لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا كلاما آخر على طريقة- لو لم يخف الله تعالى لم يعصه- وحاصل ذلك أنه كلام منقطع عما قبله والمقصود منه تقرير قولهم في جميع الأزمنة حيث ادعى لزومه لما هو مناف له ليفيد ثبوته على تقدير الشرط وعدمه، فمعنى الآية حينئذ أنه انتفى الإسماع لانتفاء علم الخير وأنهم ثابتون على التولي في الشرطية الأولى اللزوم في نفس الأمر وفي الثانية ادعائي فلا يكون على هيئة القياس.
«Onlara işittirseydi bile yine yüz çevirirlerdi» sözünün; "Allah Teâlâ'dan korkmasaydı dahi O'na isyan etmezdi" üslubu üzere müstakil bir kelam olduğu [zikredilmiştir]. Bunun hâsılı; önceki kelamdan munkatı (bağımsız) olmasıdır. Bundan maksat, şarta bağlı olma ve olmama takdirinde sübutunu ifade etmesi için kendisine zıt olan bir şeyi gerektirdiği iddia edilerek onların [yüz çevirme] sözlerinin/tutumlarının her vakit için sabit kılındığının ortaya konmasıdır. Bu durumda ayetin manası şudur: Hayrın bilinmemesi sebebiyle işittirme vaki olmamıştır ve onlar yüz çevirme üzere sabittirler; birinci şart cümlesinde lüzum nefsü'l-emirde (bizatihi varlıkta), ikincisinde ise iddiaîdir. Dolayısıyla [bu iki cümle] kıyas şeklinde olmamış olur.
وقال العلامة الثاني: يجوز أن يكون التولي منفيا بسبب انتفاء الإسماع كما هو مقتضى أصل لَوْ لأن التولي بمعنى الاعراض عن الشيء كما هو أصل معناه لا بمعنى مطلق التكذيب والإنكار، فعلى تقدير عدم إسماعهم ذلك الشيء لم يتحقق التولي والاعراض عن الشيء فرع تحققه ولم يلزم من هذا تحقق الانقياد له لأن الانقياد للشيء وعدم الانقياد له ليسا على طرفي النقيض بل العدول والتحصيل لجواز ارتفاعهما بعدم ذلك الشيء وحاصله كما قيل: إنه إذا كان التولي بمعنى الاعراض يجوز أن يكون لَوْ بمعناه المشهور، ويكون المقصود الاخبار بأن انتفاء الثاني في الخارج لانتفاء الأول فيه كالشرطية الأولى ولا ينتظم منهما القياس إذ ليس المقصود منهما بيان استلزام الأول للثاني في نفس الأمر ليستدل بل اعتبار السببية واللزوم بينهما ليعلم السببية بين الانتفائين المعلومين في الخارج، وما يقال:
el-Allâme es-Sânî şöyle dedi: «Lev» (لَوْ) lafzının asıl muktezası gereğince, yüz çevirmenin işittirmenin yokluğu sebebiyle menfi (yok) olması caizdir. Çünkü tevellî (تَوَلِّي), mutlak yalanlama ve inkâr manasında değil, kelimenin asıl manası olan bir şeyden yüz çevirmek anlamındadır. Onlara o şeyin işittirilmediği takdirde ise yüz çevirme gerçekleşmez; zira bir şeyden yüz çevirmek o şeyin tahakkukunun bir fer'idir (ona bağlıdır). Bundan ise o şeye boyun eğmenin tahakkuk ettiği lüzumu çıkmaz; çünkü bir şeye boyun eğmek ile boyun eğmemek tenâkuzun iki ucu değil, [melike ve adem gibi] udûl ve tahsîldir; zira o şeyin yokluğuyla ikisinin birden kalkması caizdir. Denildiği gibi bunun özeti şudur: Şayet tevellî yüz çevirmek manasındaysa, «lev» lafzının meşhur manasında olması ve maksadın da birinci şart cümlesinde olduğu gibi haricî alemde ikincinin yokluğunun birincinin yokluğundan kaynaklandığını haber vermek olması caizdir. Dolayısıyla ikisinden bir kıyas meydana gelmez; zira bunlardan maksat birincinin ikinciyi nefsü'l-emirde gerektirdiğini beyan edip istidlalde bulunmak değil, haricî alemde malum olan iki yokluk arasındaki sebepliliğin bilinmesi için aralarındaki sebeplilik ve lüzumu dikkate almaktır. Şöyle denilmesine gelince:
من أن انتفاء التولي خير وقد ذكر أن لا خير فيهم مجاب عنه بأن لا نسلم أن انتفاء التولي بسبب انتفاء الاسماع خير لأنه يجوز أن يكون ذلك بسبب عدم الأهلية للاسماع وهو داء عضال وشر عظيم، وإنما يكون خيرا لو كانوا من أهله بأن أسمعوا شيئا ثم انقادوا له ولم يعرضوا وهذا كما يقال: لا خير في فلان لو كانت به قوة لقتل المسلمين، فإن عدم قتل المسلمين بناء على عدم القوة والقدرة ليس خيرا فيه وإن كان خيرا له اهـ. ورده الشريف قدس سره بما تعقبه السالكوتي عليه الرحمة. نعم قال مولانا محمد أمين بن صدر الدين: إن حمل التولي هاهنا على معنى الاعراض غير ممكن لمكان قوله سبحانه: وَهُمْ مُعْرِضُونَ وأوجب أن يحمل إما على لازم معناه وهو عدم الانتقاء لأنه يلزم الاعراض أو على ملزومه وهو الارتداد لأنه يلزمه الاعراض فليفهم، وعن الجبائي أنهم كانوا يقولون لرسول الله ﷺ:
«Yüz çevirmenin yokluğu bir hayırdır, oysa onlarda hiçbir hayır bulunmadığı zikredilmiştir» şeklindeki itiraza şöyle cevap verilir: İşittirmenin yokluğu sebebiyle yüz çevirmenin yokluğunun bir hayır olduğunu kabul etmiyoruz. Çünkü bunun işitmeye ehil olmamaktan kaynaklanması caizdir ki bu da devasız bir dert ve büyük bir şerdir. Bu durum ancak işitmeye ehil olup da kendilerine bir şey işittirildiğinde ona boyun eğer ve yüz çevirmezlerse hayır olur. Nitekim bu durum, 'Falandan bir hayır gelmez, eğer gücü yetseydi Müslümanları öldürürdü' denilmesine benzer; zira güç ve kudretin bulunmamasına dayalı olarak Müslümanları öldürmemek, onun lehine bir hayır olsa bile bizatihi kendisinde bir hayır değildir. eş-Şerîf (kuddise sirruh), Siyâlkûtî'nin (aleyhirrahme) taakkub ettiği gerekçelerle buna itiraz etmiştir. Evet, Mevlânâ Muhammed Emîn b. Sadreddîn şöyle demiştir: Burada tevellî lafzını yüz çevirme manasına hamletmek, Sübhânehu'nun: «Onlar yüz çevirenlerdir» buyruğundan ötürü mümkün değildir. Bu sebeple [tevellî lafzının], ya yüz çevirmeyi gerektirdiği için onun lâzımı olan 'intifa etmeme (faydalanamama)' manasına ya da yüz çevirmeyi gerektirdiği için onun melzûmu olan 'irtidad' manasına hamledilmesini zorunlu görmüştür, böylece anlaşılsın. Cübbâî'den nakledildiğine göre onlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle diyorlardı:
أحي لنا قصيا فإنه كان شيخا مباركا حتى يشهد لك ونؤمن بك، فالمعنى ولو أسمعهم كلام قصي إلخ، وقيل: هم بنو عبد الدار بن قصي لم يسلم منهم إلا مصعب بن عمير وسويد بن حرملة كانوا يقولون: نحن صم بكم عمي عما جاء به محمد لا نسمعه ولا نجيبه قاتلهم الله تعالى فقتلوا جميعا بأحد وكانوا أصحاب اللواء، وعن ابن جريج أنهم المنافقون وعن الحسن أنهم أهل الكتاب، والجملة الاسمية في موضع الحال من ضمير لَتَوَلَّوْا، وجوز أن تكون اعتراضا تذييلا أي وهم قوم عادتهم الاعراض يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تكرير النداء مع وصفهم بنعت الإيمان لتنشيطهم إلى الإقبال على الامتثال بما يريد بعده من الأوامر وتنبيههم على أن فيهم ما يوجب ذلك اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ بحسن الطاعة إِذا دَعاكُمْ أي الرسول إذ هو المباشر لدعوة الله تعالى مع ما أشرنا إليه آنفا لِما يُحْيِيكُمْ أي لما يورثكم الحياة الأبدية في النعيم الدائم من العقائد والأعمال أو من الجهاد الذي أعزكم الله تعالى به بعد الذل وقواكم به بعد الضعف ومنعكم به من عدوكم بعد القهر كما روي ذلك عن عروة بن الزبير، وإطلاق ما ذكر على العقائد والأعمال وكذا على الجهاد إما استعارة أو مجاز مرسل بإطلاق السبب على المسبب، وقال القتبي: المراد به
"Bize Kusay'ı dirilt; çünkü o mübarek bir ihtiyardı, tâ ki senin lehine şahitlik etsin de sana iman edelim." Bu takdirde mana: "Onlara Kusay'ın sözünü işittirseydi bile..." şeklinde olur. Denildi ki: Onlar Kusay b. Kilâb oğullarıdır; Mus'ab b. Umeyr ile Süveyd b. Harmele dışında onlardan hiçbiri Müslüman olmamıştı. Onlar: "Biz Muhammed'in getirdiği şeye karşı sağır, dilsiz ve körüz; onu ne işitiriz ne de ona icabet ederiz" diyorlardı. Allah Teâlâ onları kahretsin, hepsi Uhud'da öldürüldü ve sancağın sahipleri idiler. İbn Cüreyc'den bunların münafıklar olduğu, Hasan'dan ise Ehl-i Kitap olduğu nakledilmiştir. İsim cümlesi { لَتَوَلَّوْا } fiilindeki zamirden hâl konumundadır. İtiraziyye-tezyîliyye olması da caiz görülmüştür; yani onlar yüz çevirmeyi âdet edinmiş bir topluluktur. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } Nidanın iman vasfıyla nitelenerek tekrarlanması, [Allah'ın] bundan sonra isteyeceği emirlere uymaya şevkle yönelmelerini sağlamak ve kendilerinde bunu gerektiren bir vasfın bulunduğunu onlara bildirmek içindir. { اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ } Güzelce itaat ederek icabet edin. { إِذَا دَعَاكُمْ } Yani Resûl [sizi çağırdığı zaman]; zira az önce işaret ettiğimiz hususla birlikte Allah Teâlâ'nın davetine bizzat vasıta olan odur. { لِمَا يُحْيِيكُمْ } Yani ebedî nimetler yurdunda size sonsuz hayatı kazandıracak itikat ve amellere yahut Urve b. Zübeyr'den rivayet edildiği gibi Allah Teâlâ'nın zilletten sonra kendisiyle sizi aziz kıldığı, zayıflıktan sonra kendisiyle güçlendirdiği ve boyun eğdirilmenin ardından düşmanınıza karşı sizi kendisiyle koruduğu cihada [çağırdığı zaman]. Zikredilen bu vasfın akidelere, amellere ve keza cihada ıtlak edilmesi ya istiare yoluyla yahut sebebin müsebbebe ıtlakı kabilinden mecaz-ı mürseldir. Kutbî şöyle demiştir: Bundan murat,
الشهادة وهو مجاز أيضا، وقال قتادة: القرآن، وقال أبو مسلم: الجنة، وقال غير واحد: هو العلوم الدينية التي هي مناط الحياة الأبدية كما أن الجهل مدار الموت الحقيقي، وهو استعارة مشهورة ذكرها الأدباء وعلماء المعاني.
şehadettir; bu da aynı şekilde mecazdır. Katâde: "Kur'an'dır", Ebû Müslim: "Cennettir", pek çok müfessir ise: "Tıpkı cehaletin hakiki ölümün mihveri olması gibi ebedî hayatın menatı olan dinî ilimlerdir" demiştir. Bu, edebiyatçılar ve meânî âlimleri tarafından zikredilen meşhur bir istiaredir.
وللزمخشري:
Zemahşerî'ye ait şu beyitte denildiği gibi:
لا تعجبن لجهول حلته ... فذاك ميت وثوبه كفن
Sakın şaşma bir cahilin süslü libasına ... O bir ölüdür, giysisi ise kefenidir.
واستدل بالآية على وجوب إجابته ﷺ إذا نادى أحدا وهو في الصلاة، وعن الشافعي أن ذلك لا يبطلها لأنها أيضا إجابة، وحكى الروياني أنها لا تجب الصلاة بها، وقيل: إنه يقطع الصلاة إذا كان الدعاء لأمر يفوت بالتأخير كما إذا رأى أعمى وصل إلى بئر ولو لم يحذره لهلك، وأيد القول بالوجوب بما
Bu ayetle, namazda iken bir kimseyi çağırdığında [Peygamber'e] sallallâhu aleyhi ve sellem icabet etmenin vacip olduğuna istidlal edilmiştir. Şâfiî'den bunun namazı bozmayacağı nakledilmiştir; zira bu da bir icabettir. Rûyânî ise onunla namazın bozulmayacağı görüşünü aktarmıştır. Denildi ki: Eğer çağrı geciktirildiğinde fevt olacak (kaçırılacak) bir iş içinse namazı bozar; nitekim kuyuya yaklaşan bir âmâyı görüp de uyarmadığı takdirde helak olacağını bilen kimsenin durumu böyledir. Vücub görüşü şu rivayetle de teyit edilmiştir:
أخرجه الترمذي. والنسائي عن أبي هريرة «أنه ﷺ مر على أبي بن كعب وهو يصلي فدعاه فعجل في صلاته ثم جاء فقال: ما منعك من إجابتي؟ قال: كنت أصلي.
Tirmizî ve Nesâî'nin Ebû Hüreyre'den naklettiğine göre: «O sallallâhu aleyhi ve sellem, namaz kılmakta olan Übey b. Ka'b'ın yanından geçti ve onu çağırdı. Übey namazını aceleyle bitirip geldi. [Resûlullah]: 'Sana icabet etmene ne engel oldu?' buyurdu. Übey: 'Namaz kılıyordum' dedi.
قال: ألم تخبر فيما أوحي اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ قال: بلى ولا أعود إن شاء الله تعالى، ثم إنه ﷺ قال له: لأعلمنك سورة أعظم سورة في القرآن الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الفاتحة: ٢] هي السبع المثاني،
[Resûlullah]: 'Bana vahyedilenler içinde { اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ } buyruğunu işitmedin mi?' dedi. Übey: 'Evet, [işittim] ve inşallah bir daha yapmam' dedi. Sonra o sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Sana Kur'an'daki en büyük sureyi öğreteceğim: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur”, o Seb'u'l-Mesânî'dir' buyurdu.»
وأنت تعلم أنه لا دلالة فيه على أن إجابته ﷺ لا تقطع الصلاة، وقال بعضهم: إن ذلك الدعاء كان لأمر مهم لا يحتمل التأخير وللمصلي أن يقطع الصلاة لمثله، وفيه نظر وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ عطف على استجيبوا، وأصل الحول كما قال الراغب تغير الشيء وانفصاله عن غيره، وباعتبار التغير قيل حال الشيء يحول وباعتبار الانفصال قيل حال بينهما كذا، وهذا غير متصور في حق الله تعالى فهو مجاز عن غاية القرب من العبد لأن من فصل بين شيئين كان أقرب إلى كل منهما من الآخر لاتصاله بهما وانفصال أحدهما عن الآخر، وظاهر كلام كثير أن الكلام من باب الاستعارة التمثيلية، ويجوز أن يكون هناك استعارة تبعية، فمعنى يحول يقرب، ولا بعد في أن يكون من باب المجاز المرسل المركب لاستعماله في لازم معناه وهو القرب، بل ادعي أنه الأنسب، وإرادة هذا المعنى هو المروي عن الحسن وقتادة، فالآية نظير قوله سبحانه: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] .
Bilirsin ki bunda, onun sallallâhu aleyhi ve sellem çağrısına icabet etmenin namazı kesmeyeceğine dair bir delalet yoktur. Bazıları şöyle demiştir: Bu çağrı ertelenmesi mümkün olmayan mühim bir iş içindi; namaz kılan kimse böyle bir durum için namazı kesebilir. Fakat bu görüşte itiraza açık yönler vardır. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } ifadesi { اسْتَجِيبُوا } üzerine matuftur. Râgıb'ın belirttiği üzere 'havl' (حَوْل) kelimesinin aslı, bir şeyin değişmesi ve başkasından ayrılmasıdır. Değişme yönüyle bir şeyin bir halden diğerine geçmesine (حَالَ الشَّيْءُ يَحُولُ), ayrılma yönüyle de iki şeyin arasının açılmasına (حَالَ بَيْنَهُمَا كَذَا) denilmiştir. Bu durum Allah Teâlâ hakkında [maddi anlamda] düşünülemeyeceğinden, kula olan nihai yakınlıktan mecazdır. Çünkü iki şeyin arasını ayıran kimse, her ikisiyle de irtibatlı olması ve ikisinin birbirinden ayrılması sebebiyle her birine diğerinden daha yakındır. Pek çok âlimin kelamının zahirine göre bu ifade istiare-i temsiliyye kabilindendir; burada tebeî bir istiarenin bulunması da caizdir. Buna göre { يَحُولُ } kelimesinin manası 'yakın olur' demektir. Kendi lâzımı olan yakınlık manasında kullanıldığı için mürekkep mecaz-ı mürsel kabilinden olmasında da bir uzaklık yoktur; hatta en uygununun bu olduğu iddia edilmiştir. Bu mananın kastedildiği Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Dolayısıyla bu ayet, Sübhânehu'nun: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” buyruğunun bir benzeridir.
وفيها تنبيه على أنه تعالى مطلع من مكنونات القلوب على ما قد يغفل عنه أصحابها، وجوز أن يكون المراد من ذلك الحث على المبادرة إلى إخلاص القلوب وتصفيتها، فمعنى يحول بينه وبين قلبه يميته فيفوته الفرصة التي هو واجدها وهي التمكن من إخلاص القلب ومعالجة أدوائه وعلله ورده سليما كما يريد الله تعالى، فكأنه سبحانه بعد أن أمرهم بإجابة الرسول ﵊ أشار لهم إلى اغتنام الفرصة من إخلاص القلوب للطاعة وشبه الموت بالحيلولة بين المرء وقلبه الذي به يعقل في عدم التمكن من علم ما ينفعه علمه، وإلى هذا ذهب الجبائي.
Ayrıca bu ayette, O Teâlâ'nın kalplerin gizliliklerine, sahiplerinin dahi gafil olabileceği şeylere muttali olduğuna dair bir ikaz vardır. Bundan muradın kalpleri ihlaslı kılmaya ve onları arındırmaya acele etmeye teşvik olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde O'nun kişi ile kalbi arasına girmesinin manası: Onu öldürür ve böylece sahip olduğu fırsatı, yani kalbi ihlaslı kılma, onun dert ve hastalıklarını tedavi etme ve onu Allah Teâlâ'nın istediği gibi selim kılma imkânını kaçırır demektir. Sanki Sübhânehu onlara Resûl'e aleyhisselâm icabet etmeyi emrettikten sonra, kalpleri itaate ihlasla bağlama fırsatını ganimet bilmelerine işaret etmiş ve ölümü, bilmesi kendisine fayda verecek şeyi bilme imkânını yitirmesi bakımından, kişi ile kendisiyle aklettiği kalbi arasına bir engelin girmesine benzetmiştir. Cübbâî bu görüşe meyletmiştir.
