مجرى قال لأن الاستجابة من جنس القول، والتأكيد للاعتناء بشأن الخبر، وحمله على تنزيل غير المنكر بمنزلة المنكر بمنزلة المنكر عندي، والمراد بممدكم معينكم وناصركم بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ أي وراء كل ملك ملك كما أخرجه ابن جرير وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وردف وأردف بمعنى كتبع وأتبع في قول.

Buna göre çoğul sığası tazim içindir. { فَاسْتَجابَ لَكُمْ } “Bunun üzerine O da duanızı kabul buyurdu”; yani Sübhânehu’ya yardım talebinizin hemen akabinde duanıza en mükemmel şekilde icabet etti. { أَنِّي مُمِدُّكُمْ } “Ben size yardım edeceğim diye”; yani «bi-ennî» demektir ve harf-i cer hazfedilmiştir. Haziften sonra müevvel masdarın mansub mu mecrur mu olduğu hususunda ihtilaf vardır. Ebû Amr ise «kavl» takdiriyle veya icabetin söz cinsinden olması sebebiyle «istecâbe» fiilini «kāle» makamında kılarak kesre ile [«innî» şeklinde] okumuştur. Pekiştirme ise haberin şanına ihtimam göstermek içindir. Bunu, inkâr etmeyeni inkâr eden makamına indirmek olarak yorumlamak bence münkerdir. «Mümidduküm»den kasıt ise size yardım edici ve nusret vericidir. { بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ } “birbiri ardınca gelen bin melekle”; yani İbn Cerîr ve başkalarının İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan rivayet ettiği gibi her meleğin arkasında bir melek bulunmak üzere [yardım edeceğim]. Bir görüşe göre «radefe» ve «erdefe», «tebia» ve «etbea» gibi aynı anlamdadır.

وعن الزجاج أن بينهما فرقا فردفت الرجل بمعنى ركبت خلفه وأردفته بمعنى أركبته خلفي، وقال بعضهم: ردفت وأردفت إذا فعلت ذلك فإذا فعلته بغيرك فأردفت لا غير، وجاء أردف بمعنى اتبع مشددا وهو يتعدى لواحد وبمعنى اتبع مخففا وهو يتعدى لاثنين على ما هو المشهور، وبكل فسر هنا، وقدروا المفعول والمفعولين حسبما يصح به المعنى ويقتضيه، وجعلوا الاحتمالات خمسة، احتمالان على المعنى الأول. أحدهما أن يكون الموصوف جملة الملائكة والمفعول المقدر المؤمنين، والمعنى متبعين المؤمنين أي جائين خلفهم، وثانيهما أن يكون الموصوف بعض الملائكة والمفعول بعض آخر، والمعنى متبعا بعضهم بعضا آخر منهم كرسلهم ﵈، وثلاثة احتمالات على المعنى الثاني. الأول أن يكون الموصوف كل الملائكة والمفعولان بعضهم على معنى أنهم جعلوا بعضهم يتبع بعضا. الثاني كذلك إلا أن المفعول الأول بعضهم والثاني المؤمنين على معنى أنهم اتبعوا بعضهم المؤمنين فجعلوا بعضا منهم خلفهم. والثالث كذلك أيضا إلا أن المفعولين أنفسهم والمؤمنين على معنى أنهم اتبعوا أنفسهم وجملتهم المؤمنين فجعلوا أنفسهم خلفهم.

Zeccâc’dan ise aralarında fark olduğu rivayet edilmiştir: «Radeftü’r-racüle», adamın arkasına bindim; «erdeftühû» ise onu arkama bindirdim demektir. Bazıları da şöyle demiştir: Bunu kendin yaptığında «radeftü» ve «erdeftü» dersin; başkasına yaptırdığında ise sadece «erdeftü» dersin. «Erdefe» şeddeli olarak «ittebea» (peşine düştü/uydu) manasında gelmiştir ve tek mef'ûle geçişlidir; meşhur olana göre ise şeddesiz olarak «etbea» (peşine kattı) manasındadır ve iki mef'ûle geçişlidir. Burada her iki anlamla da tefsir edilmiştir. Manayı tashih edecek ve gerektirecek şekilde tek mef'ûl veya iki mef'ûl takdir etmişler ve beş ihtimal belirlemişlerdir: Birinci manaya göre iki ihtimal vardır: Birincisi, nitelenenin bütün melekler, takdir edilen mef'ûlün ise müminler olmasıdır; mana müminlerin peşinden gelenler, yani onların arkasından gelenler demektir. İkincisi, nitelenenin meleklerin bir kısmı, mef'ûlün ise diğer bir kısmı olmasıdır; mana peygamberleri aleyhimüsselâm gibi bazısının diğer bazısına uyması demektir. İkinci manaya göre ise üç ihtimal vardır: Birincisi, nitelenenin bütün melekler, iki mef'ûlün ise bazılarının birbirini takip ettirmesi manasında kendi aralarından olmasıdır. İkincisi de böyledir, ancak birinci mef'ûl bazısı, ikinci mef'ûl ise müminlerdir; yani bazısını müminlerin peşine katıp arkalarına koydular demektir. Üçüncüsü de böyledir, ancak iki mef'ûl kendileri ve müminlerdir; yani kendilerini ve tüm topluluklarını müminlerin arkasına katıp kendilerini onların gerisine yerleştirdiler demektir.

وقرأ نافع ويعقوب «مردفين» بفتح الدال، وفيه احتمالان أن يكون بمعنى متبعين بالتشديد أي اتبعهم غيرهم، وأن يكون بمعنى متبعين بالتخفيف أي جعلوا أنفسهم تابعة لغيرهم، وأريد بالغير في الاحتمالين المؤمنون، فتكون الملائكة على الأول مقدمة الجيش وعلى الثاني ساقتهم، وقد يقال: المراد بالغير آخرون من الملائكة وفي الآثار ما يؤيده،

Nâfi‘ ve Ya‘kūb dâl harfinin fethasıyla «mürdefîn» şeklinde okumuşlardır. Bunda iki ihtimal vardır: Şeddeli olarak «müttebe‘îne» manasında olması; yani başkaları onların peşine takılmıştır. Veya şeddesiz olarak «mütbe‘îne» manasında olması; yani kendilerini başkalarına tabi kılmışlardır. Her iki ihtimalde de başkasından kasıt müminlerdir. Buna göre melekler birinci ihtimalde ordunun öncüsü, ikincisinde ise artçısı olurlar. 'Başkalarından kasıt diğer meleklerdir' de denilebilir ki rivayetlerde bunu destekleyen hususlar vardır.

أخرج ابن جرير عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: «نزل جبريل ﵇ في ألف من الملائكة عن ميمنة النبي ﷺ وفيها أبو بكر رضي الله تعالى عنه ونزل ميكائيل ﵇ في ألف من الملائكة عن ميسرة النبي ﷺ وأنا فيها»

İbn Cerîr, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Cebrail aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in sağ cenahında bin melekle indi; aralarında Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh da vardı. Mikail aleyhisselâm da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in sol cenahında bin melekle indi ve ben de onların arasındaydım.»

لكن في الكشاف بدل الألف في الموضعين خمسمائة، وقرىء «مردفين» بكسر الراء وضمها، وأصله على هذه القراءة مرتدفين بمعنى مترادفين فأبدلت التاء دالا لقرب مخرجهما وأدغمت في مثلها فالتقى الساكنان فحركت الراء بالكسر على الأصل، أو لاتباع الدال أو بالضم لاتباع الميم، وعن الزجاج أنه يجوز في الراء الفتح أيضا للتخفيف أو لنقل حركة التاء وهي القراءة التي حكاها الخليل عن بعض المكيين، وذكر أبو البقاء أنه قرئ بكسر الميم والراء، ونقل عن بعضهم أن مردفا بفتح الراء وتشديد الدال من ردف بتضعيف العين أو أن التشديد بدل من الهمزة كأفرحته وفرحته.

Fakat el-Keşşâf’ta her iki yerdeki bin lafzı yerine beş yüz yer almaktadır. «Mürdifîn» kelimesi râ’nın kesresi ve zammesiyle de okunmuştur. Bu kıraate göre kelimenin aslı «müterâdifîn» manasında «mürtedifîn»dir; mahreçlerinin yakınlığından ötürü tâ dâl’a dönüştürülmüş ve kendi cinsine idgam edilmiştir; iki sakin yan yana gelince râ, asıl üzere veya dâl’a tebaeten kesre ile ya da mîm’e tebaeten zamme ile harekelenmiştir. Zeccâc’dan nakledildiğine göre tahfif için veya tâ’nın harekesinin nakli sebebiyle râ’nın fethası da caizdir ki bu, Halîl’in bazı Mekkelilerden naklettiği kıraattir. Ebü’l-Bekā ise mîm ve râ’nın kesresiyle okunduğunu zikretmiştir. Bazılarından râ’nın fethası ve dâl’ın şeddesiyle «müraddaf» şeklinde nakledilmiştir ki bu «radefe»den aynü'l-fiilin şeddelenmesiyledir yahut şedde, «efrahtühû» ve «ferrahtühû» gibi hemzenin bedelidir.

ومن الناس من فسر الارتداف بركوب الشخص خلف الآخر وأنكره أبو عبيدة وأيده بعضهم، وعن السدي أنه قرىء «بآلاف» على الجمع فيوافق ما وقع في سورة أخرى بِثَلاثَةِ آلافٍ [آل عمران: ١٢٤] وبِخَمْسَةِ آلافٍ

İnsanlardan bazıları irtidâfı bir kimsenin diğerinin arkasına binmesi olarak tefsir etmiş, Ebû Ubeyde bunu reddetmiş, bazısı ise desteklemiştir. Süddî’den ise çoğul olarak «bi-âlâfin» şeklinde okunduğu nakledilmiştir; bu takdirde diğer surede geçen { بِثَلاثَةِ آلافٍ } “üç bin [melekle]” [Âl-i İmrân: 124] ve { بِخَمْسَةِ آلافٍ } “beş bin [melekle]”

[آل عمران: ١٢٥] قيل: ووجه التوفيق بينه وبين المشهور أن المراد بالألف الذين كانوا على المقدمة أو الساقة أو وجوههم أو من قاتل منهم.

[Âl-i İmrân: 125] ifadelerine muvafık düşer. Bununla meşhur kıraat arasını uzlaştırma cihetinin, 'bin' ile kastedilenlerin öncü birlik veya artçı birlik ya da onların ileri gelenleri veya bizzat savaşanlar olduğu söylenmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن الشعبي أنه قال: كان ألف مردفين وثلاثة آلاف منزلين وهو جمع ليس بالجيد.

İbn Ebî Hâtim, Şa‘bî’den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Birbiri ardınca gelen bin, indirilmiş olan üç bin vardı.» Bu ise pek iyi bir uzlaştırma değildir.

وأخرج ابن جرير وعبد بن حميد عن قتادة أنهم أمدوا أولا بألف ثم آلاف ثم أكملهم الله تعالى خمسة آلاف، وأنت تعلم أن ظاهر ما روي عن الحبر يقتضي أن ما في الآية ألفان في الحقيقة، وصرح بعضهم أن ما فيها بيان اجمالي لما في تلك السورة بناء على أن معنى مردفين جاعلين غيرهم من الملائكة رديفا لأنفسهم، وهو ظاهر في أن المراد بالألف الرؤساء المستتبعون لغيرهم، والأكثرون على أن الملائكة قاتلت يوم بدر، وفي الأخبار ما يدل عليه، وذكروا أنها لم تقاتل يوم الأحزاب ويوم حنين، وتفصيل ذلك في السير، وقد تقدم بعض الكلام فيما يتعلق بهذا المقام فتذكر وَما جَعَلَهُ اللَّهُ كلام مستأنف لبيان أن المؤثر الحقيقي هو الله تعالى ليثق به المؤمنون ولا يقنطوا من النصر عند فقدان أسبابه، والجعل متعد إلى واحد وهو الضمير العائد إلى المصدر المنسبك في أَنِّي مُمِدُّكُمْ على قراءة الفتح والمصدر المفهوم من ذلك على الكسر، واعتبار القول ورجوع الضمير إليه ليس بمعتبر من القول، أي وما جعل امدادكم بهم لشيء من الأشياء إِلَّا بُشْرى أي بشارة لكم بأنكم تنصرون وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ أي بالامداد قُلُوبُكُمْ وتسكن إليه نفوسكم وتزول عنكم الوسوسة ونصب بُشْرى على أنه مفعول له ولتطمئن معطوف عليه، وأظهرت اللام لفقد شرط النصب، وقيل: للإشارة إلى أصالته في العلية وأهميته في نفسه كما قيل في قوله سبحانه: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [النحل: ٨] .

İbn Cerîr ve Abd b. Humeyd, Katâde’den önce bin ile, sonra binlerle yardım edildiklerini, ardından Allah Teâlâ’nın onları beş bine tamamladığını rivayet etmişlerdir. Bilirsin ki İbn Abbâs’tan rivayet edilenin zahiri ayettekinin hakikatte iki bin olmasını gerektirir. Bazıları, bu ayettekilerin diğerlerini peşlerine katanlar manasında «mürdifîn» olmasına dayanarak bu suredakinin o suredekine icmâlî bir açıklama olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu da bin ile kastedilenlerin başkalarını peşlerinden sürükleyen reisler olduğuna dair açıktır. Çoğunluk, meleklerin Bedir günü savaştığı görüşündedir; rivayetlerde de buna delalet eden hususlar vardır. Ahzâb ve Huneyn günlerinde ise savaşmadıklarını zikretmişlerdir. Bunun ayrıntısı siyer kitaplarındadır. Bu makamla ilgili bazı açıklamalar daha önce geçmişti, hatırla. { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ } “Allah bunu yapmadı”; gerçek etki sahibinin Allah Teâlâ olduğunu beyan etmek, böylece müminlerin O’na güvenmelerini ve sebepleri bulamadıklarında zaferden ümit kesmemelerini sağlamak için müste'nef bir kelamdır. «Ceale» fiili, fetha kıraatinde { أَنِّي مُمِدُّكُمْ } ifadesindeki müevvel masdara, kesre kıraatinde ise bundan anlaşılan masdara dönen tek bir zamire müteaddidir. «Kavl» takdiri ve zamirin ona döndürülmesi ise muteber bir görüş değildir. Yani sizin onlarla takviye edilmenizi hiçbir şey için kılmadı, { إِلَّا بُشْرى } “ancak bir müjde”; yani sizin galip geleceğinize dair size bir müjde olarak kıldı, { وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ } “ve onunla yatışsın diye”; yani bu yardımla, { قُلُوبُكُمْ } “kalpleriniz”, nefisleriniz onunla sükûn bulsun ve sizden vesvese gitsin diye [kıldı]. «Büşrâ» lafzı mef'ûlün leh olarak nasbedilmiştir, «ve li-tatmeinne» ise ona matuftur. Nasb şartı bulunmadığı için lâm harfi izhar edilmiştir. Bir görüşe göre, Sübhânehu’nun: { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } “Binmeniz için ve zinet olarak atları, katırları ve eşekleri [yarattı]” [en-Nahl: 8] kavlinde söylendiği gibi, illet oluşundaki asıllığına ve bizzat kendi önemine işaret etmek içindir.

وقيل: إن الجعل متعد إلى اثنين ثانيهما بُشْرى على أنه استثناء من أعم المفاعيل، واللام متعلقة بمحذوف مؤخر أي وما جعله الله تعالى شيئا من الأشياء إلا بشارة لكم ولتطمئن به قلوبكم فعل ما فعل لا لشيء آخر والأول هو الظاهر، وفي الآية اشعار بأن الملائكة لم يباشروا قتالا وهو مذهب لبعضهم، ويشعر ظاهرها بأن النبي ﷺ أخبرهم بذلك الامداد وفي الأخبار ما يؤيده، بل جاء في غير ما خبر أن الصحابة أو الملائكة ﵈.

Bir görüşe göre «ceale» fiili iki mef'ûle müteaddidir; ikincisi mef'ûllerin en genelinden istisna olmak üzere «büşrâ»dır; lâm ise muahhar mahzuf bir fiile taalluk etmektedir. Yani Allah Teâlâ onu başka hiçbir şey kılmadı, ancak size bir müjde ve kalpleriniz onunla yatışsın diye ne yaptıysa yaptı, başka bir şey için değil. Birincisi ise zahir olandır. Ayette meleklerin bizzat savaşa girişmediklerine dair bir işaret vardır ki bu da bazı âlimlerin mezhebidir. Ayetin zahiri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in bu yardımı onlara haber verdiğini hissettirmektedir ve rivayetlerde bunu destekleyen hususlar vardır; hatta birden fazla rivayette sahâbîlerin melekleri gördükleri nakledilmiştir.

وروي عن أبي أسيد وكان قد شهد بدرا أنه قال بعد ما ذهب بصره: لو كنت معكم اليوم ببدر ومعي بصري لأريتكم الشعب الذي خرجت منه الملائكة وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أي وما النصر بالملائكة وغيرهم من الأسباب إلا كائن من عنده ﷿، فالمنصور هو من نصره الله سبحانه والأسباب ليست بمستقلة، أو المعنى لا تحسبوا النصر من الملائكة ﵈ فإن الناصر هو الله تعالى لكم والملائكة، وعليه فلا دخل الملائكة في النصر أصلا، وجعل بعضهم القصر على الأول افرادي وعلى الثاني قلبي إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ لا يغالب في حكمه ولا ينازع في قضيته حَكِيمٌ يفعل كل ما يفعل حسبما تقتضيه الحكمة الباهرة، والجملة تعليل لما قبلها وفيها اشعار بأن النصر الواقع على الوجه المذكور من مقتضيات الحكم البالغة.

Bedir’de bulunmuş olan Ebû Üseyd’den gözleri kör olduktan sonra şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Eğer bugün Bedir’de sizinle beraber olsaydım ve gözlerim görseydi, meleklerin çıktığı dağ yolunu size gösterirdim.» { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır”; yani meleklerle ve diğer sebeplerle olan zafer ancak Azîz ve Celîl olan Allah katından gerçekleşir. Dolayısıyla asıl galip gelen, Allah Sübhânehu’nun yardım ettiğidir; sebepler ise müstakil değildir. Veya manası şudur: Zaferi meleklerden aleyhimüsselâm sanmayın; zira size ve meleklere asıl yardım eden Allah Teâlâ’dır. Buna göre meleklerin zafere hiçbir dahli yoktur. Bazıları birinciye göre hasrı efrâdî, ikinciye göre ise kalbî kılmıştır. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîzdir”; hükmünde mağlup edilemez ve kazasında O’na karşı konulamaz, { حَكِيمٌ } “Hakîmdir”; yaptığı her şeyi üstün hikmetin gerektirdiği şekilde yapar. Cümle, öncesinin illetidir ve zikredilen şekilde gerçekleşen zaferin yüce hikmetlerin bir gereği olduğuna işaret etmektedir.

إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أي يجعله غاشيا عليكم ومحيطا بكم. والنعاس أول النوم قبل أن يثقل.

{ إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ } “Hani [Allah] sizi bir uyuklama ile bürüyordu”; yani onu üzerinizi kaplayıcı ve sizi çepeçevre kuşatıcı kılıyordu. Nuâs, ağırlaşmadan önceki ilk uykudur.

وأخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أن النعاس في الرأس والنوم في القلب ولعل مراده الثقل والخفة وإلا فلا معنى له، والفعل نعس كمنع والوصف ناعس ونعسان قليل. وإِذْ يُغَشِّيكُمُ بدل ثان من إِذْ يَعِدُكُمُ على القول بجواز تعدد البدل، وفيه اظهار نعمة أخرى فإن الخوف أطار كراهم من أو كاره فلما طامن الله تعالى قلوبهم رفرف بجناحه عليها فنعسوا، وصيغة المضارع لحكاية الحال الماضية أو هو منصوب باذكروا.

İbn Ebî Hâtim, Katâde’den uyuklamanın başta, uykunun ise kalpte olduğunu rivayet etmiştir; onun muradı ağırlık ve hafiflik olsa gerektir, aksi takdirde bir manası yoktur. Fiil, «mene'a» babından «ne'ase» şeklindedir; sıfatı «nâis» ve az olarak «na'sân»dır. { إِذْ يُغَشِّيكُمُ }, bedelin taaddüdünün caiz olduğu görüşüne göre { إِذْ يَعِدُكُمُ } ifadesinden ikinci bedeldir. Bunda başka bir nimetin izharı vardır; zira korku onların uykularını yuvalarından kaçırmıştı; Allah Teâlâ kalplerini teskin edince kanadıyla üzerlerini örttü ve uyukladılar. Muzari sığası ise geçmiş halin hikaye edilmesi içindir veya mahzuf «izkürû» (hatırlayın) fiiliyle mansubdur.

وجوز تعلقه بالنصر، وضعف بأن فيه أعمال المصدر المعرف بأل وفيه خلاف الكوفيين، والفصل بين المصدر ومعموله، وعمل ما قبل إلا فيما بعدها من غير أن يكون ذلك المعمول مستثنى أو مستثنى منه أو صفة له، والجمهور لا يجوزون ذلك خلافا للكسائي والأخفش، وتعلقه بما في عند الله من معنى الفعل وقيل عليه: إذ يلزم تقييد استقرار النصر من الله تعالى بهذا الوقت ولا تقييد له به، وأجاب الحلبي بأن المراد به نصر خاص فلا محذور في تقييده، وبالجعل، وفيه الفصل وعمل ما قبل إلا فيما ليس أحد الثلاثة وبما دل عليه عَزِيزٌ حَكِيمٌ وفيه لزوم التقييد ولا تقييد، وأجيب بما أجيب، والانصاف بعد الاحتمالات الأربع. وقرأ نافع «يغشيكم» بالتخفيف من الاغشاء بمعنى التغشية والفاعل في القراءتين هو الله تعالى.