وقال غير واحد: إنه استعارة تمثيلية لتمكنه تعالى من قلوب العباد فيصرفها كيف يشاء بما لا يقدر عليه صاحبها فيفسخ عزائمه ويغير مقاصده ويلهمه رشده ويزيغ عن الصراط السوي قلبه ويبدله بالأمن خوفا وبالذكر نسيانا، وذلك كمن حال بين شخص ومتاعه فإنه القادر على التصرف فيه دونه وهذا كما
Pek çok âlim şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın kulların kalpleri üzerindeki tam kudret ve tasarrufundan bir istiare-i temsiliyyedir; zira O, sahibinin muktedir olamayacağı şekilde kalpleri dilediği gibi evirip çevirir; azimlerini bozar, maksatlarını değiştirir, ona rüşdünü ilham eder, kalbini dosdoğru yoldan saptırır, güveni korkuya, hatırlamayı unutmaya dönüştürür. Bu, bir kişi ile onun eşyası arasına giren kimsenin durumuna benzer; zira o eşya üzerinde tasarrufta bulunmaya muktedir olan kişi sahibinden ziyade o kimsedir. Bu husus şöyledir:
في حديث شهر بن حوشب عن أم سلمة وقد سألت رسول الله ﷺ عن إكثاره الدعاء يا مقلب القلوب ثبت قلبي على دينك فقال لها: يا أم سلمة إنه ليس آدمي إلا وقلبه بين أصبعين من أصابع الله تعالى فمن شاء أقام ومن شاء أزاغ،
Şehr b. Havşeb'in Ümmü Seleme'den rivayet ettiği hadiste; Ümmü Seleme Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, «Ey kalpleri evirip çeviren, kalbimi dinin üzere sabit kıl» duasını çokça yapmasının sebebini sormuş, o da ona şöyle buyurmuştur: «Ey Ümmü Seleme! Hiçbir âdemoğlu yoktur ki onun kalbi Allah Teâlâ'nın iki parmağı arasında olmasın. O dilediğini dosdoğru kılar, dilediğini de saptırır.»
ويؤيد هذا التفسير ما
Bu tefsiri şu rivayet de teyit etmektedir:
أخرجه ابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: سألت النبي ﷺ عن هذه الآية فقال ﵊: يحول بين المؤمن والكفر ويحول بين الكافر والهدى.
İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti sordum, o aleyhisselâm: «Mümin ile küfür arasına girer [onu korur], kâfir ile hidayet arasına girer [onu engeller]» buyurdu.
ولعل ذلك منه ﵊ اقتصار على الأمرين اللذين هما أعظم مدار للسعادة والشقاوة وإلا فهذا من
Muhtemelen onun aleyhisselâm bu açıklaması, saadet ve şekavetin en büyük iki mihveri olan hususla yetinmesinden ibarettir; aksi takdirde bu durum,
فروع التمكن الذي أشرنا إليه ولا يختص أمره بما ذكر، وقد حال سبحانه بين العدلية وبين اعتقاد هذا فعدلوا عن سواء السبيل، وبين بعض الأفاضل ربط الآيات على ذلك بأنه تعالى لما نص بقوله عز من قائل: لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ إلخ، على أن الإسماع لا ينفع فيهم تسجيلا على أولئك الصم البكم من على المؤمنين بما منحهم من الإيمان ويسر لهم من الطاعة، كأنه قيل: إنكم لستم مثل أولئك المطبوعين على قلوبهم فإنهم إنما امتنعوا عن الطاعة لأنهم ما خلقوا إلا للكفر فما تيسر لهم الاستجابة، وكلّ ميسر لما خلق له، فأنتم لما منحتم الإيمان ووفقتم للطاعة فاستجيبوا لله وللرسول إذا دعاكم لما فيه حياتكم من مجاهدة الكفار وطلب الحياة الأبدية واغتنموا تلك الفرصة واعلموا أن الله تعالى قد يحول بين المرء وقلبه بأن يحول بينه وبين الإيمان وبينه وبين الطاعة ثم يجازيه في الآخرة بالنار، وتلخيصه أوليتكم النعمة فاشكروها ولا تكفروها لئلا أزيلها عنكم اهـ.
işaret ettiğimiz tasarruf ve hâkimiyetin furûundandır ve meselesi sadece zikredilenle sınırlı değildir. Sübhânehu, Adliyye (Mu'tezile) ile buna inanmaları arasına perde çekmiş de onlar dosdoğru yoldan sapmışlardır. Faziletli âlimlerden bazıları ayetlerin bu manaya göre birbirine irtibatını şöyle açıklamıştır: Allah Teâlâ, şanı yüce olan buyruğuyla: { لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } ... o sağır ve dilsizlerin aleyhine bir tescil olarak işittirmenin onlara fayda vermeyeceğini nass ile beyan edince, müminlere de kendilerine ihsan ettiği iman ve kolaylaştırdığı itaat ile minnette bulunmuştur. Sanki şöyle denilmektedir: 'Sizler kalpleri mühürlenmiş olan o kimseler gibi değilsiniz; zira onlar ancak küfür için yaratıldıklarından itaatten kaçındılar da icabet etmek onlara kolaylaştırılmadı; herkes ne için yaratıldıysa ona müyesser kılınmıştır. Mademki size iman bahşedildi ve itaate muvaffak kılındınız, öyleyse kâfirlerle cihad edip ebedî hayatı arzulayarak içinde hayatınız bulunan şeylere sizi çağırdığında Allah'a ve Resûlüne icabet edin; bu fırsatı ganimet bilin ve bilin ki Allah Teâlâ kişi ile kalbi arasına girerek onunla iman ve itaat arasına engel koyabilir, sonra da ahirette onu cehennemle cezalandırır.' Bunun özeti şudur: 'Size nimeti bahşettim, ona şükredin ve nankörlük etmeyin ki onu sizden çekip almayayım.'
ولا يخفى ما فيه من التكليف، وقيل: إن القوم لما دعوا إلى القتال والجهاد وكانوا في غاية الضعف والقلة خافت قلوبهم وضاقت صدورهم فقيل لهم: قاتلوا في سبيل الله تعالى إذا دعيتم واعلموا أن الله يحول بين المرء وقلبه فيبدل الأمن خوفا والجبن جرأة. وقرىء «بين المرّ» بتشديد الراء على حذف الهمزة ونقل حركتها إليها وإجراء الوصل مجرى الوقف وَأَنَّهُ أي الله ﷿ أو الشأن إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ لا إلى غيره فيجازيكم بحسب مراتب أعمالكم التي لم يخف عليه شيء منها فسارعوا إلى طاعته وطاعة رسوله ﷺ وبالغوا في الاستجابة، وقيل: المعنى أنه تحشرون إليه تعالى دون غيره فيجازيكم فلا تألوا جهدا في انتهاز الفرصة، أو المعنى أنه المتصرف في قلوبكم في الدنيا ولا مهرب لكم عنه في الآخرة فسلوا الأمر إليه عز شأنه ولا تحدثوا أنفسكم بمخالفته.
Bunda zorlama bir tevil olduğu gizli değildir. Denildi ki: Bu topluluk kıtale ve cihada davet edildiklerinde son derece zayıf ve az sayıda idiler; bu yüzden kalpleri korktu ve göğüsleri daraldı. Bunun üzerine onlara şöyle denildi: Davet edildiğinizde Allah Teâlâ yolunda savaşın ve bilin ki Allah kişi ile kalbi arasına girer de korkuyu güvene, korkaklığı da cesarete dönüştürür. [Ayet], hemzenin hazfi, harekesinin râ harfine nakli ve vaslın vakıf yerine konulmasıyla râ harfinin şeddelenmesi suretiyle «beyne'l-merri» şeklinde de okunmuştur. { وَأَنَّهُ } Yani Allah celle celâluhu yahut şan şudur ki; { إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } Başkasına değil, yalnızca O'na toplanacaksınız; O da kendisinden hiçbir şeyin gizli kalmadığı amellerinizin derecelerine göre size karşılık verecektir. Öyleyse O'nun ve Resûlünün sallallâhu aleyhi ve sellem itaatine koşun ve icabette gayret gösterin. Denildi ki mana şudur: Başkasına değil, yalnızca O Teâlâ'ya haşrolunacaksınız ve O sizi cezalandıracaktır; öyleyse fırsatı ganimet bilmekte hiçbir çabayı esirgemeyin. Yahut mana şudur: Dünyada kalplerinizde tasarruf eden O'dur, ahirette de O'ndan kaçacak hiçbir yeriniz yoktur; öyleyse işi O'na (azze şânuh) teslim edin ve O'na muhalefet etmeyi aklınızdan bile geçirmeyin.
وزعم بعضهم أنه سبحانه لما أشار في صدر الآية إلى أن السعيد من أسعده والشقي من أضله وأن القلوب بيده يقلبها كيفما يشاء ويخلق فيها الدواعي والعقائد حسبما يريد ختمها بما يفيد أن الحشر إليه ليعلم أنه مع كون العباد مجبورين خلقوا مثابين معاقبين إما للجنة وإما للنار لا يتركون مهملين معطلين، وأنت تعلم أن الآية لا دلالة فيها على الجبر بالمعنى المشهور وليس فيها عند من أنصف بعد التأمل أكثر من انتهاء الأمور بالآخرة إليه عز شأنه.
Bazıları şöyle iddia etmiştir: Sübhânehu ayetin başında said kimsenin O'nun said kıldığı, şaki kimsenin de O'nun saptırdığı kimse olduğuna, kalplerin O'nun elinde olup onları dilediği gibi evirip çevirdiğine ve içlerinde dilediği saikleri ve inançları yarattığına işaret edince; kulların [kaderde] mecbur kılınmış olmakla birlikte ya cennet ya da cehennem için mükâfatlandırılacak veya cezalandırılacak şekilde yaratıldıklarını, başıboş ve atıl bırakılmayacaklarını bildirmek üzere ayeti haşrın O'na olacağını ifade eden cümle ile hitama erdirmiştir. Bilirsin ki ayette meşhur manadaki cebre dair bir delalet yoktur; teemmül ettikten sonra insaf eden bir kimse nezdinde bu ayette işlerin ahirette O'na (azze şânuh) varacağından fazlası bulunmamaktadır.
وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً أي لا تختص إصابتها لمن يباشر الظلم منكم بل تعمّه وغيره والمراد بالفتنة الذنب وفسر بنحو إقرار المنكر والمداهنة في الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر وافتراق الكلمة وظهور البدع والتكاسل في الجهاد حسبما يقتضيه المعنى، والمصيب على هذا هو الأثر كالشآمة والوبال، وحينئذ إما أن يقدر أو يتجوز في إصابته، وجوز أن يراد به العذاب فلا حاجة إلى التقدير أو التجوز فيما ذكر لأن إصابته بنفسه، وكذا لا حاجة إلى ارتكاب تقدير في جانب الأمر ولا التزام استخدام ولا نافية، والجملة المنفية قيل جواب الأمر على معنى إن إصابتكم لا تصيب الظالمين منكم، واعترض بأن جواب الأمر إنما يقدر فعله من جنس الأمر المظهر لا من جنس الجواب ولو قدر ذلك وفاء بالقاعدة فسد المعنى، إذ يكون إن تتقوا الفتنة تعمكم إصابتها ولا تختص بالظالمين منكم وهو كما ترى، وأجيب بأن أصل الكلام واتقوا فتنة لا تصيبكم فإن أصابتكم لا تصيبن الذين ظلموا منكم خاصة بل عمتكم فأقيم جواب الشرط الثاني مقام جواب الشرط المقدر في جواب الأمر لتسببه منه، وسمي الأمر لأن المعاملة معه لفظا وفيه أن من البين أن عموم الإصابة ليس مسببا عن عدم الإصابة ولا عن الأمر وظاهر التعبير يقتضيه، وقال بعض المحققين: إن ذلك على رأي الكوفيين من تقدير ما يناسب الكلام وعدم التزام كون المقدر من جنس الملفوظ نفيا أو إثباتا فيقدرون في نحو لا تدن من الأسد يأكلك الإثبات أي إن تدن يأكلك وفي نحو اتقوا فتنة النفي أي إن لم تتقوا تصبكم. واعترض عليه بأن ذلك القائل لم يقدر لا هذا ولا ذاك وإنما قدر ما يستقيم به المعنى من غير نظر إلي مضمون الأمر أو نقيضه، وأجيب بأن مراده أن التقدير إن لم تتقوا تصبكم وإن أصابتكم لا تختص بالظالمين فأقيم جواب الشرط الثاني مقام جواب الشرط المقدر الذي هو نقيض الأمر لتسببه عنه، وما أورد على هذا من أنه لا حاجة إلى اعتبار الواسطة حينئذ إذ يكفي أن يقال: إن لم تتقوا لا تصب الظالمين خاصة فمع كونه مناقشة
{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } Yani onun isabeti sizden bizzat zulmü işleyenlere mahsus kalmaz, bilakis hem onu hem de başkasını içine alır. Fitneden murat günahtır; mananın gerektirdiği üzere münkeri onaylamak, emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münkerde müsamaha göstermek, tefrikaya düşmek, bidatlerin ortaya çıkması ve cihatta gevşeklik göstermek gibi hususlarla tefsir edilmiştir. Bu durumda isabet eden şey uğursuzluk ve vebal gibi onun eseridir; binaenaleyh ya bir takdir yapılır yahut isabetinde mecaz yoluna gidilir. Bundan muradın azap olması da caiz görülmüştür; bu takdirde zikredilen hususta bir takdire yahut mecaza gerek kalmaz, çünkü azap bizzat isabet eder. Keza emir tarafında bir takdire gitmeye, ne istihdam taahhüdüne ne de nefiy edatı olan «lâ»ya gerek kalır. Menfi cümlenin, 'Şayet size isabet ederse sadece sizden zulmedenlere isabet etmez' manasında emrin cevabı olduğu söylenmiştir. Buna ise emrin cevabının ancak açıkça zikredilen emrin cinsinden bir fiille takdir edilebileceği, cevabın cinsinden takdir edilemeyeceği ve kural gereği öyle takdir edilseydi mananın bozulacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira bu durumda mana: 'Şayet fitneden sakınırsanız onun isabeti sizi kuşatır ve sizden sadece zulmedenlere has kalmaz' şeklinde olur ki bu da görüldüğü üzere [fasittir]. Şöyle cevap verilmiştir: Kelamın aslı 'Fitneden sakının ki size isabet etmesin; şayet isabet ederse sadece sizden zulmedenlere isabet etmez, bilakis hepinizi kuşatır' şeklindedir. İkinci şartın cevabı, ondan müsebbeb olması sebebiyle emrin cevabında takdir edilen şartın cevabı yerine ikame edilmiştir; lafzen onunla muamele edildiği için de emir diye isimlendirilmiştir. Bunda ise isabetin umumîliğinin, isabet etmemekten yahut emirden müsebbeb olmadığı ve lafzın zahirinin de bunu iktiza ettiği açıktır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu durum, Kûfelilerin kelama uygun olanı takdir etme ve takdir edilenin nefiy yahut ispat bakımından telaffuz edilenin cinsinden olmasını şart koşmama görüşüne göredir; zira onlar 'Aslana yaklaşma seni yer' gibi bir ifadede ispat takdir ederler, yani 'Eğer yaklaşırsan seni yer'; 'Bir fitneden sakının' gibi bir ifadede ise nefiy takdir ederler, yani 'Eğer sakınmazsanız size isabet eder'. Buna, o sözü söyleyen zatın ne onu ne de ötekini takdir ettiği, sadece emrin mazmununa yahut onun zıddına bakmaksızın mananın istikamet bulacağı bir takdirde bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Şöyle cevap verilmiştir: Onun maksadı takdirin 'Eğer sakınmazsanız size isabet eder; şayet size isabet ederse sadece zalimlere has kalmaz' şeklinde olmasıdır; böylece ikinci şartın cevabı, ondan müsebbeb olması sebebiyle emrin zıddı olan takdir edilmiş şartın cevabı yerine geçirilmiştir. Bu durumda 'aracıya (vâsıtaya) gerek yoktur, zira sakınmazsanız sadece zalimlere isabet etmez denilmesi yeterlidir' şeklindeki itiraz ise lafzî bir münakaşa
لفظية مدفوع بأدنى تأمل لأن عدم اختصاص إصابة الفتنة بالظالمين كما يكون بعموم الإصابة لهم ولغيرهم كذلك يكون بعدم إصابتها لهم رأسا فلا بد من اعتبار الواسطة قطعا.
olmakla birlikte en ufak bir düşünmeyle bertaraf edilir; çünkü fitnenin zalimlere mahsus olmaması, hem onlara hem de başkalarına umumî olarak isabet etmesiyle olabileceği gibi onlara hiç isabet etmemesiyle de mümkündür. Dolayısıyla aracı bir takdiri dikkate almak kesinlikle zorunludur.
وقال بعض المتأخرين: مراد من قدر إن أصابتكم، إن لم تتقوا على مذهب من يرى تقدير النفي، لكنه عبر عنه بأصابت لتلازمها فلا يرد حديث الواسطة، نعم قيل: إن جواب الشرط متردد تأكيده بالنون إذ التأكيد يقتضي دفع التردد، وأجيب بأنه هنا طلبي معنى فيؤكد كما يؤكد الطلبي وهو لا ينافيه التردد في وقوعه لأنه لا تردد في طلبه على أنه قيل: إنه وإن كان مترددا في نفسه لكونه معلقا بما هو متردد وهو الشرط لكنه ليس بمتردد بحسب الشرط، وعلى تقدير وقوعه فيليق به التأكيد بذلك الاعتبار، وأنت تعلم أن ابن جني رجح أن المنفي- بلا- يؤكد في السعة لشبهه بالنهي كما في قوله سبحانه: ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ [النمل: ١٨] وقال ناصر الدين: إن هذا الجواب لما تضمن معنى النهي ساغ توكيده، ووجهه أن النفي إذا كان مطلوبا كان في معنى النهي وفي حكمه فيجوز فيه التأكيد كالنهي الصريح، ولا خفاء في أن عدم كونهم بحيث تصيبهم الفتنة مطلوب كما أن عدم كونهم يحطمهم سليمان وجنوده كذلك، وجوز أن تكون الجملة المنفية في موضع النصب صفة لفتنة، واعترض بأن فيه شذوذا لأن النون لا تدخل المنفي في غير القسم، وقد يجاب بأنك قد عرفت أن ابن جني وكذا بعض النحاة جوز ذلك، وقد ارتضاه ابن مالك في التسهيل، نعم ما ذكر كلام الجمهور.
Müteahhirîn âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: 'Şayet size isabet ederse' takdirini yapanın maksadı, nefiy takdirini benimseyen mezhebe göre 'Şayet sakınmazsanız' demektir; fakat aralarındaki lüzumdan ötürü bunu 'isabet ederse' lafzıyla ifade etmiştir; dolayısıyla aracı (vâsıta) meselesi varit olmaz. Evet, şartın cevabının nun-i tekit ile tekitlenmesinin tereddütlü olduğu söylenmiştir; zira tekit tereddüdün bertaraf edilmesini gerektirir. Buna cevaben denilmiştir ki: O burada mana bakımından talebîdir; nitekim talebî cümleler tekitlendiği gibi tekitlenir. Vukuundaki tereddüt ise buna zıt değildir; zira onun talep edilmesinde bir tereddüt yoktur. Kaldı ki şöyle de denilmiştir: Her ne kadar tereddütlü olan bir şeye, yani şarta bağlandığı için bizatihi tereddütlü olsa da şart açısından tereddütlü değildir ve vuku bulduğu takdirde bu itibarla tekitlenmeye layıktır. Bilirsin ki İbn Cinnî, Sübhânehu'nun: { ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ } “Yuvalarınıza girin ki Süleyman sizi ezmesin” buyruğunda olduğu gibi, nehye benzediği için genişlik halinde 'lâ' ile menfi olan fiilin tekitleneceğini tercih etmiştir. Nâsırüddîn ise şöyle demiştir: Bu cevap nehiy manasını tazammun ettiği için tekitlenmesi caiz olmuştur. Bunun izahı şudur: Nefiy matlup (talep edilen) olduğu zaman nehiy manasında ve onun hükmünde olur; dolayısıyla tıpkı sarih nehiy gibi onda da tekit caizdir. Süleyman ve ordusunun onları ezmemesi nasıl matlup ise, fitnenin kendilerine isabet edeceği bir durumda olmamalarının matlup olduğunda da şüphe yoktur. Menfi cümlenin mansub olarak { فِتْنَةً } lafzına sıfat olması da caiz görülmüştür. Buna, yemin dışındaki yerlerde menfi fiile nun harfinin dahil olmasının şaz olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. İbn Cinnî'nin ve keza bazı nahivcilerin buna cevaz verdiğini ve İbn Mâlik'in de et-Teshîl'de bunu benimsediğini öğrendiğin söylenerek cevap verilebilir; evet, zikredilen itiraz cumhurun kelamıdır.
وقال أبو البقاء وغيره: يحتمل أن تكون لا ناهية والجملة في موضع الصفة أيضا لكن على إرادة القول كقوله:
Ebû'l-Bekâ ve başkaları şöyle demiştir: 'Lâ' edatının nâhiye (yasaklama edatı) ve cümlenin de şairin şu sözündeki gibi 'kavl' takdiriyle sıfat konumunda olması muhtemeldir:
حتى إذا جن الظلام واختلط ... جاؤوا بمذق هل رأيت الذئب قط
Karanlık çöküp ortalık karıştığında ... Sulanmış öyle bir süt getirdiler ki sanki [rengine bakıp]: 'Hiç kurt gördün mü?' [dersin].
لأن المشهور أن الجملة الإنشائية نهيا كانت أو غيرها لا تقع صفة ونحوها إلا بتقدير القول، وقد صرحوا بأن قولك: مررت برجل أضربه بتقدير مقول فيه أضربه، وليس المقصود بالمقولية الحكاية بل استحقاقه لذلك حتى كأنه مقول فيه، ومن الناس من جوز الوصف بذلك باعتبار تأويله بمطلوب ضربه فلا يتعين تقدير القول، وأن تكون الجملة جواب قسم محذوف أي والله لا تصيبن خاصة بل تعم، وحينئذ يظهر أمر التأكيد، وأيد ذلك بقراءة عليّ كرم الله تعالى وجهه. وزيد بن ثابت وأبيّ وابن مسعود والباقر والربيع وأبو العالية «لتصيبن» فإن الظاهر فيها القسمية، وقيل: إن الأصل- لا- الا أن الألف حذفت تخفيفا كما قالوا: أم والله، وقال بعضهم: أن «لا» في القراءة المتواترة هي اللام والألف تولدت من إشباع الفتحة كما في قوله:
Çünkü meşhur olan kurala göre inşâî cümle, nehiy olsun veya başkası olsun, ancak bir kavl (söz) takdiriyle sıfat ve benzeri olabilir. Nitekim 'Döveceğim bir adama uğradım' sözünün 'Hakkında döveceğim denilen' takdirinde olduğunu açıkça belirtmişlerdir; burada maksat hikâye etmek değil, sanki hakkında söylenmiş gibi buna müstahak olmasıdır. İnsanlardan bazıları ise, 'dövülmesi talep edilen' şeklinde tevil edilmesi itibarıyla bununla vasıflamaya cevaz vermiştir; dolayısıyla kavl takdiri taayyün etmez. Cümlenin mahzuf bir yeminin cevabı olması da muhtemeldir; yani 'Vallahi [o fitne] sadece zalimlere isabet etmeyecek, bilakis umumî olacaktır'. Bu durumda tekit meselesi vuzuha kavuşur. Bu görüş, Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh), Zeyd b. Sâbit, Übey, İbn Mes'ûd, Bâkır, Rebî' ve Ebü'l-Âliye'nin «letusîbenne» (لَتُصِيبَنَّ) kıraatiyle teyit edilmiştir; zira bu kıraatte yemin zahirdir. Aslının «lâ» olduğu, ancak 'Em vallâhi' dedikleri gibi tahfif için elifin hazfedildiği de söylenmiştir. Bazıları ise mütevatir kıraatteki «lâ» edatının lâm harfi olduğunu, elifin ise fethanın işbâından (uzatılmasından) doğduğunu söylemiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
فأنت من العواتك حين ترمى ... ومن ذم الرجال بمنتزاح
Sen atıldığın zaman Avâtik sülalesindensin ... Ve erkeklerin kınamasından pek uzaktasın.
وكلا القولين لا يعول عليه، ويحتمل أن تكون نهيا مستأنفا لتقرير الأمر وتأكيده، وهو من باب الكناية لأن الفتنة لا تنهى عن الإصابة إذ لا يتصور الامتثال منها بحال، والمعنى حينئذ لا تتعرضوا للظلم فتصيبكم الفتنة خاصة ومن على تقدير كون لا ناهية سواء جعلت الجملة صفة أو مؤكدة للأمر بيانية لا تبعيضية لأنها لو اعتبرت كذلك لكان النهي عن التعريض للظلم مخصوصا بالظالمين منهم دون غيرهم فغير الظلم لا يكون منهيا عن التعرض له بمنطوق الآية وذلك شيء لا يراد. وأما على الوجوه الأخر من كون لا نافية لا ناهية سواء كان قوله ﷾: لا تُصِيبَنَّ صفة لفتنة كما هو الظاهر أو جواب الأمر أو جواب قسم فهي تبعيضية قطعا، إذ الآية على هذه التقادير جميعا
Her iki görüşe de itimat edilmez. [Cümlenin], emri pekiştirmek ve tekit etmek amacıyla müste'nef bir nehiy olması da muhtemeldir. Bu da kinaye kabilindendir; zira fitneye isabet etmemesi nehyedilemez, çünkü fitnenin bu yasağa uyması hiçbir şekilde tasavvur edilemez. Bu durumda mana: 'Zulme maruz kalacak [işlere] girişmeyin ki fitne özellikle size isabet etmesin' şeklinde olur. [Âyetteki] «min» (مِنْ) edatı ise, «lâ» (لَا) edatının nehiy bildirdiği takdirde -cümle ister sıfat kabul edilsin isterse emri tekit edici sayılsın- teb'îziyye (kısım bildiren) değil beyâniyyedir (açıklayıcıdır). Zira eğer teb'îziyye sayılsaydı, zulme maruz kalma yasağı diğerlerine değil sadece içlerindeki zalimlere mahsus olurdu ve böylece zulüm dışındakilere maruz kalmak ayetin mantûku (açık ifadesi) gereği nehyedilmemiş olurdu ki bu kastedilmeyen bir husustur. «Lâ» (لَا) edatının nâhiye (yasaklayıcı) değil de nâfiye (olumsuzluk bildiren) olduğu diğer vecihlere göre ise -ister Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { لَا تُصِيبَنَّ } “[o fitne] kesinlikle sadece içinizden zulmedenlere isabet etmekle kalmaz” kavli, zahir olan vechile 'fitne' kelimesinin sıfatı olsun, ister emrin cevabı veya kasemin cevabı olsun- [«min» edatı] kesinlikle teb'îziyyedir. Çünkü ayet bu takdirlerin tamamında
مخبرة بأن إصابة الفتنة لا تخص بالظالمين بل تعم غيرهم أيضا، فلو بين الذين ظلموا بالمخاطبين لأفهمت أن الأصحاب رضي الله تعالى عنهم كلهم ظالمون وحاشاهم، ثم لا يخفى أن الخطاب إذا كان عاملا للأمة وفسرت الفتنة بإقرار المنكر لا يجيء الإشكال على عموم الإصابة بقوله سبحانه: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الأنعام: ١٦٤، الإسراء: ١٥، فاطر: ١٨، الزمر: ٧] لأنه كما يجب على مرتكب الذنب الانتهاء عنه يجب على الباقين رفعه وإذ لم يفعلوا كانوا آثمين فيصيبهم ما يصيبهم لإثمهم.
fitnenin isabetinin zalimlere has kalmayıp onların dışındakileri de kuşatacağını haber vermektedir. Eğer zulmedenler muhataplarla beyan edilseydi, bu durum sahabenin (radıyallâhu teâlâ anhüm) tamamının zalim olduğu vehmini doğururdu ki hâşâ bundan! Sonra gizli değildir ki hitap ümmet için umumî olduğunda ve fitne de münkeri ikrar edip onaylamakla tefsir edildiğinde, Sübhânehu'nun: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” buyruğu sebebiyle isabetin genelliğine bir müşkillik gelmez. Çünkü günahı işleyene ondan vazgeçmek nasıl vacip ise, geride kalanlara da onu ortadan kaldırmak vaciptir; bunu yapmadıkları takdirde günahkâr olurlar ve günahları sebebiyle kendilerine isabet eden şey isabet eder.
وبدل للوجوب ما روى عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أمر الله تعالى المؤمنين أن لا يقروا المنكر بين أظهرهم فيعمهم الله تعالى بعذاب يصيب الظالم وغير الظالم،
İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edilen şu söz vücuba delil olmuştur: 'Allah Teâlâ müminlere aralarında münkeri onaylamamalarını emretmiştir; aksi takdirde Allah Teâlâ hem zalime hem de zalim olmayana isabet edecek bir azap ile onları kuşatır.'
وأخرج الترمذي. وأبو داود عن قيس بن حازم عن أبي بكر ﵁ قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الناس إذا رأوا الظالم فلم يأخذوا على يده أوشك أن يعمهم الله تعالى بعقاب»
Tirmizî ve Ebû Dâvûd, Kays b. Hâzim yoluyla Ebû Bekir'den radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: 'İnsanlar zalimi görüp de onun elini tutmazlarsa (zulmüne engel olmazlarsa), Allah Teâlâ'nın onları toptan bir cezaya uğratması pek yakındır.'»
وروى الترمذي أيضا عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: لما وقعت بنو إسرائيل في المعاصي نهاهم علماؤهم فلم ينتهوا فجالسوهم في مجالسهم وواكلوهم وشاربوهم فضرب الله تعالى قلوب بعضهم ببعض ولعنهم على لسان داود وعيسى ابن مريم ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون.
Tirmizî aynı şekilde İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «İsrailoğulları günahlara daldıklarında âlimleri onları menetti fakat vazgeçmediler; bunun üzerine âlimleri onların meclislerinde oturdular, onlarla birlikte yiyip içtiler. Sonunda Allah Teâlâ kalplerini birbirine çarptı (birbirine benzetti) ve Dâvûd ile Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle onları lanetledi. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyleydi.»
ومن ذهب إلى أن الخطاب خاص فسر الفتنة بافتراق الكلمة، وجعل ذلك إشارة إلى ما حدث بين أصحاب بدر يوم الجمل.
Hitabın özel olduğunu savunan kimse fitneyi tefrika ve ihtilaf ile tefsir etmiş ve bunu Cemel Günü'nde Bedir ehli arasında meydana gelen olaylara bir işaret kılmıştır.
وممن ذهب إلى أنهم المعنيون السدي وغيره، وأخرج غير واحد عن الزبير قال: قرأنا هذه الآية زمانا وما نرى أنا من أهلها فإذا نحن المعنيون بها، وقد أخرج نهيهم عن ذلك على أبلغ وجه وأقيم الظالمون مقام ضميرهم تنبيها على أن تعرض الفتنة وهي افتراق الكلمة من أشد الظلم لا سيما من هؤلاء الأجلاء، ثم فسر بضميرهم دلالة على الاختصاص وأكد بخاصة وكثيرا ما يشدد الأمر على الخاصة وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ لمن خالف أمره وكذا من أقر من انتهك محارمه وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ أي في العدد، والجملة الاسمية للايذان باستمرار ما كانوا فيه من القلة وما يتبعها، وقوله سبحانه: مُسْتَضْعَفُونَ خبر ثان، وجوز أن يكون صفة لقليل، وقوله تعالى: فِي الْأَرْضِ أي في أرض مكة تحت أيدي كفار قريش والخطاب للمهاجرين، أو تحت أيدي فارس والروم والخطاب للعرب كافة مسلمهم وكافرهم على ما نقل عن وهب. واعترض بأنه بعيد لا يناسب المقام مع أن فارس لم تحكم على جميع العرب، وقوله تعالى: تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ خبر ثالث أو صفة ثانية لقليل وصف بالجملة بعد ما وصف بغيرها، وجوز أبو البقاء أن تكون حالا من المستكن في مستضعفون والمراد بالناس على الأول وهو الأظهر أما كفار قريش أو كفار العرب كما قاله عكرمة لقربهم منهم وشدة عداوتهم لهم، وعلى الثاني فارس والروم.
Kastedilenlerin onlar olduğunu savunanlar arasında Süddî ve başkaları vardır. Pek çok râvi Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: 'Biz bu ayeti uzun zaman okuduk da kendimizin onun muhatabı olduğumuzu sanmazdık; meğer onunla kastedilen bizmişiz.' Onların bundan nehyedilmesi en beliğ vecih üzere ifade edilmiş, tefrika olan fitneye maruz kalmanın özellikle bu yüce şahsiyetlerden sadır olması durumunda zulmün en şiddetlisi olduğuna dikkat çekmek üzere zamirlerinin yerine 'zalimler' lafzı ikame edilmiştir. Sonra tahsise delalet etmesi için zamirleriyle tefsir edilmiş ve «hâssatan» ile tekitlenmiştir; zira emir çoğunlukla havassa karşı şiddetlendirilir. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } Emrine muhalefet eden ve keza haramlarını çiğneyen kimseyi onaylayan için [azabı şiddetlidir]. { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } Yani sayıca azdınız. İsim cümlesi, içinde bulundukları azlığın ve ona tâbi olan durumların devam ettiğini bildirmek içindir. Sübhânehu'nun: { مُسْتَضْعَفُونَ } buyruğu ikinci haberdir; «kalîl» lafzına sıfat olması da caiz görülmüştür. O Teâlâ'nın: { فِي الْأَرْضِ } buyruğu; yani Mekke toprağında Kureyş kâfirlerinin baskısı altında [idiniz] ve hitap muhacirleredir; yahut Vehb'den nakledildiğine göre Fars ve Bizans'ın hâkimiyeti altında [idiniz] ve hitap Müslüman'ıyla kâfiriyle bütün Araplaradır. Buna, Fars'ın bütün Araplara hükmetmemiş olmasıyla birlikte makama uymayan uzak bir tevil olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } buyruğu üçüncü haberdir yahut «kalîl» için ikinci sıfattır; bir şeyle vasıflandıktan sonra cümle ile vasıflanmıştır. Ebû'l-Bekâ bunun { مُسْتَضْعَفُونَ } içindeki müstetir zamirden hâl olmasını caiz görmüştür. Birinci ve daha zahir olan görüşe göre insanlardan murat ya Kureyş kâfirleridir yahut İkrime'nin dediği gibi onlara yakınlıkları ve şiddetli düşmanlıkları sebebiyle Arap kâfirleridir; ikinci görüşe göre ise Fars ve Bizans'tır.
وأخرج الديلمي وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: قيل: يا رسول الله ومن الناس؟ قال: أهل فارس،
Deylemî ve başkaları İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) şöyle rivayet etmiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü, o insanlar kimlerdir?' diye soruldu; 'Fars ehlidir' buyurdu.
والتخطف كالخطف الأخذ بسرعة، وفسر هنا بالاستلاب أي واذكروا حالكم وقت قلتكم وذلتكم وهوانكم على الناس وخوفكم من اختطافكم، أو اذكروا ذلك الوقت فَآواكُمْ أي إلى المدينة أو جعل لكم مأوى تتحصنون به من أعدائكم وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ بمظاهرة الأنصار أو بإمداد الملائكة يوم بدر أو بأن قوى شوكتكم إذ بعث منكم من تضطرب قلوب أعدائكم من اسمه وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ من الغنائم ولم تطب إلا لهذه الأمة، وقيل: هي عامة في جميع ما أعطاهم من الأطعمة اللذيذة، والأول أنسب بالمقام والامتنان به هنا أظهر. والثاني متعين عند من يجعل الخطاب للعرب لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ هذه النعم الجليلة يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ أصل الخون النقص كما أن أصل الوفاء الإتمام، واستعماله في ضد الأمانة لتضمنه إياه فإن الخائن ينقص المخون شيئا مما خانه فيه، اعتبر الراغب في الخيانة أن تكون سرا، والمراد بها هنا عدم العمل بما أمر الله تعالى به ورسوله عليه الصلاة
Tehattuf (تَخَطُّف) kelimesi 'hatf' gibi süratle kapıp almak demektir; burada zorla çekip almakla tefsir edilmiştir. Yani azlığınız, zilletiniz, insanlar nezdindeki hakir durumunuz ve kapılıp gitmekten korktuğunuz o halinizi hatırlayın yahut o vakti hatırlayın. { فَآوَاكُمْ } Yani sizi Medine'ye yerleştirdi yahut düşmanlarınıza karşı korunacağınız bir sığınak kıldı. { وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ } Ensar'ın yardımıyla yahut Bedir günü meleklerin imdadıyla yahut düşmanlarınızın kalplerinin sadece isminden bile sarsıldığı kimseleri sizden çıkararak şevketinizi güçlendirmesiyle [sizi destekledi]. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ } Ganimetlerden [rızıklandırdı] ki ganimetler yalnız bu ümmete helal kılınmıştır. Bunun onlara verdiği bütün lezzetli yiyecekler hakkında umumî olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi makama daha uygundur ve buradaki minneti beyan etmede daha açıktır. İkincisi ise hitabı Araplara kılan kimse nezdinde taayyün eder. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } Bu yüce nimetlere şükredesiniz diye. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } Hıyanetin aslı eksiltmektir; nitekim vefanın aslı da tamamlamaktır. Güvenin zıddı anlamında kullanılması onu tazammun etmesindendir; zira hain, hıyanet ettiği konuda aleyhine hıyanet ettiği kimseden bir şeyi eksiltir. Râgıb hıyanette gizli olmayı şart görmüştür. Buradaki murat ise Allah Teâlâ'nın ve Resûlünün (aleyhissalâtü ve's-selâm)
والسلام. وأخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن خيانة الله سبحانه بترك فرائضه والرسول ﷺ بترك سنته وارتكاب معصيته.
emrettiği şeylerle amel etmemektir. İbn Cerîr'in İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) naklettiğine göre; Allah Teâlâ'ya hıyanet farzlarını terk etmekle, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem hıyanet ise sünnetini terk edip masiyetini işlemekle olur.
وقيل: المراد النهي عن الخيانة بأن يضمروا خلاف ما يظهرون أو يغلوا في الغنائم وأخرج أبو الشيخ عن يزيد بن أبي حبيب رضي الله تعالى عنه أن المراد بها الإخلال بالسلاح في المغازي.
Denildi ki: Murat, açığa vurduklarının aksini gizlemek yahut ganimet mallarında hırsızlık yapmak suretiyle hıyanetten nehyetmektir. Ebû'ş-Şeyh'in Yezîd b. Ebî Habîb'den (radıyallâhu teâlâ anh) rivayet ettiğine göre bundan murat gazvelerde silahlara zarar vermektir.
وذكر الزهري والكلبي «أن رسول الله ﷺ حاصر يهود قريظة إحدى وعشرين ليلة- وفي رواية البيهقي- خمسا وعشرين. فسألوا رسول الله ﷺ الصلح. كما صالح إخوانهم بني النضير على أن يسيروا إلى إخوانهم بأذرعات من أرض الشام فأبى رسول الله ﷺ أن يعطيهم ذلك إلا أن ينزلوا على حكم سعد بن معاذ فأبوا وقالوا: أرسل لنا أبا لبابة رفاعة بن عبد المنذر وكان مناصحا لهم لأن ماله وولده وعياله كان عندهم. فبعثه رسول الله ﷺ فأتاهم فقالوا: يا أبا لبابة ما ترى أننزل على حكم سعد بن معاذ فأشار بيده إلى حلقه يعني أنه الذبح فلا تفعلوا. قال أبو لبابة: والله ما زالت قدماي عن مكانهما حتى عرفت أني قد خنت الله تعالى ورسوله ﵊ ثم انطلق على وجهه ولم يأت رسول الله ﷺ وشد نفسه على سارية من سواري المسجد وقال: والله لا أذوق طعاما ولا شرابا حتى أموت أو يتوب الله تعالى علي، فلما بلغ رسول الله ﷺ خبره قال:
Zührî ve Kelbî şöyle zikretmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kurayza Yahudilerini yirmi bir gece —Beyhakî'nin rivayetinde yirmi beş gece— kuşattı. Onlar Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem, din kardeşleri Nadîroğulları ile Şam topraklarındaki Ezriât'ta bulunan kardeşlerinin yanına gitmeleri şartıyla sulh yaptığı gibi kendileriyle de sulh yapmasını istediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olup teslim olmaları dışında bunu kabul etmedi. Onlar çekindiler ve: 'Bize Ebû Lübâbe Rifâa b. Abdilmünzir'i gönder' dediler. Ebû Lübâbe onlara samimi davranan biriydi; zira malı, çocuğu ve ailesi onların yanındaydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu gönderdi; onların yanına varınca dediler ki: 'Ey Ebû Lübâbe! Ne dersin, Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olup inelim mi?' Ebû Lübâbe eliyle boğazına işaret etti; yani bu boğazlanmaktır, sakın yapmayın demek istedi. Ebû Lübâbe der ki: 'Vallahi ayaklarım henüz yerinden oynamamıştı ki Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne aleyhisselâm hıyanet ettiğimi anladım.' Sonra kendi yoluna gitti, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelmedi ve kendisini mescidin direklerinden birine bağlayarak şöyle dedi: 'Vallahi ölünceye yahut Allah Teâlâ tevbemi kabul edinceye kadar hiçbir yiyecek ve içecek tatmayacağım.' Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem onun haberi ulaştığında şöyle buyurdu:
أما لو جاءني لاستغفرت له أما إذا فعل ما فعل فإني لا أطلقه حتى يتوب الله تعالى عليه فمكث سبعة أيام لا يذوق طعاما ولا شرابا حتى خر مغشيا عيه ثم تاب الله تعالى عليه فقيل له: يا أبا لبابة قد تيب عليك. فقال: والله لا أحل نفسي حتى يكون رسول الله ﷺ هو الذي يحلني فجاءه ﵊ فحله بيده ثم قال أبو لبابة: إن تمام توبتي أن أهجر دار قومي التي أصبت فيها الذنب وأن أنخلع من مالي. فقال ﷺ: يجزيك الثلث أن تصدق به ونزلت فيه الآية»
'Bana gelseydi onun için mağfiret dilerdim; fakat mademki yapacağını yaptı, Allah Teâlâ tevbesini kabul edinceye kadar onu çözmeyeceğim.' Ebû Lübâbe yedi gün boyunca hiçbir yiyecek ve içecek tatmadan öylece kaldı, nihayet bayılıp yere düştü. Sonra Allah Teâlâ onun tevbesini kabul etti ve ona: 'Ey Ebû Lübâbe, tevben kabul edildi' denildi. O: 'Vallahi beni bizzat çözen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olmadıkça kendimi çözmem' dedi. Resûlullah aleyhisselâm gelip onu kendi eliyle çözdü. Sonra Ebû Lübâbe: 'Tevbemin tamamına ermesi için günah işlediğim kavmimin yurdunu terk etmem ve malımdan tamamen soyutlanıp çıkmam gerekir' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Üçte birini sadaka vermen sana yeter' buyurdu ve bu ayet onun hakkında nazil oldu.»