«en-Nasr» kelimesine taalluku da caiz görülmüş; fakat bu, elif-lâm ile marife masdarda amel ettirmeyi gerektirdiği ve bu hususta Kûfelilerin ihtilafı bulunduğu, masdar ile ma'mûlü arasının ayrılması ve «illâ»dan önce gelenin, o ma'mûl müstesna, müstesna minh veya sıfatı olmaksızın «illâ»dan sonrakinde amel etmesi sebebiyle zayıf görülmüştür; cumhur Kisâî ve Ahfeş’in hilafına buna cevaz vermez. Bir de «ındillâh» ifadesindeki fiil manasına taalluk etmesi caiz görülmüş, buna karşı da: 'Allah Teâlâ katından olan zaferin sübutunu bu vakitle kayıtlamak gerekir, halbuki onun böyle bir kaydı yoktur' denilmiştir. Halebî ise bununla özel bir zaferin kastedildiğini, dolayısıyla kayıtlanmasında bir sakınca olmadığını söyleyerek cevap vermiştir. Ayrıca «ce'ale» fiiline taalluku söylenmiş, bunda da fasl ve «illâ»dan öncekinin bu üçünden biri olmayanda amel etmesi söz konusudur. { عَزِيزٌ حَكِيمٌ } ifadelerinin delalet ettiği manaya taalluku da ileri sürülmüş, bunda da kayıt gerekmesi ama kaydın bulunmaması itirazı yapılmış ve aynı şekilde cevap verilmiştir. İnsafla bakılırsa bu dört ihtimal de uzaktır. Nâfi‘, tağşiye anlamında if'âl babından tahfif ile «yuğşîküm» okumuştur; her iki kıraatte de fâil Allah Teâlâ’dır.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «يغشاكم» على إسناد الفعل إلى النعاس. وقوله ﷾: أَمَنَةً مِنْهُ نصب على أنه مفعول له وهو مصدر بمعنى الأمن كالمنعة وإن كان قد يكون جمعا وصفة بمعنى آمنين كما ذكره الراغب، واستشكل بأن شرط النصب الذي هو اتحاد فاعله وفاعل الفعل العامل فيه مفقود إذ فاعله هم الصحابة الآمنون رضي الله تعالى عنهم وفاعل الآخر هو الله على القراءتين الأوليين والنعاس على الأخرى.

İbn Kesîr ve Ebû Amr ise fiili uyuklamaya isnad ederek «yeğşâküm» okumuşlardır. Celîl ve Azîz olan Allah’ın: { أَمَنَةً مِنْهُ } “Kendisinden bir emniyet olmak üzere” buyruğu mef'ûlün leh olarak mansubdur; bu, Râgıb’ın zikrettiği gibi «el-mene'a» gibi güven anlamında bir masdardır; gerçi bazen müminler anlamında çoğul ve sıfat da olabilir. Ancak bu mef'ûlün lehin faili ile amil fiilin failinin bir olması şeklindeki nasb şartının bulunmadığı gerekçesiyle müşkil görülmüştür; zira onun faili güvende olan sahâbîler radıyallâhu teâlâ anhüm, diğerinin faili ise ilk iki kıraate göre Allah, diğerine göre ise uyuklamadır.

وأجيب بأنه مفعول له باعتبار المعنى الكنائي فإن يغشاكم النعاس يلزمه تنعسون ويغشيكم بمعناه فيتحد الفاعلان إذ فاعل كل حينئذ الصحابة، وقال بعض المدققين: إنه على القراءتين الأوليين يجوز أن يكون منصوبا على العلية لفعل مترتب على الفعل المذكور أي يغشيكم النعاس فتنعسون أمنا أو على أنه مصدر لفعل آخر كذلك أي فتأمنون أمنا، وعلى القراءة الأخيرة منصوب على العلية بيغشاكم باعتبار المعنى فإنه في حكم تنعسون أو على أنه مصدر لفعل مترتب عليه كما علمت، وما تقدم أقل انتشارا.

Buna kinaye manası itibariyle mef'ûlün leh olduğu şeklinde cevap verilmiştir; zira «uyuklama sizi bürür» sözü «uyuklarsınız» manasını gerektirir; «yuğşîküm» de onun anlamındadır; böylece her iki fiilin faili o anda sahâbîler olduğu için failler birleşir. Bazı müdakkikler şöyle demiştir: İlk iki kıraate göre, zikredilen fiile terettüp eden bir fiilin illetine binaen mansub olması caizdir; yani 'sizi uyuklama ile bürür, böylece güvende olarak uyuklarsınız' veya yine benzer bir fiilin masdarı olması caizdir; yani 'böylece tam bir güvenle güvende olursunuz'. Son kıraate göre ise mana itibariyle «yeğşâküm» fiiliyle illet üzerine mansubdur; zira o «tün'asûne» hükmündedir yahut bildiğin gibi ona terettüp eden bir fiilin masdarıdır; önceki izah ise daha az yaygındır.

وجوز أن يراد بالأمنة الإيمان بمعناه اللغوي وهو جعل الغير آمنا فيكون مصدر آمنه، وهو على بعد إنما يتمشى في القراءتين الأوليين لأن فاعل التغشية والأمان هو الله تعالى، وأما على القراءة الأخرى فلا ويحتاج إلى ما مر، ومن الناس من جوز فيها أن يجعل الأمن فعل النعاس على الإسناد المجازي لكونه من ملابسات أصحاب الأمن، والإسناد في ذلك مقدر وليس المراد به النسبة التي بين الفعل والمفعول له أي يغشاكم النعاس لأمنه، أو على تشبيه حاله بحال إنسان شأنه الأمن والخوف وأنه حصل له من الله تعالى الأمان من الكفار في مثل ذلك الوقت المخوف فلذلك غشاكم وأنامكم فيكون الكلام تمثيلا وتخييلا للمقصود بإبراز المعقول في صورة المحسوس. والقطب جعل في الكلام استعارة بالكناية حيث ذكر أنه شبه النعاس بشخص من شأنه أن يأتيهم لكنه لا يأتيهم في وقت الخوف وإذا أمن أتاهم، ثم ذكر النعاس وأراد ذلك الشخص، والقرينة ذكر الأمنة لأنها من لوازم المشبه به، وقد وصف الزمخشري النوم بنحو ذلك في قوله:

«Emeneten» ile sözlük anlamıyla başkasını güvende kılmak demek olan imanın kastedilmesi de caiz görülmüştür, bu takdirde «âmenehû»nun masdarı olur; bu uzak bir ihtimal olup ancak ilk iki kıraatte yürür, çünkü bürüme ve güvene erdirme faili Allah Teâlâ’dır. Diğer kıraatte ise bu yürümez ve az önce geçen izaha ihtiyaç duyar. Bazıları o kıraatte emniyet sahiplerinin bir özelliği olması sebebiyle emniyeti mecazi isnadla uykunun fiili kılmayı caiz görmüştür; bunda isnad takdiridir ve fiil ile mef'ûlün leh arasındaki nispet kastedilmemiştir; yani «uyuklama kendi emniyeti sebebiyle sizi bürür» demektir. Yahut onun halini, işi emniyet ve korku olan ve böylesi korkulu bir vakitte Allah Teâlâ’dan kâfirlere karşı kendisine bir emniyet hasıl olmuş bir insanın haline teşbih etmek üzeredir; bu yüzden sizi bürümüş ve uyutmuştur; böylece kelam, makul olanı mahsus suretinde ortaya koyarak maksadı temsil ve tahyîl kabilinden olur. Kutub ise kelamda istiâre-i bi’l-kinâye kılmıştır; zira o, uyuklamayı kendilerine gelmesi mutad olan fakat korku anında gelmeyip güvende olunduğunda gelen bir şahsa teşbih ettiğini zikretmiş, sonra uyuklamayı anıp o şahsı kastetmiştir; karine ise müşebbehün bihin gereklerinden olan emniyetin zikredilmesidir. Zemahşerî de uykuyu şu sözünde benzer şekilde vasfetmiştir:

يهاب النوم أن يغشى عيونا ... تهابك فهو نفار شرود

«Uyku, senden korkan gözleri bürümekten korkar da ürkek ve kaçak olur.»

وما يقال: إن مثل هذا إنما يليق بالشعر لا بالقرآن الكريم فغير مسلم، وذكر ابن المنير في توجيه اتحاد الفاعل على القراءتين أن لقائل أن يقول: فاعل تغشية النعاس إياهم هو الله تعالى وهو فاعل الأمنة أيضا لأنه خالقها فحينئذ يتحد فاعل الفعل والعلة فيرتفع السؤال ويزول الاشكال على قواعد أهل السنة التي تقتضي نسبة فعال الخلق إلى الله تعالى على أنه خالقها ومبدعها وتعقبه بأن للمورد أن يقول: المعتبر الفاعل اللغوي وهو المتصف بالفعل وهو هنا ليس إلا العبد إذ لا يقال لله ﷾ آمن وإن كان هو الخالق وحينئذ يحتاج إلى الجواب بما سلف والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع صفة لأمنة، أي أمنة كائنة منه تعالى لكم، ولعل مغايرة ما هنا لما في سورة آل عمران لاختلاف المقام

Bunun gibi şeylerin Kur'ân-ı Kerîm'e değil ancak şiire yakışacağı şeklindeki söz ise kabul edilemez. İbnü'l-Müneyyir, iki kıraatte failin birliği hususunda şöyle bir söz söylenebileceğini zikretmiştir: Uyuklamanın onları bürümesinin faili Allah Teâlâ'dır; O aynı zamanda emniyetin de failidir çünkü onun yaratıcısıdır; o vakit fiilin faili ile illetin faili birleşir ve soru ortadan kalkıp Ehl-i Sünnet'in yaratıcısı ve var edicisi olması hasebiyle mahlûkatın fiillerini Allah Teâlâ'ya nispet etmeyi gerektiren kurallarına göre işkâl zail olur. Ardından buna itiraz ederek itirazcının şöyle diyebileceğini belirtmiştir: Muteber olan lügavî faildir, o da fiille nitelenendir; bu da burada kuldan başkası değildir, zira yaratıcısı olsa bile Allah Azze ve Celle'ye «âmin» (güvende olan) denmez; bu durumda daha önce geçen cevaplara ihtiyaç duyulur. Câr ve mecrûr, «emeneten» kelimesine sıfat olan mahzufa taalluk etmektedir; yani 'O Teâlâ’dan size olan bir emniyet' demektir. Buradakinin Âl-i İmrân suresindekinden farklı oluşu belki de makamın farklılığındandır.

فقد قالوا: إن ذلك المقام اقتضي الاهتمام بشأن الأمن ولذلك قدمه ﷾ وبسط الكلام فيه كما لا يخفى على من تأمل في السياق والسباق بخلافه هنا لأنه في مقام تعداد النعم فلذا جيء بالقصة مختصرة للرمز وقرىء «أمنة» بالسكون وهو لغة فيه.

Nitekim şöyle demişlerdir: O makam emniyet hususuna ihtimam göstermeyi gerektirmiştir; bundan dolayı O Azze ve Celle onu öne almış ve siyak ile sibaka dikkat eden kimseye gizli kalmayacağı üzere sözü onda genişletmiştir. Buradaki durum ise farklıdır, çünkü nimetlerin sayılması makamındadır; bu yüzden remiz kabilinden kıssa muhtasar olarak getirilmiştir. «Emeneten» kelimesi sükûn ile de okunmuştur ki bu onda bir lügattir.

وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً عطف على يُغَشِّيكُمُ وكان هذا قبل النعاس كما روي عن مجاهد وتقديم الجار والمجرور على المفعول به للاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر كما مر غير مرة، وتقديم عليكم لما أن بيان كون التنزيل عليهم أهم من بيان كونه من السماء: وقرأ ابن كثير وسهل ويعقوب وأبو عمر وَيُنَزِّلُ بالتخفيف من الانزال وقرأ الشعبي ما لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ أي من الحدث الأصغر والأكبر ووجهها كما قال ابن جني أن ما موصولة واللام متعلقة بمحذوف وقع صلة لها أي وينزل عليكم الذي ثبت لتطهيركم، ونظير هذا اللام اللام في قولك: أعطيت الثوب الذي لدفع البرد وهي في قراءة الجماعة نظير اللام في قولك: زرتك لتكرمني ومرجع القراءتين واحد والمشهور أفصح بالمراد وانظر لم لا يجوز أن تخرج هذه القراءة على ما سمع من قولهم اسقني ما بالقصر، وقد حكي ذلك في القاموس وأرى أن العدول عن ذلك إن جاز كالتيمم مع وجود الماء.

{ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً } “ve gökten üzerinize bir su indiriyordu”; { يُغَشِّيكُمُ } fiiline matuftur. Mücâhid’den rivayet edildiğine göre bu, uyuklamadan önceydi. Câr ve mecrûrun mef'ûlün bihe takdim edilmesi, defalarca geçtiği üzere öne alınana ihtimam ve geriye bırakılana iştiyak uyandırmak içindir; «aleyküm»ün takdimi ise indirilişin üzerlerine oluşunu beyan etmenin gökten oluşunu beyan etmekten daha mühim olmasındandır. İbn Kesîr, Sehl, Ya‘kūb ve Ebû Amr «yünezziu» fiilini inzalden tahfif ile «yünzilü» şeklinde okumuşlardır. Şa‘bî ise { لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “onunla sizi arındırmak için” kısmını «mâ li-yütahhiraküm bihî» şeklinde okumuştur; yani küçük ve büyük hadesten [arındırmak için]. İbn Cinnî’nin belirttiği gibi bunun izahı: «Mâ» ism-i mevsûldür, lâm ise ona sıla olan mahzufa taalluk etmektedir; yani 'sizi arındırmak için sabit olan şeyi üzerinize indiriyor' demektir. Bu lâm, 'Soğuğu savmak için olan elbiseyi verdim' sözündeki lâm gibidir; çoğunluğun kıraatinde ise 'Bana ikram edesin diye seni ziyaret ettim' sözündeki lâm gibidir. İki kıraatin mercii birdir, meşhur olanı ise muradı daha fasih ifade eder. Bu kıraatin, onların «esgınî mâ» (bana su içir) sözünden kasır ile işitilen kullanıma hamledilmesinin niçin caiz olmadığına bir bak; Kāmus’ta bu nakledilmiştir. Bana göre, caiz olsa bile bundan vazgeçmek su varken teyemmüm etmek gibidir.

وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ أي وسوسته وتخويفه إياكم من العطش. أخرج ابن المنذر وأبو الشيخ من طريق ابن جريج عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المشركين غلبوا المسلمين فى أول أمرهم على الماء فظمىء المسلمون وصلوا مجنبين محدثين وكانت بينهم رمال فألقى الشيطان في قلوبهم الحزن وقال: أتزعمون أن فيكم نبيا وأنكم أولياء الله تعالى وتصلون مجنبين محدثين؟ فانزل الله تعالى من السماء ماء فسال عليهم الوادي فشربوا وتطهروا وثبتت أقدامهم وذهبت وسوسة الشيطان، وفسر بعضهم الرجز هنا بالجنابة مع اعتبار كون التطهير منها واعترض بلزوم التكرار ودفع بأن الجملة الثانية تعليل للأولى والمعنى طهركم من الجنابة لأنها كانت من رجز الشيطان وتخييله.

{ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } “ve sizden şeytanın pisliğini gidersin diye”; yani onun vesvesesini ve sizi susuzlukla korkutmasını [gidersin diye]. İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan şöyle rivayet etmişlerdir: Müşrikler işin başında suya karşı Müslümanlara üstün geldiler; Müslümanlar susadılar ve cünüp ile abdestsiz olarak namaz kıldılar, aralarında da kum tepeleri vardı. Bunun üzerine şeytan kalplerine hüzün attı ve: 'Aranızda bir peygamber bulunduğunu, sizin Allah Teâlâ’nın evliyası olduğunuzu iddia ediyorsunuz da cünüp ve abdestsiz mi namaz kılıyorsunuz?' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ gökten bir su indirdi, vadi üzerlerine doğru aktı; içtiler, temizlendiler, ayakları yere sağlam bastı ve şeytanın vesvesesi gitti. Bazıları temizlenmenin ondan olmasını dikkate alarak buradaki riczi cenabet ile tefsir etmişler, buna tekrar gerektirdiği itirazı yapılmış, ikinci cümlenin birincinin illeti olduğu ve mananın: 'Cenabet şeytanın pisliğinden ve hayalinden olduğu için sizi ondan temizledi' demek olduğu belirtilerek itiraz savuşturulmuştur.

وقرىء «رجس» وهو بمعنى الرجز وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ أي يقويها بالثقة بلطف الله تعالى فيما بعد بمشاهدة طلائعه، وأصل الربط الشد ويقال لمن صبر على الشيء: ربط نفسه عليه.

«Rics» şeklinde de okunmuştur ki o da «ricz» anlamındadır. { وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ } “ve kalplerinizi pekiştirsin diye”; yani öncü işaretlerini müşahede ederek sonrasına dair Allah Teâlâ’nın lütfuna güvenle [kalplerinizi] kuvvetlendirsin diye. Rabtın aslı bağlamaktır; bir şeye sabreden kimse için: 'Nefsini ona bağladı' denir.

قال الواحدي: ويشبه أن تكون عَلى صلة أي وليربط قلوبكم. وقيل الأصل ذلك إلا أنه أتى بعلى قصدا للاستعلاء. وفيه إيماء إلى أن قلوبهم قد امتلأت من ذلك حتى كأنه علا عليها، وفي ذلك من إفادة التمكن ما لا يخفى وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ ولا تسوخ في الرمل فالضمير للماء كالأول.

Vâhidî şöyle demiştir: «Alâ»nın sıla (zâit) olması muhtemeldir; yani kalplerinizi bağlasın/pekiştirsin demektir. Aslının bu olduğu, ancak istilâ kastedilerek «alâ» ile getirildiği de söylenmiştir. Bunda, sanki üzerine çıkmış gibi kalplerinin onunla dolduğuna bir ima vardır; bunda da yerleşmeyi ifade etme ciheti gizli değildir. { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } “ve ayakları onunla sağlamlaştırsın diye”; kuma batıp kaymasınlar diye. Buradaki zamir de birincisi gibi suya aittir.

وجوز أن يكون للربط، والمراد بتثبيت الأقدام كما قال أبو عبيدة جعلهم صابرين غير فارين ولا متزلزلين إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ متعلق بمضمر مستأنف أي اذكر خوطب به النبي ﷺ بطريق التجريد حسبما ينطق به الكاف، وقيل: منصوب بيثبت ويتعين حينئذ عود الضمير المجرور في به إلى الربط ليكون المعنى ونثبت الأقدام بتقوية قلوبكم وقت الإيحاء إلى الملائكة والأمر بتثبيتهم إياكم وهو وقت القتال، ولا يصح أن يعود إلى الماء لتقدم زمانه على ذلك، وقال بعضهم: يجوز ذلك لأن التثبيت بالمطر باق إلى زمانه أو يعتبر الزمان متسعا قد وقع جميع المذكور فيه وفائدة التقييد التذكير بنعمة أخرى والإيماء إلى اقتران تثبيت الأقدام بتثبيت القلوب المأمور به الملائكة الذي لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون، أو الرمز إلى أن التقوية وقعت على أتم وجه، وقيل: هو بدل ثالث من إِذْ يَعِدُكُمُ ويبعده تخصيص الخطاب بسيد المخاطبين ﵊. واختار بعض المحققين الأول مدعيا أن في الثاني تقييد التثبيت بوقت مبهم وليس فيه مزيد فائدة. وفي الثالث إباء التخصيص عنه مع أن المأمور به ليس من الوظائف العامة للكل كسائر أخواته ولا يستطيعه غيره ﵊ لأن الوحي المذكور قبل ظهوره بالوحي المذكور،

«Rabt»a ait olması da caiz görülmüştür. Ayakların sabit kılınmasından kasıt, Ebû Ubeyde’nin dediği gibi onları kaçmayan ve sarsılmayan sabırlı kimseler kılmasıdır. { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ } “Hani Rabbin meleklere vahyediyordu”; müste'nef mahzuf bir fiile taalluk etmektedir, yani 'hatırla' demektir; hitap kâf harfinin ifade ettiği üzere tecrîd yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’edir. Bir görüşe göre «yüsebbite» fiiliyle mansubdur; bu takdirde «bihî»deki mecrur zamirin «rabt»a dönmesi tayin eder ki mana: Meleklere vahyedildiği ve onların sizi sabit kılmaları emredildiği vakitte -ki o savaş vaktidir- kalplerinizi kuvvetlendirmek suretiyle ayakları sabit kılalım şeklinde olsun; zamirin suya dönmesi ise zamanının bundan önce olması sebebiyle sahih olmaz. Bazıları şöyle demiştir: Bu caizdir çünkü yağmurla olan sebat onun vaktine kadar baki kalır yahut zaman geniş kabul edilir ve zikredilenlerin hepsi onun içinde vuku bulmuştur; kayıtlamanın faydası ise başka bir nimeti hatırlatmak ve ayakların sebat bulmasının, Allah’ın kendilerine emrettiği şeylere isyan etmeyen ve emrolundukları şeyi yapan meleklerin emrolunduğu kalplerin sebatıyla birlikte bulunmasına ima etmek yahut kuvvetlendirmenin en mükemmel şekilde vuku bulduğuna remiz yapmaktır. Bir görüşe göre ise { إِذْ يَعِدُكُمُ } ifadesinden üçüncü bedeldir; hitabın muhatapların efendisine aleyhisselâm tahsis edilmesi bunu uzak kılmaktadır. Bazı muhakkikler ise ikincisinde sebatın müphem bir vakitle kayıtlanması bulunduğu ve bunda fazla bir fayda olmadığı; üçüncüsünde ise emrolunan şeyin diğer benzerleri gibi herkes için genel vazifelerden olmaması ve mezkûr vahiy o vahiy ile zahir olmadan önce aleyhisselâm’dan başkasının buna güç yetirememesiyle birlikte tahsisin buna engel teşkil ettiği gerekçesiyle birinci görüşü tercih etmişlerdir.

ولا يخفى على المتأمل أن ما ذكر لا يقتضي تعين الأول نعم يقتضي أولويته.

Düşünen kimseye gizli kalmaz ki bu zikredilenler birincisinin tayinini gerektirmez; evet, onun evleviyetini gerektirir.

والمراد بالملائكة الملائكة الذين وقع بهم الإمداد، وصيغة المضارع لاستحضار الصورة، والمعنى إذ أوحى أَنِّي مَعَكُمْ أي معينكم على تثبيت المؤمنين، ولا يمكن حمله على إزالة الخوف كما في قوله ﷾:

Meleklerden murat, kendileriyle yardım edilen meleklerdir; muzari sığası ise manzarayı zihinde canlandırmak içindir. Mana: 'Hani vahyetti ki' demektir. { أَنِّي مَعَكُمْ } “Ben sizinleyim”; yani müminleri sebatkâr kılmanızda sizin yardımcınızım demektir; O Azze ve Celle'nin şu buyruğunda olduğu gibi korkuyu gidermeye hamledilmesi mümkün değildir:

لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا [التوبة: ٤٠] لأن الملائكة لا يخافون من الكفرة أصلا، وما تشعر به كلمة مع من متبوعية الملائكة لا يضر في مثل هذه المقامات، وهو نظير إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ [البقرة: ١٥٣، الأنفال: ٤٦] ونحوه، والمنسبك، مفعول يوحى، وقرىء إني بالكسر على تقدير القول أي قائلا إني معكم، أو إجراء الوحي مجراه لكونه متضمنا معناه، والفاء في قوله سبحانه: فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا لترتيب ما بعدها على ما قبلها، والمراد بالتثبيت الحمل على الثبات في موطن الحرب والجد في مقاساة شدائد القتال قالا أو حالا، وكان ذلك هنا في قول بظهورهم لهم في صورة بشرية يعرفونها ووعدهم إياهم النصر على أعدائهم، فقد أخرج البيهقي في الدلائل أن الملك كان يأتي الرجل في صورة الرجل يعرفه فيقول: أبشروا فانهم ليسوا بشيء والله معكم كروا عليهم، وجاء في رواية كان الملك يتشبه بالرجل فيأتي ويقول: إني سمعت المشركين يقولون: والله لئن حملوا علينا لنكشفن ويمشي بين الصفين ويقول: أبشروا فإن الله تعالى ناصركم.

{ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir” [et-Tevbe: 40]; zira melekler kâfirlerden asla korkmazlar. «Ma‘a» (beraber) kelimesinin hissettirdiği meleklerin tâbi olunanlığı bu gibi makamlarda zarar vermez; bu, { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” [el-Bakara: 153, el-Enfâl: 46] ve benzeri gibidir. Müevvel masdar «yûhâ»nın mef'ûlüdür. Kesre ile «innî» şeklinde de okunmuştur ki bu 'Ben sizinleyim diyerek' şeklinde söz takdiriyle yahut vahyin onun manasını içermesi sebebiyle onun makamında kılınmasıyladır. Sübhânehu’nun: { فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “haydi iman edenlere sebat verin” buyruğundaki fâ harfi, sonrasının öncesine terettüp etmesi içindir. Sebat vermekten murat, kavlen veya fiilen savaş meydanında sebat göstermeye ve savaşın şiddetlerine göğüs germede gayrete sevk etmektir. Bir görüşe göre bu, onların tanıdıkları bir insan suretinde görünmeleri ve düşmanlarına karşı kendilerine zafer vaat etmeleri suretiyle olmuştur. Nitekim Beyhakī Delâil’de rivayet etmiştir ki melek, adama tanıdığı bir adam suretinde gelir ve: «Müjdeler olsun! Onlar bir hiçtir, Allah sizinledir, üzerlerine hücum edin!» derdi. Bir rivayette de şöyle gelmiştir: Melek bir adama benzer, gelir ve: «Ben müşriklerin: 'Vallahi üzerimize hücum ederlerse mutlaka bozuluruz' dediklerini duydum» der, iki saf arasında yürür ve: «Müjdeler olsun! Muhakkak ki Allah Teâlâ sizin yardımcınızdır» derdi.

وقال الزجاج: كان بأشياء يلقونها في قلوبهم تصح بها عزائمهم ويتأكد جدهم، وللملك قوة إلقاء الخير في القلب ويقال له الهام كما أن للشيطان قولة إلقاء الشر ويقال له وسوسة وقيل: كان ذلك بمجرد تكثير السواد.

Zeccâc şöyle demiştir: Bu, kalplerine attıkları ve bununla azimlerinin sağlamlaştığı, gayretlerinin perçinlendiği şeyler vasıtasıyla olmuştur. Şeytanın şer atma gücü olup buna vesvese dendiği gibi, meleğin de kalbe hayır atma gücü vardır ve buna ilham denir. Bir görüşe göre bu, sırf karaltıyı çoğaltmak suretiyle olmuştur.

وعن الحسن أنه كان بمحاربة أعدائهم وذهب إلى ذلك جماعة وجعلوا قوله تعالى سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ تفسير القول تعالى: أَنِّي مَعَكُمْ كأنه قيل: إني معكم في إعانتهم بإلقاء الرعب في قلوب أعدائهم، والرعب بضم فسكون وقد يقال بضمتين وبه قرأ ابن عامر والكسائي الخوف وانزعاج النفس بتوقع المكروه، وأصله التقطيع من قولهم: رعبت السنام ترعيبا إذا قطعته مستطيلا كأن الخوف يقطع الفؤاد أو يقطع السرور بضده، وجاء رعب السيل الوادي إذا ملأه كان السيل قطع السلوك فيه أو لأنه انقطع إليه من كل الجهات، وجعلوا قوله ﷾: فَاضْرِبُوا إلخ تفسيرا لقوله ﵎: فَثَبِّتُوا مبين لكيفية التثبيت. وقد أخرج عبد بن حميد وابن مردويه على أبي داود المازني قال: بينا أنا أتبع رجلا من المشركين يوم بدر فأهويت بسيفي إليه فوقع رأسه قبل أن يصل سيفي إليه فعرفت أنه قد قتله غيري.

Hasan’dan ise bunun düşmanlarıyla savaşmak suretiyle olduğu rivayet edilmiştir; bir topluluk bu görüşe gitmiş ve Allah Teâlâ’nın: { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “Kâfirlerin kalplerine korku salacağım” buyruğunu, Allah Teâlâ’nın: { أَنِّي مَعَكُمْ } buyruğunun tefsiri kılmışlardır; sanki: 'Düşmanlarının kalplerine korku salmak suretiyle onlara yardım etmekte sizinleyim' denilmiş gibidir. «Ru‘b», zamme ve sükûn ile okunur; bazen iki zamme ile de söylenir ki İbn Âmir ve Kisâî böyle okumuştur; hoşlanılmayan şeyin beklenmesiyle nefsin korkması ve sarsılmasıdır. Aslı parçalamaktır; nitekim hörgücü uzunlamasına kestiğinde «ra‘abtü’s-senâme ter‘îben» denir; sanki korku yüreği parçalamakta veya sevinci zıddıyla kesip koparmaktadır. Sel vadide akıp gitmeyi kestiğinde veya her taraftan ona aktığı için «ra‘abe’s-seylü’l-vâdiye» (sel vadiyi doldurdu) şeklinde de kullanılmıştır. Yüce Allah’ın: { فَاضْرِبُوا } “haydi vurun” vb. buyruğunu, O Azze ve Câr’ın: { فَثَبِّتُوا } buyruğunun tefsiri kılmışlar ve sebat vermenin keyfiyetini beyan ettiğini söylemişlerdir. Nitekim Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye, Ebû Dâvûd el-Mâzinî’den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bedir günü ben müşriklerden bir adamı takip ederken kılıcımı ona doğru salladım, kılıcım ona ulaşmadan başı düştü; böylece onu benden başkasının öldürdüğünü anladım.»

وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بينما رجل من المسلمين يشتد في أثر رجل من المشركين أمامه إذ سمع ضربة بالسوط فوقه وقائلا يقول: أقدم حيزوم فخر المشرك مستلقيا فنظر إليه فإذا هو قد حطم وشق وجهه فجاء فحدث بذلك رسول الله ﷺ فقال: صدقت ذلك من مدد السماء الثالثة.

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ da şöyle demiştir: «Müslümanlardan bir adam önündeki müşriklerden bir adamın peşinden hızla koşarken yukarıdan bir kamçı şaklaması ve: 'İlerle Hayzûm!' diyen bir ses işitti. Derken müşrik sırtüstü yere düştü. Ona baktığında burnunun ezildiğini ve yüzünün yarıldığını gördü. Gelip bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e anlattı; o da: 'Doğru söyledin, o üçüncü kat göğün yardımındandı' buyurdu.»

وجوز بعضهم أن يكون التثبيت بما يلقون إليهم من وعد النصر وما يتقوى به قلوبهم في الجملة، وقوله ﷾: سَأُلْقِي إلخ جملة استئنافية جارية مجرى التعليل لإفادة التثبيت لأنه مصدقه ومبينه لإعانته إياهم على التثبيت، وقوله ﷾: فَاضْرِبُوا إلخ جملة مستعقبة للتثبيت بمعنى لا تقتصروا على تثبيتهم وأمدوهم بالقتال عقيبه من غير تراخ، وكأن المعنى أني معكم فيما آمركم به فثبتوا واضربوا. وجيء بالفاء للنكتة المذكورة، ووسط سَأُلْقِي تصديقا للتثبيت وتمهيدا للأمر بعده، وعلى الاحتمالين تكون الآية دليلا لمن قال: إن الملائكة قاتلت يوم بدر، وقال آخرون: التثبيت بغير المقاتلة، وقوله ﷿: سَأُلْقِي تلقين منه تعالى للملائكة على إضمار القول على أنه تفسير للتثبيت أو استئناف بياني، والخطاب في فَاضْرِبُوا للمؤمنين صادرا من الملائكة حكاه الله تعالى لنا، وجوز أن يكون ذلك الكلام من جملة الملقن داخلا تحت القول، كأنه قيل: قولوا لهم قولي سَأُلْقِي

Bazıları, sebat vermenin onlara ulaştırdıkları zafer vaadi ve özetle kalplerini kuvvetlendirecek şeylerle olmasını caiz görmüştür. Yüce Allah’ın: { سَأُلْقِي } vb. buyruğu ise sebat vermenin ifadesine illet makamında geçen istînâfiyye bir cümledir; zira o, sebat vermede onlara yardım ettiğini doğrulayıcı ve beyan edicidir. Yüce Allah’ın: { فَاضْرِبُوا } vb. buyruğu ise sebat vermeyi takip eden bir cümledir; manası: 'Onlara sadece sebat vermekle yetinmeyin, hemen peşinden gecikmeksizin savaşarak da onlara destek olun' demektir. Sanki mana: 'Size emrettiğim hususlarda sizinleyim; haydi sebat verin ve vurun' şeklindedir. Fâ harfi zikredilen nükteden ötürü getirilmiştir; { سَأُلْقِي } ifadesi ise sebat vermeyi tasdik etmek ve sonrasındaki emre hazırlık olmak üzere araya sokulmuştur. Her iki ihtimale göre de ayet, meleklerin Bedir günü savaştığını söyleyenler için bir delil olur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Sebat verme savaşmaksızın olmuştur; Azîz ve Celîl olan Allah’ın: { سَأُلْقِي } buyruğu ise sebat vermenin tefsiri veya istînâf-ı beyânî olarak söz takdiriyle Allah Teâlâ’dan meleklere bir telkindir. { فَاضْرِبُوا } ifadesindeki hitap ise meleklerden sadır olarak müminleredir ve Allah Teâlâ bunu bize hikaye etmiştir. Bu kelamın sözün altına giren telkin edilen şeylerden olması da caiz görülmüştür; sanki: 'Onlara benim { سَأُلْقِي } sözümü söyleyin' denilmiş

إلخ، أو كأنه قيل: كيف نثبتهم؟ فقيل: قولوا لهم قولي سَأُلْقِي إلخ، ولا يخفى أن هذا القول أضعف الأقوال معنى ولفظا. وأما القول بأن فَاضْرِبُوا إلخ خطاب منه تعالى للمؤمنين بالذات على طريق التلوين فمبناه توهم وروده قبل القتال، وأني ذلك؟ والسورة الكريمة إنما نزلت بعد تمام الواقعة، وبالجملة الآية ظاهرة فما يدعيه الجماعة من وقوع القتال من الملائكة فَوْقَ الْأَعْناقِ أي الرؤوس كما روي عن عطاء وعكرمة، وكونها فوق الأعناق ظاهر. وأما المذابح كما قال البعض فإنها في أعالي الأعناق وفَوْقَ باقية على ظرفيتها لأنها لا تتصرف، وقيل: إنها مفعول به وهي بمعنى الأعلى إذا كان بمعنى الرأس، وقيل: هي هنا بمعنى على والمفعول محذوف أي فاضربوهم على الأعناق، وقيل: زائدة أي فاضربوا الأعناق وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ.

vb. yahut: 'Onlara nasıl sebat verelim?' denilmiş, buna karşılık: 'Onlara benim { سَأُلْقِي } sözümü söyleyin' denilmiş gibidir. Bu görüşün mana ve lafız bakımından görüşlerin en zayıfı olduğu gizli değildir. { فَاضْرِبُوا } ifadesinin renklendirme yoluyla bizzat müminlere Allah Teâlâ’dan bir hitap olduğu görüşüne gelince, bunun dayanağı savaştan önce vürut ettiğini vehmetmektir; bu nerede o nerede? Zira yüce sure ancak olayın tamamlanmasından sonra nazil olmuştur. Velhasıl ayet, o topluluğun meleklerden savaşın vuku bulduğu iddiasında açıktır. { فَوْقَ الْأَعْناقِ } “boyunların üstüne”; yani Atâ ve İkrime’den rivayet edildiği gibi başlara [vurun demektir]; boyunların üstünde olmaları açıktır. Bazılarının söylediği gibi boğazlama yerlerine gelince, onlar boyunların yukarı kısımlarındadır; «fevka» ise tasarruf etmediği (çekimlenmediği) için zarfiyeti üzere bakidir. Bir görüşe göre mef'ûlün bihtir ve baş manasında olduğunda 'yukarısı' anlamındadır; bir görüşe göre burada «alâ» anlamındadır ve mef'ûl mahzuftur, yani 'onlara boyunları üzerine vurun' demektir; bir görüşe göre ise zâittir, yani 'boyunlara vurun' demektir. { وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } “ve onların bütün parmaklarına vurun”.

قال ابن الأنباري: البنان أطراف الأصابع من اليدين والرجلين والواحدة بنانة وخصها بعضهم باليد.

İbnü’l-Enbârî şöyle demiştir: Benân, el ve ayak parmaklarının uçlarıdır; tekili benânedir. Bazıları bunu elle sınırlandırmıştır.

وقال الراغب: هي الأصابع وسميت بذلك لأن بها إصلاح الأحوال التي بها يمكن للإنسان أن بين أي يقيم من أبن بالمكان وبن إذا أقام، ولذلك خص في قوله ﷾: بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ [القيامة: ٤] وما نحن فيه لأجل أنهم يقاتلون ويدافعون، والظاهر أنها حقيقة في ذلك، وبعضهم يقول: إنها مجاز فيه من تسمية الكل باسم الجزء.

Râgıb ise şöyle demiştir: Onlar parmaklardır; bu şekilde isimlendirilmesinin sebebi, insanın ikamet etmesini mümkün kılan durumların ıslahının onlar vasıtasıyla olmasıdır ki bu da ikamet ettiğinde kullanılan «ebenne bi’l-mekâni» ve «benne» kökünden gelir. Bundan dolayı Azze ve Câr olan Allah’ın: { بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ } “Evet, onun parmak uçlarını dahi derleyip düzeltmeye gücümüz yeter” [el-Kıyâme: 4] kavlinde ve içinde bulunduğumuz ayette onların savaşmaları ve savunmaları sebebiyle tahsis edilmiştir. Zahir olan, bunda hakikat olduğudur; bazısı ise bunun bütünün parçanın ismiyle adlandırılması kabilinden mecaz olduğunu söylemektedir.

وقيل: المراد بها هنا مطلق الأطراف لوقوعها في مقابلة الأعناق والمقاتل. والمراد اضربوهم كيفما اتفق من المقاتل وغيرها وآثره في الكشاف. وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها الجسد كله في لغة هذيل، ويقال فيها بنام بالميم وتكرير الأمر بالضرب لمزيد التشديد والاعتناء بأمره ومِنْهُمْ متعلق به أو بمحذوف وقع حالا من كُلَّ بَنانٍ وضعف كونه حالاف من بنان بأن فيه تقديم حال المضاف إليه على المضاف لِكَ

Bir görüşe göre boyunların ve vurulacak yerlerin karşısında yer alması sebebiyle burada onunla mutlak olarak uç noktalar/uzuvlar kastedilmiştir. Murad, ölümcül olsun olmasın rastgele uzuvlarına vurun demektir; Keşşâf sahibi bunu tercih etmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan gelen bir rivayette ise Hüzeyl lügatinde bütün beden olduğu belirtilmiştir; onda mîm ile «benâm» da denir. Vurma emrinin tekrarlanması, şiddeti artırmak ve onun işine ihtimam göstermek içindir. «Minhüm» ifadesi ona taalluk eder yahut «külle benân»dan hâl olan mahzufa taalluk eder; «benân»dan hâl olması ise muzafün ileyhin halinin muzafın önüne geçmesini içermesi sebebiyle zayıf görülmüştür. { ذلِكَ } “İşte bu”;

إشارة إلى الضرب والأمر به أو إلى جميع ما مر. والخطاب لرسول الله ﷺ أو لكل من ذكر قبل من الملائكة والمؤمنين على البدل أو لكل أحد ممن يليق بالخطاب. وجوز أن يكون خطابا للجمع، والكاف تفرد مع تعدد من خوطب بها، وليست كالضمير على ما صرحوا به، ومحل الاسم الرفع على الابتداء وخبره قوله ﷾: أَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ

Vurmaya ve onun emredilmesine veya daha önce geçenlerin tamamına işarettir. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e yahut bedel yoluyla daha önce zikredilen melekler ve müminlerden her birine veya hitaba layık olan herkese yöneliktir. Çoğula hitap olması da caiz görülmüştür; kâf harfi muhatabın çokluğuyla birlikte tekil gelir ve açıkça belirttikleri üzere zamir gibi değildir. İsmin mahalli mübteda olarak merfûdur; haberi ise Azze ve Câr olan Allah’ın şu buyruğudur: { أَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ }

وقال أبو البقاء: إن ذلك خبر مبتدأ محذوف أي الأمر ذلك وليس الأمر ذلك، والباء للسببية والمشاقة العداوة سميت بذلك أخذا من شق العصا وهي المخالفة أو لأن كلا من المتعاديين يكون في شق غير شق الآخر كما أن العداوة سميت عداوة لأن كلا منهما في عدوة أي جانب وكما أن المخاصمة من الخصم بمعنى الجانب أيضا، والمراد بها هنا المخالفة أي ذلك ثابت لهم أو واقع عليهم بسبب مخالفتهم لمن لا ينبغي لهم مخالفته بوجه من الوجوه مَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ

Ebü’l-Bekā ise «zâlike»nin mahzuf bir mübtedanın haberi olduğunu söylemiştir; yani 'Durum budur' demektir, ancak durum böyle değildir. Bâ harfi sebebiyet içindir; müşâkka ise düşmanlıktır. Birlik ve beraberliği bozmak (şakku’l-asâ) yani muhalefet etmekten veya düşman olanlardan her birinin diğerinin bulunduğu taraftan (şıkk) başka bir tarafta olmasından ötürü böyle isimlendirilmiştir; nitekim adâvet de her birinin diğer bir tarafta (udve) olmasından ötürü adâvet diye adlandırılmış ve muhâsama da yine taraf manasındaki «hasm» kökünden gelmiştir. Burada onunla murat muhalefettir; yani bu [ceza], hiçbir şekilde muhalefet etmemeleri gereken zata muhalefet etmeleri sebebiyle onlar için sabittir veya başlarına gelmiştir. { وَمَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim Allah’a ve Resûlüne karşı gelirse”;

أي يخالف أمر الله تعالى ورسوله ﵊ والإظهار في مقام الإضمار لتربية المهابة وإظهار كمال شناعة ما اجترءوا عليه والاشعار بعلية الحكم، وبئس خطيب القوم أنت اقتضاه الجمع على وجه لا يبين منه الفرق ممن هو في ربقة التكليف وأين هذا من ذاك لو وقع ممن لا حجر عليه، وإنما لم يدغم المثلان لأن الثاني ساكن في الأصل والحركة لالتقاء الساكنين فلا يعتد به، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ

Yani kim Allah Teâlâ’nın ve Resûlü aleyhisselâm’ın emrine muhalefet ederse... İzmâr (zamir) makamında izhârın (açık ismin) gelmesi, heybet hissi uyandırmak, cüret ettikleri şeyin son derece çirkin olduğunu göstermek ve hükmün illetine işaret etmek içindir. 'Kavmin ne kötü hatibisiniz' sözü, mükellefiyet bağı altında bulunan kimseler için aralarındaki farkın anlaşılamayacağı bir şekilde cem edilmeyi gerektirmiştir; üzerinde hiçbir kayıt bulunmayan kimseden sadır olsaydı bu nerede o nerede! İki benzer harfin idgam edilmeyişi ise ikincisinin aslında sakin olması ve harekenin iki sakinin karşılaşmasından dolayı olması sebebiyledir, bu yüzden ona itibar edilmez. Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “şüphesiz Allah, cezası pek şiddetli olandır” buyruğu ise;

إما نفس الجزاء قد حذف منه العائد عند من يلتزمه ولا يكتفي بالفاء في الربط أي شديد العقاب له، أو تعليق للجزاء المحذوف أي يعاقبه الله تعالى فإن الله شديد العقاب، وأيا ما كان فالشرطية بيان للسببية السابقة بطريق برهاني، كأنه قيل: ذلك العقاب الشديد بسبب المشاقة لله تعالى ورسوله ﵊ وكل من يشاقق الله ورسوله كائنا من كان فله بسبب ذلك عقاب شديد فاذن لهم بسبب مشاقة الله ورسوله عقاب شديد، وقيل: هو وعيد بما أعد لهم في الآخر بعد ما حلق بهم في الدنيا، قال بعض المحققين: ويرده قوله ﷾: ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ

Bağlantıda fâ harfi ile yetinmeyip bunu şart koşan kimseye göre kendisinden aid zamir hazfedilmiş olan cezanın bizzat kendisidir; yani 'Ona cezası pek şiddetlidir' demektir. Yahut mahzuf cezanın talikidir; yani 'Allah Teâlâ onu cezalandırır, zira Allah’ın cezası pek şiddetlidir' demektir. Her iki durumda da şart cümlesi, burhanî bir yolla önceki sebebiyetin beyanıdır; sanki şöyle denilmiştir: Bu şiddetli ceza, Allah Teâlâ’ya ve Resûlü aleyhisselâm’a muhalefet sebebiyledir; kim olursa olsun Allah’a ve Resûlüne muhalefet eden kimse için bundan dolayı şiddetli bir ceza vardır; öyleyse Allah’a ve Resûlüne muhalefetleri sebebiyle onlar için şiddetli bir ceza vardır. Bir görüşe göre bu, dünyada başlarına gelenlerden sonra ahirette onlar için hazırlanan şeyle bir tehdittir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Azze ve Câr olan Allah’ın şu buyruğu bunu reddeder: { ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ } “İşte bu [dünyadaki cezanızdır], haydi tadın onu! Şüphesiz kâfirler için”

عَذابَ النَّارِ

{ عَذابَ النَّارِ } “bir de cehennem azabı vardır.”