وقال السدي: كانوا يسمعون الشيء من رسول الله ﷺ فيفشونه حتى يبلغ المشركين فنهوا عن ذلك،
Süddî şöyle demiştir: Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bir şey işitirler ve müşriklere ulaşıncaya kadar onu yayarlardı; bunun üzerine bundan nehyedildiler.
وأخرج أبو الشيخ وغيره عن جابر بن عبد الله أن أبا سفيان خرج من مكة فأتى جبريل ﵇ النبي ﷺ فقال: إن أبا سفيان بمكان كذا وكذا فقال رسول الله ﷺ: إن أبا سفيان بمكان كذا وكذا فاخرجوا إليه واكتموا فكتب رجل من المنافقين إلى أبي سفيان أن محمدا ﷺ مريدكم فخذوا حذركم فنزلت
Ebû'ş-Şeyh ve başkaları Câbir b. Abdullah'tan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Süfyân Mekke'den çıktı. Cebrâîl aleyhisselâm Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Ebû Süfyân falan ve falan yerdedir' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ebû Süfyân falan yerdedir; ona doğru çıkın ve bunu gizli tutun' buyurdu. Münafıklardan bir adam Ebû Süfyân'a mektup yazıp Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem size kastettiğini, bu sebeple tedbirlerini almalarını bildirdi; bunun üzerine nazil oldu.
وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ عطف على المجزوم أولا والمراد النهي عن خيانة الله تعالى والرسول وخيانة بعضهم بعضا، والكلام عند بعض على حذف مضاف أي أصحاب أماناتكم، ويجوز أن تجعل الأمانة نفسها مخونة، وجوز أبو البقاء أن يكون الفعل منصوبا بإضمار أن بعد الواو في جواب النهي كما في قوله:
{ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ } Başta meczum kılınan üzerine matuftur; murat Allah Teâlâ'ya ve Resûl'e hıyanetten ve birbirlerine hıyanet etmekten nehyetmektir. Bazılarına göre kelamda bir muzaf hazfedilmiştir, yani 'Emanetlerinizin sahiplerine [hıyanet etmeyin]'. Emanetin kendisinin hıyanet edilen kılınması da caizdir. Ebû'l-Bekâ, şairin şu sözünde olduğu gibi fiilin nehyin cevabında 'vav'dan sonra 'en' takdiriyle mansub olmasını caiz görmüştür:
لا تنه عن خلق وتأتي مثله ... عار عليك إذا فعلت عظيم
Bir ahlaktan sakındırıp da aynısını kendin yapma ... Bunu yaptığında sana pek büyük bir utanç olur.
والمعنى لا تجمعوا بين الخيانتين والأول أولى لأن فيه النهي عن كل واحد على حدته بخلاف هذا فإنه نهي عن الجمع ولا يلزمه النهي عن كل واحد على حدته، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تفسير الأمانات بالأعمال التي ائتمن الله تعالى عليها عباده، وقرأ مجاهد «أمانتكم» بالتوحيد وهي رواية عن أبي عمرو ولا منافاة بينها وبين القراءة الأخرى وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أي تبعة ذلك ووباله أو أنكم تخونون أو أنتم علماء تميزون الحسن من القبيح، فالفعل إما متعد له مفعول مقدر بقرينة المقام أو منزل منزلة اللازم، قيل: وليس المراد بذلك التقييد على كل حال وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
Buna göre mana: 'İki hıyaneti bir arada toplamayın' şeklinde olur. Birincisi daha evladır; çünkü onda her birinden ayrı ayrı nehiy vardır; bunun aksine burada cem etmekten (birleştirmekten) nehiy vardır ve her birinden ayrı ayrı nehyi iktiza etmez. İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) emanetlerin, Allah Teâlâ'nın kullarını emin kıldığı ameller olduğu tefsiri nakledilmiştir. Mücâhid tekil olarak «emânetekum» şeklinde okumuştur; bu Ebû Amr'dan gelen bir rivayettir ve diğer kıraatle arasında bir zıtlık yoktur. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } Yani bunun vebalini ve sonucunu bilmektesiniz yahut hainlik ettiğinizi bilmektesiniz ya da sizler iyiyi kötüden ayırt eden âlimlersiniz. Dolayısıyla fiil ya makamın karinesiyle müteaddî olup mefulü mukadderdir yahut lâzım menzilesine indirilmiştir. Denildi ki bununla her halükârda kayıtlamak kastedilmemiştir. { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ }
لأنها سبب الوقوع في الاسم والعقاب، أو محنة من الله ﷿ يختبركم
Çünkü onlar, günaha ve cezaya düşme sebebidir yahut Allah Azze ve Celle'nin sizleri sınadığı bir imtihandır
بها فلا يحملنكم حبها على الخيانة كأبي لبابة، ولعل الفتنة في المال أكثر منها في الولد ولذا قدمت الأموال على الأولاد، ولا يخفى ما في الأخبار من المبالغة.
bununla [sizi dener], dolayısıyla Ebû Lübâbe gibi onlara olan sevginiz sizi hıyanete sevk etmesin. Muhtemelen maldaki fitne evlattakinden daha çoktur; bu yüzden mallar evlatların önüne geçirilmiştir. Haberlerdeki mübalağa da gizli değildir.
وجاء عن ابن مسعود ما منكم من أحد إلا وهو مشتمل على فتنة لأن الله سبحانه يقول: وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ
İbn Mes'ûd'dan şöyle nakledilmiştir: 'Sizden hiçbir kimse yoktur ki bir fitneye maruz kalmış olmasın; zira Allah Sübhânehu: { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ }
إلخ فمن استعاذ منكم فليستعذ بالله تعالى من مضلات الفتن، ومثله عن علي كرم الله تعالى وجهه وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ
... buyurmaktadır. Öyleyse sizden kim sığınacaksa saptırıcı fitnelerden Allah Teâlâ'ya sığınsın.' Bir benzeri Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) nakledilmiştir. { وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ }
لمن مال إليه سبحانه وآثر رضاه عليهما وراعى حدوده فيهما فأنيطوا هممكم بما يؤديكم إليه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ في كل ما تأتون وما تذرون يَجْعَلْ لَكُمْ بسبب ذلك الاتقاء فُرْقاناً أي هداية ونورا في قلوبكم تفرقون به بين الحق والباطل كما روي عن ابن جريج وابن زيد، أو نصرا يفرق بين المحق والمبطل بإعزاز المؤمنين وإذلال الكافرين كما قال الفراء، أو نجاة في الدارين كما هو ظاهر كلام السدي، أم مخرجا من الشبهات كما جاء عن مقاتل، أو ظهورا يشهر أمركم وينشر صيتكم كما يشعر به كلام محمد بن إسحاق- من بت أفعل كذا حتى سطع الفرقان- أي الصبح، وكل المعاني ترجع إلى الفرق بين أمرين، وجوز بعض المحققين الجمع بينها وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ أي يسترها في الدنيا وَيَغْفِرْ لَكُمْ بالتجاوز عنها في الأخرى فلا تكرار، وقد يقال: مفعول يغفر الذنوب وتفسر بالكبائر وتفسر السيئات بالصغائر، أو يقال: المراد ما تقدم وما تأخر لأن الآية في أهل بدر وقد غفر لهم.
Sübhânehu'ya yönelen, O'nun rızasını o ikisine tercih eden ve o ikisi hususunda O'nun sınırlarını gözeten kimse için [büyük bir mükâfat vardır]; öyleyse himmetlerinizi sizi O'na ulaştıracak şeylere bağlayın. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ } Yaptığınız ve terk ettiğiniz her şeyde [Allah'tan sakınırsanız], { يَجْعَلْ لَكُمْ } bu takva sebebiyle sizin için kılar; { فُرْقَاناً } İbn Cüreyc ve İbn Zeyd'den rivayet edildiği gibi kendisiyle hak ile bâtılı ayırt edeceğiniz kalplerinizde bir hidayet ve nur kılar; yahut Ferrâ'nın dediği gibi müminleri aziz ve kâfirleri zelil kılarak haklı ile haksızı birbirinden ayıran bir zafer kılar; yahut Süddî'nin kelamının zahirine göre her iki cihanda bir kurtuluş kılar; yahut Mukâtil'den nakledildiği gibi şüphelerden bir çıkış yolu kılar; yahut Muhammed b. İshâk'ın kelamının ihsas ettiği gibi şanınızı duyuracak ve namınızı yayacak bir zuhur kılar; nitekim 'Şafak sökünceye (furkan parlayıncaya) kadar şöyle yapmaya devam ettim' sözünde olduğu gibi 'sabah' anlamına gelir. Bütün bu manalar iki şeyin arasını ayırmaya racidir; bazı muhakkikler aralarını cem etmeyi caiz görmüştür. { وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ } Yani dünyada onları örter; { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } ahirette onları bağışlayıp vazgeçmek suretiyle [mağfiret eder]; dolayısıyla tekrar yoktur. Şöyle de denilebilir: «Yağfir» fiilinin mefulü günahlardır ve büyük günahlarla tefsir edilir, seyyiât ise küçük günahlarla tefsir edilir. Yahut geçmiş ve gelecek günahların murat edildiği söylenir; zira ayet kendileri bağışlanmış olan Bedir ehli hakkındadır.
ففي الخبر لعل الله تعالى اطلع على أهل بدر فقال: اعملوا ما شئتم فقد غفرت لكم
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Umulur ki Allah Teâlâ Bedir ehline muttali olup: «Dilediğinizi yapın, muhakkak ki ben sizi bağışladım» demiştir.'
وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ تعليل لما قبله وتنبيه على أن ما وعد لهم على التقوى تفضل منه سبحانه وإحسان وأنها بمعزل عن أن توجب عليه جل شأنه شيئا، قيل: ومن عظيم فضله تعالى أنه يتفضل من غير واسطة وبدون التماس عوض ولا غيره سبحانه، ثم إنه ﷿ لما ذكر من ذكر نعمته بقوله تعالى: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ إلخ ذكر نبيه ﵊ النعمة الخاصة به بقوله عز من قائل: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا فهو متعلق بمحذوف وقع مفعولا لفعل محذوف معطوف على ما تقدم أو منصوب بالفعل المضمر المعطوف على ذلك، أي واذكر نعمته تعالى عليك إذ أو اذكر وقت مكرهم بك لِيُثْبِتُوكَ بالوثاق ويعضده قراءة ابن عباس «ليقيدوك» وإليه ذهب الحسن ومجاهد وقتادة أو بالاثخان بالجرح من قولهم: ضربه حتى أثبته لا حراك به ولا براح، وهو المروي عن ابن أبان وأبي حاتم والجبائي، وأنشد:
{ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir.” [ifadesi], öncesinin gerekçesidir ve takva üzerine onlara vaat edilen şeyin Sübhânehu'dan bir lütuf ve ihsan olduğuna, [takvanın] O'na (celle şânuhû) herhangi bir şeyi vacip kılmaktan uzak bulunduğuna bir tenbihtir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın lütfunun büyüklüğündendir ki O Sübhânehu, hiçbir vasıta olmaksızın ve bir karşılık veya başka bir şey talep etmeksizin lütufta bulunur. Sonra O celle celâluhu: { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } “Hatırlayın ki siz az idiniz...” ayetiyle nimetini hatırlattığı kimselere [bunu] zikrettikten sonra, sözün en yücesinin sahibi olarak buyurduğu şu sözüyle Peygamberine aleyhisselâm ona has olan nimeti hatırlatmıştır: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı...” Bu [ifade], takaddüm edene matuf mahzuf bir fiilin mefulü olarak vaki olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder yahut buna matuf muzmer fiille mansubdur; yani 'O'nun sana olan nimetini hatırla, hani...' yahut 'onların sana tuzak kurdukları vakti hatırla' [demektir]. { لِيُثْبِتُوكَ } Bağlayarak [seni hapsetmek için]; İbn Abbâs'ın «seni bağlasınlar diye (lîyukayyidûke)» kıraati de bunu destekler. Hasan, Mücâhid ve Katâde bu görüşe gitmiştir. Yahut 'hareket edemeyecek ve kıpırdayamayacak hale gelene kadar ona vurdu ve onu yere serip sabitledi (esbetehû)' sözünden hareketle ağır yaralayarak [etkisiz hale getirmek için]. Bu, İbn Ebân, Ebû Hâtim ve Cübbâî'den rivayet edilendir; nitekim şu şiir okunmuştur:
فقلت ويحكم ما في صحيفتكم ... قالوا الخليفة أمسى مثبتا وجعا
'«Yazıklar olsun size, sahifenizde ne var?» dedim. / «Halife, acıdan kıpırdayamaz hale geldi» dediler.'
أو بالحبس في بيت كما روي عن عطاء والسدي وكل الأقوال ترجع إلى أصل واحد هو جعله ﷺ ثابتا في مكانه أعم من أن يكون ذلك بالربط أو الحبس أو الإثخان بالجراح حتى لا يقدر على الحركة، ولا يرد أن الإثخان إن كان بدون قتل ذكر له فيما اشتهر من القصة وإن كان بالقتل يتكرر مع قوله تعالى: أَوْ يَقْتُلُوكَ لأنا نختار الأول، ولا يلزم أن يذكر في القصة لأنه قد يكون رأى من لا يعتد برأيه فلم يذكروا المراد على ما تقتضيه أو يقتلوك بسيوفهم أَوْ يُخْرِجُوكَ أي من مكة، وذلك على ما
Yahut Atâ ve Süddî'den rivayet edildiği gibi bir evde hapsetmek [suretiyle]. Bütün bu görüşler tek bir asla racidir; o da bağlamakla, hapsetmekle yahut hareket edemeyecek dereceye kadar ağır yaralamakla olsun, daha umumi bir manada onu sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu yerde sabit kılmaktır. Şöyle bir itiraz vârid olmaz: 'Eğer ağır yaralama öldürme olmaksızın idiyse kıssadan meşhur olan şeyde bu zikredilirdi; şayet öldürmekle idiyse Allah Teâlâ'nın: { أَوْ يَقْتُلُوكَ } sözüyle tekrarlanmış olur.' Zira biz birinciyi tercih ederiz. Bunun kıssada zikredilmiş olması da gerekmez; çünkü görüşüne itibar edilmeyen birinin görüşü olabilir de muradı gerektirdiği üzere zikretmemiş olabilirler. { أَوْ يَقْتُلُوكَ } Kılıçlarıyla [seni öldürsünler]; { أَوْ يُخْرِجُوكَ } yani Mekke'den [çıkarsınlar]. Bu da şuna dayanmaktadır:
ذكر ابن إسحاق أن قريشا لما رأت أن رسول الله ﷺ قد كانت له شيعة وأصحاب من غيرهم من غير بلدهم ورأوا خروج أصحابه من المهاجرين إليهم عرفوا أنهم قد نزلوا دارا وأصابوا منهم منعة فحذروا رسول الله ﷺ إليهم وعرفوا أنه قد أجمع لحربهم فاجتمعوا في دار الندوة وهي دار قصي بن كلاب التي كانت قريش لا تقضي أمرا إلا فيها يتشاورون فيها ما يصنعون في أمره ﵊ فلما اجتمعوا كما قال ابن عباس لذلك واتعدوا أن يدخلوا الدار ليتشاوروا فيها غدوا في اليوم الذي اتعدوا فيه وكان ذلك اليوم يسمى يوم الزحمة فاعترضهم إبليس عليه اللعنة في هيئة شيخ جليل عليه بدلة فوقف على باب الدار فلما رأوه واقفا على بابها قالوا: من
İbn İshâk'ın zikrettiğine göre Kureyş, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerinden ve beldelerinden başka kimselerden taraftarları ve ashabı olduğunu görüp muhacir ashabının da onların yanına çıktığını görünce, onların bir yurda yerleştiklerini ve onlardan bir himaye elde ettiklerini anladılar. Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına [gitmesinden] sakındılar ve onun kendileriyle savaşmaya karar verdiğini anladılar. Böylece Dâru'n-Nedve'de toplandılar; burası Kureyş'in ancak içinde bir işi karara bağladığı Kusay b. Kilâb'ın eviydi; onun aleyhisselâm durumu hakkında ne yapacaklarını orada istişare ediyorlardı. İbn Abbâs'ın dediği gibi bunun için toplandıklarında ve istişare etmek üzere eve girmek için sözleştiklerinde, sözleştikleri gün sabah erkenden gittiler; o güne «Yevmü'z-Zahme (kalabalık günü)» denilirdi. İblis (aleyhi'l-la'ne) üzerinde bir hırka bulunan heybetli bir ihtiyar kılığında karşılarına çıktı ve evin kapısında durdu. Onu kapıda dikilirken görünce dediler ki: 'Kimdir
الشيخ؟ قال: شيخ من أهل نجد سمع بالذي اتعدتم له فحضر معكم ليسمع ما تقولون وعسى أن لا يعدمكم منه رأيا ونصحا قالوا: أجل فادخل فدخل معهم وقد اجتمع أشراف قريش فقال بعضهم لبعض: إن هذا الرجل قد كان من أمره ما رأيتم وإنا والله ما نأمنه قال: فتشاوروا ثم قال قائل منهم: احبسوه في الحديد وأغلقوا عليه بابا ثم تربصوا به ما أصاب أشباهه من الشعراء الذين كانوا قبله زهيرا والنابغة ومن مضى منهم من هذا الموت حتى يصيبه ما أصابهم. فقال الشيخ النجدي: لا والله ما هذا برأي والله لئن حبستموه كما تقولون ليخرجن أمره من وراء الباب الذي أغلقتموه دونه إلى أصحابه فلأوشكوا أن يثبوا عليكم فينزعوه من أيديكم ثم يكاثروكم به حتى يغلبوكم على أمركم ما هذا لكم برأي فانظروا في غيره فتشاوروا ثم قال قائل منهم: نخرجه من بين أظهرنا فننفيه من بلادنا فإذا خرج عنا فو الله ما نبالي أين ذهب ولا حيث وقع إذا غاب عنا وفرغنا منه فأصلحنا أمرنا وألفتنا كما كانت. قال الشيخ النجدي: لا والله ما هذا برأي ألم تروا حسن حديثه وحلاوة منطقه وغلبته على قلوب الرجال بما يأتي به؟ والله لو فعلتم ذلك ما أمنت أن يحل على حي من العرب فيغلب عليهم بذلك من قوله وحديثه حتى يبايعوه ثم يسير بهم إليكم فيطؤكم بهم في بلادكم فيأخذ أمركم من أيديكم ثم يفعل بكم ما أراد، دبروا فيه رأيا غيره. فقال أبو جهل: والله إن فيه لرأيا ما أراكم وقعتم عليه بعد. قالوا وما هو يا أبا الحكم؟ قال: أرى أن نأخذ من كل قبيلة فتى شابا جليدا نسيبا فينا ثم نعطي كل فتى منهم سيفا صارما ثم يعمدون إليه فيضربونه بها ضربة رجل واحد فيقتلونه فنستريح منه فإنهم إذا فعلوا ذلك تفرق دمه في القبائل جميعا فرضوا منا بالعقل فعقلناه لهم قال فقال الشيخ النجدي: القول ما قال الرجل هو هذا الرأي لا أرى غيره فتفرقوا على ذلك، فأتى جبريل ﵇ رسول الله ﷺ فقال: لا تبت هذه الليلة على فراشك الذي كنت تبيت عليه فلما كانت عتمة من الليل اجتمعوا على بابه يرصدونه متى ينام فيثبون عليه فلما رأى رسول الله ﷺ مكانهم قال لعلي كرم الله وجهه نم على فراشي وتسبح بردي هذا الحضرمي الأخضر فنم فإنه لن يخلص إليك شيء تكرهه منهم وكان رسول الله ﷺ ينام في برده ذلك إذا نام، وأذن له ﵊ في الهجرة فخرج مع صاحبه أبي بكر رضي الله تعالى عنه إلى الغار، وأنشد علي كرم الله تعالى وجهه مشيرا لما من الله تعالى به عليه:
[bu] ihtiyar?' O da: 'Necid ahalisinden bir ihtiyardır; sözleştiğiniz şeyi duydu ve söylediklerinizi işitmek için sizinle beraber hazır bulundu; umulur ki onun görüşünden ve nasihatinden mahrum kalmazsınız' dedi. 'Pekala, gir' dediler ve o da onlarla birlikte girdi. Kureyş'in ileri gelenleri toplanmıştı; birbirlerine şöyle dediler: 'Şüphesiz bu adamın durumu gördüğünüz gibi oldu ve vallahi biz ondan emin değiliz.' [İbn İshâk] dedi ki: İstişare ettiler, sonra içlerinden biri şöyle dedi: 'Onu demir [parmaklıklar] içinde hapsedin, üzerine bir kapı kilitleyin; sonra kendisinden önce geçen Züheyr, Nâbiğa ve bu ölümle göçüp giden benzeri şairlerin başına gelenlerin aynısını onun için de gözetleyin; ta ki onların başına gelen onun da başına gelsin.' Bunun üzerine Necidli ihtiyar: 'Hayır, vallahi bu bir görüş değildir! Vallahi şayet onu dediğiniz gibi hapsederseniz, onun durumu üzerine kilitlediğiniz kapının ardından mutlaka ashabına ulaşır ve neredeyse üzerinize atılıp onu elinizden çekip alırlar, sonra onunla çoğalıp nihayet işinizde size galebe çalarlar. Bu sizin için bir görüş değildir, başka bir çare düşünün' dedi. İstişare ettiler, sonra içlerinden biri şöyle dedi: 'Onu aramızdan çıkaralım ve beldemizden sürelim. Bizden çıkıp gittiğinde, gözümüzden kaybolup ondan kurtulduğumuz ve işimizi, birliğimizi eskisi gibi düzelttiğimiz takdirde, nereye gittiğine ve nereye düştüğüne vallahi aldırmayız.' Necidli ihtiyar: 'Hayır, vallahi bu da bir görüş değildir! Onun güzel sözünü, tatlı konuşmasını ve getirdiği şeylerle adamların kalplerine nasıl galebe çaldığını görmediniz mi? Vallahi bunu yaparsanız, Araplardan bir kabileye konaklamasından ve bu sözü ve konuşmasıyla onlara galebe çalarak nihayet kendisine biat etmelerinden, sonra onları üzerinize sürüp beldenizde sizi çiğnemesinden, işinizi elinizden alıp sonra hakkınızda dilediğini yapmasından emin olamam. Onun hakkında başka bir çare düşünün' dedi. Bunun üzerine Ebû Cehil: 'Vallahi onun hakkında öyle bir görüş var ki henüz ona ulaştığınızı sanmıyorum' dedi. 'O nedir ey Ebe'l-Hakem?' dediler. Şöyle dedi: 'Görüşüm şudur: Her kabileden aramızda soylu, güçlü-kuvvetli genç bir delikanlı alalım; sonra onlardan her bir gence keskin bir kılıç verelim; sonra ona yönelsinler ve tek bir adamın vuruşu gibi kılıçlarla vurup onu öldürsünler, böylece ondan kurtulmuş oluruz. Zira bunu yaparlarsa onun kanı bütün kabilelere dağılır ve bizden diyete razı olurlar, biz de diyetini onlara öderiz.' [İbn İshâk] dedi ki: Bunun üzerine Necidli ihtiyar: 'Söz adamın söylediği sözdür; görüş işte budur, başkasını görmüyorum' dedi ve bunun üzerine dağıldılar. Cebrail aleyhisselâm Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Bu gece, üzerinde uyuduğun yatağında gecelime!' dedi. Gecenin karanlığı bastığında, ne zaman uyuyacağını gözetlemek ve üzerine atılmak üzere kapısının önünde toplandılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yerini görünce Ali'ye (kerremallâhu vecheh): 'Yatağımda uyu ve şu Hadramî yeşil bürdeme bürün; uyu, zira onlardan hoşlanmayacağın hiçbir şey sana ulaşmayacaktır' buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uyuduğu vakit bu bürdesine bürünürdü. Ona aleyhisselâm hicret için izin verildi ve arkadaşı Ebû Bekir (radıyallâhu teâlâ anh) ile birlikte mağaraya doğru çıktı. Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) Allah Teâlâ'nın kendisine olan lütfuna işaret ederek şu şiiri inşad etti:
وقيت بنفسي خير من وطئ الحصى ... ومن طاف بالبيت العتيق وبالحجر
'Çakıllara basanların, Beyt-i Atîk'i ve Hicr'i tavaf edenlerin en hayırlısını canımla korudum.'