فإنه مع كونه هو المسوق للوعيد بما ذكر ناطق بكون المراد بالعقاب المذكور ما أصابهم عاجلا سواء جعل ذلِكُمْ إشارة إلى نفيس العقاب أو إلى ما تفيده الشرطية من ثبوته لهم، أما على الأول فلأن الأظهر أن محله النصب بمضمر يستدعيه فَذُوقُوهُ والواو في وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ إلخ بمعنى مع، فالمعنى باشروا ذلكم العقاب الذي أصابكم فذوقوه عاجلا مع أن لكم عذاب النار آجلا، فوقع الظاهر موضع الضمير لتوبيخهم بالكفر وتعليل الحكم به، وأما على الثاني فلأن الأقرب أن محله الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف، وقوله ﷾: وأَنَّ إلخ معطوف عليه، والمعنى حكم الله تعالى ذلكم أي ثبوت هذا العقاب لكم عاجلا وثبوت عذاب النار آجلا، وقوله تعالى: فَذُوقُوهُ اعتراض وسط بين المعطوفين للتهديد، والضمير على الأول لنفس المشار إليه وعلى الثاني لما في ضمنه اهـ.

Zira bu ayet, zikredilenle tehdit için sevk edilmiş olmakla birlikte, «zâliküm» ister cezanın bizzat kendisine ister şart cümlesinin ifade ettiği onun onlar için sübutuna işaret kılınsın, mezkûr azap ile kastedilenin peşin olarak başlarına gelen şeyler olduğunu açıkça söylemektedir. Birinciye göre; zira evlâ olan, mahallinin { فَذُوقُوهُ } fiilinin gerektirdiği mahzuf bir fiille mansub olmasıdır; { وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ } vb. ifadesindeki vâv ise «ma‘a» anlamındadır; binaenaleyh mana: 'Başınıza gelen bu azaba bizzat maruz kalın, ahirette sizin için cehennem azabı olmakla birlikte peşin olarak onu tadın!' demektir; kâfirlikle onları kınamak ve hükmü onunla illetlendirmek için zamir yerine zahir isim gelmiştir. İkinciye göre ise; zira en uygun olan, mahallinin mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasıdır ve Azze ve Câr’ın: «ve enne» vb. buyruğu ona matuftur. Mana ise: 'Allah Teâlâ’nın hükmü işte budur; yani bu cezanın peşin olarak sizin için sübutu ve cehennem azabının da ahirette sübutudur.' Allah Teâlâ’nın: { فَذُوقُوهُ } buyruğu ise tehdit için iki matuf arasına girmiş bir itiraziyyedir. Zamir birinciye göre bizzat işaret edilene, ikinciye göre ise onun zımnındakine aittir. [Alıntı sonu].

واعترض على الاحتمال الأول بأن الكلام عليه من باب الاشتغال وهو إنما يصح لو جوزنا صحة الابتداء في ذلِكُمْ وظاهر أنه لا يجوز لأن ما بعد الفاء لا يكون خبرا إلا إذا كان المبتدأ موصولا أو نكرة موصوفة. ورد بأنه ليس متفقا عليه فإن الأخفش جوزه مطلقا، وتقدير باشروا مما استحسنه أبو البقاء وغيره قالوا: لتكون الفاء عاطفة لا زائدة أو جزائية كما في نحو زيدا فاضربه على كلام فيه، وبعضهم يقدر عليكم اسم فعل. واعترضه أبو حيان بأن أسماء الأفعال لا تضمر. واعتذر عن ذلك الحلبي بأن من قدر لعله نحا نحو الكوفيين فإنهم يجرون اسم الفعل مجرى الفعل مطلقا ولذلك يعملونه متأخرا نحو كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النساء: ٢٤] ، وما أشار إليه كلامه من أن قوله ﷾: وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ إلخ منصوب على أنه مفعول معه على التقدير الأول لا يخلو عن شيء، فإن في نصب المصدر المؤول على أنه مفعول معه نظرا. ومن هنا اختار بعضهم العطف على ذلكم كما في التقدير الثاني، وآخرون اختاروا عطفه على قوله تعالى: أَنِّي مَعَكُمْ داخل معه تحت الإيحاء أو على المصدر في قوله ﷾:

Birinci ihtimale, kelamın iştigâl babından olduğu, bunun da ancak «zâliküm» ile ibtidanın sıhhatini caiz görürsek sahih olacağı; halbuki fâ’dan sonrasının ancak mübteda mevsûl veya sıfatlanmış nekre olduğunda haber olabileceği için bunun caiz olmadığının zahir bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna bunun üzerinde ittifak edilmiş bir husus olmadığı, nitekim Ahfeş’in buna mutlak olarak cevaz verdiği şeklinde cevap verilmiştir. «Bâşirû» (maruz kalın) takdiri ise Ebü’l-Bekā ve başkalarının güzel gördüğü şeylerdendir; fâ harfi zâit veya üzerinde kelam bulunmakla birlikte «Zeyden fedribhü» misalinde olduğu gibi cezâiyye değil, atıf harfi olsun diye böyle demişlerdir. Bazıları da «aleyküm» ism-i fiilini takdir etmektedir. Ebû Hayyân ise isim-fiillerin izmâr edilemeyeceğini belirterek buna itiraz etmiştir. Halebî ise bunu takdir edenin belki de isim-fiili mutlak olarak fiil makamında gören ve bu yüzden { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } [en-Nisâ: 24] ayetinde olduğu gibi onu muahhar olarak amel ettiren Kûfelilerin mezhebine yönelmiş olabileceğini söyleyerek mazeret beyan etmiştir. Sözünün işaret ettiği, Azze ve Câr’ın: { وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ } vb. buyruğunun birinci takdire göre mef'ûlün maah olarak mansub olması hususu ise şüpheden uzak değildir; zira müevvel masdarın mef'ûlün maah olarak nasbedilmesinde nazar vardır. Bundan dolayı bazıları ikinci takdirde olduğu gibi «zâliküm» üzerine atfı tercih etmiş, diğerleri ise Allah Teâlâ’nın: { أَنِّي مَعَكُمْ } buyruğuna atfını tercih ederek onunla birlikte vahyin altına girdiğini yahut Azze ve Câr’ın şu buyruğundaki masdara matuf olduğunu söylemişlerdir:

َنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ

[...Çünkü] onlar Allah'a ve Resûlü'ne karşı geldiler.

ولا يخفى أن العطف على ذلِكُمْ يستدعي أن يكون المعنى باشروا أو عليكم أو ذوقوا أن للكافرين عذاب النار وهو مما يأباه الذوق، ولذا قال العلامة الثاني: إنه لا معنى له، والعطفان الآخران لا أدري أيهما أمر من الآخر، ولذلك ذهب بعض المحققين إلى اختيار كون المصدر خبر مبتدأ محذوف أو مبتدأ خبره محذوف، وقيل: هو منصوب باعلموا ولعل أهون الوجوه في الآية الوجه الأخير.

Gizli kalmaz ki { ذلِكُمْ } üzerine atıf, mananın: 'Kâfirlere cehennem azabı olduğunu doğrudan yaşayın veya üzerinize alın yahut tadın' şeklinde olmasını gerektirir ki bu zevkin reddettiği bir şeydir. Bundan dolayı Allâme-i Sânî: 'Bunun bir manası yoktur' demiştir. Diğer iki atfa gelince, hangisinin diğerinden daha acı olduğunu bilmiyorum; bu yüzden bazı muhakkikler masdarın mahzuf bir mübtedanın haberi veya haberi mahzuf bir mübteda olmasını tercih etmişlerdir. Bir görüşe göre «ı‘lemû» (bilin ki) takdiriyle mansubdur; ayetteki vecihlerin belki de en kolayı bu son vecihtir.

والانصاف أنها ظاهرة في كون المراد بالعقاب ما أصابهم عاجلا، والخطاب فيها مع الكفرة على طريق الالتفات من الغيبة في اقُّوا

İnsafla bakılırsa bu ayet, ceza ile muradın peşin olarak başlarına gelen şeyler olduğu hususunda açıktır; buradaki hitap ise «şâkkū» ifadesindeki gaybetten iltifat yoluyla kâfirleredir.

إليه، ولا يشترط في الخطاب المعتبر في الالتفات أن يكون بالاسم كما هو المشهور بل يكون بنحو ذلك أيضا بشرط أن يكون خطابا لمن وقع الغائب عبارة عنه كذا قيل وفيه كلام، وقرأ الحسن وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ بالكسر، وعليه فالجملة تذييلية واللام للجنس والواو للاستئناف يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خطاب للمؤمنين بحكم كلي جار فيما سيقع من الوقائع والحروب جيء به في تضاعيف القصة إظهارا للاعتناء به وحثا على المحافظة عليه إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً الزحف كما قال الراغب انبعاث مع جر الرجل كانبعاث الصبي قبل أن يمشي والبعير المعيي والعسكر إذا كثر فتعثر انبعاثه، وقال غير واحد: هو الدبيب يقال: زحف الصبي إذا دب على استه قليلا قليلا ثم سمي به الجيش الدهم المتوجه إلى العدو لأنه لكثرته وتكاثفه يرى كأنه يزحف لأن الكل يرى كجسم واحد متصل فتحس حركته بالقياس في غاية البطء وإن كانت في نفس الأمر في غاية السرعة كما قال ﷾: وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ [النمل: ٨٨] وقال قائلهم:

iltifat sayılan hitapta meşhur olduğu üzere ismin bulunması şart değildir; bilakis gaibin kendisini ifade ettiği kimseye yönelik bir hitap olması şartıyla bu vb. şekillerde de olabilir; böyle denilmiştir fakat bunda da tartışma vardır. Hasan [el-Basrî], { وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ } lafzını kesre ile [«ve inne» şeklinde] okumuştur. Buna göre cümle tezyîliyye (pekiştirme), lâm harfi cins için ve vâv ise isti'nâfiyye olur. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” hitabı, ileride vuku bulacak olaylar ve savaşlar hakkında geçerli olan küllî bir hükümle müminlere yönelik bir hitaptır; ona ihtimam gösterildiğini belirtmek ve onu korumaya teşvik etmek amacıyla kıssanın arasına getirilmiştir. { إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً } “Kâfirlerle toplu halde karşılaştığınız zaman”. Râgıb'ın belirttiği üzere zehf (زَحْف); yürümeden önceki çocuğun, yorgun devenin ve çoğalıp da hareketi zorlaşan ordunun ilerleyişinde olduğu gibi ayağını sürüyerek ilerlemektir. Birden çok âlim şöyle demiştir: O, yavaş yavaş yürümektir (debîb). Çocuğun kıçı üzerinde azar azar sürünmesi durumunda «zehafe's-sabiyy» denir. Sonra bu kelime, düşmana doğru yönelen kalabalık ordu için isim olarak kullanılmıştır; çünkü ordu, çokluğu ve yoğunluğu sebebiyle adeta sürünüyormuş gibi görünür. Zira hepsi birbirine bitişik tek bir cisim gibi algılanır ve orantısal olarak hareketi son derece yavaş hissedilir; her ne kadar gerçekte son derece hızlı olsa da. Nitekim Azze ve Câr şöyle buyurmuştur: { وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ } [en-Neml: 88] “Dağları görürsün de onları donmuş sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler”. Şairleri de şöyle demiştir:

وأرعن مثل الطود تحسب أنه ... وقوف لجاج والركاب تهملج

«Ve ulu bir dağ gibi [bir ordu], inatçı bir duruş sergiliyor sanırsın / Oysa binekler hızlı ve kıvrak adımlarla koşmaktadır.»

ويجمع على زحوف لأنه خرج عن المصدرية، ونصبه إما على أنه حال من مفعول لَقِيتُمُ أي زاحفين نحوكم أو على مصدر مؤكد لفعل مضمر هو الحال منه أي يزحفون زحفا. وجوز كونه حالا من فاعله أو منه ومن مفعوله معا، واعترض بأنه يأباه قوله تعالى: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ إذ لا معنى لتقييد النهي عن الأدبار بتوجههم السابق إلى العدو وبكثرتهم بل توجه العدو إليهم وكثرتهم هو الداعي إلى الأدبار عادة والمحوج إلى النهي، وحمله على الإشعار بما سيكون منهم يوم حنين حين تولوا وهم إثنا عشر ألفا بعيد انتهى.

Masdarlıktan çıktığı için çoğulu «zuhûf» olarak gelir. Nasbı ise ya { لَقِيتُمُ } fiilinin mef'ûlünden hâl olması iledir; yani «size doğru sürünerek/ilerleyerek geldikleri halde» demektir; yahut mef'ûlden hâl olan muzmer bir fiilin müekkid masdarı olması iledir, yani «zehf ile ilerlerlerken» demektir. Fâilinden veya hem fâil hem mef'ûlünden birlikte hâl olması da caiz görülmüştür. Ancak buna, Allah Teâlâ’nın: { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } “Onlara arkalarınızı dönmeyin” buyruğunun engel olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira arkalarını dönme yasağının onların daha önce düşmana yönelmeleriyle ve çokluklarıyla kayıtlanmasının bir anlamı yoktur; bilakis düşmanın onlara yönelmesi ve çokluğu, âdeten arkalarını dönmeye sevk eden ve yasağı gerektiren durumdur. Ayetin, on iki bin kişi oldukları halde arkalarını döndükleri Huneyn gününde kendilerinden sadır olacak duruma işaret ettiğine hamletmek ise uzaktır. [İtiraz] bitti.

وأجيب بأن المراد بالزحف ليس إلا المشي للقتال من دون اعتبار كثرة أو قلة وسمي المشي لذلك به لأن الغالب عند ملاقاة الطائفتين مشي أحداهما نحو الأخرى مشيا رويدا والمعنى إذا لقيتم الكفار ماشين لقتالهم متوجهين لمحاربتهم أو ماشيا كل واحد منكم إلى صاحبه فلا تدبروا، وتقييد النهي بذلك لايضاح المراد بالملاقاة ولتفظيع أمر الإدبار لما أنه مناف لتلك الحال، كأنه قيل حيث أقبلتم فلا تدبروا وفيه تأمل والمراد من تولية الأدبار الانهزام فإن المنهزم يولي ظهره من انهزم منه، وعدل عن لفظ الظهور إلى الأدبار تقبيحا للانهزام وتنفيرا عنه. وقد يقال: الآية على حد وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى [الإسراء: ٣٢] والمعنى على تقدير الحالية من المفعول كما هو الظاهر واعتبار الكثرة في الزحف وكونها بالنسبة إليهم يا أيها الذين آمنوا إذا لقيتم أعداءكم الكفرة للقتال وهم جمع جم وأنتم عدد نزر فلا تولوهم أدباركم فضلا عن الفرار بل قابلوهم وقاتلوهم مع قلتكم فضلا عن أن تدانوهم في العدد أو تساووهم وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ أي يوم اللقاء ووقته دُبُرَهُ فضلا عن الفرار.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Zehf ile kastedilen, çokluk veya azlık dikkate alınmaksızın sadece savaş için yürümektir. Bu amaçla yürümeye bu adın verilmesi, iki topluluk karşılaştığında çoğunlukla birinin diğerine doğru yavaş adımlarla yürümesindendir. Mana şöyledir: «Kâfirlerle onlarla savaşmak üzere yürüyerek, çarpışmak için yönelerek yahut her biriniz diğerine doğru yürüyerek karşılaştığınızda arkalarınızı dönmeyin.» Yasağın bununla kayıtlanması, karşılaşmaktan maksadın ne olduğunu açıklamak ve o hale aykırı olduğu için geri dönme işinin çirkinliğini vurgulamak içindir; adeta «Karşı karşıya gelmişken geri dönmeyin» denilmiş gibidir. Bunda düşünülmesi gereken hususlar vardır. Arkalarını dönmekten murad hezimettir; zira hezimete uğrayan kişi, kaçtığı kimseye sırtını döner. Hezimeti çirkin göstermek ve ondan nefret ettirmek amacıyla «zuhûr» (sırtlar) lafzından «edbâr» (arkalar) lafzına geçilmiştir. Denilebilir ki ayet: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى } [el-İsrâ: 32] “Zinaya yaklaşmayın” ayeti mesabesindedir. Zahir olduğu üzere mef'ûlden hâl olması ve zehfte çokluğun dikkate alınıp bunun da onlara nispet edilmesi takdirine göre mana şöyledir: «Ey iman edenler! Kâfir düşmanlarınızla savaş için karşılaştığınızda onlar kalabalık bir topluluk, siz ise az bir sayı olsanız bile onlara arkalarınızı dönmeyin, nerede kaldı ki kaçmak! Bilakis azlığınıza rağmen onlarla yüzleşip savaşın; nerede kaldı ki sayıda onlara yakın olasınız yahut eşit bulunasınız!» { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ } “O gün her kim onlara arkasını dönerse” yani karşılaşma günü ve vaktinde arkasını dönerse; kaçması ise evleviyetle yasaktır.

وقرأ الحسن بسكون الباء إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أي تاركا موقفه إلى موقف أصلح للقتال منه، أو متوجها إلى قتال طائفة أخرى أهم من هؤلاء، أو مستطردا يريد الكر كما روي عن ابن جبير رضي الله تعالى عنه. ومن كلامهم:

Hasan [el-Basrî], bâ harfinin sükûnu ile [«dubrahû» şeklinde] okumuştur. { إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ } “Savaşmak için bir tarafa çekilen... müstesna”; yani savaş için daha elverişli bir mevziye geçmek üzere bulunduğu yeri terk eden yahut bunlardan daha mühim olan başka bir fırka ile savaşmaya yönelen veya İbn Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet edildiği üzere tekrar saldırmayı kastederek geri çekilen hariç. Onların kelamından birinde şöyle denir:

نفر ثم نكر ... والحرب كر وفر

«Kaçar, sonra hücum ederiz / Zira savaş vur-kaçtan ibarettir.»

وقد يصير ذلك من خدع الحرب ومكايدها، وجاء «الحرب خدعة» وأصل التحرف على ما في مجمع البيان الزوال عن جهة الاستواء إلى جهة الحرف، ومنه الاحتراف وهو أن يقصد جهة من الأسباب طالبا فيها رزقه أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ أي منحازا إلى جماعة أخرى من المؤمنين ومنضما إليهم وملحقا بهم ليقاتل معهم العدو، والفئة القطعة من الناس، ويقال: فأوت رأسه بالسيف إذا قطعته وما ألطف التعبير بالفئة هنا، واعتبر بعضهم كون الفئة قريبة للمتحيز ليستعين بهم، وكأنه مبني على المتعارف وكم يعتبر ذلك آخرون اعتبار للمفهوم اللغوي.

Bu durum bazen savaş hile ve tuzaklarından biri haline gelir. Nitekim «Savaş hiledir» buyurulmuştur. Teharruf (تَحَرُّف) kelimesinin aslı, Mecmeu’l-Beyân'da belirtildiği üzere, düzlük tarafından kenar/kıyı (harf) tarafına kaymaktır. İhtirâf (meslek edinme) kelimesi de bundandır ki kişinin rızkını aramak üzere sebeplerden bir tarafa yönelmesidir. { أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } “Yahut başka bir birliğe katılmak üzere çekilen”; yani düşmanla birlikte savaşmak üzere müminlerden başka bir cemaate çekilen, onlara katılan ve iltihak eden müstesna. Fîe (فِئَة), insanlardan oluşan fırka/bölük demektir. Kılıçla başını kestiğinde «fe’evtü ra’sehû bi’s-seyf» denir. Burada «fîe» lafzıyla ifade edilmesi ne kadar da latiftir! Bazıları, yardım isteyebilmesi için fîenin mevzi değiştirene yakın olmasını şart koşmuşlardır; bu da sanki örfe dayalı gibidir. Diğerleri ise lügat anlamına itibar ederek bunu şart koşmamışlardır.

ويؤيده ما

Bunu şu rivayet de teyit etmektedir:

أخرجه أحمد وابن ماجه وأبو داود والترمذي وحسنه والبخاري في الأدب المفرد واللفظ له عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: كنا في غزاة فحاص الناس حيصة قلنا: كيف نلقى النبي ﷺ وقد فررنا من الزحف وبؤنا بالغضب؟ فأتينا النبي ﷺ قبل صلاة الفجر فخرج فقال: من القوم؟ فقلنا. نحن الفارون فقال: لا بل أنتم العكارون فقبلنا يده فقال عيه الصلاة والسلام: أنا فئتكم وأنا فئة المسلمين ثم قرأ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ

Ahmed, İbn Mâce, Ebû Dâvûd, Tirmizî (sahih/hasen görerek) ve lafız kendisine ait olmak üzere el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmişlerdir. O şöyle dedi: «Bir gazvede idik. İnsanlar bir an geri çekilip dağıldı. Biz: 'Savaştan kaçtığımız ve gazaba uğradığımız halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile nasıl karşılaşacağız?' dedik. Sabah namazından önce Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldik. Dışarı çıktı ve: 'Bu topluluk kimdir?' diye sordu. Biz: 'Biz kaçanlarız' dedik. Bunun üzerine: 'Hayır, bilakis siz tekrar dönüp hücum edenlersiniz (akkârûn)' buyurdu. Biz de onun elini öptük. Aleyhissalâtü vesselâm: 'Ben sizin birliğinizim ve ben Müslümanların birliğiyim' buyurdu ve ardından: { إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } “Savaşmak için bir tarafa çekilen veya diğer bir birliğe katılmak üzere mevzi alan müstesna” ayetini okudu.»

والعكارون الكرارون إلى الحرب والعطافون نحوها.

«Akkârûn» (عَكَّارُون), savaşa tekrar dönüp saldıranlar ve ona yönelenler demektir.

وبما روي أنه انهزم من القادسية فأتى المدينة إلى عمر رضي الله تعالى عنه فقال: يا أمير المؤمنين هلكت فررت من الزحف فقال عمر رضي الله تعالى عنه: أنا فئتك، وبعضهم يحمل

Yine rivayet edildiğine göre, Kādisiye'den hezimete uğrayıp kaçan bir kimse Medine'ye Ömer radıyallâhu anh'ın yanına gelerek: «Ey Müminlerin Emîri! Helak oldum, savaştan kaçtım» dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: «Ben senin birliğinim» buyurdu. Bazıları,

قوله ﵊: «أنتم العكارون»

onun aleyhisselâm: «Siz tekrar hücum edenlersiniz» sözünü,

على تسليتهم وتطييب قلوبهم، وحمل الكلام كله في الخبرين على ذلك بعيد. نعم إن ظاهرهما يستدعي أن لا يكاد يوجد فار من الزحف، ووزن- متحيز- مفتعل لا مفتعل وإلا لكان متحوز لأنه من حاز يجوز وإلى هذا ذهب الزمخشري ومن تبعه، وتعقب بأن الإمام المرزوقي ذكر أن تدير تفعل مع أنه واوي نظر إلى شيوع ديار، وعليه فيجوز أن يكون تحيز

onları teselli etmeye ve gönüllerini hoş tutmaya hamletmişlerdir; ancak iki haberdeki bütün kelamı buna hamletmek uzaktır. Evet, bu iki rivayetin zahiri, adeta savaştan kaçan hiç kimsenin bulunamayacağını gerektirir. «Mütehayyiz» (متحيز) kelimesinin vezni müfte‘il (مفتعل) değil tefa‘‘ul (تَفَعَّل) babındandır; öyle olmasaydı «mütehavviz» (متحوز) olurdu; çünkü «hâze yehûzu» (حاز يجوز) kökündendir. Zemahşerî ve ona uyanlar bu görüşe gitmişlerdir. Buna karşı, İmam Merzûkī'nin «tedeyyere» (تدير) kelimesinin vâvî asıllı olmasına rağmen «diyâr» kelimesinin yaygınlığına bakılarak tefa‘‘ale (تَفَعَّلَ) vezninde olduğunu zikrettiği belirtilerek itiraz edilmiştir; buna göre «tehayyeze» (تحيز) kelimesinin de

تفعل نظرا إلى شيوع الحيز بالياء، فلهذا لم يجىء تدور وتحوز، وذكر ابن جني أن ما قاله هذا الإمام هو الحق وأنهم قد يعدون المنقلب كالأصلي ويجرون عليه أحكامه كثيرا. لكن في دعواه نفي تحوز نظر، فإن أهل اللغة قالوا: تحوز وتحيز كما يدل عليه ما في القاموس، وقال ابن قتيبة: تحوز تفعل وتحيز تفعيل، وهذه المادة في كلامهم تتضمن العدول من جهة إلى أخرى من الحيز بفتح الحاء وتشديد الياء، وقد وهم فيه من وهم، وهو فناء الدار ومرافقها، ثم قيل لكل ناحية فالمستقر في موضعه كالجبل لا يقال له متحيز وقد يطلق عندهم على ما يحيط به حيز موجود، والمتكلمون يريدون به الأعم وهو كل ما أشير إليه فالعالم كله متحيز ونصب الوصفين على الحالية وإلا ليست عاملة ولا واسطة في العمل وهو معنى قولهم: وكانت كذلك لأنه استثناء مفرغ من أعم الأحوال ولولا التفريغ لكانت عاملة أو واسطة في العمل على الخلاف المشهور وشرط الاستثناء المفرغ أن يكون في النفي أو صحة عموم المستثنى منه نحو قرأت إلا يوم كذا ومنه ما نحن فيه ويصح أن يكون من الأول باعتبار أن يولى بمعنى لا يقبل على القتال، ونظير ذلك ما قالوا في

«hayyiz» (حَيِّز) lafzının yâ ile yaygınlığına bakılarak tefa‘‘ale (تَفَعَّلَ) olması caizdir; bu sebeple «tedevvere» ve «tehavveze» şeklinde gelmemiştir. İbn Cinnî, bu imamın söylediğinin hak olduğunu, Arapların dönüşmüş harfi bazen asıl gibi sayıp onun hükümlerini çokça uyguladıklarını zikretmiştir. Ancak onun «tehavveze» kelimesini nefyetme iddiasında nazar vardır; zira lügat ehli Kāmûs'ta yer alan ifadenin de delalet ettiği üzere «tehavveze» ve «tehayyeze» demişlerdir. İbn Kuteybe ise: «Tehavveze, tefa‘‘ale veznindedir; tehayyeze ise tef‘îl babındandır» demiştir. Bu madde onların kelamında, hâ harfinin fethası ve yâ harfinin şeddesiyle okunan «el-hayyiz»den (الحَيِّز) türeyerek bir taraftan diğer tarafa kaymayı içerir. Bu hususta vehme kapılan yanılmıştır. O, evin avlusu ve müştemilatıdır; sonra her bir cihet için kullanılmıştır. Bu sebeple dağ gibi kendi yerinde sabit olan şeye «mütehayyiz» denmez. Bazen onların nezdinde mevcut bir mekânın kendisini kuşattığı şey için de ıtlak edilir. Mütekellimler ise bununla daha genel bir anlamı, yani kendisine işaret edilebilen her şeyi kastederler; dolayısıyla âlemin tamamı mütehayyizdir. İki vasfın nasbı hâl oldukları içindir. «İllâ» (إِلَّا) edatı amel edici veya amelde vasıta değildir; «o şekildeydi» sözlerinin anlamı da budur; çünkü en genel hâllerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Şayet tefrîğ olmasaydı, meşhur ihtilafa göre amel edici veya amelde vasıta olurdu. İstisnâ-i müferrağın şartı ise nefiyde veya «falan gün hariç okudum» misalinde olduğu gibi müstesnâ minh'in umumunun sahih olmasında bulunmasıdır; konumuz da bundandır. { يُوَلِّ } fiilinin «savaşa yönelmez» manasında olması hasebiyle birinci kısımdan olması da sahihtir. Bunun bir benzeri de ulemanın şu hadis hakkındaki sözleridir:

قوله ﵊ «العالم هلكى إلا العالمون» الحديث.

onun aleyhisselâm: «Âlimler müstesna, bütün insanlar helak olmuştur...» hadisi.

وجوز أن يكون على الاستثناء من المولين، أي من يولهم دبره إلا رجلا منهم متحرفا لقتال أو متحيزا فَقَدْ باءَ أي رجع بِغَضَبٍ عظيم لا يقادر قدره، وحاصله المولون إلا المتحرفين والمتحيزين لهم ما ذكر مِنَ اللَّهِ صفة غضب مؤكدة لفخامته أي بغضب كائن منه تعالى شأنه وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ أي بدل ما أراد بفراره أن يأوي إليه ينجيه من القتل وَبِئْسَ الْمَصِيرُ جهنم ولا يخفى ما في إيقاع البوء في موقع جواب الشرط الذي هو التولية مقرونا بذكر المأوى والمصير من الجزالة التي لا مزيد عليها، وفي الآية دلالة على تحريم الفرار من الزحف على غير المتحرف أو المتحيز،

Bunun arkasını dönenlerden istisna olması da caiz görülmüştür; yani: «Onlardan savaş için bir tarafa çekilen veya bir birliğe sığınan adam müstesna, kim onlara arkasını dönerse...» { فَقَدْ باءَ } “muhakkak ki dönmüştür”, yani dönüp uğramıştır, { بِغَضَبٍ } “bir gazaba”, takdir edilemeyecek kadar büyük bir gazaba; netice itibarıyla mevzi değiştirenler ve bir birliğe sığınanlar hariç arkasını dönenler için bu zikredilen hüküm vardır. { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan” ifadesi, gazabın büyüklüğünü pekiştiren bir sıfattır; yani şanı yüce olan Allah Teâlâ'dan kaynaklanan bir gazapla dönmüştür. { وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ } “ve onun varacağı yer cehennemdir”; yani kaçışıyla kendisine sığınıp ölümden kurtulmayı murad ettiği yerin yerine cehennem vardır. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü varış yeridir!”, yani cehennem. Şartın cevabı olan dönüp uğramanın, arkasını dönme fiilinin karşılığına sığınak ve varış yerinin zikriyle bitişik olarak getirilmesinde daha üstü bulunmayan bir fesahat ve cezalet olduğu gizli değildir. Ayette, mevzi değiştiren veya bir birliğe katılan dışındakiler için savaştan kaçmanın haram olduğuna delalet vardır.

وأخرج الشيخان وغيرهما عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه عن النبي ﷺ أنه قال: «اجتنبوا السبع الموبقات قالوا: يا رسول الله وما هن؟ قال: الشرك بالله تعالى والسحر وقتل النفس التي حرم الله تعالى إلا بالحق وأكل الربا وأكل مال اليتيم والتولي يوم الزحف»

Şeyhayn ve diğerleri Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Yedi helak ediciden sakınınız!» 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar nelerdir?' diye sordular. Şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ'ya şirk koşmak, sihir yapmak, haklı bir sebep olmaksızın Allah Teâlâ'nın haram kıldığı cana kıymak, faiz yemek, yetim malı yemek ve savaş günü meydandan kaçmaktır.»

وجاء عده في الكبائر في غير ما حديث قالوا: وهذا إذا لم يكن العدو أكثر من الضعف لقوله تعالى: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ [الأنفال: ٦٦] الآية أما إذا كان أكثر فيجوز الفرار فالآية ليست باقية على عمومها وإلى هذا ذهب أكثر أهل العلم.

Bunun büyük günahlardan sayıldığı birçok hadiste varid olmuştur. Âlimler şöyle demişlerdir: Bu durum, Allah Teâlâ’nın: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } [el-Enfâl: 66] “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti” ayetinden ötürü düşmanın iki kattan fazla olmadığı hallerdedir. Şayet iki kattan fazla iseler kaçmak caizdir; binaenaleyh ayet umumu üzere baki kalmamıştır. İlim ehlinin ekseriyeti bu görüşe gitmiştir.

وأخرج الشافعي وابن أبي شيبة: عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال من فر من ثلاثة فلم يفر ومن فر من اثنين فقد فر، وسمي هذا التخصيص نسخا وهو المروي عن أبي رباح وعن محمد بن الحسن أن المسلمين إذا كانوا اثني عشر ألفا لم يجز الفرار، والظاهر أنه لا يجوز أصلا لأنهم لا يغلبون عن قلة كما في الحديث،

Şâfiî ve İbn Ebî Şeybe, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Üç kişiden kaçan kimse kaçmış sayılmaz; iki kişiden kaçan ise kaçmış sayılır.» Bu tahsis nesih olarak adlandırılmıştır ki bu Ebû Rebâh'tan rivayet edilen görüştür. Muhammed b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre, Müslümanlar on iki bin kişi olduklarında kaçmaları caiz olmaz. Zahir olan da asla caiz olmamasıdır; çünkü hadiste geçtiği üzere onlar azlıktan ötürü mağlup olmazlar.

وروي عن عمر وأبي سعيد الخدري وأبي نضرة والحسن رضي الله تعالى عنهما وهي رواية عن الحبر أيضا أن الحكم مخصوص بأهل بدر،

Ömer, Ebû Saîd el-Hudrî, Ebû Nadra ve Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anhüm'den rivayet edildiğine göre —ki bu aynı zamanda İbn Abbas'tan gelen bir rivayettir— bu hüküm Bedir ehline mahsustur.

وقال آخرون: إن ذلك مخصوص بما ذكر وبجيش فيه النبي ﷺ وعللوا ذلك بأن وقعة بدر أول جهاد وقع في الإسلام ولذا تهيبوه ولو لم يثبتوا فيه لزم مفاسد عظيمة ولا ينافيه أنه لم يكن لهم فئة ينحازون إليها لأن النظم لا يوجب وجودها وأما إذا كان النبي ﷺ معهم فلأن الله تعالى ناصره، وأنت تعلم أنه كان في المدينة خلق كثير من الأنصار لم يخرجوا لأنهم لم يعلموا بالنفير وظنوها العير فقط وأن النبي ﷺ حيث إن الله تعالى ناصره كان فئة لهم، وقال بعضهم: إن الإشارة بيومئذ إلى يوم بدر لا تكاد تصح لأنه في سياق الشرط وهو مستقبل فالآية وإن كانت نزلت يوم بدر قبل انقضاء القتال فذلك اليوم فرد من أفراد يوم اللقاء فيكون عاما فيه لا خاصا به وإن نزلت بعده فلا يدخل يوم بدر فيه بل يكون ذلك استئناف حكم بعده وَيَوْمَئِذٍ إشارة إلى يوم اللقاء ودفع بأن مراد أولئك القائلين: إنها نزلت يوم بدر وقد قامت قرينة على تخصيصها ولا بعد فيه اهـ، وعندي أن السورة إنما نزلت بعد تمام القتال ولا دليل على

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu yasak, zikredilen duruma ve içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bulunduğu orduya mahsustur. Bunu da şöyle gerekçelendirmişlerdir: Bedir Gazvesi İslam'da vuku bulan ilk cihattı; bu yüzden ondan çekinmişlerdi; şayet onda sebat etmeselerdi büyük fesatlar doğardı. Onların sığınacakları bir birliklerinin bulunmaması buna aykırı değildir; çünkü lafzın dizilişi böyle bir birliğin varlığını zorunlu kılmaz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlarla birlikte bulunması durumuna gelince; çünkü Allah Teâlâ onun yardımcısıdır. Sen de bilirsin ki Medine'de sefere çağrıdan haberdar olmadıkları ve sadece kervan olduğunu sandıkları için sefere çıkmamış çok sayıda Ensâr vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise, Allah Teâlâ onun yardımcısı olduğu için onlar adına bizzat bir birlik (fîe) idi. Bazıları da şöyle demiştir: «Yevmeizin» (o gün) ifadesiyle Bedir gününe işaret edilmesi pek sahih olmaz; çünkü şart bağlamındadır ve gelecek zamanı ifade eder. Ayet her ne kadar Bedir günü savaş bitmeden önce inmiş olsa bile, o gün karşılaşma gününün fertlerinden bir ferttir; dolayısıyla ona has değil, genel olur. Şayet savaştan sonra inmişse Bedir günü buna hiç girmez; bilakis ondan sonra yeni bir hüküm başlangıcı olur ve «yevmeizin» karşılaşma gününe işaret eder. Buna şöyle cevap verilmiştir: O görüş sahiplerinin muradı, ayetin Bedir günü indiği ve tahsisine dair karinenin bulunmuş olduğudur; bunda da bir uzaklık yoktur. Bitti. Bana göre sure ancak savaşın tamamlanmasından sonra inmiştir; bu ayetin

نزول هذه الآية قبله والتخصيص المذكور مما لا يقوم دليله على سياق ويد الله مع الجماعة والله تعالى أعلم.

ondan önce indiğine dair hiçbir delil yoktur; zikredilen tahsis ise bağlama uygun bir delile dayanmamaktadır. Allah'ın eli cemaatle beraberdir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ إذ لم يرتفع عنهم إذ ذاك حجاب الأفعال قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ أي حكمها مختص بالله تعالى وبالرسول مظهرية فَاتَّقُوا اللَّهَ بالاجتناب عن رؤية الأفيال رؤية فعل الله تعالى وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ بمحو صفحات نفوسكم التي هي منشأ صدور ما يوجب التنازع والتخالف وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ بفنائها ليتيسر لكم قبول الأمر بالإرادة القلبية الصادقة إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ الإيمان الحقيقي إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ كذلك الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ بملاحظة عظمته تعالى وكبريائه وسائر صفاته وهو ذكر القلب وذكره ﷾ بالأفعال ذكر النفس وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ أي خافت لإشراق أنوار تجليات تلك الصفات عليها وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إيمانا بالترقي من مقام العلم إلى العين.

Bu husus tamamlandıktan sonra «Ayetlerdeki işarî mana cihetinden»: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri sorarlar”; çünkü o vakit henüz üzerlerinden fiiller hicabı kalkmamıştı. { قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “De ki: Ganimetler Allah'a ve Resûl'e aittir”; yani onun hükmü Allah Teâlâ'ya ve mazhariyet bakımından Resûl'e mahsustur. { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “O halde Allah'tan korkun”, fiilleri kendinize ait görmekten sakınıp Allah Teâlâ'nın fiilini müşahede edin. { وَأَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ } “ve aranızı düzeltin”, çekişme ve ihtilafı doğuran menşe durumundaki nefislerinizin sayfalarını silip yok ederek [aranızı ıslah edin]. { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin”, sadık kalbî bir irade ile emri kabul etmeniz kolaylaşsın diye nefislerinizi fena makamına erdirerek [itaat edin]. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız”, yani hakiki iman ile inanıyorsanız. { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler ancak o kimselerdir ki”, yani bu vasıfta olanlardır, { الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ } “Allah anıldığı zaman”, O'nun azameti, kibriyası ve diğer sıfatları mülahaza edildiğinde ki bu kalbin zikridir; Azze ve Câr'ın fiilleriyle zikredilmesi ise nefsin zikridir, { وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “yürekleri titrer”, yani o sıfatların tecelli nurlarının kalpler üzerine doğmasıyla korkuya kapılırlar. { وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إيمانا } “kendilerine O'nun ayetleri okunduğu zaman onların imanını artırır”, ilim makamından ayn makamına yükselmek suretiyle [imanları artar].

وقد جاء أن الله تجلى لعباده في كلامه لو يعلمون وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إذ لا يرون فعلا لغيره تعالى، وذكر بعض أهل العلم أنه ﷾ نبه أولا بقوله عز قائلا: وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ على بدء حال المريد لأن قلبه لم يقو على تحمل التجليات في المبدأ فيحصل له الوجل كضربة السعفة ويقشعر لذلك جلده وترتعد فرائصه، وأما المنتهي فقلما يعرض له ذلك لما أنه قد قوي قلبه على تحمل التجليات وألفها فلا يتزلزل لها ولا يتغير، وعلى هذا حمل السهروردي قدس سره ما روي عن الصديق الأكبر رضي الله تعالى عنه أنه رأى رجلا يبكي عند قراءة القرآن فقال: هكذا حتى قست القلوب حيث أراد حتى قويت القلوب إذ أدمنت سماع القرآن وألفت أنواره فما تستغربه حتى تتغير، ونبه ثانيا ﷾ بقوله جل وعلا: زادَتْهُمْ إِيماناً على أخذ المريد في السلوك والتجلي وعروجه في الأحوال، وثالثا بقوله عز شأنه: وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ على صعوده في الدرجات والمقامات، وفي تقديم المعمول إيذان بالتبري عن الحول والقوة والتفويض الكامل وقطع النظر عما سواه تعالى، وفي صيغة المضارع تلويح إلى استيعاب مراتب التوكل كلها، وهو كما قال العارف أبو إسماعيل الأنصاري أن يفوض الأمر كله إلى مالكه ويعول على وكالته، وهو من أصعب المنازل، وهو دليل العبودية التي هي تاج الفخر عند الأحرار، والظاهر أن الخوف الذي هو خوف الجلال والعظمة يتصف به الكاملون أيضا ولا يزول عنهم أصلا وهذا بخلاف خوف العقاب فإنه يزول، وإلى ذلك الإشارة بما شاع

Rivayette gelmiştir ki: «Şayet bilselerdi, Allah Teâlâ kullarına kelamında tecelli etmiştir.» { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “ve onlar yalnız Rablerine tevekkül ederler”; zira O Teâlâ'dan başkasına ait hiçbir fiil görmezler. İlim ehlinden bazıları zikretmiştir ki O Azze ve Câr, sözü yüce olan Rabbimizin: { وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri ürperir” buyruğuyla öncelikle müridin başlangıç hâline dikkat çekmiştir; zira müridin kalbi başlangıçta tecellileri taşımaya güç yetiremez ve hurma dalı çarpması gibi bir ürpertiye kapılır, derisi ürperir, mafsalları titrer. Müntehîye (son durağa varana) gelince; kalbi tecellileri taşımaya kuvvet kazandığı ve onlara alıştığı için bu durum ona pek nadir arız olur; dolayısıyla bu tecellilerden sarsılmaz ve değişmez. Sühreverdî kuddise sirruh, Sıddîk-ı Ekber radıyallâhu anh'tan Kur'an okunurken ağlayan bir adamı gördüğünde söylediği rivayet edilen: «Kalpler katılaşana dek böyleydi» sözünü buna hamletmiştir; yani kalpler Kur'an'ı sürekli dinleyip nurlarına alıştıkça kuvvet bulana ve değişecek derecede onu yadırgamaz hale gelene dek [böyleydi] demek istemiştir. O Teâlâ ve Alâ ikinci olarak: { زادَتْهُمْ إِيماناً } “onların imanını artırır” buyruğuyla müridin seyrü sülûke başlamasına, tecelliye ve hâllerdeki yükselişine; üçüncü olarak da şanı yüce olanın: { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “ve Rablerine tevekkül ederler” buyruğuyla derecelerde ve makamlardaki terakkisine dikkat çekmiştir. Ma'mûlün öne alınmasında havl ve kuvvetten teberrî etmeye, tam bir teslime ve O Teâlâ'dan gayrısından nazarı kesmeye işaret vardır. Muzari sığasında ise tevekkül mertebelerinin tamamını kapsamaya bir îma bulunmaktadır. Ârif Ebû İsmâil el-Ensârî'nin belirttiği üzere o; bütün işi sahibine havale etmek ve O'nun vekilliğine güvenip dayanmaktır. Bu ise menzillerin en zorlarındandır ve hürlerin nezdinde övünç tacı olan kulluğun delilidir. Zahir olan şudur ki, celal ve azamet korkusu olan havf ile kâmil zatlar da vasıflanır ve bu korku onlardan asla zail olmaz; ceza korkusu ise bundan farklıdır, zira o zail olur. Meşhur olan şu eserdeki

في الأثر «نعم العبد صهيب لو لم يخف الله لم يعصه»

«Süheyb ne güzel kuldur; Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi» sözünde buna işaret vardır.

الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ أي صلاة الحضور القلبي وهي المعراج المعنوي إلى مقام القرب وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ من العلوم التي حصلت لهم بالسير يُنْفِقُونَ أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لأنهم الذين ظهرت فيهم الصفات الحقة وغدوا مرايا لها ومن هنا قيل: المؤمن مرآة المؤمن لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ من مراتب الصفات وروضات جنات القلب وَمَغْفِرَةٌ لذنوب الأفعال وَرِزْقٌ كَرِيمٌ من ثمرات أشعار التجليات الصفاتية، وقال بعض العارفين: المغفرة إزالة الظلمات الحاصلة من الاشتغال بغير الله تعالى والرزق الكريم الأنوار الحاصلة بسبب الاستغراق في معرفته ومحبته وهو قريب مما ذكرنا كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ متلبسا بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وهم المحتجبون برؤية الأفعال لَكارِهُونَ أي حالهم في تلك الحال كحالهم في هذه الحال يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ لك أولهم بالمعجزات إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ بالبراءة عن الحول والقوة والانسلاخ عن ملابس الأفعال والصفات النفسية فَاسْتَجابَ لَكُمْ عند ذلك أَنِّي مُمِدُّكُمْ من عالم الملكوت لمشابهة قلوبكم إياه حينئذ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ أي القوة السماوية وروحانياتها مُرْدِفِينَ لملائكة أخرى وهو إجمال ما في آل عمران وَما جَعَلَهُ اللَّهُ أي ما جعل الله تعالى الامداد إِلَّا بُشْرى أي بشارة لكم بالنصر وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ لما فيها من اتصالها

{ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Onlar namazı dosdoğru kılarlar”, yani kurbet makamına doğru manevî bir miraç olan kalbî huzur namazını kılarlar, { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler”, seyr ile kendilerine hâsıl olan ilimlerden [infak ederler]. { أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İşte onlar hakiki müminlerin ta kendileridir”; çünkü onlar kendilerinde hak sıfatların zuhur ettiği ve bunlara ayna oldukları kimselerdir. Nitekim bundan ötürü «Mümin müminin aynasıdır» denilmiştir. { لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Onlar için Rableri katında dereceler vardır”, sıfat mertebelerinden ve kalp cennetlerinin bahçelerinden [dereceler], { وَمَغْفِرَةٌ } “ve bir bağışlanma vardır”, fiillerin günahları için, { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık vardır”, sıfat tecellilerinin meyvelerinden. Âriflerden bazıları şöyle demiştir: Mağfiret, Allah Teâlâ'dan başkasıyla meşgul olmaktan hâsıl olan karanlıkların giderilmesidir; rızk-ı kerîm ise O'nun marifeti ve sevgisinde istiğrak sebebiyle hâsıl olan nurlardır; bu da zikrettiğimize yakındır. { كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ } “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkardığı gibi”, hakka bürünmüş olarak [çıkardı]. { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ } “müminlerden bir grup ise bundan kesinlikle hoşlanmıyorlardı”; onlar fiilleri görmekle perdelenmiş olanlardır; yani onların o andaki hâli bu andaki hâlleri gibidir. { يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ } “Gerçek apaçık ortaya çıktıktan sonra seninle hak konusunda tartışıyorlardı”, sana yahut onlara mucizelerle beyan edildikten sonra. { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ } “Hani siz Rabbinizden yardım istiyordunuz”, havl ve kuvvetten teberrî ederek, nefsanî fiil ve sıfat elbiselerinden soyunarak [yardım diliyordunuz]. { فَاسْتَجابَ لَكُمْ } “Bunun üzerine O da size icabet etti”, o esnada, { أَنِّي مُمِدُّكُمْ } “Ben size yardım edeceğim diye”, melekût âleminden, kalplerinizin o vakit oraya benzemesi sebebiyle, { بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ } “birbiri ardınca gelen bin melek ile”; yani semavî kuvvetler ve onların ruhanî varlıklarıyla, diğer meleklerin peşi sıra gelerek; bu da Âl-i İmrân'daki ifadenin icmalidir. { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ } “Allah bunu yapmadı”, yani Allah Teâlâ bu imdadı kılmadı, { إِلَّا بُشْرى } “ancak bir müjde kıldı”, zafer müjdesi olarak, { وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ } “ve kalpleriniz bununla yatışsın diye”, kendilerine uygun olan şeyle ittisal kurmasından dolayı.

بما يناسبها وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ والأسباب في الحقيقة ملغاة إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ قوي على النصر من غير سبب حَكِيمٌ يفعله على مقتضى الحكمة وقد اقتضت فعله على الوجه المذكور إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ وهو هدو القوى البدنية والصفات النفسانية بنزول السكينة أَمَنَةً مِنْهُ أي أمنا من عنده ﷾ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ أي سماء الروح ماءً وهو ماء علم اليقين لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ عن حدث هواجس الوهم وجنابة حديث النفس وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وسوسته وتخويفه وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ أي يقويها بقوة اليقين ويسكن جأشكم وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ إذ الشجاعة وثبات الأقدام في المخاوف من ثمرات قوة اليقين إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ أي يمد الملكوت بالجبروت فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ لانقطاع المدد عنهم واستيلاء قتام الوهم عليهم فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ لئلا يرفعوا رأسا وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ لئلا يقدروا على المدافعة، وبعضهم جعل الإشارة في الآيات نفسية والخطاب فيها حسبما يليق له الخطاب من المرشد والسالك مثلا، ولكل مقام مقال، وفي تأويل النيسابوري نبذة من ذلك فارجع إليه إن أردته وما ذكرناه يكفي لغرضنا وهو عدم إخلاء كتابنا من كلمات القوم ولا نتقيد بآفاقية أو أنفسية والله تعالى الموفق للرشاد، ثم إنه تعالى عاد كلامه إلى بيان بقية أحكام الواقعة وأحوالها وتقرير ما سبق حيث قال سبحانه: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ الخطاب للمؤمنين، والفاء قيل واقعة في جواب شرط مقدر يستدعيه ما مر من ذكر إمداده تعالى وأمره بالتثبيت وغير ذلك، كأنه قيل: إذا كان الأمر كذلك فلم تقتلوهم أنتم بقوتكم وقدرتكم وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ بنصركم وتسليطكم عليهم وإلقاء الرعب في قلوبهم. وجوز أن يكون التقدير إذا علمتم ذلك فلم تقتلوهم على معنى فاعلموا أو فاخبركم أنكم لم تقتلوهم، وقيل: التقدير إن افتخرتم بقتلهم فلم تقتلوهم لما روي أنهم لما انصرفوا من المعركة غالبين غائمين أقبلوا يتفاخرون يقولون: قتلت وأسرت وفعلت وتركت فنزلت. وقال أبو حيان ليست هذه الفاء جواب شرط محذوف كما زعموا وإنما هي للربط بين الجمل لأنه قال سبحانه: «فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ» وكان امتثال ما أمر به سببا للقتل فقيل فلم تقتلوهم أي لستم مستبدين بالقتل لأن الأقدار عليه والخلق له إنما هو لله تعالى، قال السفاقسي: وهذا أولى من دعوى الحذف. وقال ابن هشام: إن الجواب المنفي لا تدخل عليه الفاء.

kendisine uygun olanla. { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır”, sebepler ise hakikatte hükümsüzdür. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîzdir”, sebepsizce zafere muktedirdir, { حَكِيمٌ } “Hakîmdir”, onu hikmetin gereğine göre yapar; nitekim onu zikredilen vechile yapmayı iktiza etmiştir. { إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ } “Hani sizi bir uyuklama bürüyordu”, bu da sekînetin inmesiyle bedenî kuvvetlerin ve nefsanî sıfatların sakinleşmesidir, { أَمَنَةً مِنْهُ } “O'ndan bir güven olarak”, yani O Azze ve Câr katından bir emniyet olarak. { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً } “ve üzerinize gökten bir su indiriyordu”, yani ruh semasından ilme’l-yakîn suyunu, { لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “onunla sizi temizlemek için”, vehim vesveselerinin hadesinden ve nefsanî konuşmaların cünüplüğünden [temizlemek için], { وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ } “ve şeytanın pisliğini sizden gidermek için”, onun vesvesesini ve korkutmasını [gidermek için], { وَلِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ } “ve kalplerinizi pekiştirmek için”, yani yakîn kuvvetiyle kalplerinizi takviye edip yüreğinizi teskin etmek için, { وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ } “ve onunla ayaklarınızı sağlam tutmak için”; zira korkularda cesaret ve sebatkârlık yakînin kuvvetinin meyvelerindendir. { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben sizinle beraberim' diye vahyediyordu”, yani melekûtu ceberût ile teyit ediyordu. { فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “haydi iman edenlere sebat verin!” { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “Kâfirlerin kalplerine korku salacağım”, kendilerinden yardım kesildiği ve vehim karanlığı üzerlerine çöktüğü için. { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “Artık vurun boyunların üstüne”, baş kaldıramasınlar diye, { وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } “ve onların bütün parmaklarına vurun”, savunmaya güç yetiremesinler diye. Bazıları ayetlerdeki işareti nefsanî kılmış ve hitabı mürşit ve sâlik gibi hitabın layık olduğu kimselere göre tevcih etmiştir. Her makamın bir kelamı vardır; Nîsâbûrî'nin tevilinde bundan bir miktar bulunmaktadır; arzu edersen ona müracaat edebilirsin. Bizim zikrettiğimiz ise gayemiz için yeterlidir; o da kitabımızı sûfiyyenin kelamından boş bırakmamaktır; âfâkî veya enfüsî tevillere bağlı kalmayız. Doğru yola muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. Sonra O Teâlâ kelamını olayın geri kalan hükümlerini, ahvalini açıklamaya ve daha önce geçenleri takrire döndürerek şöyle buyurdu: { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } “Onları siz öldürmediniz”. Hitap müminleredir. Fâ harfinin, Allah Teâlâ'nın imdadı, sebat emri ve benzeri daha önce zikredilen hususların gerektirdiği mukadder bir şartın cevabında yer aldığı söylenmiştir; adeta şöyle denilmiştir: «İş böyle olduğuna göre, onları kendi kuvvetiniz ve kudretinizle siz öldürmediniz, { وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } fakat onları Allah öldürdü», yani size yardım ederek, sizi onlara musallat kılarak ve kalplerine korku salarak [öldürdü]. Takdirin: «Bunu bildiğinize göre onları siz öldürmediniz» şeklinde olması da caiz görülmüştür ki «Bilin ki yahut size haber veriyorum ki onları siz öldürmediniz» manasındadır. Bir görüşe göre takdir: «Onları öldürmekle övünüyorsanız, onları siz öldürmediniz» şeklindedir; zira rivayet edildiğine göre onlar savaştan galip ve ganimet elde etmiş olarak döndüklerinde: 'Öldürdüm, esir aldım, şöyle yaptım, böyle bıraktım' diyerek övünmeye başladılar; bunun üzerine bu ayet indi. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu fâ harfi, zannettikleri gibi mahzuf bir şartın cevabı değildir; bilakis cümleler arasındaki irtibat içindir; çünkü O Sübhânehu: «Boyunların üstüne vurun ve bütün parmaklarına vurun» buyurmuştu; emredilenin yerine getirilmesi ise öldürmeye sebep teşkil etti. Bu sebeple: «Onları siz öldürmediniz» denildi; yani öldürmede müstakil değilsiniz, çünkü buna muktedir kılmak ve onu yaratmak ancak Allah Teâlâ'ya aittir. Sefâkusî: «Bu, hazif iddiasından daha evladır» demiştir. İbn Hişâm ise: «Menfî olan cevabın başına fâ dahil olmaz» demiştir.

ومن هنا مع كون الكلام على نفي الفاعل دون الفعل كما قيل ذهب الزمخشري إلى اسمية الجملة حيث قدر المبتدأ أي فأنتم لم تقتلوهم، وجعل بعضهم المذكور علة الجزاء أقيمت مقامه وقال: إن الأصل إن افتخرتم بقتلهم فلا تفتخروا به لأنكم لم تقتلوهم ونظائره كثيرة، ولعل كلام أبي حيان كما قال السفاقسي أولى، والخطاب في قوله سبحانه: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى خطاب لنبيه ﵊ بطريق التلوين وهو إشارة إلى رميه ﷺ بالحصى. يوم بدر وما كان منه.

Buradan hareketle, denildiği üzere kelamın fiili değil fâili nefyetmek üzere kurulu olması sebebiyle Zemahşerî cümlenin isim cümlesi olduğu görüşüne gitmiş ve mübtedayı takdir etmiştir; yani «fe-entüm lem taktülûhüm» (siz onları öldürmediniz) demektir. Bazıları zikredilen hususu cezanın yerine ikame edilmiş bir illet kılmış ve şöyle demiştir: Asıl ifade: «Şayet onları öldürmekle övünüyorsanız, bununla övünmeyin; çünkü onları siz öldürmediniz» şeklindedir ve bunun benzerleri çoktur. Belki de Sefâkusî'nin dediği gibi Ebû Hayyân'ın sözü daha evladır. Sübhânehu'nun: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” buyruğundaki hitap, telvîn yoluyla Peygamberine aleyhisselâm hitaptır ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü çakıl taşlarını atmasına ve ondan meydana gelen hadiseye işarettir.

فقد روي أنه ﵊ قال لما طلعت قريش من العقنقل: هذه قريش جاءت بخيلائها وفخرها اللهم إني أسألك ما وعدتني فأتاه جبريل ﵇ فقال له: خذ قبضة من تراب فارمهم بها، فلما التقى الجمعان قال لعلي كرم الله تعالى وجهه: أعطني قبضة من حصباء الوادي فرمى بها وجوههم فقال: فلم يبق مشرك إلا شغل بعينه فانهزموا وردفهم المؤمنون يقتلونهم ويأسرونهم

Rivayet edildiğine göre Kureyş Akankal tepesinden belirdiğinde o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İşte Kureyş kibri ve gururuyla geldi! Allahım, bana vadettiğin şeyi Sen'den niyaz ediyorum!» Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona gelip: «Topraktan bir avuç al ve onlara doğru at» dedi. İki topluluk karşılaştığında Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e: «Bana vadinin çakıllarından bir avuç ver» buyurdu ve onu onların yüzlerine doğru attı; hiçbir müşrik kalmadı ki gözüyle meşgul olmasın. Böylece hezimete uğradılar, müminler de onları öldürerek ve esir alarak arkalarından takip etti.

وجاء من عدة طرق ذكرها الحافظ ابن حجر أن هذا الرمي كان يوم بدر، وزعم الطيبي أنه لم يكن إلا يوم حنين وأن أئمة الحديث لم يذكر أحد منهم أنه كان يوم بدر وهو كما قال الحافظ السيوطي ناشىء من قلة الاطلاع فإنه عليه الرحمة لم يبلغ درجة الحفاظ ومنتهى نظره الكتب الست ومسند أحمد ومسند الدارمي وإلا فقد ذكر المحدثون أن الرمي قد وقع في اليومين فنفي وقوعه في يوم بدر مما لا ينبغي، وذكر ما في حنين في هذه القصة من غير قرينة بعيد جدا، وما ذكره في تقريب ذلك ليس بشيء كما لا

Hâfız İbn Hacer'in zikrettiği birçok tarikten bu atma hadisesinin Bedir gününde olduğu nakledilmiştir. Tîbî ise bunun sadece Huneyn gününde olduğunu ve hadis imamlarından hiçbirinin bunun Bedir gününde olduğunu zikretmediğini iddia etmiştir. Hâfız Süyûtî'nin de belirttiği gibi bu durum bilgi azlığından kaynaklanmaktadır; zira rahmetullahi aleyh, hâfızlar derecesine ulaşamamıştır ve nazarının nihayeti Kütüb-i Sitte, Müsned-i Ahmed ve Müsned-i Dârimî'dir; oysa muhaddisler bu atmanın her iki günde de vuku bulduğunu zikretmişlerdir; dolayısıyla Bedir gününde vuku bulmasını nefyetmek doğru değildir. Bu kıssada Huneyn'de olanı bir karine olmaksızın zikretmek ise son derece uzaktır; onun bunu yaklaştırmak için zikrettikleri ise hiçbir şey ifade etmez;

يخفى على من راجعه وأنصف. ويرد نحو هذا على ما

buna müracaat edip insafla bakan kimseye gizli kalmayacağı üzere. Buna benzer bir itiraz,

روي عن الزهري. وسعيد بن المسيب من أن الآية إشارة إلى رميه ﵊ يوم أحد فإن اللعين أبي بن خلف قصده ﵊ فاعترض رجال من المسلمين له ليقتلوه فقال رسول الله ﷺ: استأخروا فاستأخروا فأخذ ﵊ حربته بيده فرماه بها فكسر ضلعا من أضلاعه، وفي رواية خدش ترقوته فرجع إلى أصحابه ثقيلا وهو يقول: قتلني محمد فطفقوا يقولون: لا بأس عليك فقال: والله لو كانت بالناس لقتلتهم فجعل يخور حتى مات ببعض الطريق.

Zührî ve Saîd b. el-Müseyyeb'den, ayetin onun aleyhisselâm Uhud günündeki atışına işaret ettiğine dair rivayete de yöneltilir; zira lanetli Übeyy b. Halef, onu aleyhisselâm hedef almıştı; Müslümanlardan bazı kimseler onu öldürmek için önüne geçtiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Geri durun» buyurdu, onlar da geri durdular. O aleyhisselâm mızrağını eline alıp ona fırlattı ve kaburga kemiklerinden birini kırdı; bir rivayette ise köprücük kemiğini çizdi. O da arkadaşlarının yanına ağırlaşmış olarak döndü ve: 'Beni Muhammed öldürdü!' diyordu. Onlar: 'Sende bir şey yok' demeye başladılar; o ise: 'Vallahi bu yara bütün insanlarda olsaydı onları öldürürdü' dedi ve böğürerek yolun bir yerinde öldü.