رسول إله خاف أن يمكروا به ... فنجاه ذو الطول الإله من المكر
'O bir ilahın elçisidir ki ona tuzak kurmalarından korktu da lütuf sahibi olan İlah onu tuzaktan kurtardı.'
وبات رسول الله في الغار آمنا ... وقد صار في حفظ الإله وفي ستر
'Ve Resûlullah mağarada güvende gecelerken, muhakkak ki İlahın hıfzında ve örtüsünde bulunuyordu.'
وبت أراعيهم وما يتهمونني ... وقد وطنت نفسي على القتل والأسر
'Ben ise nefsimi öldürülmeye ve esarete hazırlamış olarak onları gözetleyerek geceledim, onlar ise benden şüphelenmiyorlardı.'
وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ أي يرد مكرهم ويجعل وخامته عليهم أو يجازيهم عليه أو يعاملهم معاملة الماكرين وذلك بأن أخرجهم إلى بدر وقلل المسلمين في أعينهم حتى حملوا عليهم فلقوا منهم ما يشيب منه الوليد، ففي الكلام استعارة تبعية أو مجاز مرسل أو استعارة تمثيلية، وقد يكتفى بالمشاكلة الصرفة وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ إذ لا يعتد بمكرهم عند مكره سبحانه.
{ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ } “Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzak kuruyordu.” Yani onların tuzaklarını geri çevirir, vebalini kendilerine yükler yahut bu tuzaklarına karşı onlara ceza verir ya da onlara tuzak kuranların muamelesiyle muamele eder. Bu da onları Bedir'e çıkarması ve gözlerinde Müslümanları az göstermesi iledir; ta ki onların üzerine hücum ettiler ve onlardan çocukları ihtiyarlatacak şeyler gördüler. Kelamda istiare-i tebeiyye, mecaz-ı mürsel yahut istiare-i temsiliyye vardır; sırf müşâkele ile de yetinilebilir. { وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ } “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” Çünkü O'nun Sübhânehu tuzağının yanında onların tuzağına itibar edilmez.
قال بعض المحققين: إطلاق هذا المركب الإضافي عليه تعالى إن كان باعتبار أن مكره جل شأنه أنفذ وأبلغ تأثيرا فالإضافة للتفضيل لأن لمكر الغير أيضا نفوذا وتأثيرا في الجملة، وهذا معنى أصل فعل الخير فتحصل المشاركة
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu isim tamlamasının (hayrü'l-mâkirîn terkibinin) Allah Teâlâ hakkında kullanılması, şayet O'nun —şânı yücedir— tuzağının daha tesirli ve nüfuz bakımından daha beliğ olduğu itibarıyla ise, [buradaki] izafet üstünlük (tafdîl) içindir. Çünkü başkasının tuzağının da genel olarak bir nüfuzu ve tesiri vardır; bu da hayır (en üstün) kelimesinin kök anlamıdır ve böylece [vasıfta] ortaklık gerçekleşir
فيه، وإذا كان باعتبار أنه سبحانه لا ينزل إلا الحق ولا يصيب إلا بما يستوجبه الممكور به فلا شركة لمكر الغير فيه فالإضافة حينئذ للاختصاص كما في- أعدلا بني مروان- لانتفاء المشاركة.
onda. Şayet O'nun Sübhânehu ancak hakkı indirdiği ve ancak kendisine tuzak kurulanın müstahak olduğu şeyle isabet ettirdiği itibarıyla ise, başkasının tuzağının bunda hiçbir ortaklığı yoktur; bu durumda ortaklığın nefyedilmesi sebebiyle 'Mervanoğullarının en adili' sözünde olduğu gibi izafet ihtisas içindir.
وقيل: هو من قبيل- الصيف أحر من الشتاء- بمعنى أن مكره تعالى في خيريته أبلغ من مكر الغير في شرّيته.
Şöyle de denilmiştir: Bu, 'Yaz kıştan daha sıcaktır' kabilindendir; yani Allah Teâlâ'nın tuzağı hayırlılığında, başkasının tuzağının şerliliğinden daha beliğdir.
وادعى غير واحد أن المكر لا يطلق عليه سبحانه دون مشاكلة لأنه حيلة يجلب بها مضرة إلى الغير وذلك مما لا يجوز في حقه سبحانه.
Birden fazla âlim, O Sübhânehu hakkında müşâkele olmaksızın «mekr (tuzak)» lafzının ıtlak olunamayacağını iddia etmiştir; çünkü o, başkasına bir zarar celbedilen bir hiledir ve bu da O Sübhânehu hakkında caiz olmayan şeylerdendir.
واعترض بوروده من دون مشاكلة في قوله تعالى: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinde müşâkelesiz olarak varid olmasıyla buna itiraz edilmiştir: { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ } “Allah'ın tuzağından güvende mi oldular? Ziyana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından güvende olmaz.”
وأجيب بأن المشاكلة فيما ذكر تقديرية وهي كافية في الغرض، وفيه نظر،
Zikredilen yerde müşâkelenin takdirî olduğu ve bunun da maksat için kâfi geldiği cevabı verilmiştir; fakat bunda nazar vardır.
فقد جاء عن علي كرم الله تعالى وجهه «من وسع عليه في دنياه ولم يعلم أنه مكر به فهو مخدوع في عقله»
Nitekim Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) şöyle nakledilmiştir: 'Dünyası kendisine genişletilip de bunun kendisine bir mekr (imtihan/tuzak) olduğunu bilmeyen kimse, aklında aldanmıştır.'
والمشاكلة التقديرية فيه بعيدة جد بل لا يكاد يدعيها منصف وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا التي لو أنزلناها على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا قائله النضر بن الحرث من بني عبد الدار على ما عليه جمهور المفسرين وكان يختلف إلى أرض فارس والحيرة فيسمع أخبارهم عن رستم، وإسفنديار وكبار العجم وكان يمر باليهود والنصارى فيسمع منهم التوراة والإنجيل، وإسناد القول إلى ضمير الجمع من إسناد فعل البعض إلى الكل لما أن اللعين كان رئيسهم وقاضيهم الذي يقولون بقوله ويعملون برأيه.
Bundaki takdirî müşâkele ise son derece uzaktır; bilakis insaf sahibi hiç kimse bunu iddia edemez. { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا } Bir dağın üzerine indirseydik Allah korkusundan onu baş eğmiş, parça parça olmuş göreceğin [ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman], { قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا } “Derdiler ki: 'İşittik, dilesek biz de bunun benzerini elbette söylerdik.'” Müfessirlerin cumhuruna göre bunu söyleyen Benî Abdiddâr'dan Nadr b. el-Hâris'tir. O, Fars ve Hîre topraklarına gidip gelir; Rüstem, İsfendiyâr ve Acemlerin büyükleri hakkındaki haberlerini dinlerdi. Yahudi ve Hristiyanlara uğrar, onlardan Tevrat ve İncil'i dinlerdi. Sözün çoğul zamirine isnat edilmesi, bazısının fiilini bütününe isnat etme kabilindendir; zira o melun, sözüyle söyledikleri ve görüşüyle amel ettikleri reisleri ve hâkimleri idi.
وقيل: قاله الذين ائتمروا في أمره ﵊ في دار الندوة، وأيا ما كان فهو غاية المكابرة ونهاية العناد، إذ لو استطاعوا شيئا من ذلك فما منعهم من المشيئة؟ وقد تحداهم ﵊ وقرّعهم بالعجز عشر سنين ثم قارعهم بالسيف فلم يعارضوا بما سواه مع أنفتهم واستنكافهم أن يغلبوا لا سيما في ميدان البيان فانهم كانوا فرسانه المالكين لأزمته الحائزين قصب السبق به.
Şöyle de denilmiştir: Bunu, Dâru'n-Nedve'de onun aleyhisselâm durumu hakkında toplanıp danışanlar söylemiştir. Hangisi olursa olsun, bu son derece kibirlenme ve nihai bir inattır; zira bundan bir şeye güç yetirebilselerdi dilemelerine ne engel olurdu? Oysa [Peygamber] aleyhisselâm onlara meydan okumuş, on yıl boyunca acziyetlerini yüzlerine vurmuş, sonra kılıçla onlarla vuruşmuştu da mağlup olmaktan çekinmelerine ve bunu gururlarına yedirememelerine rağmen bundan başkasıyla karşı koyamamışlardı; bilhassa beyan meydanında, zira onlar o meydanın dizginlerini elinde tutan ve yarışta birincilik ipini göğüsleyen süvarileri idiler.
واشتهر أنهم علقوا القصائد السبعة المشهورة على باب الكعبة متحدين بها، لكن تعقب أن ذلك مما لا أصل له وإن اشتهر، وزعم بعضهم أن هذا القول كان منهم قبل أن ينقطع طمعهم عن القدرة على الإتيان بمثله، وليس بشيء إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ جمع أسطورة على ما قاله المبرد كأحدوثة وأحاديث ومعناه ما سطر وكتب. وفي القاموس الأساطير الأحاديث لا نظام لها جمع اسطار وإسطير وأسطور وبالهاء في الكل. وأصل السطر الصف من الشيء كالكتاب والشجر وغيره وجمعه أسطر وسطور وأسطار وجمع الجمع أساطير ويحرك في الكل، وقال بعضهم: إن جمع سطر بالسكون أسطر وسطور وجمع سطر أسطار وأساطير، وهو مخالف لما في القاموس، والكلام على التشبيه، وأرادوا ما هذا إلا كقصص الأولين وحكاياتهم التي سطروها وليس كلام الله تعالى، وكأنه بيان لوجه قدرتهم على قول مثله لو شاؤوا.
Onların meydan okuyarak meşhur yedi kasideyi Kâbe kapısına astıkları meşhur olmuştur; fakat bunun, meşhur olsa bile aslı olmayan bir şey olduğu belirtilerek eleştirilmiştir. Bazıları ise bu sözün, benzerini getirme güçlerinden ümitleri kesilmeden önce kendilerinden çıktığını iddia etmiştir ki bu bir şey değildir. { إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.” Müberred'in dediğine göre *ustûre* (أُسْطُورة) kelimesinin çoğuludur; *uhdûse* (أُحْدُوثة) ve *ehâdîs* (أَحَادِيث) gibi; anlamı ise satıra dökülen ve yazılandır. Kâmûs'ta ise şöyle denmektedir: *Esâtîr* (الأَسَاطِير), nizamı olmayan sözlerdir; *istâr* (إِسْطَار), *istîr* (إِسْطِير) ve *ustûr* (أُسْطُور) kelimelerinin çoğuludur ve hepsinin sonu 'hâ' ile de [kullanılır]. Aslında *satr* (السَّطْر), kitap, ağaç ve benzeri şeylerdeki sıra demektir; çoğulu *estur* (أَسْطُر), *sutûr* (سُطُور) ve *estâr* (أَسْطَار)'dır; çoğulunun çoğulu ise *esâtîr* (أَسَاطِير)'dir ve hepsinde harekeli okunur. Bazıları demiştir ki: Sükûn ile *satr* kelimesinin çoğulu *estur* ve *sutûr*'dur; [harekeli] *setar* kelimesinin çoğulu ise *estâr* ve *esâtîr*'dir. Bu ise Kâmûs'takine muhaliftir. Kelam teşbih üzeredir; kastettikleri şudur: 'Bu, öncekilerin satıra döktükleri kıssaları ve hikayelerinden farksızdır, Allah Teâlâ'nın kelamı değildir.' Bu da sanki dileseler benzerini söylemeye güçlerinin yetme cihetinin bir beyanıdır.
وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ قائل هذا النضر أيضا على ما روي عن مجاهد وسعيد بن جبير، وجاء في رواية أنه لما قال أولا ما قال له النبي ﷺ:
{ وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Hani onlar: 'Ey Allah'ımız! Eğer bu gerçekten senin katından [gelmiş] hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir' demişlerdi.” Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre bunu söyleyen de Nadr'dır. Bir rivayette geldiğine göre, o ilk sözünü söylediğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona:
ويلك إنه كلام الله تعالى فقال ذلك. وأخرج البخاري. والبيهقي في الدلائل عن أنس بن مالك رضي الله تعالى عنهما أنه أبو جهل بن هشام. وأخرج ابن جرير عن يزيد بن رومان ومحمد بن قيس أن قريشا قال بعضها لبعض أكرم الله تعالى
«Yazıklar olsun sana! Şüphesiz o, Allah Teâlâ'nın kelamıdır» [buyurmuş], bunun üzerine o da bunu söylemiştir. Buhârî ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre ise o [sözü söyleyen kişi] Ebû Cehil b. Hişâm'dır. İbn Cerîr'in Yezîd b. Rûmân ve Muhammed b. Kays'tan tahric ettiğine göre de Kureyşliler birbirlerine: «Allah Teâlâ...
محمدا ﷺ من بيننا اللهم إن كان هذا هو الحق إلخ وهو أبلغ في الجحود من القول الأول لأنهم عدوا حقيته محالا فلذا علقوا عليها طلب العذاب الذي لا يطلبه عاقل ولو كانت ممكنة لفرّوا من تعليقه عليها، وما يقال إن إن للخلو عن الجزم فكيف استعملت في صورة الجزم؟ أجاب عنه القطب بأنها لعدم الجزم بوقوع الشرط ومتى جزم بعدم وقوعه عدم الجزم بوقوعه، وهذا كقوله تعالى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ [البقرة: ٢٣] وفيه بحث ذكره العلامة الثاني. واللام في الْحَقَّ قيل للعهد، ومعنى العهد في أنه الحق الذي ادعاه النبي ﷺ وهو أنه كلام الله تعالى المنزل ﵊ على النمط المخصوص ومِنْ عِنْدِكَ ان سلم دلالته عليه فهو للتأكيد وحينئذ فالمعلق به كونه حقا بالوجه الذي يدعيه النبي ﷺ لا الحق مطلقا لتجوزيهم أن يكون مطابقا للواقع غير منزل «كأساطير الأولين» وفي الكشاف أن قولهم: هو الحق تهكم بمن يقول على سبيل التخصيص والتعيين، هذا هو الحق، وزعم بعضهم أن هذا قول بأن اللام للجنس وأشار إلى أن الأولى حملها على العهد الخارجي على معنى الحق المعهود المنزل من عند الله تعالى هذا لا أساطير الأولين فالتركيب مفيد لتخصيص المسند إليه بالمسند على آكد وجه، وحمل كلام البيضاوي على ذلك وطعن في مسلك الكشاف بعدم ثبوت قائل أولا على وجه التخصيص يتهكم به. ولا يخفى ما فيه من المنع والتعسف وأمطر استعارة أو مجاز لأنزل، وقد تقدم الكلام في المطر والأمطار، وقوله سبحانه: مِنَ السَّماءِ صفة حجارة وذكره للإشارة إلى أن المراد بها السجيل والحجارة المسومة للعذاب،
aramızdan Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem mi üstün kıldı? Ey Allah'ımız! Eğer bu hak ise...' dediğini tahric etmiştir. Bu söz inkâr bakımından birinci sözden daha beliğdir; çünkü onlar onun hak olmasını imkânsız saymışlar, bu sebeple hiçbir akıllının talep etmeyeceği azap talebini buna bağlamışlardır; şayet mümkün olsaydı bunu ona bağlamaktan kaçınırlardı. «İn (إِنْ)» edatının kesinlikten yoksun oluş ifade ettiği, öyleyse kesinlik suretinde nasıl kullanıldığı yönündeki söze gelince; Kutub buna, onun şartın vuku bulmasında kesinliğin bulunmaması için olduğu, vuku bulmadığı kesin olduğunda ise vuku bulmasında kesinliğin zaten bulunmadığı şeklinde cevap vermiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ } “Eğer şüphe içinde iseniz...” kavli gibidir; bunda Allâme-i Sânî'nin zikrettiği bir mülahaza vardır. { الْحَقَّ } kelimesindeki elif-lâmın ahd için olduğu söylenmiştir. Buradaki ahdin manası, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem iddia ettiği hak olmasıdır ki o da ona aleyhisselâm hususi bir tarzda indirilmiş Allah Teâlâ'nın kelamı olmasıdır. { مِنْ عِنْدِكَ } [ifadesinin] buna delaleti kabul edilirse tekit içindir; bu takdirde şart kendisine bağlanan husus, mutlak hak olması değil, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem iddia ettiği vecih üzere hak olmasıdır; zira «öncekilerin masalları» gibi indirilmiş olmaksızın vakıaya mutabık olmasını caiz görüyorlardı. Keşşâf'ta, onların «hak odur» sözünün tahsis ve tayin yoluyla «hak işte budur» diyene bir istihza olduğu belirtilmiştir. Bazıları bunun elif-lâmın cins için olduğunu söylemek anlamına geldiğini ileri sürmüş ve evla olanın haricî ahde hamledilmesi olduğuna işaret etmiştir; yani 'Allah Teâlâ katından indirilen malum hak budur, öncekilerin masalları değildir' manasındadır; dolayısıyla terkip, müsnedün ileyhin müsnede en pekiştirilmiş vecihle tahsisini ifade eder. Beyzâvî'nin kelamı buna hamledilmiş ve Keşşâf'ın mesleğine, başlangıçta kendisiyle alay edilecek tahsis üzere söylenmiş bir sözün sabit olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bundaki men ve tekellüf ise gizli değildir. «Emtera (أَمْطَرَ)» kelimesi, indirdi manasında istiare yahut mecazdır; yağmur ve yağdırma konusundaki kelam daha önce geçmişti. O Sübhânehu'nun: { مِنَ السَّمَاءِ } sözü, taşların sıfatıdır; zikredilmesi ise bununla siccîl ve azap için damgalanmış taşların murat edildiğine işaret etmek içindir;
يروى أنها حجارة من طين طبخت بنار جهنم مكتوب فيها أسماء القوم،
Rivayet edildiğine göre o, cehennem ateşinde pişirilmiş ve üzerine o kavmin isimleri yazılmış çamurdan taşlardır.
وجوز أن يكون الجار متعلقا بالفعل قبله، والمراد بالعذاب الأليم غير أمطار الحجارة بقرينة المقابلة، ويصح أن يكون من عطف العام على الخاص، وتعلق مِنْ عِنْدِكَ بمحذوف قيل: هو حال مما عنده أو صفة له، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما والأعمش الْحَقَّ بالرفع على أن هو مبتدأ لا فصل، وقول الطبرسي: إنه لم يقرأ بذلك، ليس بذاك، ولا أرى فرقا بين القراءتين من جهة المراد بالتعريف خلافا لمن زعمه وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ جواب لكلمتهم الشنعاء وبيان لما كان الموجب لامهالهم وعدم إجابة دعائهم الذي قصدوا به ما قصدوا، واللام هي التي تسمى لام الجحود ولام النفي لاختصاصها بمنفي كان الماضية لفظا أو معنى، وهي اما زائدة أو غير زائدة والخبر محذوف، أي ما كان الله مريدا لتعذيبهم، وأيا ما كان فالمراد تأكيد النفي إما على زيادتها فظاهر وإما على عدم زيادتها وجعل الخبر ما علمت فلأن نفي إرادة الفعل أبلغ من نفيه، وقيل:
Car-mecrurun kendisinden önceki fiile müteallık olması da caiz görülmüştür. Elem verici azaptan murat ise mukabele karinesiyle taş yağdırılmasından başkasıdır; âmın hâssa atfı kabilinden olması da sahihtir. { مِنْ عِنْدِكَ } ibaresinin mahzufa taalluku hususunda, onun nezdinde olandan hâl yahut ona sıfat olduğu söylenmiştir. Zeyd b. Ali (radıyallâhu teâlâ anhümâ) ve A'meş { الْحَقُّ } kelimesini, «hüve» zamirinin fasıl değil mübteda olması üzere merfu okumuşlardır. Tabersî'nin: 'Böyle okunmamıştır' sözü isabetli değildir. İddia edenin aksine tariften murat edilen cihetten iki kıraat arasında bir fark görmüyorum. { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi.” Onların bu çirkin sözlerine bir cevap ve neyi kastettilerse kastettikleri dualarına icabet edilmeyip kendilerine mühlet verilmesini gerektiren sebebin beyanıdır. [Buradaki] lâm, lafzan yahut manen geçmiş zamanlı «kâne»nin menfisine mahsus olmasından ötürü lâm-ı cuhûd ve lâm-ı nefy diye isimlendirilen lâmdır. O ya zaiddir yahut zaid değildir ve haber mahzuftur; yani 'Allah onlara azap etmeyi murat etmiş değildir' [demektir]. Hangisi olursa olsun murat nefyi tekit etmektir; zaid olması halinde bu zaten açıktır; zaid olmaması ve haberin bildiğin şey kılınması halinde ise fiilin iradesini nefyetmek, bizzat fiili nefyetmekten daha beliğ olduğu içindir. Şöyle de denilmiştir:
في وجه إفادة اللام تأكيد النفي هنا أنها هي التي في قولهم: أنت لهذه الخطة أي مناسب لها وهي تليق بك، ونفي اللياقة أبلغ من نفي أصل الفعل ولا يخلو عن حسن وإن قيل: إنه تكلف لا حاجة إليه بعد ما بينه النحاة في وجه ذلك، وحمل غير واحد العذاب على عذاب الاستئصال، واعترض بأنه لا دليل على هذا التقييد مع أنه لا يلائمه المقام وأجيب بمنع عدم الملاءمة، بل من أمعن النظر في كلامهم رآه مشعرا بطلب ذلك، والدليل على التقييد أنه وقع عليهم العذاب والنبي ﷺ فيهم كالقحط فعلم أن المراد به عذاب الاستئصال والقرينة عليه تأكيد النفي الذي يصرفه إلى أعظمه، فالمراد من الآية الإخبار بأن تعذيبهم عذاب استئصال، والنبي ﷺ بين أظهرهم خارج عن عادته تعالى غير مستقيم في حكمه وقضائه، والمراد بالاستغفار في قوله سبحانه: وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ اما استغفار من بقي بينهم من المؤمنين المستضعفين حين هاجر رسول الله ﷺ وروي هذا عن الضحاك واختاره الجبائي، وقال الطيبي: إنه أبلغ لدلالته على استغفار الغير مما يدفع به العذاب عن أمثال هؤلاء الكفرة، وإسناد الاستغفار إلى ضمير الجميع لوقوعه فيما بينهم ولجعل ما صدر عن البعض كما قيل بمنزلة الصادر عن الكل فليس هناك تفكيك للضمائر كما يوهمه كلام ابن عطية.
Burada lâmın nefyi tekit ifade etmesinin vechi şudur: O, 'Sen bu işe layıksın', yani ona uygunsun ve o sana yakışır sözündeki lâmdır; layık oluşu nefyetmek ise fiilin aslını nefyetmekten daha beliğdir. Nahivcilerin bu hususun vechini beyan etmelerinden sonra buna gerek olmayan bir tekellüf olduğu söylense de bu izah güzellikten uzak değildir. Birden fazla âlim azabı kök kazıyıcı azaba (isti'sâl azabına) hamletmiştir. Buna, makama uymamasıyla birlikte bu takyide dair hiçbir delil bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Uygunsuzluğun bulunmadığı belirtilerek cevap verilmiştir; bilakis onların sözünü derinlemesine inceleyen kimse, onun bunu talep etmeyi ihsas ettiğini görür. Takyidin delili ise, kıtlık gibi azabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların içindeyken başlarına gelmiş olmasıdır; böylece muradın kök kazıyıcı azap olduğu anlaşılmıştır. Buna karine ise onu azabın en büyüğüne sarf eden nefiy tekididir. Ayetten murat; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aralarındayken onların kök kazıyıcı bir azapla cezalandırılmasının Allah Teâlâ'nın âdeti dışına çıkmak olduğunu, O'nun hükmü ve kazasında müstakim olmadığını haber vermektir. O Sübhânehu'nun: { وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir.” kavlindeki istiğfardan murat ise; ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiğinde aralarında kalan mustaz'af müminlerin istiğfarıdır. Bu, Dahhâk'ten rivayet edilmiş ve Cübbâî tarafından tercih edilmiştir. Tîbî şöyle demiştir: Bu görüş, başkasının istiğfarının bu kâfirlerin benzerlerinden azabı defeden şeylerden olduğuna delaleti bakımından daha beliğdir. İstiğfarın çoğul zamirine isnat edilmesi, aralarında vuku bulmasından ve bazısından sadır olan şeyin -denildiği gibi- hepsinden sadır olmuş menzilesinde kılınmasındandır; dolayısıyla İbn Atiyye'nin kelamının vehmettirdiği gibi zamirlerin tefkiği (ayrıştırılması) söz konusu değildir.
وأما دعاء الكفرة بالمغفرة وقولهم غفرانك فيكون مجرد طلب المغفرة منه تعالى مانعا من عذابه جل شأنه ولو من الكفرة، وروي هذا عن يزيد بن رومان ومحمد بن قيس قالا: إن قريشا لما قالوا ما قالوا ندموا حين أمسوا فقالوا:
Kâfirlerin mağfiret duası yapmaları ve 'Gufrâneke (affını dileriz)' demelerine gelince; O Teâlâ'dan sırf mağfiret talep etmek, kâfirlerden de olsa O'nun (celle şânuhû) azabına mani olur. Bu, Yezîd b. Rûmân ve Muhammed b. Kays'tan rivayet edilmiştir; ikisi şöyle demiştir: Kureyş söylediklerini söyleyince akşama erdiklerinde pişman oldular ve:
غفرانك اللهم، وأما التوبة والرجوع عن جميع ما هم عليه من الكفر وغيره على معنى لو استغفروا لم يعذبوا كقوله تعالى: وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ [هود: ١١٧] وروي هذا عن السدي وقتادة وابن زيد، وجاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كل من الأقوال الثلاثة، وأيا ما كان فالجملة الاسمية في موضع الحال إلا أن القيد مثبت على الوجهين الأولين منفي على الوجه الأخير، ومبني الاختلاف في ذلك ما نقل عن السلف من الاختلاف في تفسيره، والقاعدة المقررة بين القوم في القيد الواقع بعد الفعل المنفي، وحاصلها على ما قيل: إن القيد في الكلام المنفي قد يكون لتقييد النفي وقد يكون لنفي التقييد بمعنى انتفاء كل من الفعل والقيد أو القيد فقط أو الفعل فقط، وقيل : إن الدال على انتفاء الاستغفار هنا على الوجه الأخير القرينة والمقام لا نفس الكلام وإلا لكان معنى وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ نفى كونه فيهم لأن أمر الحالية مشترك بين الجملتين. وأطال الكلام في نفي تساوي الجملتين سؤالا وجوابا، ثم تكلف للتفرقة بما تكلف، واعترض عليه بما اعترض، والظاهر عندي عدم الفرق في احتمال كل من حيث إنه كلام فيه قيد توجه النفي إلى القيد.
'Ey Allah'ımız! Affını dileriz' dediler. [Üçüncü görüş ise] küfür ve diğer bulundukları hallerin tamamından tövbe edip dönmeleridir; yani 'şayet istiğfar etselerdi azap olunmazlardı' manasındadır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin o memleketleri haksız yere helak edecek değildi.” kavli gibi. Bu, Süddî, Katâde ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) ise bu üç görüşün her biri nakledilmiştir. Hangisi olursa olsun, isim cümlesi hâl mevkiindedir; ancak ilk iki vecihte kayıt sabit, son vecihte ise menfidir. Bundaki ihtilafın dayanağı, tefsirinde Selef'ten nakledilen ihtilaf ile ulema arasında menfi fiilden sonra vaki olan kayıt hakkındaki yerleşik kaidedir. Söylendiğine göre bunun hülasası şudur: Menfi kelamdaki kayıt, nefyi takyit için olabileceği gibi takyidi nefyetmek için de olabilir; yani hem fiilin hem kaydın yahut sadece kaydın veya sadece fiilin intifası kastedilir. Şöyle de denilmiştir: Burada son vecih üzere istiğfarın intifasına delalet eden şey kelamın kendisi değil, karine ve makamdır; aksi takdirde: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } ayetinin manası onun onların içinde bulunmasının nefyi olurdu; zira hâl olma durumu iki cümle arasında müşterektir. İki cümlenin eşitliğini nefyetme hususunda soru ve cevaplarla sözü uzatmış, sonra aralarını ayırmak için türlü tekellüflere girmiş ve kendisine çeşitli itirazlar yöneltilmiştir. Bana göre zahir olan ise; nefiy kayda yönelmiş kayıtlı bir kelam olması haysiyetiyle her birinin ihtimali bakımından farkın bulunmamasıdır.
ومن هنا قال بعضهم: إن المعنى الأولى لو كنت فيهم لم يعذبوا كما قيل في معنى الثانية: لو استغفروا لم يعذبوا، ويكون ذلك إشارة إلى أنهم عذبوا بما وقع لهم في بدر لأنهم اخرجوا النبي ﷺ من مكة ولم يبق فيهم فيها إلا أن هذا خلاف الظاهر ولا يظهر عليه كون الآية جوابا لكلمتهم الشنعاء، وعن ابن عباس أن المراد بهذا الاستغفار استغفار من يؤمن منهم بعد، أي وما كان الله معذبهم وفيهم من سبق له من الله تعالى العناية أنه يؤمن ويستغفر كصفوان ابن أمية وعكرمة بن أبي جهل وسهيل بن عمرو وأضرابهم، وعند مجاهد أن المراد به استغفار من في أصلابهم ممن علم الله تعالى أنه يؤمن، أي ما كان الله معذبهم وفي أصلابهم من يستغفر وهو كما ترى، ويظهر لي من تأكيد النفي في الجملة الأولى وعدم تأكيده في الجملة الثانية أن كون النبي ﷺ فيهم ادعى حكمة لعدم التعذيب من الاستغفار، وحمل بعضهم التعذيب المنفي في الجملة الثانية بناء على الوجه الأخير على ما عدا تعذيب الاستئصال، وحمل الأول على التعذيب الدنيوي والثاني على الأخروي ليس بشيء وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ أي أي شيء لهم في انتفاء العذاب عنهم أي لاحظ لهم في ذلك وهم معذبون لا محالة إذا زال المانع وكيف لا يعذبون وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أي وحالهم الصد عن ذلك حقيقة كما فعلوا عام الحديبية وحكما كما فعلوا برسول الله ﷺ وأصحابه حتى ألجئوهم للهجرة، ولما كانت الآيتان يتراءى منهما التناقض زادوا في التفسير إذا زال ليزول كما ذكرنا، وأنت تعلم أنه إذا حمل التعذيب في كل على تعذيب الاستئصال احتيج إلى القول بوقوعه بعد زوال المانع وهو خلاف الواقع، وقال بعضهم في دفع ذلك: إن التعذيب فيما مر تعذيب الاستئصال وهنا التعذيب بقتل بعضهم، ونقل الشهاب عن الحسن والعهدة عليه أن هذه نسخت ما قبلها، والظاهر أنه أراد النفيين السابقين، والذي في الدر المنثور أنه وكذا عكرمة. والسدي قالوا: إن قوله سبحانه: وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ منسوخ بهذه الآية، وأيا ما كان يرد عليه أنه لا نسخ في الأخبار إلا إذا تضمنت حكما شرعيا، وفي تضمن المنسوخ هنا ذلك خفاء، وقال محمد بن إسحاق: إن الآية الأولى متصلة بما قبلها على أنها حكاية عن المشركين فانهم كانوا يقولون: إن الله تعالى لا يعذبنا
Buradan hareketle bazısı şöyle demiştir: İkinci cümlenin manasında 'şayet istiğfar etselerdi azap olunmazlardı' dendiği gibi, birinci cümlenin manası da 'şayet sen içlerinde olsaydın azap olunmazlardı' demektir. Bu da Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıkardıkları ve aralarında kalmadığı için Bedir'de başlarına gelenlerle azap olunduklarına bir işaret olur. Ne var ki bu, zahire aykırıdır ve bu takdirde ayetin onların o çirkin sözlerine bir cevap olduğu da açıkça anlaşılmaz. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu istiğfardan kasıt, içlerinden sonradan iman edecek olanların istiğfarıdır; yani Safvân b. Ümeyye, İkrime b. Ebî Cehl, Süheyl b. Amr ve benzerleri gibi Allah Teâlâ'dan kendilerine iman edip istiğfarda bulunacaklarına dair ilahi inayet sebkat etmiş kimseler aralarında iken Allah onları azaplandıracak değildi. Mücâhid'e göre ise bundan maksat, Allah Teâlâ'nın iman edeceğini bildiği ve onların sulblerinde bulunan kimselerin istiğfarıdır; yani sulblerinde istiğfar edecek kimseler varken Allah onları azaplandıracak değildi; bu [yorumun durumu da] gördüğün gibidir. Bana öyle görünüyor ki, birinci cümledeki nefiy (olumsuzluk) tekitli iken ikinci cümledeki nefiy tekit edilmemiştir; zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasında bulunması, azaplandırılmamak için istiğfardan daha kuvvetli bir hikmet teşkil eder. Bazıları son veche binaen ikinci cümlede nefyedilen azabı kökten yok edici (isti'sâl) azabın dışındakilere hamletmiştir. Birincisini dünya azabına, ikincisini ise ahiret azabına hamletmek ise hiçbir değer taşımayan [boş] bir iddiadır. { وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerine azap etmemesi için neleri var ki?” Yani onların üzerlerinden azabın kalkması hususunda ellerinde ne var ki? Bir başka deyişle, bu hususta hiçbir nasipleri yoktur ve engel ortadan kalktığında kaçınılmaz olarak azap olunacaklardır. { وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Onlar Mescid-i Harâm'dan alıkoyup dururlarken” [nasıl azap olunmasınlar]? Yani tıpkı Hudeybiye senesinde fiilen yaptıkları gibi hakikatte ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına hicret etmek zorunda kalıncaya kadar yaptıkları gibi hükmen durumları [insanları] bundan alıkoymak iken [onlar nasıl azap olunmasınlar?] İki ayet arasında ilk bakışta bir çelişki vehmedildiği için, zikrettiğimiz üzere bu çelişkiyi gidermek amacıyla tefsire '[engel] ortadan kalktığında' kaydını ziyade ettiler. Sen de bilirsin ki her iki ayetteki azap da kökten yok edici azaba hamledilirse, engelin kalkmasından sonra bu azabın gerçekleştiğini söylemek icap eder ki bu da vakıaya aykırıdır. Bazıları bu itirazı savuşturmak için: 'Geçen ayetteki azap kökten yok edici azaptır, buradaki azap ise bazılarının öldürülmesiyle yapılan azaptır' demiştir. Şihâb [el-Hafâcî], sorumluluğu kendisine ait olmak üzere Hasan[-ı Basrî]'den bu ayetin kendisinden öncekini neshettiğini nakletmiştir; zahir olan onun önceki iki nefyetmeyi kastettiğidir. ed-Dürrü'l-Mensûr'da yer alan rivayette ise onun, İkrime'nin ve es-Süddî'nin şöyle dedikleri nakledilmektedir: O Sübhânehu'nun: { وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir.” kavli bu ayetle mensuhtur. Ne şekilde olursa olsun buna karşı şu itiraz yöneltilir: Şer'î bir hüküm içermedikçe haberlerde nesh cereyan etmez; burada mensuh olduğu iddia edilen lafzın şer'î bir hüküm içermesi ise kapalıdır. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Birinci ayet, müşriklerden bir hikâye olmak üzere kendisinden öncesine bağlıdır; zira onlar şöyle diyorlardı: 'Allah Teâlâ bize azap etmez
ونحن نستغفر ولا يعذب سبحانه أمة ونبيها معها فقص الله تعالى ذلك على نبيه ﷺ مع قولهم الآخر فكأنه قيل: وإذا قالوا اللهم إلخ وقالوا أيضا: كيت وكيت ثم رد عليهم بقوله سبحانه وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ على معنى أنهم يعذبون وإن كنت بين أظهرهم وإن كانوا يستغفرون، وفيه أن وقوع ذلك القول منهم في غاية البعد مع أن الظاهر حينئذ أن يقال: ليعذبنا ومعذبنا ونحن نسنغفر ليكون على طرز قولهم السابق، وأيضا الأخبار الكثيرة تأبى ذلك، فقد أخرج أبو الشيخ والحاكم وصححه والبيهقي في شعب الأيمان عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: كان فيكم إمامان مضى أحدهما وبقي الآخر وتلا وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ إلخ.
biz bağışlanma diliyoruz ve O Sübhânehu peygamberi beraberinde olan bir ümmete azap etmez.' Allah Teâlâ diğer sözleriyle birlikte bunu da Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem anlatmıştır; sanki şöyle denilmiştir: 'Hani onlar: Ey Allah'ımız!... demişler ve şöyle şöyle de demişlerdi.' Sonra O Sübhânehu: { وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } sözüyle onlara cevap vermiştir; yani 'sen onların aralarında bulunsan da ve onlar istiğfar etseler de mutlaka azap olunacaklardır' manasındadır. Bunda şu vardır ki, bu sözün onlardan sadır olması son derece uzaktır; bununla birlikte önceki sözlerinin tarzına uygun olması için o vakit 'bize azap edecek değildir' ve 'biz istiğfar ederken bize azap edici değildir' denilmesi gerekirdi. Ayrıca pek çok rivayet de buna manidir; nitekim Ebü'ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle dediğini tahric etmiştir: 'Aranızda iki güven kaynağı vardı; biri gitti, diğeri kaldı' ve: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } ... ayetini okudu.
وجاء مثل ذلك عن ابن عباس وأبي موسى الأشعري،
Bunun bir benzeri İbn Abbâs ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den de nakledilmiştir.
وأخرج أبو داود والترمذي في الشمائل والنسائي عن عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «انكسفت الشمس على عهد رسول الله ﷺ فقام ﵊ فلم يكد يركع ثم ركع فلم يكد يرفع ثم رفع فلم يكد يسجد ثم سجد فلم يكد يرفع ثم رفع فلم يكد يسجد ثم سجد فلم يكد يرفع ثم رفع وفعل في الركعة الأخرى مثل ذلك ثم نفخ في آخر سجوده ثم قال: رب ألم تعدني أن لا تعذبهم وأنا فيهم؟ رب ألم تعدني أن لا تعذبهم وهم يستغفرون؟ ونحن نستغفرك ففرغ رسول الله ﷺ من صلاته وقد انمحصت الشمس»
Ebû Dâvûd, eş-Şemâil'de Tirmizî ve Nesâî, Abdullah b. Ömer'den (radıyallâhu teâlâ anhümâ) şöyle dediğini tahric etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında güneş tutuldu. Bunun üzerine o aleyhisselâm namaza durdu; neredeyse rükûya gitmeyecekti [kıyamı çok uzattı], sonra rükûya vardı ve neredeyse rükûdan kalkmayacaktı, sonra doğruldu ve neredeyse secdeye gitmeyecekti, sonra secdeye vardı ve neredeyse secdeden kalkmayacaktı, sonra doğruldu ve neredeyse [ikinci] secdeye gitmeyecekti, sonra secde etti ve neredeyse secdeden kalkmayacaktı, sonra doğruldu. Diğer rekatta da bunun gibi yaptı. Sonra son secdesinde üfledi ve ardından şöyle buyurdu: «Rabbim! Ben içlerindeyken onlara azap etmeyeceğini bana vaat etmedin mi? Rabbim! Onlar bağışlanma dilerken onlara azap etmeyeceğini bana vaat etmedin mi? Biz de senden bağışlanma diliyoruz.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazını bitirdiğinde güneş açılmıştı.'
وذهب الجبائي إلى أن المنفي فيما مر عذاب الدنيا وهذا العذاب عذاب الآخرة أي إنه يعذبهم في الآخرة لا محالة وهو خلاف سياق الآية، وَما على ما عليه الجمهور وهو الظاهر استفهامية، وقيل: إنها نافية أي ليس ينفي عنهم العذاب مع تلبسهم بالصد عن المسجد الحرام وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ أي وما كانوا مستحقين ولاية المسجد الحرام مع شركهم، والجملة في موضع الحال من ضمير يصدون مبينة لكمال قبح ما صنعوا من الصدفان مباشرتهم للصد عنه مع عدم استحقاقهم لولاية أمره في غاية القبح، وهذا رد لما كانوا يقولون: نحن ولاة البيت والحرم فنصد من نشاء وندخل من نشاء إِنْ أَوْلِياؤُهُ أي ما أولياء المسجد الحرام إِلَّا الْمُتَّقُونَ من الشرك الذي لا يعبدون فيه غيره تعالى، والمراد بهم المسلمون وهذه المرتبة الأولى من التقوى، وما أشرنا إليه من رجوع الضميرين إلى المسجد هو المتبادر المروي عن أبي جعفر والحسن، وقيل: هما راجعان إليه تعالى، وعليه فلا حاجة إلى اعتبار الاستحقاق فيما تقدم آنفا إذ لم تثبت لهم ولاية الله تعالى أصلا بخلاف ولاية المسجد فإنهم كانوا متولين له وقت النزول فاحتيج إلى التأويل بنفي الاستحقاق، ويفسر المتقون حينئذ بما هو أخص من المسلمين لأن ولاية الله تعالى لا يكفي فيها الإسلام بل لا بد فيها أيضا من المرتبة الثانية من التقوى وإن وجدت المرتبة الثالثة منها فالولاية ولاية كبرى، وهذا ما نعرفه من نصوص الشريعة المطهرة والمحجة البيضاء التي ليلها كنهارها، وغالب الجهلة اليوم على أن الولي هو المجنون ويعبرون عنه بالمجذوب، صدقوا ولكن عن الهدى، وكلما أطبق جنونه وكثر هذيانه واستقذرت النفوس السلمة أحواله كانت ولايته أكمل وتصرفه في ملك الله تعالى أتم، وبعضهم يطلق الولي عليه وعلى من ترك الأحكام الشرعية ومرق من الدين المحمدي وتكلم بكلمات القوم وتزيا بزيهم، وليس منهم في عير ولا نفير، وزعم أن من أجهد نفسه في العبادة محجوبا ومن تمسك بالشريعة مغبونا، وإن هناك باطن يخالف الظاهر إذا هو عرف انحل القيد ورفع التكليف وكملت النفس:
Cübbâî, geçmişte nefyedilenin dünya azabı, bu azabın ise ahiret azabı olduğu görüşüne varmıştır; yani 'ahirette onlara muhakkak azap edecektir' demektir ki bu ayetin siyakına muhaliftir. Cumhurun benimsediği ve zahir olan görüşe göre { وَمَا } istifhamiyedir. Nafiye olduğu da söylenmiştir; yani 'Mescid-i Haram'dan alıkoymaya cüret etmişken onlardan azap nefyedilecek değildir' [demektir]. { وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ } “Halbuki onlar onun dostları/koruyucuları da değillerdir.” Yani şirkleriyle beraber Mescid-i Haram'ın velayetine müstahak değillerdi. Bu cümle, «yasuddûne» fiilindeki zamirden hâl mevkiindedir ve yaptıkları engellemenin son derece çirkin olduğunu beyan etmektedir; zira onun işini üstlenmeye layık olmadıkları halde onu engellemeye girişmeleri nihai derecede çirkindir. Bu, onların: 'Biz Beyt'in ve Harem'in yöneticileriyiz; dilediğimizi engeller, dilediğimizi içeri alırız' şeklindeki sözlerine bir reddir. { إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ } Yani Mescid-i Haram'ın dostları/koruyucuları değildir, { إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “...ancak takva sahipleridir.” İçinde O Teâlâ'dan başkasına ibadet etmeyen, şirkten sakınanlardır. Onlardan murat Müslümanlardır ve bu takvanın birinci mertebesidir. İki zamirin Mescid'e raci olmasına dair işaret ettiğimiz husus, Ebû Ca'fer ve Hasan'dan rivayet edilen mütebadir manadır. İkisinin de O Teâlâ'ya raci olduğu da söylenmiştir. Buna göre az önce geçen istihkakı (layık oluşu) dikkate almaya gerek kalmaz; zira Allah Teâlâ'nın velayeti onlar için hiçbir şekilde sabit olmamıştır. Mescid'in velayeti ise böyle değildir; nitekim nüzul vaktinde ona onlar nezaret ediyorlardı, bu yüzden istihkakın nefyi ile tevil edilmeye ihtiyaç duyulmuştur. Bu takdirde müttakîler, Müslümanlardan daha hususi kimseler olarak tefsir edilir; çünkü Allah Teâlâ'nın dostluğu için sadece İslam kâfi gelmez, bunun yanında takvanın ikinci mertebesi de şarttır; şayet takvanın üçüncü mertebesi bulunursa bu velayet en büyük velayettir (velâyet-i kübrâdır). Tertemiz şeriatın nasslarından ve gecesi de gündüzü gibi olan apaçık yoldan bildiğimiz budur. Günümüzdeki cahillerin çoğu ise velinin mecnun kimse olduğu kanaatindedir ve onu «meczub» diye ifade ederler. Doğru söylemişlerdir, lâkin hidayetten [uzaklaşma hususunda]! Deliliği ne kadar koyulaşır, sayıklaması ne kadar artar ve selim nefisler onun hallerini ne kadar iğrenç bulursa, velayeti o kadar kâmil ve Allah Teâlâ'nın mülkündeki tasarrufu o kadar tam [sayılır]! Bazıları da veli ismini böylelerine ve şer'î hükümleri terk eden, Muhammedî dinden çıkan, tasavvuf ehlinin kelimeleriyle konuşup onların kılığına giren kimselere verirler; oysa o kimse hiçbir bakımdan onlardan değildir. İbadette nefsini yoran kimsenin perdeli (mahcup), şeriata sarılan kimsenin ise aldanmış olduğunu; zahire aykırı bir bâtının bulunduğunu, o bilinince bağın çözüleceğini, mükellefiyetin kalkacağını ve nefsin kemale ereceğini iddia etmiştir:
وألقت عصاها واستقر بها النوى ... كما قرّ عينا بالإياب المسافر
'Ve asasını yere bıraktı, uzak diyarlar ona yurt oldu; / Tıpkı memleketine dönmekle yolcunun gözünün aydın olması gibi.'
ويسمون هذا المرشد، صدقوا ولكن إلى النار، والشيخ صدقوا ولكن النجدي، والعارف صدقوا ولكن بسباسب الضلال، والموحد صدقوا ولكن للكفر والإيمان، وقد ذكر مولانا حجة الإسلام الغزالي هذا النوع من الكفرة الفجرة وقال: إن قتل واحد منهم أفضل عند الله تعالى من قتل مائة كافر، وكذا تكلم فيهم الشيخ الأكبر قدس سره في الفتوحات بنحو ذلك:
Böyle birine «mürşid» derler; doğru söylerler, fakat cehenneme [götüren bir rehberdir]! «Şeyh» derler; doğru söylerler, fakat Necidli [ihtiyar/şeytandır]! «Ârif» derler; doğru söylerler, fakat sapıklık çöllerini [bilendir]! «Muvahhid» derler; doğru söylerler, fakat küfür ile imanı [birleştirendir]! Hüccetü'l-İslâm Mevlânâ Gazzâlî bu tür kâfir ve fâcirleri zikretmiş ve şöyle demiştir: 'Onlardan birini öldürmek Allah Teâlâ katında yüz kâfiri öldürmekten daha faziletlidir.' Şeyh-i Ekber (kuddise sirruh) da el-Fütûhât'ta onlar hakkında buna benzer sözler söylemiştir:
إلى الماء يسعى من يغص بلقمة ... إلى أين يسعى من يغص بماء
'Lokma boğazında kalan kimse suya koşar; / Ya su boğazında kalan nereye koşsun?'
والزمخشري جعل الْمُتَّقُونَ أخص من المسلمين على الوجه الأول أيضا وهو أبلغ في نفي الولاية عن المذكورين أي لا يصلح لأن يلي أمر المسجد من ليس بمسلم وإنما يستأهل ولايته من كان برا تقيا فكيف بالكفرة عبدة الأوثان وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ أن لا ولاية لهم عليه، وكأنه نبه سبحانه بذكر الأكثر على أن منهم من يعلم ذلك ولكن يجحده عنادا، وقد يراد بالأكثر الكل لأن له حكمه في كثير من الأحكام كما أن الأقل قد لا يعتبر فينزل منزلة العدم وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ أي المسجد الحرام الذي صدوا المسلمين عنه، والتعبير عنه بالبيت للاختصار مع الإشارة إلى أنه بيت الله تعالى فينبغي أن يعظم بالعبادة وهم لم يفعلوا إِلَّا مُكاءً أي صفيرا، وهو فعال بضم أوله كسائر أسماء الأصوات تجيء على فعال إلا ما شذ كالنداء من مكا يمكو إذا صفر، وقرىء مكا بالقصر كبكا وَتَصْدِيَةً أي تصفيقا، وهو ضرب اليد باليد بحيث يسمع له صوت، ووزنه تفعلة من الصد كما قال أبو عبيدة فحول إحدى الدالين ياء كما في تقضى البازي لتقضضه، ومن ذلك قوله تعالى: إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ [الزخرف: ٥٧] أي يضجون لمزيد تعجبهم، وأنكر عليه، وقيل: هو من الصدأ وهو ما يسمع من رجع الصوت عند جبل ونحوه، والمراد بالصلاة اما الدعاء أو أفعال أخر كانوا يفعلونها ويسمونها صلاة، وحمل المكاء والتصدية عليها على ما يشير إليه كلام الراغب بتأويل ذلك بأنها لا فائدة فيها ولا معنى لها كصفير الطيور وتصفيق اللعب. وقد يقال: المراد أنهم وضعوا المكاء والتصدية موضع الصلاة التي تليق أن تقع عند البيت على حد:
Zemahşerî, birinci vecihte de { الْمُتَّقُونَ } lafzını Müslümanlardan daha hususi kılmıştır ki bu, adı geçenlerden velayeti nefyetmede daha beliğdir; yani Müslüman olmayan bir kimse Mescid'in işini üstlenmeye elverişli olamaz, onun velayetine ancak iyi ve takva sahibi olan kimse layıktır; nerede kaldı ki putlara tapan kâfirler [layık olsun]! { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” ki onun üzerinde hiçbir velayet hakları yoktur. Sanki O Sübhânehu çoğunluğu zikretmekle içlerinde bunu bilen fakat inat yüzünden inkâr eden kimselerin bulunduğuna dikkat çekmiştir. Çoğunluk ile tamamı da murat edilmiş olabilir; zira pek çok hükümde çoğunluk bütünün hükmünü alır, nitekim azınlık da bazen dikkate alınmayıp yok hükmünde sayılır. { وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ } “Onların Beyt'in yanındaki namazları/duaları ise... başka bir şey değildi.” Yani Müslümanları kendisinden alıkoydukları Mescid-i Haram nezdindeki [namazları]. İbadetle tazim edilmesi gereken Allah Teâlâ'nın evi olduğuna işaretle birlikte ihtisar için ondan 'el-Beyt' diye tabir edilmiştir; oysa onlar bunu yapmadılar. { إِلَّا مُكَاءً } “...ıslık çalmaktan...” Yani ıslıktır. Islık çaldığında kullanılan *mekâ yemkû* (مَكا يَمْكُو) fiilinden olup nidâ gibi şaz olanlar müstesna diğer ses isimleri gibi ilk harfinin zammesiyle *fuâl* (فُعَال) veznindedir; *bükâ* gibi kasr ile *mükâ* (مُكاً) şeklinde de okunmuştur. { وَتَصْدِيَةً } “...ve el çırpmaktan [ibaretti].” Yani alkışlamaktır; o da ses işitilecek şekilde elin ele vurulmasıdır. Ebû Ubeyde'nin dediği gibi *sad* (الصَّدّ) kökünden *tef'ile* (تَفْعِلَة) veznindedir; nitekim doğanın süzülmesi manasındaki *tekaddada* yerine *tekaddâ* denilmesinde olduğu gibi iki 'dâl' harfinden biri 'yâ'ya dönüştürülmüştür. Allah Teâlâ'nın: { إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “Kavmin hemen bundan ötürü yaygara koparıyorlardı.” kavli de böyledir; yani aşırı şaşkınlıklarından ötürü bağırıp çağırıyorlardı. Ona itiraz edilmiş ve şöyle denilmiştir: Bu, *sadâ* (الصَّدَأ) kökünden gelir ki o da dağ ve benzeri yerlerde sesin yankısından işitilen şeydir. Namazdan murat ya dua yahut yaptıkları ve namaz diye isimlendirdikleri başka fiillerdir. Râgıb'ın kelamının işaret ettiği üzere mükâ ve tasdiyenin ona hamledilmesi; kuşların ıslığı ve oyun oynayanın el çırpması gibi onda hiçbir fayda ve mana bulunmadığı teviliyledir. Şöyle de denilebilir: Murat, onların Beyt'in yanında yapılması yakışan namazın yerine ıslık çalmayı ve el çırpmayı koymuş olmalarıdır; tıpkı şu sözde olduğu gibi:
تحية بينهم ضرب وجيع يروى أنهم كانوا إذا أرادوا النبي ﷺ أن يصلي يخلطون عليه بالصفير والتصفيق ويرون أنهم يصلون أيضا.
'Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir.' Rivayet edildiğine göre onlar Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılmasını istedikleri [vakit] ıslık ve el çırpmayla onun kafasını karıştırırlar, kendilerinin de namaz kıldıklarını zannederlerdi.
وروي أنهم كانوا يطوفون عراة الرجال والنساء مشبكين بين أصابعهم يصفرون فيها ويصفقون. وقال بعض القائلين: إن التصدية بمعنى الصد، والمراد صدهم عن القراءة أو عن الدين أو الصد بمعنى الضجة كما نقل عن ابن يعيش في قوله تعالى: إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ والمأثور عن ابن عباس وجمع من السلف ما ذكرناه.
Rivayet edildiğine göre onlar, kadın-erkek çıplak vaziyette parmaklarını birbirine kenetleyip içlerinde ıslık çalarak ve el çırparak tavaf ederlerdi. Söz söyleyenlerden bazıları şöyle demiştir: *Tasdiye*, alıkoymak/engellemek manasındaki *sad* (الصَّدّ) anlamındadır; murat da kıraatten yahut dinden alıkoymalarıdır veya Allah Teâlâ'nın: { إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “...kavmin hemen yaygara koparıyordu” kavlinde İbn Yaîş'ten nakledildiği gibi gürültü/yaygara manasında *sad*dır. İbn Abbâs'tan ve Selef'ten bir cemaatten me'sur olan ise zikrettiğimizdir.
نعم روي عن ابن جبير: تفسير التصدية بصد الناس عن المسجد الحرام، وفيه بعد، وأبعد من ذلك تفسير عكرمة لها بالطواف على الشمال بل لا يكاد يسلم، والجملة معطوفة إما على وَهُمْ يَصُدُّونَ فتكون لتقرير استحقاقهم للعذاب ببيان أنهم صدوا ولم يقوموا مقام من صدوه في تعظيم البيت، أو على وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ فتكون تقرير لعدم استحقاقهم لولايته. وقرأ الأعمش. «صلاتهم» بالنصب وهي رواية عن عاصم. وأبان، وهو حينئذ خبر كان ومكاء بالرفع اسمها، وفي ذلك الإخبار عن النكرة بالمعرفة وهو من القلب عند السكاكي، وقال ابن جني: لا قلب ثم قال: لسنا ندفع أن جعل اسم كان نكرة وخبرها معرفة قبيح وإنما جاءت منه أبيات شاذة لكن من وراء ذلك ما أذكره، وهو أن نكرة الجنس تفيد مفاد معرفته. ألا تراك تقول: خرجت فإذا أسد بالباب، فتجد معناه فإذا الأسد بالباب ولا فرق بينهما، وذلك أنك في الموضعين لا تريد أسدا واحدا معينا وإنّما تريد، واحدا من هذا الجنس، وإذا كان كذلك جاز هنا النصب والرفع جوازا قريبا كأنه قيل: وما كان صلاتهم إلا هذا الجنس من الفعل ولا يكون مثل قولك: كان قائم أخاك، لأنه ليس في قائم معنى الجنسية. وأيضا فإنه يجوز مع النفي ما لا يجوز مع الإيجاب. ألا تراك تقول: ما كان إنسان خيرا منك ولا تجيز كان إنسان خيرا منك، وتمام الكلام عليه في موضعه فَذُوقُوا الْعَذابَ يعني القتل والأسر يوم بدر كما روي عن الحسن. والضحاك، وقيل: عذاب الآخرة، وقيل: العذاب المعهود في قوله سبحانه: أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ [الأنفال: ٣٢] ولا تعيين، والباء في قوله تعالى: بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ للسببية، والفاء على تقدير أن لا
Evet, İbn Cübeyr'den *tasdiye*nin insanları Mescid-i Haram'dan alıkoymakla tefsir edildiği rivayet edilmiştir ki bunda uzaklık vardır; bundan daha uzaktı ise İkrime'nin onu sola doğru tavaf etmekle tefsir etmesidir, hatta bu nerdeyse kabul edilemez. Cümle ya { وَهُمْ يَصُدُّونَ } ifadesine matuftur; bu takdirde onların Beyt'i tazim hususunda engelledikleri kimselerin yerine geçmeyip engellediklerini beyan ederek azaba layık olduklarını pekiştirmek için olur; yahut { وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ } ifadesine matuftur; bu takdirde onun velayetine layık olmadıklarını pekiştirmek için olur. A'meş «salâtehüm» kelimesini mansub okumuştur; bu Âsım ve Ebân'dan da bir rivayettir. Bu durumda o «kâne»nin haberi, merfu olan «mükâün» ise onun ismidir. Bunda marife ile nekreden haber vermek vardır ki Sekkâkî nezdinde bu kalb (yer değiştirme) kabilindendir. İbn Cinnî ise şöyle demiştir: Kalb yoktur; sonra şöyle devam etmiştir: «Kâne»nin ismini nekre, haberini marife kılmanın çirkin olduğunu inkâr etmiyoruz; bundan ancak şaz bazı beyitler gelmiştir. Fakat bunun ötesinde zikredeceğim şu husus vardır: Cinsin nekresi marifesiyle aynı manayı ifade eder. Görmez misin ki 'Dışarı çıktım, bir de baktım kapıda bir aslan var' dersin de bunun manasını 'kapıda aslan var' şeklinde bulursun ve ikisi arasında bir fark yoktur; çünkü sen iki yerde de muayyen tek bir aslanı değil, bu cinsten bir fert murat edersin. Durum böyle olunca burada nasb ve ref yakın bir cevazla caiz olmuştur; sanki 'Onların namazı fiilin bu cinsinden başkası değildi' denilmiştir. Bu, 'Kaim olan kardeşindi' sözün gibi olmaz; zira «kâim» lafzında cinsiyet manası yoktur. Ayrıca olumlu cümlede caiz olmayan şey olumsuz cümlede caiz olur. Görmez misin ki 'Hiçbir insan senden hayırlı değildi' dersin de 'Bir insan senden hayırlı idi' demezsin. Bu konudaki kelamın tamamı kendi yerindedir. { فَذُوقُوا الْعَذَابَ } “Öyleyse azabı tadın!” Hasan ve Dahhâk'ten rivayet edildiği gibi Bedir günündeki öldürülme ve esareti kastetmektedir. Ahiret azabı olduğu da söylenmiştir; O Sübhânehu'nun: { أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ } sözündeki malum azap olduğu da söylenmiştir ve kesin bir tayin yoktur. Allah Teâlâ'nın: { بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “...inkâr ettiğinizden dolayı.” kavlindeki «bâ» harfi sebebiyet içindir. Fâ harfi ise,
يراد من العذاب عذاب الآخرة للتعقيب، وعلى تقدير أن يراد ذلك للسببية كالباء وأمر اجتماعهما ظاهر، والمتبادر من الكفر ما يرجع الاعتقاد، وقد يراد به ما يشمل الاعتقاد والعمل كما يراد من الإيمان في العرف ذلك أيضا إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ نزلت على ما روي عن الكلبي والضحاك ومقاتل في المطعمين يوم بدر وكانوا اثني عشر رجلا: أبو جهل وعتبة وشيبة ابنا ربيعة بن عبد شمس ونبيه ومنبه ابنا الحجاج وأبو البختري بن هشام والنضر بن الحارث وحكيم بن حزام وأبي بن خلف وزمعة بن الأسود والحارث بن عامر بن نوفل والعباس ابن عبد المطلب وكلهم من قريش، وكان كل يوم يطعم كل واحد عشر جزر وكانت النوبة يوم الهزيمة للعباس، وروى ابن إسحاق أنها نزلت في أصحاب العير.
azaptan ahiret azabı murat edilmediği takdirde ta'kîb (hemen ardıllık) içindir; ahiret azabı murat edildiği takdirde ise «bâ» gibi sebebiyet içindir ve ikisinin bir arada bulunması açıktır. Küfürden mütebadir olan itikada raci olan husustur; örfte imandan da bu murat edildiği gibi itikat ve ameli içine alan şey de murat edilmiş olabilir. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Şüphesiz inkâr edenler, mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar.” Kelbî, Dahhâk ve Mukâtil'den rivayet edildiğine göre bu ayet, Bedir günü yemek yediren on iki adam hakkında inmiştir: Ebû Cehil; Rebîa b. Abdişems'in oğulları Utbe ve Şeybe; Haccâc'ın oğulları Nübeyh ve Münebbih; Ebü'l-Bahterî b. Hişâm, Nadr b. el-Hâris, Hakîm b. Hizâm, Übey b. Halef, Zem'a b. el-Esved, Hâris b. Âmir b. Nevfel ve Abbâs b. Abdilmuttalib. Bunların hepsi Kureyş'tendi. Her gün her biri on deve kesip yediriyordu ve hezimet gününde sıra Abbâs'taydı. İbn İshâk ise kervan sahipleri hakkında indiğini rivayet etmiştir.
وذلك أنه لما أصيبت قريش يوم بدر ورجعوا إلى مكة مشى صفوان بن أمية وعكرمة بن أبي جهل في رجال من قريش أصيب آباؤهم وإخوانهم ببدر فكلموا أبا سفيان ومن كانت له في تلك العير من قريش تجارة، فقالوا: يا معشر قريش إن محمدا قد وتركم وقتل رجالكم فأعينونا بهذا المال على حربه لعلنا أن ندرك منه ثأرنا بمن أصيب منا ففعلوا، وعن سعيد بن جبير ومجاهد أنها نزلت في أبي سفيان استأجر ليوم أحد ألفين من أحد الأحابيش ليقاتل بهم النبي ﷺ سوى من استجاشهم من العرب وأنفق عليهم أربعين أوقية من الذهب وكانت الأوقية يومئذ اثنين وأربعين مثقالا من الذهب، وفيهم يقول كعب بن مالك من قصيدة طويلة أجاب بها هبيرة بن أبي وهب:
Şöyle ki: Kureyş Bedir günü musibete uğrayıp Mekke'ye döndüklerinde, Safvân b. Ümeyye ve İkrime b. Ebî Cehil, Bedir'de babaları ve kardeşleri vurulmuş olan Kureyş'ten bazı adamlarla birlikte yürüdüler; Ebû Süfyân ve o kervanda ticareti bulunan Kureyşlilerle konuştular ve dediler ki: 'Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz Muhammed sizin canınızı yaktı ve adamlarınızı öldürdü; bizden vurulanların intikamını ondan alabilmemiz için onunla savaşta bu malla bize yardım edin.' Onlar da bunu yaptılar. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'den nakledildiğine göre bu ayet, Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere -Araplardan topladığı ordunun dışında- Ehâbîş'ten iki bin kişiyi kiralayan ve onlara kırk ukıyye altın harcayan Ebû Süfyân hakkında inmiştir; o gün bir ukıyye kırk iki miskal altın idi. Onlar hakkında Kâ'b b. Mâlik, Hübeyre b. Ebî Vehb'e cevap verdiği uzun bir kasidesinde şöyle demektedir:
فجئنا إلى موج من البحر وسطهم ... أحابيش منهم حاسر ومقنع
'Denizden bir dalgaya geldik, aralarında / Kimisi zırhsız kimisi miğferli Ehâbîş vardı.'
ثلاثة آلاف ونحن عصابة ... ثلاث مئين إن كثرنا فأربع
'Üç bin kişiydiler; biz ise bir topluluktuk, / Üç yüz kişiydik, en fazla olsak dört yüz.'
وسبيل الله طريقه، والمراد به دينه واتباع رسوله ﷺ، واللام في لِيَصُدُّوا لام الصيرورة ويصح أن تكون للتعليل لأن غرضهم الصد عن السبيل بحسب الواقع وإن لم يكن كذلك في اعتقادهم، وكأن هذا بيان لعبادتهم المالية بعد عبادتهم البدنية، والموصول اسم إن وخبرها على ما قال العلامة الطيبي في قوله تعالى: فَسَيُنْفِقُونَها وينفقون إما حال أو بدل من كفروا أو عطف بيان، واقترن الخبر بالفاء لتضمن المبتدي الموصول مع صلته معنى الشرط كما في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ فهو جزاء بحسب المعنى، وفي تكرير الانفاق في الشرط والجزاء الدلالة على كمال سوء الانفاق كما في قوله تعالى: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ [آل عمران: ١٩٢] وقولهم: من أدرك الصمان فقد أدرك المرعى، والكلام مشعر بالتوبيخ على الانفاق والإنكار عليه، قيل: وإلى هذا يرجع قول بعضهم إن مساق ما تقدم لبيان غرض الانفاق ومساق هذا لبيان عاقبته وأنه لم يقع بعد فليس ذلك من التكرار المحظور، وقيل: في دفعه أيضا: المراد من الأول الانفاق في بدر.
Allah'ın yolu O'nun tarîkidir; bundan murat ise O'nun dini ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmaktır. { لِيَصُدُّوا } kelimesindeki lâm lâm-ı sayrûrettir (akıbet lâmıdır); ta'lîl (sebep) için olması da sahihtir, zira kendi inançlarında böyle olmasa bile vakıa itibarıyla gayeleri Allah yolundan alıkoymaktır. Bu sanki bedenî ibadetlerinden sonra malî ibadetlerinin beyanı gibidir. Allâme Tîbî'nin dediğine göre ism-i mevsul «inne»nin ismidir; haberi ise O Teâlâ'nın: { فَسَيُنْفِقُونَهَا } sözündedir. «Yünfikûne» fiili ise ya hâl yahut «keferû» fiilinden bedel veya atf-ı beyandır. Sılasıyla birlikte mevsul olan mübtedanın şart manasını tazammun etmesi sebebiyle haber fâ harfiyle bitişmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ } kavlinde olduğu gibi; dolayısıyla mana bakımından bir cezadır. Şart ve cezada infakın tekrarlanmasında, infakın son derece kötü olduğuna delalet vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu muhakkak rezil etmişsindir.” kavlinde ve 'Kim Sammân'a yetişirse otlağa yetişmiştir' sözlerinde de böyledir. Kelam, infaktan ötürü azarlamayı ve onu kınamayı ihsas etmektedir. Şöyle de denilmiştir: Bazılarının, öncekisinin geliş sebebinin infakın gayesini beyan etmek, bunun geliş sebebinin ise akıbetini ve henüz vuku bulmadığını beyan etmek olduğu, dolayısıyla bunun yasaklanan tekrardan olmadığı yönündeki sözü buna racidir. Tekrarı defetme hususunda şöyle de denilmiştir: Birincisinden murat Bedir'deki infaktır.
ويُنْفِقُونَ لحكاية الحال الماضية وهو خبر أن، ومن الثاني الانفاق في أحد، والاستقبال على حاله، والجملة عطف على الخبر لكن لما كان إنفاق الطائفة الأولى سببا لانفاق الثانية، أتى بالفاء لابتنائه عليه، وذهب القطب إلى هذا الاعراب أيضا على تقدير دفع التكرار باختلاف الغرضين، وذكر أن الحاصل أنا لو حملنا يُنْفِقُونَ على الحال فلا بد من تغاير الإنفاقين وإن حملناه على الاستقبال اتحدا، كأنه قيل: إن الذين كفروا يريدون أن ينفقوا أموالهم فسينفقونها، وحمل المنفق في الأول على البعض وفي الثاني على الكل لا أراه إلا كما ترى، وقوله سبحانه: ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً عطف على ما قبله، والتراخي زماني، والحسرة الندم والتأسف، وفعله حسر كفرح أي ثم تكون عليهم ندما وتأسفا لفواتها من غير حصول المطلوب، وهذا في بدر ظاهر. وأما في أحد فلأن المقصود لهم لم ينتج
{ يُنْفِقُونَ } fiili geçmiş halin hikâyesi içindir ve «inne»nin haberidir; ikincisinden murat ise Uhud'daki infaktır ve istikbal (gelecek zaman) olduğu gibi kalır. Cümle habere matuftur; ancak birinci taifenin infakı ikincinin infakına sebep olduğu için, ona bina edilmesinden ötürü fâ harfi ile gelmiştir. Kutub da iki gayenin farklılığıyla tekrarı defetme takdiri üzere bu iraba gitmiş ve hülasanın şu olduğunu zikretmiştir: Şayet { يُنْفِقُونَ } fiilini hâle hamledersek iki infakın birbirinden farklı olması gerekir; şayet istikbale hamledersek ikisi birleşir, sanki 'İnkâr edenler mallarını harcamak istiyorlar ve onu harcayacaklar da' denilmiş gibi olur. Birincide infak edenin bazısına, ikincide ise tamamına hamledilmesini ise ancak gördüğün gibi [zayıf] görmekteyim. O Sübhânehu'nun: { ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “Sonra bu onlara bir yürek acısı olacaktır.” kavli ise öncesine matuftur; terâhî (gecikme) zamanidir. Hasret; nedamet ve teessüftür; fiili *ferihe* babından *hasira* (حَسِرَ) gelir; yani matlup olan şey hâsıl olmaksızın elden çıkmasından ötürü sonra onlar için bir nedamet ve teessüf olacaktır. Bu Bedir'de açıktır. Uhud'da ise onlar için maksat olan şey netice vermediği
بعد ذلك فكان كالفائت، وضمير تكون للأموال على معنى تكون عاقبتها عليهم حسرة، فالكلام على تقدير مضافين أو ارتكاب تجوز في الإسناد.
ve bundan sonra elden çıkmış gibi olduğu içindir. «Tekûnü» fiilinin zamiri, 'onun akıbeti onlar üzerine bir hasret olacaktır' manasında mallara racidir; dolayısıyla kelam iki muzâfın takdiri yahut isnatta mecaza gidilmesi üzeredir.
وقال العلامة الثاني: إنه من قبيل الاستعارة في المركب حيث شبه كون عاقبة انفاقهم حسرة بكون ذات الأموال كذلك وأطلق المشبه به على المشبه وفيه خفاء، ومن الناس من قال: إن إطلاق الحسرة بطريق التجوز على الانفاق مبالغة فافهم ثُمَّ يُغْلَبُونَ أي في مواطن أخر بعد ذلك وَالَّذِينَ كَفَرُوا أي الذين أصروا على الكفر من هؤلاء ولم يسلموا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ أي يساقون لا إلى غيرها لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ أي الكافر من المؤمن أو الفساد من الصلاح، واللام على الوجهين متعلقة بيحضرون وقد يراد من الخبيث ما أنفقه المشركون لعداوة رسول الله ﷺ ومِنَ الطَّيِّبِ ما أنفقه المسلمون لنصرته ﵊، فاللام متعلقة بتكون عليهم حسرة دون يحشرون، إذ لا معنى لتعليل حشرهم بتمييز المال الخبيث من الطيب، ولم تتعلق بتكون على الوجهين الأولين إذ لا معنى لتعليل كون أموالهم عليهم حسرة بتمييز الكفار من المؤمنين أو الفساد من الصلاح. وقرأ حمزة. والكسائي.
Allâme-i Sânî şöyle demiştir: Bu, mürekkep istiare kabilindendir; zira infaklarının akıbetinin hasret oluşunu malların bizzat kendisinin böyle oluşuna benzetmiş ve müşebbehün bih müşebbehe ıtlak edilmiştir; bunda ise bir kapalılık vardır. İnsanlardan bir kısmı da infaka mecaz yoluyla hasret ıtlak edilmesinin mübalağa için olduğunu söylemiştir, iyi anla! { ثُمَّ يُغْلَبُونَ } “Sonra da mağlup edileceklerdir.” Yani bundan sonra başka yerlerde [yenileceklerdir]. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler ise...” Yani bunlardan küfürde ısrar edip Müslüman olmayanlar, { إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “...cehenneme sürüleceklerdir.” Yani başka yere değil ancak oraya sevk edileceklerdir. { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Allah murdarı temizden ayırsın diye...” Yani kâfiri müminden yahut fesadı salahtan [ayırmak için]. Her iki vecihte de lâm «yuhşerûne» fiiline müteallıktır. Habîsten murat müşriklerin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık için harcadıkları, tayyibden murat ise Müslümanların ona aleyhisselâm yardım için harcadıkları olabilir; bu takdirde lâm «yuhşerûne» fiiline değil, «tekûnü aleyhim hasreten» ifadesine müteallıktır; zira onların haşredilmesini pis malın temiz maldan ayrılmasıyla gerekçelendirmenin bir anlamı yoktur. İlk iki vecihte ise «tekûnü» fiiline taalluk etmez; çünkü mallarının onlara hasret oluşunu kâfirlerin müminlerden yahut fesadın salahtan ayrılmasıyla gerekçelendirmenin bir anlamı yoktur. Hamza ve Kisâî
ويعقوب «ليميّز» من التمييز وهو أبلغ من الميز لزيادة حروفه. وجاء من هذا ميزته فتميز ومن الأول مزته فانمازوا. وقرىء شاذا فانمازوا اليوم أيها المجرمون [سورة ص: ٥٩] وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً أي يضم بعضه إلى بعض ويجمعه من قولهم: سحاب مركوم ويوصف به الرمل والجيش أيضا، والمراد بالخبيث إما الكافر فيكون المراد بذلك فرط ازدحامهم في الحشر، وإما الفساد فالمراد أنه سبحانه يضم كل صنف بعضه إلى بعض فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ كله، وجعل الفساد فيها بجعل أصحابه فيها، وأما المال المنفق في عداوة الرسول ﷺ وجعله في جهنم لتكوى به جباههم وجنوبهم.
ve Ya'kūb ise harflerinin fazlalığı sebebiyle *meyz*den daha beliğ olan *tamyîz* kökünden «liyumeyyize» şeklinde okumuşlardır. Bundan *meyyeztühû fetemeyyeze* (onu ayırdım, o da ayrıldı) gelir; birincisinden ise *müztühüm fenmâzû* (onları ayırdım, onlar da ayrıldılar) gelir. Şaz olarak { وَانْمَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } şeklinde de okunmuştur. { وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً } “...ve murdarı birbiri üstüne koyup hepsini yığsın...” Yani 'yığılmış bulut' sözünde olduğu gibi birini diğerine katsın ve onu toplasın; kum ve ordu da bununla tavsif edilir. Habîsten murat ya kâfirdir ki bu takdirde bundan murat haşirdeki aşırı izdihamlarıdır; yahut fesattır ki bundan murat O Sübhânehu'nun her sınıfı diğerine katmasıdır; { فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ } “...ve onu cehenneme koysun diye.” [Yani] hepsini. Fesadın oraya konulması, sahiplerinin oraya konulması iledir; Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık yolunda harcanan malın cehenneme konulması ise onunla alınlarının ve yanlarının dağlanması içindir.