وما

Yine,

أخرج ابن جرير عن عبد الرحمن بن جبير أن رسول الله ﷺ يوم ابن أبي الحقيق وذلك في خيبر دعا بقوس فأتي بقوس طويلة فقال ﵊: جيئوني بقوس غيرها فجاؤوه بقوس كبداء فرمى ﷺ الحصن فأقبل السهم يهوي حتى قتل ابن أبي الحقيق في فراشه فأنزل الله تعالى الآية،

İbn Cerîr'in Abdurrahman b. Cübeyr'den rivayet ettiği şu habere de aynı itiraz yöneltilir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Ebi'l-Hukayk günü —ki bu Hayber'de idi— bir yay istedi; kendisine uzun bir yay getirildi. O aleyhisselâm: «Bana bundan başka bir yay getirin» buyurdu. Ona beli kalın bir yay getirdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kaleye doğru attı, ok süzülerek gitti ve İbn Ebi'l-Hukayk'ı yatağında öldürdü; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

والحق المعول عليه هو الأول، وتجريد الفعل عن المفعول به لما أن المقصود بيان حال الرمي نفيا وإثباتا إذ هو الذي ظهر منه ما ظهر وهو المنشأ لتغير المرمي به في نفسه وتكثره إلى حيث أصاب عيني كل واحد من أولئك الجم الغفير شيء من ذلك، والمعنى على ما قيل: وما فعلت أنت يا محمد تلك الرمية المستتبعة لتلك الآثار العظيمة حقيقة حين فعلتها صورة ولكن الله تعالى فعلها أي خلقها حين باشرتها على أكمل وجه حيث أوصل بها الحصباء إلى أعينهم جميعا، واستدل بالآية على أن أفعال العباد بخلقه تعالى وإنما لهم كسبها ومباشرتها قال الإمام: أثبت سبحانه كونه ﷺ راميا ونفى كونه راميا فوجب حمله على أنه ﵊ رمى كسبا والله تعالى رمى خلقا، وقال ابن المنير: إن علامة المجاز أن يصدق نفيه حيث يصدق ثبوته ألا تراك تقول للبليد حمار ثم تقول ليس بحمار فلما أثبت سبحانه الفعل للخلق ونفاه عنهم دل على أن نفيه على الحقيقة وثبوته على المجاز بلا شبهة، فالآية تكفح بل تلفح وجوه القدرية بالرد، فإن قلت: إن أهل المعاني جعلوا ذلك من تنزيل الشيء منزلة عدمه وفسروه بما رميت حقيقة إذ رميت صورة والرمي الصوري موجود والحقيقي لم يوجد فلا تنزيل «أجيب» بأن الصوري مع وجود الحقيقي كالعدم وما هو إلا كنور الشمع مع شعشعة الشمس ولذا أتي بنفيه مطلقا كاثباته، وما ذكروه بيان لتصحيح المعنى في نفس الأمر وهو لا ينافي النكتة المبنية على الظاهر، ولذا قال في شرح المفتاح: النفي والإثبات واردان على شيء واحد باعتبارين فالمنفي هو الرمي باعتبار الحقيقة كما أن المثبت هو الرمي باعتبار الصورة، والمشهور حمل الرمي في حيز الاستدراك على الكامل وهو الرمي المؤثر ذلك التأثير العظيم، واعترض بأن المطلق ينصرف إلى الفرد الكامل لتبادره منه وأما ما جرى على خلاف العادة وخرج عن طريق البشر فلا يتبادر حتى ينصرف إليه بل ذلك ليس من افراده «وأجيب» بأنا لا ندعى إلا الفرد الكامل من ذاك المطلق حسبما تقتضيه القاعدة، وكون ذلك الفرد جاريا على خلاف العادة وخارجا عن طوق البشر إنما جاء من خارج، ووصف الرمي بما ذكر بيان لكماله، ولا يستدعي ذلك أن لا يكون من أفراد المطلق ومن ادعاه فقد كابر. واعترض على التفسير الأول بأنه مشعر بتفسير رَمى في حيز الاستدراك بخلق الرمي وتفسير رَمَيْتَ في حيز النفي بخلقت الرمي، فحاصل المعنى حينئذ وما خلقت الرمي إذ صدر عنك صورة ولكن الله سبحانه خلقه، ويلزم منه صحة أن يقال مثلا: ما قمت ولكن الله سبحانه قام على معنى ما خلقت القيام إذ صدر عنك صورة ولكن الله ﵎ خلقه ولا أظنك في مرية من عدم صحة ذلك «وأجيب» بأن القياس يقتضي صحة ذلك إلا أن مدار الأمر على التوقيف. واعترض على ما يستدعيه كلام ابن المنير من أن المعنى وما رميت حقيقة إذ رميت مجازا ولكن الله تعالى رمى حقيقة بأن نفي الرمي حقيقة حين إثباته مجازا من أجلى البديهيات فأي فائدة في الاخبار بذلك، قيل: ومثل ذلك يرد على كلام الإمام لأن كسب العبد للفعل عندهم على المشهور عبارة عن محلية العبد للفعل من غير تأثير لقدرته في إيجاده ويؤول ذلك إلى

İtimad edilecek hak görüş birincisidir. Fiilin mef'ûlün bih'ten tecrid edilmesi, nefiy ve ispat bakımından atma halini beyan etmek maksadına matuftur; zira ortaya çıkan o büyük hadiseler ondan zahir olmuştur ve atılan şeyin kendi zatında değişmesinin, o kalabalık ordudaki herkesin iki gözüne de bundan bir parça isabet edecek derecede çoğalmasının menşei odur. Denildiğine göre mana şöyledir: «Ey Muhammed! Şeklen onu yaptığın vakit, o büyük tesirleri doğuran o atışı hakikatte sen yapmadın; fakat sen onu en kâmil vechile bizzat icra ettiğinde, çakılları onların hepsinin gözlerine ulaştıracak şekilde onu Allah Teâlâ yaptı (yani yarattı).» Bu ayetle, kulların fiillerinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğuna, kullar için ise sadece kesb ve mübaşeretin (bizzat yapmanın) bulunduğuna delil getirilmiştir. İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: «Sübhânehu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem atan olduğunu ispat etmiş ve aynı zamanda atan olduğunu nefyetmiştir; binaenaleyh bunun, onun aleyhisselâm kesben attığı, Allah Teâlâ'nın ise halken (yaratarak) attığı şeklinde hamledilmesi vacip olmuştur.» İbnü'l-Münîr ise şöyle demiştir: «Mecazın alameti, ispatının doğru olduğu yerde nefyinin de doğru olmasıdır; görmez misin ki ahmak birine 'eşek' dersin, sonra da 'eşek değildir' dersin. Sübhânehu fiili mahlûk için ispat edip sonra da onlardan nefyedince, nefyin hakikat üzere, ispatın ise şüphesiz mecaz üzere olduğuna delalet etmiştir; binaenaleyh ayet Kaderiyye'nin yüzlerine red tokadı vurmakta, hatta onları dağlamaktadır.» Eğer: «Meânî ehli bunu bir şeyi yok hükmünde sayma kabilinden görmüş ve 'Şeklen attığın vakit hakikatte sen atmadın' şeklinde tefsir etmişlerdir; suretâ atma mevcuttur, hakiki atma ise bulunmamıştır; o halde yok sayma yoktur» dersen; «Cevap verilir ki: Hakikinin varlığı karşısında suretâ olan yok gibidir; bu da güneşin parıltısı yanında mumun ışığı gibidir; bu sebeple tıpkı ispatı gibi nefyi de mutlak olarak getirilmiştir. Onların zikrettiği husus, işin hakikatindeki manayı tashih etmek içindir ve bu zahire dayalı nükteli manaya aykırı değildir» denir. Nitekim Şerhu’l-Miftâh'ta şöyle denilmiştir: «Nefiy ve ispat iki ayrı itibar ile tek bir şeye varid olmuştur; nefyedilen hakikat itibarıyla atmaktır, ispat edilen ise suret itibarıyla atmaktır.» İstidrak bağlamındaki atışı kâmil ferde, yani o muazzam tesiri meydana getiren atışa hamletmek meşhurdur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: «Mutlak olan, zihne ilk gelen olduğu için kâmil ferde hamledilir; âdetin hilafına cereyan eden ve beşer kudretinin dışına çıkan şeye gelince, ilk akla gelen bu olmadığı için ona hamledilemez, bilakis bu onun fertlerinden dahi değildir.» «Cevap verilir ki: Biz kuralın gerektirdiği üzere o mutlaktan kâmil ferdi iddia ediyoruz. O ferdin âdet dışı olması ve insan takatinin üstünde bulunması dışarıdan gelmiştir; atışın zikredilen vasıfla nitelenmesi onun kemalini beyandır; bu da onun mutlağın fertlerinden olmamasını gerektirmez, bunu iddia eden inatlaşmış olur.» Birinci tefsire şöyle itiraz edilmiştir: «Bu tefsir, istidrak bağlamındaki { رَمى } fiilinin atışı yaratmakla, nefiy bağlamındaki { رَمَيْتَ } fiilinin ise atışı yarattın şeklinde tefsir edilmesini ihsas ettirir. Bu durumda netice mana: 'Şeklen senden sadır olduğu vakit atışı sen yaratmadın, fakat Allah Sübhânehu onu yarattı' olur. Bundan da mesela: 'Şeklen senden kıyam sadır olduğunda kıyamı sen yaratmadın, fakat Allah Azze ve Celle onu yarattı' manasında 'Sen kalkmadın lâkin Allah kalktı' denilmesinin caiz olması lazım gelir ki bunun caiz olmadığında şüphen olmadığını zannederim.» «Cevap verilir ki: Kıyas bunun doğruluğunu iktiza eder; ne var ki bu iş sem'î bildirmeye (tevkīfe) bağlıdır.» İbnü'l-Münîr'in sözünün gerektirdiği «Mecazen attığın vakit hakikatte sen atmadın, lâkin Allah Teâlâ hakikatte attı» manasına ise şöyle itiraz edilmiştir: «Mecazen ispat edildiği sırada hakikatin nefyedilmesi en açık bedîhiyyâttandır; bunu haber vermekte ne fayda vardır?» Denildi ki: «Bunun benzeri İmam'ın sözüne de yöneltilir; zira kulun fiili kesbetmesi meşhur görüşe göre kudretinin onu var etmede bir tesiri olmaksızın kulun fiile mahal olmasından ibarettir; bu da

مباشرة له من غير خلق، فيكون المعنى وما خلقت الرمي إذ باشرت ولم تخلق وهو كما ترى وهو كما ترى، وبالجملة كلام أكثر أهل الحق في تفسير الآية والاستدلال بها وكذا بالآية قبلها على مذهبهم لا يخلو عن مناقشة ما، ولعل الجواب عنها متيسر لأهله.

yaratmaksızın onu bizzat yapmaya varır; bu takdirde mana: 'Bizzat yapıp yaratmadığın vakit atışı sen yaratmadın' olur ki bu da gördüğün gibi açıktır.» Velhasıl, hak ehlinin ekseriyetinin bu ayetin tefsirinde ve onunla, keza bundan önceki ayetle kendi mezheplerine delil getirmelerindeki kelamı birtakım münakaşalardan uzak değildir; belki de bunun ehli için cevabını vermek kolaydır.

وقال بعض المحققين: إنه أثبت له ﷺ الرمي لصدوره عنه ﵊ ونفي عنه لأن أثره ليس في طاقة البشر، ولذا عد ذلك معجزة حتى كأنه ﷺ لا مدخل له فيه، فمبنى الكلام على المبالغة ولا يلزم منه عدم مطابقته للواقع لأن معناه الحقيقي غير مقصود، ولا يصح أن تخرج الآية على الخلق والمباشرة لأن جميع أفعال العباد بمباشرتهم وخلق الله تعالى فلا يكون للتخصيص بهذا الرمي معنى وله وجه وإن قيل عليه ما قيل وأنا أقول: إن للعبد قدرة خلقها الله تعالى له مؤثرة بإذنه فما شاء الله سبحانه كان وما لم يشأ لم يكن لا أنه لا قدرة له أصلا كما يقول الجبرية، ولا أن له قدرة غير مؤثرة كما هو المشهور من مذهب الأشاعرة، ولا أن له قدرة مؤثرة بها يفعل ما لا يشاء الله تعالى فعله كما يقول المعتزلة، وأدلة ذلك قد بسطت في محلها وألفت فيها رسائل تلقم المخالف حجرا، وليس إثبات صحة هذا القول وكذا القول المشهور عند الأشاعرة عند من يراه موقوفا على الاستدلال بهذه الآية حتى إذا لم تقم الآية دليلا يبقى المطلب بلا دليل.

Muhakkiklerden bazıları şöyle demiştir: Kendisinden aleyhisselâm sadır olduğu için atış ona sallallâhu aleyhi ve sellem ispat edilmiş; eseri ise beşer takatinde olmadığı için ondan nefyedilmiştir; bu sebeple bu hadise, adeta onun sallallâhu aleyhi ve sellem bunda hiçbir dahli yokmuşçasına bir mucize sayılmıştır. Dolayısıyla kelam mübalağa üzerine kuruludur ve hakiki manası kastedilmediği için vakıaya mutabık olmaması gerekmez. Ayeti halk (yaratma) ve mübaşeret (kesb) esasına hamletmek sahih olmaz; zira kulların bütün fiilleri onların mübaşereti ve Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır; bu takdirde bu atışa tahsis edilmesinin bir manası kalmaz. Aleyhinde söylenenler söylenmiş olsa da bu görüşün bir tutar yönü vardır. Ben ise derim ki: Kulun, Allah Teâlâ'nın kendisi için yarattığı ve O'nun izniyle müessir olan bir kudreti vardır; Allah Sübhânehu ne dilerse o olur, neyi dilemezse o olmaz. Ne Cebriyye'nin dediği gibi onun hiçbir kudreti yoktur; ne Eş'arîlerin meşhur mezhebinde olduğu gibi tesirsiz bir kudreti vardır; ne de Mu'tezile'nin dediği gibi Allah Teâlâ'nın yapılmasını dilemediği şeyi kendisiyle yaptığı müessir bir kudreti vardır. Buna dair deliller kendi yerinde serdedilmiş ve muhalifin ağzına taş tıkayan risaleler telif edilmiştir. Bu görüşün ve keza Eş'arîler nezdindeki meşhur görüşün sıhhatini ispat etmek, onu benimseyen kimse yanında sadece bu ayetle istidlal etmeye bağlı değildir ki ayet delil teşkil etmediğinde dava delilsiz kalmış olsun.

فإذا كان الأمر كذلك فأنا لا أرى بأسا في أن يكون الرمي المثبت له ﷺ هو الرمي المخصوص الذي ترتب عليه ما ترتب مما أبهر العقول وحير الألباب، وإثبات ذلك له ﵊ حقيقة على معنى أنه فعله بقدرة أعطيت له ﷺ مؤثرة بإذن الله تعالى إلا أنه لما كان ما ذكر خارجا عن العادة إذ المعروف في القدر الموهوبة للبشر أن لا تؤثر مثل هذا الأثر نفى ذلك عنه وأثبت لله سبحانه مبالغة، كأنه قيل: إن ذلك الرمي وإن صدر منك حقيقة بالقدرة المؤثرة بإذن الله سبحانه لكنه لعظم أمره وعدم مشابهته لأفعال البشر كأنه لم يصدر منك بل صدر من الله جل شأنه بلا واسطة، وكذا يجوز أن يكون المعنى وما رميت بالرعب إذ رميت بالحصباء ولكن الله تعالى رمى بالرعب، فالرمي المنفي أولا والمثبت أخيرا غير المثبت في الأثناء وعلى الوجهين يظهر بأدنى تأمل وجه تخالف أسلوبي الآيتين حيث لم يقل: وما رميت ولكن الله رمى ليكون على أسلوب فلم تقتلوهم ولكن الله قتلهم ولا فلم تقتلوهم إذ قتلتموهم ولكن الله قتلهم ليكون على أسلوب وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى ولا يظهر لي نكتة في هذا التخالف على الوجوه التي ذكرها المعظم، وكونها الإشارة إلى أن الرمي لم يكن في تلك الوقعة كالقتل بل كان في حنين دونه على ما فيه مخالف لما صح من أن كلا الأمرين كان في تلك الوقعة كما علمت فتأمل فلمسلك الذهن اتساع: وقرىء «ولكن الله» بالتخفيف ورفع الاسم الجليل في المحلين وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً أي ليعطيهم سبحانه من عنده إعطاء جميلا غير مشوب بالشدائد والمكاره على أن البلاء بمعنى العطاء كما في قول زهير:

Durum böyle olunca, ona sallallâhu aleyhi ve sellem ispat edilen atışın, akılları hayrete düşüren ve zihinleri donduran o neticeleri doğuran mahsus atış olmasında ben bir beis görmüyorum; bunun ona aleyhisselâm hakikat üzere ispat edilmesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem bunu kendisine verilen ve Allah Teâlâ'nın izniyle müessir olan bir kudretle yaptığı manasınadır. Ancak zikredilen husus âdet dışı olduğu için —çünkü insanlara bahşedilen kudretin böyle bir tesir meydana getirmemesi bilinen bir durumdur— bu fiil ondan nefyedilmiş ve mübalağa yoluyla Allah Sübhânehu'ya ispat edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: «O atış her ne kadar Allah Sübhânehu'nun izniyle müessir kudretle hakikatte senden sadır olmuşsa da, işinin büyüklüğü ve insan fiillerine benzemeyişi sebebiyle adeta senden sadır olmamış, bilakis vasıtasız olarak şanı yüce Allah'tan sadır olmuştur.» Keza mananın: «Sen çakılları attığın vakit korkuyu sen atmadın, lâkin korkuyu Allah Teâlâ attı» şeklinde olması da caizdir; binaenaleyh başta nefyedilen ve sonda ispat edilen atış, arada ispat edilenden başkadır. Her iki veche göre de az bir teemmülle iki ayetin üslubundaki farklılığın sebebi zahir olur; zira { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } üslubunda olsun diye «Ve mâ rameyte ve lâkinnallâhe ramâ» dememiş, { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } üslubunda olsun diye de «Fe-lem taktülûhüm iz kateltümûhüm ve lâkinnallâhe katelehüm» dememiştir. Çoğunluğun zikrettiği vecihlerde bu farklılığın nüktesi bana zahir olmamaktadır. Bunun, atışın o savaşta öldürme gibi olmayıp Huneyn'de öldürme olmaksızın gerçekleştiğine işaret olması ise —içerdiği zayıflık bir yana— bildiğin gibi her iki hadisenin de o savaşta sahih olarak vuku bulduğuna aykırıdır; iyi düşün, zira zihnin gideceği yol geniştir. «Ve lâkinnallâhe» lafzı iki yerde de nûn harfinin tahfifi ve lafza-i celâlin ref'i ile [«Ve lâkinillâhu» şeklinde] okunmuştur. { وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً } “ve müminleri Kendi katından güzel bir imtihanla sınamak için”; yani Sübhânehu Kendi katından onlara sıkıntı ve meşakkatlerle karışık olmayan güzel bir ihsanda bulunsun diye [bunu yaptı]. Bu da Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi belanın ihsan/ihsan manasında olmasına göredir:

جزى الله بالإحسان ما فعلا بكم ... فأبلاهما خير البلاء الذي يبلي

«Allah onların size yaptığı iyiliğe karşı ihsanda bulunsun / Ve onları ihsan ettiği en hayırlı lütufla mükâfatlandırsın.»

واختار بعضهم تفسيره بالابلاء في الحرب بدليل ما بعده يقال: أبلى فلان بلاء حسنا أي قاتل قتالا شديدا وصبر صبرا عظيما، سمي به ذلك الفعل لأنه ما يخبر به المرء فتظهر جلادته وحسن أثره، واللام إما للتعليل متعلق بمحذوف متأخر فالواو اعتراضية أي وللإحسان إليهم بالنصر والغنيمة فعل ما فعل لا لشيء آخر غير ذلك مما لا يجديهم نفعا، وإما برمي فالواو للعطف على علة محذوفة أي ولكن الله رمى ليمحق الكافرين وليبلي إلخ.

Bazıları sonraki ifadenin delaletiyle bunu savaşta yararlık göstermekle tefsir etmeyi tercih etmişlerdir. «Eblâ fülânün belâen hasenen» denir ki 'falan kimse çetin bir savaş verdi ve büyük bir sabır gösterdi' demektir; kişinin bununla sınanıp yiğitliğinin ve güzel tesirinin ortaya çıkması sebebiyle bu fiile bu isim verilmiştir. Lâm harfi ya muahhar mahzuf bir fiile müteallık tâlîl içindir; bu durumda vâv harfi itirâziyye olur; yani «kendilerine bir fayda sağlamayacak başka bir şey için değil, zafer ve ganimetle onlara ihsanda bulunmak için yaptığını yaptı» demektir; yahut «rameytü» fiiline müteallıktır; bu durumda vâv harfi mahzuf bir illete atıf içindir; yani «lâkin Allah kâfirleri helak etmek ve müminlere güzel bir lütufta bulunmak için attı» demektir.

وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ أي لدعائهم واستغاثتهم أو لكل مسموع ويدخل فيه ما ذكر عَلِيمٌ أي

Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir” buyruğu, onların dualarını ve yardımı istemelerini veya işitilen her şeyi işitendir ki zikredilen husus da buna dahildir; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”

بنياتهم وأحوالهم الداعية للإجابة أو لكل معلوم ويدخل فيه ما ذكر أيضا تعليل للحكم ذلِكُمْ إشارة إلى البلاء الحسن، ومحله الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف، وقوله ﷾: وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ معطوف عليه أي المقصد إبلاء المؤمنين وتوهين كيد الكافرين وإبطال حيلهم، وقيل: المشار إليه القتل أو الرمي والمبتدأ الأمر أي الأمر ذلكم أي القتل أو الرمي فيكون قوله تعالى: وَأَنَّ اللَّهَ إلخ من قبيل عطف البيان، وقيل: المشار إليه الجميع بتأويل ما ذكر. وجوز جعل اسم الإشارة مبتدأ محذوف الخبر وجعله منصوبا بفعل مقدر.

icabete sevk eden niyetlerini ve ahvalini yahut bilinen her şeyi bilendir ki zikredilen husus da buna dahildir; hükmün gerekçesidir. { ذلِكُمْ } “İşte bu böyledir” ifadesi güzel imtihana/lütfa işarettir; mahalli mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. Azze ve Câr’ın: { وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } “Ve şüphesiz Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır” buyruğu ise ona matuftur; yani gaye müminlere ihsanda bulunmak, kâfirlerin tuzağını zayıflatmak ve hilelerini boşa çıkarmaktır. Bir görüşe göre müşârun ileyh öldürme veya atmadır, mübteda ise «el-emr»dir; yani «emir/hadise öldürme yahut atma meselesidir»; bu takdirde Allah Teâlâ’nın: { وَأَنَّ اللَّهَ } vb. buyruğu atf-ı beyân kabilinden olur. Bir görüşe göre de zikredilenlerin teviliyle müşârun ileyh hepsidir. İşaret isminin haberi mahzuf bir mübteda kılınması ve takdirî bir fiille mansub yapılması da caiz görülmüştür.

وقرأ ابن كثير ونافع وأبوبكر «موهّن» بالتشديد ونصب كيد. وقرأ حفص عن عاصم بالتخفيف والإضافة وقرأ الباقون بالتخفيف والنصب إِنْ تَسْتَفْتِحُوا خطاب للمشركين على سبيل التهكم فقد روي أنهم حين أرادوا الخروج تعلقوا بأستار الكعبة وقالوا: اللهم انصر أعلى الجندين واهد الفئتين وأكرم الحزبين.

İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Bekr, şedde ve «keyde» kelimesinin nasbı ile «müvehhinün keyde» şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan Hafs tahfif ve izâfetle [«mûhinü keydi»], diğerleri ise tahfif ve nasb ile [«mûhinün keyde»] okumuşlardır. { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا } “Eğer fetih/hüküm istiyorsanız”; alay yoluyla müşriklere bir hitaptır. Rivayet edildiğine göre onlar savaşa çıkmak istediklerinde Kâbe'nin örtülerine yapışıp: «Allahım! İki ordudan daha yüce olanına yardım et, iki fırkadan daha doğru yolda olanına hidayet ver ve iki gruptan daha keremli olanını muzaffer kıl!» demişlerdi.

وفي رواية أن أبا جهل قال حين التقى الجمعان: اللهم ربنا ديننا القديم ودين محمد الحديث فأي الدينين كان أحب إليك وأرضى عندك فانصر أهله اليوم. والأول مروي عن الكلبي والسدي، والمعنى إن تستنصروا لأعلى الجندين وأهداهما فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ حيث نصر أعلاهما وأهداهما وقد زعمتم أنكم الأعلى والأهدى فالتهكم في المجيء أو فقد جاءكم الهلاك والذلة فالتهكم في نفس الفتح حيث وضع موضع ما يقابله وَإِنْ تَنْتَهُوا عن حراب الرسول ﵊ ومعاداته فَهُوَ أي الإنهاء خَيْرٌ لَكُمْ من الحراب الذي ذقتم بسببه من القتل والأسر، ومبنى اعتبار أصل الخيرية في المفضل عليه هو التهكم وَإِنْ تَعُودُوا أي إلى حرابه ﵊ نَعُدْ لما شاهدتموه من الفتح وَلَنْ تُغْنِيَ أي لن تدفع عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ جماعتكم التي تجمعونها وتستغيثون بها شَيْئاً من الإغناء أو المضار وَلَوْ كَثُرَتْ تلك الفئة، وقرىء «ولن يغني» بالياء التحتانية لأن تأنيث الفئة غير حقيقي وللفصل ونصب شيئا على أنه مفعول مطلق أو مفعول به، وجملة ولو كثرت في موضع الحال وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ أي ولأن الله تعالى معين المؤمنين كان ذلك أو والأمر أن الله سبحانه معهم، وقرأ الأكثر «وإن» بالكسر على الاستئناف، قيل: وهي أوجه من قراءة الفتح لأن الجملة حينئذ تذييل، كأنه قيل: القصد إعلاء أمر المؤمنين وتوهين كيد الكافرين وكيت وكيت، وإن سنة الله تعالى جارية في نصر المؤمنين وخذلان الكافرين، وهذا وإن أمكن اجراؤه على قراءة الفتح لكن قراءة الكسر نص فيه، ويؤيدها قراءة ابن مسعود «والله مع المؤمنين» ، وروي عن عطاء.

Bir rivayette ise Ebû Cehil iki ordu karşılaştığında: «Allahım, Rabbimiz! Bizim dinimiz eski din, Muhammed'in dini ise yeni dindir; iki dinden hangisi Sana daha sevimli ve katında daha makbul ise bugün onun ehline yardım et!» demiştir. Birinci rivayet Kelbî ve Süddî'den nakledilmiştir. Mana şöyledir: «Eğer iki ordudan en yüce ve en doğru yolda olanı için yardım diliyorsanız, { فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } işte size fetih gelmiştir», zira o ikisinden en yüce ve en hidayette olanına yardım etmiştir; oysa siz kendinizin en yüce ve en doğru yolda olduğunu iddia ediyordunuz; dolayısıyla istihzâ (alay) fethin gelmesindedir. Yahut «size helak ve zillet gelmiştir»; bu durumda alay, karşıtının yerine konulması sebebiyle bizzat fetih lafzındadır. { وَإِنْ تَنْتَهُوا } “Ve eğer vazgeçerseniz”, Resûl aleyhisselâm ile savaşmaktan ve ona düşmanlıktan vazgeçerseniz, { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “bu sizin için daha hayırlıdır”, öldürülme ve esir edilme acısını tattığınız savaştan daha hayırlıdır. Karşılaştırılan tarafta hayrın aslının kabul edilmesi istihzâya dayanır. { وَإِنْ تَعُودُوا } “Şayet tekrar dönerseniz”, yani onunla aleyhisselâm savaşmaya dönerseniz, { نَعُدْ } “Biz de döneriz”, şahit olduğunuz o fetih ve yardıma döneriz. { وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً } “Topluluğunuz sizden hiçbir şeyi savamaz”, topladığınız ve yardım dilediğiniz birliğiniz sizden hiçbir zararı veya azabı defedemez, { وَلَوْ كَثُرَتْ } “velev ki çok olsun”, o topluluk ne kadar kalabalık olursa olsun. «Ve len yuğniye» şeklinde yâ harfi ile de okunmuştur; çünkü fîe kelimesinin müennesliği hakiki değildir ve araya fasıla girmiştir. «Şey'en» lafzı mef'ûl-i mutlak veya mef'ûlün bih olarak mansubdur. «Ve lev kesüret» cümlesi hâl mevkiindedir. { وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve şüphesiz Allah müminlerle beraberdir”; yani Allah Teâlâ müminlerin yardımcısı olduğu için bu böyle oldu yahut hadise şudur ki Allah Sübhânehu onlarla beraberdir. Çoğunluk isti'nâf olarak kesre ile [«Ve innallâhe» şeklinde] okumuştur; denildiğine göre cümle bu takdirde tezyîl olduğu için kesre kıraati fetha kıraatinden daha evladır; sanki şöyle denilmiştir: «Gaye müminlerin emrini yüceltmek, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarmak ve şöyledir böyledir; şüphesiz Allah Teâlâ'nın sünneti müminlere yardım etmek ve kâfirleri yardımsız bırakmak üzere caridir.» Bu mana fetha kıraatinde de takdir edilebilirse de kesre kıraati bunda açıktır. İbn Mes'ûd'un «Vallâhu mea'l-mü'minîn» kıraati de bunu destekler. Atâ'dan da rivayet edilmiştir.

وأبي بن كعب، وإليه ذهب أبو علي الجبائي أن الخطاب للمؤمنين، والمعنى إن تستنصروا فقد جاءكم النصر وإن تنتهوا عن التكاسل والرغبة عما يرغب فيه الرسول ﷺ فهو خير لكم من كل شيء لما أنه مدار لسعادة الدارين وإن تعودوا إليه نعد عليكم بالإنكار وتهييج العدو ولن تغني عنكم حينئذ كثرتكم إذ لم يكن الله تعالى معكم بالنصر والأمر أن الله سبحانه مع الكاملين في الإيمان، ويفهم كلام بعضهم أن الخطاب في تَسْتَفْتِحُوا وجاءَكُمُ للمؤمنين، وفيما بعده للمشركين ولا يخفى أنه خلاف الظاهر جدا، وأيد كون الخطاب في الجميع للمؤمنين بقوله تعالى:

Übeyy b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre —ki Ebû Ali el-Cübbâî de bu görüşe gitmiştir— hitap müminleredir. Mana şöyledir: «Eğer yardım diliyorsanız işte size yardım gelmiştir. Eğer tembellikten ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in arzuladığı şeylerden yüz çevirmekten vazgeçerseniz, bu iki cihan saadetinin esası olduğu için sizin için her şeyden daha hayırlıdır. Şayet ona dönerseniz, Biz de kınama ve düşmanı üzerinize kışkırtma ile size döneriz; o takdirde Allah Teâlâ zaferle sizinle beraber olmadıkça çokluğunuz sizden hiçbir şeyi savamaz; ve durum şudur ki Allah Sübhânehu imanda kâmil olanlarla beraberdir.» Bazılarının kelamından, { تَسْتَفْتِحُوا } ve { جاءَكُمُ } lafızlarındaki hitabın müminlere, sonrasının ise müşriklere yönelik olduğu anlaşılmaktadır; bunun ise zahire son derece aykırı olduğu gizli değildir. Hitabın tamamında müminlere yönelik olduğunu Allah Teâlâ’nın şu buyruğu da desteklemektedir:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا أي تتولوا، وقرىء بتشديد التاء عَنْهُ أي عن الرسول وأعيد الضمير إليه ﵊ لأن المقصود طاعته ﷺ، وذكر طاعة الله تعالى توطئة لطاعته وهي مستلزمة لطاعة الله تعالى لأنه مبلغ عنه فكان الراجع إليه كالراجع إلى الله تعالى ورسوله وقيل: الضمير للجهاد، وقيل: للأمر الذي دل عليه الطاعة، والتولي مجاز، وقوله تعالى: وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ جمل حالية واردة لتأكيد وجوب الانتهاء عن التولي

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا } “Ey iman edenler! Allah’a ve Resûlüne itaat edin ve yüz çevirmeyin” yani [yüz çevirmeyin]. [Bu lafız] te harfinin şeddelenmesiyle de okunmuştur. { عَنْهُ } “Ondan” yani Resûl'den. Zamir ona aleyhisselâm döndürülmüştür; zira asıl maksat ona sallallâhu aleyhi ve sellem itaattir. Allah Teâlâ'ya itaatin zikredilmesi ise ona itaate bir hazırlık (tavtie) mahiyetindedir. Zaten ona itaat Allah Teâlâ'ya itaati gerektirir; çünkü o, O'ndan tebliğ edendir. Dolayısıyla ona dönen şey, Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne dönen şey gibidir. Bir görüşe göre zamir cihada aittir; bir diğer görüşe göre ise itaatin delalet ettiği emre aittir. Tevellî (yüz çevirme) mecazdır. Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } “Siz işitip dururken” buyruğu, yüz çevirmeyi terk etmenin gerekliliğini pekiştirmek üzere gelmiş bir hâl cümlesidir;

مطلقا لا لتقييد النهي عنه بحال السماع: أي لا تتولوا عنه والحال أنكم تسمعون القرآن الناطق بوجوب طاعته والمواعظ الزاجرة عن مخالفته سماع تفهم وإذعان، وقد يراد بالسماع التصديق، وقد يبقى الكلام على ظاهره من غير ارتكاب تجوز أصلا، وقوله سبحانه وَلا تَكُونُوا تقريرا لما قبله أي لا تكونوا بمخالفة الأمر والنهي كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا كالكفرة والمنافقين الذين يدّعون السماع وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ أي سماعا ينتفعون به لأنهم لا يصدقون ما سمعوه ولا يفهمونه حق فهمه والجملة في موضع الحال من ضمير قالوا، والمنفي سماع خاص لكنه أتى به مطلقا للإشارة إلى أنهم نزلوا منزلة من لم يسمع أصلا بجعل سماعهم كالعدم إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ استئناف مسوق لبيان كمال سوء حال المشبه بهم مبالغة في التحذير وتقريرا للنهي أثر تقرير، والدواب جمع دابة، والمراد بها إما المعنى اللغوي أو العرفي أي إن شر من يدب على الأرض أو شر البهائم عِنْدَ اللَّهِ أي في حكمه وقضائه الصُّمُّ الذين لا يسمعون الحق الْبُكْمُ الذين لا ينطقون به، والجمع على المعنى، ووصفوا بذلك لأن ما خلق له الحاستان سماع الحق والنطق به وحيث لم يوجد فيهم شيء من ذلك صاروا كأنهم فاقدون لهما رأسا.

bu yasak mutlak olup işitme haliyle kayıtlamak için değildir: Yani ona itaatin farziyetini haykıran Kur'an'ı ve ona muhalefetten meneden öğütleri anlayıp boyun eğerek işitip dururken ondan yüz çevirmeyin. Bazen işitmekten maksat tasdik etmek olur; bazen de kelam hiçbir mecaza sapılmaksızın zahiri üzere kalır. O Sübhânehu'nun: { وَلا تَكُونُوا } “Ve olmayın” buyruğu öncekini takrirdir; yani emir ve nehyine muhalefet ederek olmayın, { كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا } “'İşittik' diyenler gibi”, işittiğini iddia eden kâfirler ve münafıklar gibi; { وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ } “oysa onlar işitmezler”, yani kendilerine fayda verecek bir işitmeyle işitmezler; çünkü onlar işittiklerini tasdik etmezler ve hakkıyla anlamazlar. Bu cümle, «kālû»daki zamirden hâl mevkiindedir. Menfî olan husus özel bir işitmedir; ancak işitmelerini yok sayarak onları hiç işitmeyen kimse menzilesine indirdiklerine işaret etmek için mutlak olarak getirilmiştir. { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ } “Şüphesiz canlıların en kötüsü”; sakındırmada mübalağa ve nehyi pekiştirmek amacıyla kendilerine benzetilenlerin durumunun son derece kötü olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir isti'nâftır. Devâbb (دواب), dâbbe (دابة) kelimesinin çoğuludur. Bununla ya lügat anlamı yahut örfî anlamı kastedilmiştir; yani yeryüzünde debelenenlerin en şerlisi yahut hayvanların en şerlisi { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında”, yani O'nun hükmünde ve kazasında, { الصُّمُّ } “sağırlardır”, hakkı işitmeyenlerdir, { الْبُكْمُ } “dilsizlerdir”, onu konuşmayanlardır. Çoğul manaya göredir. Onların böyle nitelenmesi, bu iki duyunun yaratılış gayesinin hakkı işitmek ve onu konuşmak olmasından ve onlarda bunlardan hiçbir şey bulunmadığından dolayı adeta bu iki duyuyu kökten kaybetmiş gibi olmalarındandır.

وتقديم الصم على البكم لما أن صممهم متقدم على بكمهم فإن السكوت عن النطق بالحق من فروع عدم سماعهم له كما أن النطق به من فروع سماعه، وقيل: التقديم لأن وصفهم بالصم أهم نظر إلى السابق واللاحق، ثم وصفوا بعدم التعقل في قوله تعالى: الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ تحقيقا لكمال سوء حالهم فإن الأصم الأبكم إذا كان له عقل ربما يفهم بعض الأمور ويفهمه غيره ويهتدي إلى بعض مطالبه. أما إذا كان فاقدا للعقل أيضا فقد بلغ الغاية في الشرية وسوء الحال، وبذلك يظهر كونهم شر الدواب حيث أبطلوا ما به يمتازون عنها وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ أي في هؤلاء الصم البكم خَيْراً أي شيئا من جنس الخير الذي من جملته صرف قواهم إلى تحري الحق واتباع الهدى لَأَسْمَعَهُمْ سماع تدبر وتفهم ولوقفوا على الحق وآمنوا بالرسول ﵊ وأطاعوه وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ سماع تفهم وتدبر وقد علم أن لا خير فيهم لَتَوَلَّوْا ولم ينتفعوا به وارتدوا بعد التصديق والقبول وَهُمْ مُعْرِضُونَ لعنادهم، والجملة حال مؤكدة مع اقترانها بالواو، ومما ذكر يعلم الجواب عما قيل: إن الآية قياس اقتراني من شرطيتين ونتيجته غير صحيحة لما أنه أشير فيه أولا إلى منع القصد إلى القياس لفقد الكلية الكبرى، وثانيا إلى منع فساد النتيجة إذ اللازم لو علم الله تعالى فيهم خيرا في وقت لتولوا بعده قاله بعض المحققين، وفي المعنى والجواب من ثلاثة أوجه اثنان يرجعان إلى منع كون المذكور قياسا وذلك لاختلاف الوسط. أحدهما أن التقدير لأسمعهم سماعا نافعا ولو أسمعهم سماعا غير نافع لتولوا. والثاني أن يقدر ولو أسمعتهم على تقدير علم عدم الخير فيهم كما أشير إليه. والثالث إلى منع استحالة النتيجة بتقدير كونه قياسيا متحد الوسط، إذ التقدير ولو علم الله تعالى فيهم خيرا في وقت ما لتولوا بعد ذلك، ولا يخفى ضعف الجواب الأول لأنه لا قرينة على تقييد لو أسمعهم بالسماع الغير النافع ولأنه يحقق فيهم الاسماع الغير النافع إلا أن يقيد بالأسماع بعد نزول هذه الآية، وكذا ضعف الثالث لأن علمه تعالى بالخير ولو في وقت لا يستلزم التولي بل عدمه. وأما الجواب الثاني فهو قوي لأن الشرطية الأولى قرينة على تقييد الاسماع في الشرطية الثانية بتقدير علم عدم الخير فيهم، وذكر بعضهم في الجواب أن الشرطيتين مهملتان وكبرى الشكل الأول يجب أن تكون كلية ولو سلم فإنما ينتجان أي اللزومية لو كانتا لزوميتين وهو ممنوع ولو سلم فاستحالة النتيجة ممنوعة، أي لا نسلم استحالة الحكم باللزوم بين المقدم والتالي وإن كان الطرفان محالين لأن علم الله تعالى فيهم خيرا محال والمحال جاز أن يستلزم المحال وإن لم يوجد بينهما علاقة عقلية على ما هو التحقيق من عدم اشتراط العلاقة في استلزام المحال للمحال.

Sağırlığın dilsizlikten öne alınması, onların sağırlıklarının dilsizliklerinden önce gelmesindendir; zira hakkı konuşmaktan susmak onu işitmemenin fer'idir; nitekim onu konuşmak da onu işitmenin fer'idir. Bir görüşe göre öne alınması, öncesi ve sonrasına bakıldığında onların sağırlıkla nitelenmesinin daha mühim olmasındandır. Sonra hallerinin kötülüğünü pekiştirmek için Allah Teâlâ’nın: { الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ } “akletmeyen kimselerdir” buyruğuyla akılsızlıkla nitelenmişlerdir; zira sağır ve dilsiz kimsenin şayet aklı varsa bazen bazı işleri anlar, başkasına anlatır ve bazı maksatlarına yol bulur. Ancak aklı da yoksa şerde ve kötü durumda nihayete ulaşmış olur. Bununla, kendilerini hayvanlardan ayıran vasfı iptal ettikleri için onların canlıların en şerlisi oldukları zahir olur. { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ } “Eğer Allah onlarda”, yani bu sağır ve dilsizlerde, { خَيْراً } “bir hayır”, yani kuvvetlerini hakkı aramaya ve hidayete uymaya sarf etmek gibi hayır cinsinden bir şey bilseydi, { لَأَسْمَعَهُمْ } “elbette onlara işittirirdi”, tefekkür ve idrak işitmesiyle işittirirdi; onlar da hakkı anlar, Resûl'e aleyhisselâm iman edip ona itaat ederlerdi. { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ } “Onlara işittirseydi bile”, onlarda hiçbir hayır olmadığını bildiği halde anlama ve düşünme işitmesiyle işittirseydi bile, { لَتَوَلَّوْا } “yine de yüz çevirirlerdi”, ondan faydalanmazlar, tasdik ve kabulden sonra irtidat ederlerdi; { وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “ve onlar inatları sebebiyle yüz çeviricidirler”. Bu cümle, vâv ile bitişmiş müekkid bir hâldir. Zikredilenlerden, ayetin iki şartlı önermeden oluşan iktiranlı bir kıyas olduğu ve neticesinin sahih olmadığı şeklindeki iddiaya verilen cevap anlaşılır; zira muhakkiklerden bazılarının belirttiği üzere bunda evvela büyük önermenin küllî olmaması sebebiyle kıyas kastının bulunmadığına, saniyen neticenin fasit olmadığına işaret edilmiştir; çünkü lâzım olan mana: 'Şayet Allah Teâlâ onlarda bir vakit bir hayır bilseydi, bundan sonra yüz çevirirlerdi' şeklindedir. Mana ve cevapta üç vecih vardır ki ikisi orta terimin farklılığından dolayı zikredilenin kıyas oluşunu menetmeye racidir. Birincisi takdirin: «Onlara faydalı bir işitmeyle işittirirdi; şayet onlara faydasız bir işitmeyle işittirseydi yine yüz çevirirlerdi» şeklinde olmasıdır. İkincisi işaret edildiği üzere: «Onlarda hayrın bulunmadığının bilinmesi takdirinde onlara işittirseydi bile...» şeklinde takdir edilmesidir. Üçüncüsü ise orta terimi bir olan bir kıyas varsayımıyla neticenin imkânsızlığını menetmeye racidir; zira takdir: «Şayet Allah Teâlâ herhangi bir vakitte onlarda bir hayır bilseydi, bundan sonra yüz çevirirlerdi» şeklindedir. Birinci cevabın zayıflığı gizli değildir; çünkü { لَوْ أَسْمَعَهُمْ } şartının faydasız işitmeyle kayıtlanmasına dair bir karine yoktur ve bu ayetin nüzulünden sonraki işitmeyle kayıtlanmadıkça onlarda faydasız işitmeyi gerçekleştirmektedir. Keza üçüncünün zayıflığı da açıktır; çünkü O Teâlâ'nın bir vakitte de olsa hayrı bilmesi yüz çevirmeyi değil, yüz çevirmemeyi gerektirir. İkinci cevaba gelince, o kuvvetlidir; zira birinci şart cümlesi, ikinci şart cümlesindeki işittirmenin onlarda hayrın bulunmadığının bilinmesi takdiriyle kayıtlanmasına bir karinedir. Bazıları cevapta şöyle demiştir: İki şart cümlesi mühmeledir (belirsizdir); birinci şeklin büyük önermesi ise küllî olmak zorundadır. Şayet teslim edilirse, iki önerme lüzûmî olduğu takdirde netice verir ki burada lüzûmî olmaları memnûdur. Bu da teslim edilirse, neticenin imkânsızlığı memnûdur; yani mukaddem ile tâlî arasında lüzum hükmünün imkânsızlığını kabul etmeyiz; her iki taraf imkânsız olsa bile. Çünkü Allah Teâlâ'nın onlarda bir hayır bilmesi muhaldir; muhalin muhali gerektirmesinde akli bir alakanın şart koşulmadığına dair tahkike göre muhalin muhali gerektirmesi caizdir.

واعترض على أصل السؤال بأن لفظ لَوْ لم يستعمل في فصيح الكلام في القياس الاقتراني وإنما يستعمل في

Asıl soruya, fesahatli kelamda «lev» (لَوْ) lafzının iktiranlı kıyasta kullanılmadığı, ancak

القياس الاستثنائي المستثنى فيه نقيض التالي لأنها لامتناع الشيء غيره، ولهذا لا يصرح باستثناء نقيص التالي، وعلى الجواب بأن فيه تسليم كون ما ذكر قياسا ومنع كونه منتجا لانتفاء شرائط الانتاج وكيف يصح اعتقاد وقوع قياس في كلام الحكيم تعالى أهملت فيه شرائط الانتاج وإن لم يكن مراده تعالى قياسيته وذكر أن الحق قوله سبحانه: لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً وارد على قاعدة اللغة يعني أن سبب عدم الإسماع عدم العلم بالخير فيهم ثم ابتداء قوله تعالى:

içinde tâlînin çelişiğinin istisna edildiği istisnâî kıyasta kullanıldığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü o bir şeyin diğer bir şey sebebiyle imtinası içindir, bu sebeple tâlînin çelişiğinin istisnası açıkça belirtilmez. Cevaba ise, zikredilen hususun kıyas olduğunu kabul edip netice verme şartlarının bulunmaması sebebiyle netice vermesini menetmeyi içerdiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; netice verme şartlarının ihmal edildiği bir kıyasın Hakîm Teâlâ'nın kelamında vuku bulduğuna inanmak —O Teâlâ'nın muradı kıyas olmasa bile— nasıl sahih olabilir? Hak olanın, Sübhânehu'nun: { لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً } buyruğunun lisan kaidesi üzere varid olduğu, yani işittirmemenin sebebinin onlarda hayrın bilinmemesi olduğu, sonra Allah Teâlâ’nın şu buyruğunun başladığı zikredilmiştir: