وقد يراد به هنا ما يعم الكافر وذلك المال على معنى أنه يضم إلى الكافر الخبيث ماله الخبيث ليزيد به عذابه ويضم إلى حسرة الدنيا حسرة الآخرة أُولئِكَ إشارة إلى الخبيث، والجمع لأنه مقدر بالفريق الخبيث أو إلى المنفقين الذين بقوا على الكفر فوجه الجمع ظاهر، وما فيه من معنى البعد على الوجهين للايذان ببعد درجتهم في الخبث.
Burada onunla hem kâfiri hem de söz konusu malı kapsayan genel bir anlam kastedilmiş olabilir; şu manada ki: azabı onunla artsın ve dünya hasretine ahiret hasreti de eklensin diye murdar kâfire murdar malı katılır. { أُولئِكَ } murdara işarettir; çoğul gelmesi ise murdar fırka olarak takdir edilmesindendir; yahut küfür üzere kalan harcayıcılara işarettir ki bu takdirde çoğul oluşun gerekçesi açıktır. Her iki vecihte de bu işaret ismindeki uzaklık manası, onların murdarlıkta ne derece ileri gittiklerini bildirmek içindir.
هُمُ الْخاسِرُونَ أي الكاملون في الخسران لأنهم خسروا أنفسهم وأموالهم قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أي المعهودين وهم أبو سفيان وأصحابه، واللام عند جمع للتعليل أي قل لأجلهم إِنْ يَنْتَهُوا عما هم فيه من معاداة الرسول ﷺ بالدخول في الإسلام يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ منهم من الذنوب التي من جملتها المعاداة والانفاق في الضلال، وقال أبو حيان: الظاهر أن اللام للتبليغ وأنه ﵊ أمر أن يقول هذا المعنى الذي تضمنته ألفاظ هذه الجملة المحكية بالقول سواء قاله بهذه العبارة أم غيرها، وهذا الخلاف إنما هو على قراءة الجماعة وأما على قراءة ابن مسعود «ان تنتهوا يغفر لكم» بالخطاب فلا خلاف في أنها للتبليغ على معنى خاطبهم بذلك، وقرىء «نغفر لهم» على أن الضمير لله ﷿ وَإِنْ يَعُودُوا إلى قتاله ﷺ أو إلى المعاداة على معنى إن داوموا عليها فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ أي عادة الله تعالى الجارية في الذين تحزبوا على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام من نصر المؤمنين عليهم وخذلانهم وتدميرهم. وأضيفت السنة إليهم لما بينهما من الملابسة الظاهرة، ونظير ذلك قوله سبحانه: سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا [الإسراء: ٧٧] فأضاف السنة إلى المرسلين مع أنها سنته تعالى لقوله سبحانه: وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا [الإسراء: ٧٧] باعتبار جريانها على أيديهم، ويدخل في الأولين الذين حاق بهم مكرهم يوم بدر، وبعضهم فسره بذلك ولعل الأول أولى لعمومه ولأن السنة تقتضي التكرر في العرف وإن قالوا: العادة تثبت بمرة، والجملة على ما
{ هُمُ الْخاسِرُونَ } “...işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” Yani hüsranda tam olanlardır; çünkü hem kendilerini hem de mallarını kaybetmişlerdir. { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenlere de ki...” Yani bilinen kimselere ki onlar Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır. Bir topluluğa göre lâm harfi illet (gerekçe) içindir; yani onların iyiliği için de ki: { إِنْ يَنْتَهُوا } “Eğer vazgeçerlerse...” Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık etmekten vazgeçip İslâm'a girerlerse, { يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “...geçmiş günahları bağışlanır.” Kendilerinden sâdır olan, düşmanlık ve dalâlet yolunda harcama yapmanın da aralarında bulunduğu günahlar [bağışlanır]. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, lâm harfinin tebliğ için olması ve aleyhisselâmın, ister bu lafızla ister başka lafızla olsun, sözle hikâye edilen bu cümlenin lafızlarının içerdiği anlamı söylemekle emrolunmuş olmasıdır. Bu ihtilaf ancak cemaatin kıraatine göredir; İbn Mes'ûd'un muhatap kipiyle olan «in tentehû yuğfer leküm» kıraatine göre ise lâm'ın tebliğ için olduğunda ve onlara hitap etme anlamı taşıdığında ihtilaf yoktur. Zamirin Allah Teâlâ'ya ait olması üzere «nağfir lehüm» şeklinde de okunmuştur. { وَإِنْ يَعُودُوا } “Yok eğer dönerlerse...” Onunla sallallâhu aleyhi ve sellem savaşmaya yahut düşmanlığa devam etmeleri anlamında düşmanlığa dönerlerse, { فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } “...şüphesiz öncekilerin kanunu geçmiştir.” Yani peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm karşı fırkalaşanlar hakkında Allah Teâlâ'nın carî olan; müminleri onlara galip kılma, kâfirleri ise yardımsız bırakıp helâk etme sünneti [geçmiştir]. Sünnet, aralarındaki açık irtibattan ötürü onlara izafe edilmiştir. Bunun benzeri O Sübhânehu'nun: «Sünnete men kad erselnâ» { سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا } [İsrâ: 77] ayetidir; burada sünnet peygamberlerin eliyle carî olması hasebiyle, O Sübhânehu'nun: «Ve lâ tecidü lisünnetinâ tahvîlâ» { وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا } [İsrâ: 77] kavli gereğince aslında Allah Teâlâ'nın sünneti olduğu halde peygamberlere izafe edilmiştir. Öncekiler ifadesine Bedir günü tuzakları başlarına geçenler de girer; nitekim bazısı bunu öyle tefsir etmiştir. Ancak birincisi genel oluşu sebebiyle ve örfte 'sünnet' kelimesi tekerrürü gerektirdiğinden daha evlâdır; her ne kadar âdetin bir defayla da sabit olacağını söyleseler bile. el-Bahr'daki açıklamaya göre bu cümle,
في البحر دليل الجواب، والتقدير إن يعودوا انتقمنا منهم أو نصرنا المؤمنين عليهم فقد مضت سنة الأولين، وذهب غير واحد إلى أن المراد بالذين كفروا الكفار مطلقا، والآية حث على الإيمان وترغيب فيه، والمعنى أن الكفار ان انتهوا عن الكفر وأسلموا غفر لهم ما سلف منهم من الكفر والمعاصي وخرجوا منها كما تنسل الشعرة من العجين وإن عادوا إلى الكفر بالارتداد فقد رجع التسليط والقهر عليهم، واستدل بالآية على أن الإسلام يجب ما قبله، وأن الكافر إذا أسلم لا يخاطب بقضاء ما فاته من صلاة أو زكاة أو صوم أو إتلاف مال أو نفس، وأجرى المالكية ذلك كله في المرتد إذا تاب لعموم الآية، واستدلوا بها على إسقاط ما على الذمي من جزية وجبت عليه قبل إسلامه، وأخرج ابن أبي حاتم من طريق ابن وهب عن مالك قال: لا يؤاخذ الكافر بشيء صنعه في كفره إذا أسلم وذلك لأن الله تعالى قال: إِنْ يَنْتَهُوا إلخ.
cevabın delilidir; takdiri ise şöyledir: Eğer dönerlerse onlardan intikam alırız veya müminleri onlara galip kılarız, nitekim öncekilerin kanunu geçmiştir. Birden fazla âlim, inkâr edenlerden muradın mutlak anlamda kâfirler olduğu ve ayetin imana teşvik edip rağbet ettirdiği görüşüne varmıştır. Manası şudur: Şayet kâfirler küfürden vazgeçip Müslüman olurlarsa, geçmişteki küfür ve günahları bağışlanır ve hamurdan kıl çeker gibi onlardan sıyrılıp çıkarlar; eğer irtidat ile tekrar küfre dönerlerse, üzerlerindeki hâkimiyet ve kahır geri dönmüş olur. Bu ayetle, İslâm'ın kendinden öncekini silip süpürdüğüne ve kâfir Müslüman olduğunda kaçırdığı namaz, zekât, oruç ile telef ettiği mal veya canın kazasıyla mükellef tutulmayacağına delil getirilmiştir. Mâlikîler ayetin umumîliğinden ötürü bunların tamamını tevbe ettiği takdirde mürted hakkında da uygulamışlar ve Müslüman olmadan önce zimminin üzerine vacip olan cizyeyi düşürmek için de bu ayeti delil göstermişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Vehb tarikiyle Mâlik'ten şunu rivayet etmiştir: "Kâfir Müslüman olduğunda, küfrü esnasında yaptığı hiçbir şeyden ötürü muaheze olunmaz; çünkü Allah Teâlâ: { إِنْ يَنْتَهُوا } buyurmuştur."
وقال بعض: إن الحربي إذا أسلم لم تبق عليه تبعة أصلا وأما الذمي فلا يلزمه قضاء حقوق الله تعالى وتلزمه حقوق العباد، ونسب إلى الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أن مذهبه في المرتد كمذهب المالكية في أنه إذا رجع إلى الإسلام لم تبق عليه تبعة وهو كالصريح في أن من عصى طول العمر ثم ارتد ثم أسلم لم يبق عليه ذنب.
Bazıları şöyle demiştir: Harbî Müslüman olduğunda üzerinde kesinlikle hiçbir sorumluluk kalmaz; zimmiye gelince, Allah Teâlâ'nın haklarını kaza etmesi gerekmez, fakat kul hakları gerekir. İmam Ebû Hanîfe'ye radıyallâhu teâlâ anh nisbet edildiğine göre onun mürted hakkındaki mezhebi, İslâm'a döndüğünde üzerinde hiçbir sorumluluk kalmayacağı hususunda Mâlikîlerin mezhebi gibidir. Bu da ömrü boyunca isyan edip sonra irtidat eden, ardından da Müslüman olan kimsede hiçbir günah kalmayacağı hususunda açık bir ifade gibidir.
ونسب بعضهم قول ذلك إليه رضي الله تعالى عنه صريحا وادعى أنه احتج عليه بالآية وأنه في غاية الضعف إذ المراد بالكفر المشار إليه في الآية هو الكفر الأصلي وبما سلف ما مضى في حال الكفر، وتعقب ذلك بأن أبا حنيفة ومالكا أبقيا الآية على عمومها
Bazıları bu sözü ona radıyallâhu teâlâ anh açıkça nisbet etmiş ve onun bu ayetle delil getirdiğini, bunun ise son derece zayıf olduğunu; zira ayette işaret edilen küfrün aslî küfür, geçmiş şeylerin de küfür hâlinde geçenler olduğunu iddia etmiştir. Buna karşılık şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Ebû Hanîfe ve Mâlik, ayeti umumîliği üzere bırakmışlardır;
لحديث «الإسلام يهدم ما كان قبله»
çünkü hadiste: «İslâm kendisinden öncekini yıkar» buyrulmuştur.
وإنهما قالا: إن المرتد يلزمه حقوق الآدميين دون حقوق الله تعالى كما في كتاب أحكام القرآن لابن عبد الحق، وخالفهما الشافعي رضي الله تعالى عنه وقال: يلزمه جميع الحقوق، وأنا أقول ما ذكره ذلك البعض عن أبي حنيفة في العاصي المذكور في غاية الغرابة، وفي كتب الأصحاب ما يخالفه، ففي الخافية إذا كان على المرتد قضاء صلوات أو صيامات تركها في الإسلام ثم أسلم قال شمس الأئمة الحلواني: عليه قضاء ما ترك في الإسلام لأن ترك الصلاة والصيام معصية تبقى بعد الردة. نعم ذكر قاضيخان فيها ما يدل على أن بعض الأشياء يسقط عن هذا المرتد إذا عاد إلى الإسلام وأطال الكلام في المرتد ولا بأس بنقل شيء مما له تعلق في هذا المبحث إذ لا يخلو عن فائدة، وذلك أنه قال: مسلم أصاب مالا أو شيئا يجب به القصاص أو حد قذف ثم ارتد أو أصاب ذلك، وهو مرتد في دار الإسلام ثم لحق بدار الحرب وحارب المسلمين زمانا ثم جاء مسلما فهو مأخوذ بجميع ذلك ولو أصاب ذلك بعد ما لحق بدار الحرب مرتد أو أسلم فذلك كله موضوع عنه، وما أصاب المسلم من حدود الله تعالى كالزنا والسرقة وقطع الطريق ثم ارتد أو أصاب ذلك بعد الردة ثم لحق بدار الحرب ثم جاء مسلما فكل ذلك يكون موضوعا عنه إلا أنه يضمن المال في السرقة، وإذا أصاب دما في الطريق كان عليه القصاص، وما أصاب في قطع الطريق من القتل خطأ ففيه الدية على عاقلته إن أصابه قبل الردة وفي ماله أصابه بعدها، وإن وجب على المسلم حد الشرب ثم ارتد ثم أسلم قبل اللحوق بدار الحرب فانه لا يؤاخذ بذلك لأن الكفر يمنع وجوب الحد ابتداء فإذا اعترض منع البقاء وإن أصاب المرتد ذلك وهو محبوس لا يؤاخذ بحد الخمر والسكر ويؤاخذ بما سوى ذلك من حدود الله تعالى، ويتمكن الإمام من إقامة هذا الحد إذا كان في يده فإن لم يكن في يده حين أصاب ذلك ثم أسلم قبل اللحوق بدار الحرب فهو موضوع عنه أيضا انتهى، ومنه يعلم أن قولهم المرتد يلزمه حقوق العباد دون حقوق الله تعالى ليس على إطلاقه وتمام الكلام في الفروع، وأنت تعلم أن الوجه في الآية هو المطابق لمقتضى المقام وأن المتبادر من الكفر الكفر الأصلي.
İbn Abdilhak'ın Ahkâmü'l-Kur'ân adlı kitabında geçtiği üzere ikisi de mürtedin Allah Teâlâ'nın haklarını değil, insanların haklarını ödemekle yükümlü olduğunu söylemişlerdir. İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ise onlara muhalefet ederek bütün hakları ödemekle yükümlü olduğunu belirtmiştir. Ben derim ki: Söz konusu kişinin o isyankâr hakkında Ebû Hanîfe'den aktardığı şey son derece gariptir ve mezhep âlimlerinin kitaplarında buna aykırı açıklamalar vardır. Nitekim el-Hâfiye'de şöyle denilmektedir: Mürtedin İslâm'dayken terk ettiği namaz veya oruç borçları varsa, sonra tekrar Müslüman olursa, Şemsü'l-Eimme el-Halvânî: "İslâm'da terk ettiklerini kaza etmesi gerekir; zira namaz ve orucun terki irtidattan sonra da baki kalan bir günahtır" demiştir. Evet, Kādîhân bu eserde, söz konusu mürtedin İslâm'a döndüğünde bazı şeylerin üzerinden düşeceğine delalet eden hususları zikretmiş ve mürted konusundaki sözü uzatmıştır. Bu bahisle ilgisi olan bazı hususları nakletmekte bir sakınca yoktur; zira faydadan hâli değildir. Şöyle ki: Bir Müslüman bir mala zarar verse veya kısas yahut kazf haddi gerektiren bir fiil işlese, sonra dinden dönse yahut dârü'l-İslâm'da mürted iken bunları işleyip dârü'l-harbe kaçsa, bir müddet Müslümanlarla savaşsa ve sonra Müslüman olarak gelse, bütün bunlardan sorumlu tutulur. Eğer dârü'l-harbe sığındıktan sonra mürted iken bunları işlemiş veya Müslüman olmuşsa bunların hepsi üzerinden düşer. Bir Müslümanın işlediği zina, hırsızlık, yol kesme gibi Allah Teâlâ'nın hadlerini gerektiren fiillerden sonra dinden dönmesi yahut dinden döndükten sonra bunları işlemesi, ardından dârü'l-harbe sığınıp sonra Müslüman olarak gelmesi durumunda bunların hepsi üzerinden kalkar; ancak hırsızlıkta malı tazmin eder. Yolda bir cana kıymışsa kısas gerekir. Yol kesmede meydana gelen hataen öldürmede ise diyet, eğer dinden dönmeden önce işlemişse âkılesine, döndükten sonra işlemişse kendi malına aittir. Bir Müslümana içki içme haddi vacip olsa, sonra dinden dönüp dârü'l-harbe sığınmadan önce tekrar Müslüman olsa bundan sorumlu tutulmaz; çünkü küfür haddin baştan vücubuna engeldir, sonradan arız olduğunda da devamına engel olur. Mürted bu fiili hapsedilmişken işlerse şarap ve sarhoşluk haddinden sorumlu tutulmaz, Allah Teâlâ'nın diğer hadlerinden sorumlu tutulur. İmam bu haddi ancak şahıs elinde olduğu zaman uygulayabilir; şayet bunu işlediğinde elinde değilse ve dârü'l-harbe sığınmadan önce Müslüman olursa bu da üzerinden düşer. [Kādîhân'ın sözü] bitti. Buradan anlaşılmaktadır ki 'mürtede Allah Teâlâ'nın hakları değil, kul hakları gerekir' sözleri mutlak değildir; meselenin etraflıca izahı fürû kitaplarındadır. Bilirsin ki ayetteki doğru yaklaşım makamın gereğine uygun olanıdır ve küfürden ilk akla gelen de aslî küfürdür.
و «الإسلام يهدم ما كان قبله»
«İslâm kendisinden öncekini yıkar» ifadesi,
بعض من حديث
bir hadisin parçasıdır;
أخرجه مسلم عن عمرو بن العاص قال: «أتيت النبي ﷺ فقلت: ابسط يمينك لأبايعك فبسط يمينه الشريفة قال: فقبضت يدي فقال:
Müslim bunu Amr b. el-Âs'tan rivayet etmiştir: "Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldim ve: 'Sağ elini uzat, sana biat edeyim' dedim. Mübarek sağ elini uzattı; ben ise elimi geri çektim. Bunun üzerine:
﵊ ما لك يا عمرو؟ قلت: أردت أن أشترط قال: تشترط ماذا؟ قلت: أشترط أن يغفر لي قال: أما
aleyhisselâm 'Sana ne oldu ey Amr?' buyurdu. Ben: 'Şart koşmak istedim' dedim. 'Ne şartı koşacaksın?' buyurdu. 'Bağışlanmamı şart koşmak istedim' dedim. Şöyle buyurdu: 'Bilmez misin
علمت أن الإسلام يهدم ما كان قبله وأن الهجرة تهدم ما كان قبلها وأن الحج يهدم ما كان قبله» الحديث.
ki İslâm kendisinden öncekini yıkar, hicret kendisinden öncekini yıkar ve hac kendisinden öncekini yıkar?'" Hadis.
والظاهر أن ما لا يمكن حملها في الكل على العموم كما لا يخفى فلا تغفل. وذكر بعضهم أن الكافر إذا أسلم يلزمه التوبة والندم على ما سلف مع الإيمان حتى يغفر له وفيه تأمل فتأمل وَقاتِلُوهُمْ عطف على قُلْ وعم الخطاب لزيادة ترغيب المؤمنين في القتال لتحقيق ما يتضمنه قوله سبحانه: فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ من الوعيد حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ أي لا يوجد منهم شرك كما روي عن ابن عباس. والحسن، وقيل: المراد حتى لا يفتتن مؤمن عن دينه وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ وتضمحل الأديان الباطلة كلها إما بهلاك أهلها جميعا أو برجوعهم عنها خشية القتل، قيل:
Açık olan şudur ki 'mâ' lafzının her birinde umuma hamledilmesi mümkün değildir, gizli olmadığı üzere; gafil olma. Bazıları kâfirin Müslüman olduğunda bağışlanması için imanla birlikte geçmişe tevbe edip pişmanlık duymasının da gerekeceğini belirtmişlerdir; bunda düşünülecek yön vardır, iyi düşün. { وَقاتِلُوهُمْ } “Onlarla savaşın...” ifadesi «kul» emrine matuftur ve O Sübhânehu'nun: «Fe-kad madat sünnetü'l-evvelîn» { فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } kavlinin içerdiği tehdidin tahakkuk etmesi adına müminleri savaşa daha çok teşvik etmek için hitap genel tutulmuştur; { حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “...ta ki hiçbir fitne kalmayıncaya...” Yani İbn Abbâs ve Hasan'dan rivayet edildiği üzere onlardan hiçbir şirk bulunmayıncaya kadar. Bir rivayete göre: hiçbir mümin dininden döndürülünceye [kadar]; { وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ } “...ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar.” Ve bâtıl dinlerin tamamı, ya mensuplarının hepsinin helâk olmasıyla ya da öldürülme korkusuyla o dinlerden dönmeleriyle yok olup gitsin. Denildi ki:
لم يجىء تأويل هذه الآية بعد وسيتحقق مضمونها إذا ظهر المهدي فإنه لا يبقى على ظهر الأرض مشرك أصلا على ما روي عن أبي عبد الله ﵁
Bu ayetin tevili henüz gelmemiştir; Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Mehdî zuhur ettiğinde yeryüzünde hiçbir müşrik kalmayacak ve ayetin mazmunu o zaman tahakkuk edecektir.
فَإِنِ انْتَهَوْا عن الكفر بقتالكم فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ الجملة قائمة مقام الجزاء أي فيجازيهم على انتهائهم وإسلامهم، أو جعلت مجازا عن الجزاء أو كناية أو فكونه تعالى بصيرا أمر ثابت قبل الانتهاء وبعده ليس معلقا على شيء. وعن يعقوب أنه قرأ «تعملون» بالتاء على أنه خطاب للمسلمين المجاهدين أي بما تعملون من الجهاد المخرج لهم إلى الإسلام، وتعليق الجزاء بانتهائهم للدلالة على أنهم يثابون بالسببية كما يثاب المباشرون بالمباشرة وَإِنْ تَوَلَّوْا ولم ينتهوا عن كفرهم فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ أي ناصركم فثقوا به ولا تبالوا بمعاداتهم نِعْمَ الْمَوْلى لا يضيع من تولاه وَنِعْمَ النَّصِيرُ لا يغلب من نصره: هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ تأديب منه سبحانه لأهل بدر وهداية لهم إلى فناء الأفعال حيث سلب الفعل عنهم بالكلية، ويشبه هذا من وجه قوله سبحانه: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى والفرق أنه لما كان النبي ﷺ في مقام البقاء بالحق سبحانه إليه الفعل بقوله تعالى: إِذْ رَمَيْتَ مع سلبه عنه ب ما رَمَيْتَ وإثباته لله تعالى في حيز الاستدراك ليفيد معنى التفصيل في عين الجمع فيكون الرامي محمدا عليه الصلاة بالله تعالى لا بنفسه ولعلو مقامه ﷺ وعدم كونهم في ذلك المقام الأرفع نسب سبحانه إليه ﷺ ما نسب ولم ينسب إليهم رضي الله تعالى عنهم من الفعل شيئا، وهذا أحد أسرار تغيير الأسلوب في الجملتين حيث لم ينسب في الأولى ونسب في الثانية، بقي سر التعبير بالمضارع المنفي «بلم» في إحداهما والماضي المنفي «بما» في الأخرى فارجع إلى فكرك. فلعل الله تعالى يفتحه عليك: وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً أي ليعطيهم عطاء جميلا وهو توحيد الأفعال، والمراد لهذا فعل ذلك إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بخطرات نفوسكم بنسبة القتل إليكم عَلِيمٌ بأنه القاتل حقيقة وكونكم مظهرا لفعله وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ لاحتجابهم بأنفسهم إِنْ تَسْتَفْتِحُوا الآية، قيل فيها: أي تفتحوا أبواب قلوبكم بمفاتيح الصدق والإخلاص وترك السوي في طلب التجلي فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ بالتجلي فإنه سبحانه لم يزل متجليا ولا يزال لكن لا يدرك ذلك إلا من فتح قلبه وَإِنْ تَنْتَهُوا عن طلب السوي فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لما فيه من الفوز بالمولى وَإِنْ تَعُودُوا إلى طلب الدنيا وزخارفها نَعُدْ إلى خذلانكم ونكلكم إلى أنفسكم وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ الدنيوية شَيْئاً مما لخاصته سبحانه وَلَوْ كَثُرَتْ لأنها كسراب بقيعة يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ لأن ثمرة السماع الفهم والتصديق وثمرتهما الإرادة وثمرتها الطاعة فلا تصح دعوى السماع مع الاعراض وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ لكونهم محجوبين عن الفهم إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ عن السماع الْبُكْمُ عن القبول الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ لماذا خلقوا وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً استعدادا صالحا لَأَسْمَعَهُمْ سماع تفهم وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ مع عدم علم الخير فيهم لَتَوَلَّوْا ولم ينتفعوا به وارتدوا سريعا إذ شأن العارض الزوال وهم معرضون بالذات يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
{ فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse...” Sizin savaşınız sebebiyle küfürden vazgeçerlerse, { فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “...şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” Bu cümle cezanın yerine geçmiştir; yani vazgeçmelerine ve Müslüman olmalarına karşılık onları mükâfatlandırır; yahut cezadan mecaz veya kinaye kılınmıştır; yahut da O Teâlâ'nın basîr olması vazgeçişten önce de sonra da sabit bir husustur, hiçbir şarta bağlı değildir. Ya'kūb'dan mücahit Müslümanlara hitap olmak üzere tâ ile «ta'melûne» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; yani onları İslâm'a çıkaran cihattan yaptığınız şeyleri [görendir]. Cezanın onların vazgeçişine bağlanması, bizzat yapanların mükâfatlandırıldığı gibi sebep olanların da sebebiyet yoluyla mükâfatlandırılacağını göstermek içindir. { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse...” ve küfürlerinden vazgeçmezlerse, { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ } “...bilin ki Allah sizin mevlanızdır.” Yani yardımcınızdır; O'na güvenin ve düşmanlıklarına aldırmayın; { نِعْمَ الْمَوْلى } “O ne güzel mevladır...” Kendisine sığınanı zayi etmez, { وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “...ve ne güzel yardımcıdır!” Yardım ettiğine galip gelinemez. Bu zikredilenler zahirî tefsirdir. «Ayetlerdeki İşarî Boyuta Gelince:» { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } “Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü” ayeti, O Sübhânehu'nun Bedir ehline bir edebiyatı ve fiili onlardan tamamen nefyederek onları fiillerin fenâsına ulaştıran bir hidayetidir. Bu bir yönüyle O Sübhânehu'nun: «Ve mâ rameyte iz rameyte ve lâkinnallâhe ramâ» { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } kavline benzer. Fark şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hak ile bekā makamında olduğu için, O Sübhânehu: «İz rameyte» kavliyle fiili ona nisbet etmiş, bununla birlikte «mâ rameyte» ile ondan nefyetmiş ve cem' içinde tafsil manasını ifade etmesi için istidrak dairesinde Allah Teâlâ'ya ispat etmiştir; böylece atan Muhammed aleyhissalâtü vesselâm kendi nefsiyle değil Allah Teâlâ ile olmaktadır. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem makamının yüceliğinden ve onların o en yüce makamda bulunmayışlarından dolayı O Sübhânehu, ona sallallâhu aleyhi ve sellem nisbet ettiğini nisbet etmiş, onlara radıyallâhu teâlâ anhüm ise fiilden hiçbir şey nisbet etmemiştir. Birinci cümlede nisbet etmeyip ikincisinde nisbet etmesindeki üslup değişikliğinin sırlarından biri budur. Geriye birinde «lem» ile olumsuzlanan muzari, diğerinde «mâ» ile olumsuzlanan mazi ile ifade edilmesinin sırrı kalmıştır; sen tefekkürüne müracaat et, umulur ki Allah Teâlâ sana onu açar. { وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً } “...ve müminleri kendi katından güzel bir imtihanla denesin diye.” Yani onlara güzel bir bağış versin diye ki bu da ef'âlin tevhîdidir; murat, bundan dolayı böyle yapmış olmasıdır. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir...” Öldürmeyi kendinize nisbet eden nefislerinizin fısıltılarını, { عَلِيمٌ } “...hakkıyla bilendir.” Hakikatte öldürenin Kendisi olduğunu ve sizin O'nun fiiline bir mazhar olduğunuzu [bilendir]. { وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } “Ve şüphesiz Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır.” Nefisleriyle perdelendikleri için. { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا } “Eğer fetih istiyorsanız...” ayeti hakkında denildi ki: Yani tecelli talebinde doğruluk, ihlâs ve masivayı terk anahtarlarıyla kalp kapılarınızı açarsanız, { فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “...işte size fetih gelmiştir.” Tecelli ile [gelmiştir]; zira O Sübhânehu ezelden beri mütecellîdir ve ebediyen öyle kalacaktır, ancak bunu kalbini açandan başkası idrak edemez. { وَإِنْ تَنْتَهُوا } “Eğer vazgeçerseniz...” Masivayı talep etmekten [vazgeçerseniz], { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “...bu sizin için daha hayırlıdır.” Mevlâ'ya kavuşmayı içerdiği için. { وَإِنْ تَعُودُوا } “Eğer dönerseniz...” Dünyayı ve ziynetlerini talep etmeye [dönerseniz], { نَعُدْ } “...biz de döneriz.” Sizi yardımsız bırakmaya ve nefislerinizle baş başa bırakmaya [döneriz]. { وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ } “Ve topluluğunuz size fayda vermez...” Dünyevî fırkanız, O Sübhânehu'nun has kullarına ait şeylerden hiçbir hususta, { شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ } “...hiçbir şey, çok olsa bile.” Çünkü o dümdüz arazideki serap gibidir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlüne itaat edin; işitip dururken ondan yüz çevirmeyin.” Çünkü işitmenin semeresi fehim ve tasdiktir, ikisinin semeresi iradedir, onun semeresi ise itaattir; yüz çevirmekle birlikte işitme iddiası sahih olmaz. { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ } “İşitmedikleri halde 'İşittik' diyenler gibi olmayın.” Anlamaktan perdelendikleri için. { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü sağırlardır...” İşitmekten [sağır olanlar], { الْبُكْمُ } “...dilsizlerdir...” Kabulden [dilsiz olanlar], { الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ } “...akletmeyenlerdir.” Ne için yaratıldıklarını [akletmeyenlerdir]. { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً } “Eğer Allah onlarda bir hayır bilseydi...” Salih bir istidat [bilseydi], { لَأَسْمَعَهُمْ } “...elbette onlara işittirirdi.” Anlayış işitişiyle [işittirirdi]. { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ } “Onlara işittirseydi bile...” Kendilerinde hayır bilinmeksizin [işittirseydi bile], { لَتَوَلَّوْا } “...yine de yüz çevirirlerdi...” Ondan istifade etmezler ve çarçabuk dönerlerdi; zira arızî olanın şânı zevaldir, onlar ise zâtları itibarıyla yüz çeviricidirler. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا }
اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ
{ اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ } “Allah'a ve Resûl'e icabet edin...”
بالتصفية إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وهو العلم بالله تعالى، وقد يقال: استجيبوا لله تعالى بالباطن والأعمال القلبية وللرسول بالظاهر والأعمال النفسية، أو استجيبوا لله تعالى بالفناء في الجمع وللرسول ﵊ بمراعاة حقوق التفصيل إذا دعاكم لما يحييكم من البقاء وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ فيزول الاستعداد فانتهزوا الفرصة وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ فيجازيكم على حسب مراتبكم وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً بل تشملهم وغيرهم بشؤم الصحبة وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ من حيث القدر لجهلكم مُسْتَضْعَفُونَ في أرض النفس تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ أي ناس القوى الحسية لضعف نفوسكم فَآواكُمْ إلى مدينة العلم، وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ في مقام توحيد الأفعال وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أي علوم تجليات الصفات لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ذلك، وقد يقال: واذكروا أيها الأرواح والقلوب إذ كنتم قليلا ليس معكم غيركم إذ لم ينشأ لكم بعد الصفات والأخلاق والروحانية مُسْتَضْعَفُونَ في أرض البدن تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ من النفس وأعوانها فَآواكُمْ إلى حظائر قدسه وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ بالواردات الربانية وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وهي تجلياته سبحانه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ بترك
Tasfiye (arınma) ile, { إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } “...sizi size hayat verecek şeye çağırdığı zaman.” O da Allah Teâlâ'yı bilmektir. Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ'ya bâtın ve kalp amelleriyle, Resûl'e ise zahir ve nefis amelleriyle icabet edin; yahut Allah Teâlâ'ya cem' makamında fenâ ile, Resûl'e aleyhisselâm ise sizi bekā hayatına çağırdığı zaman tafsil haklarını gözeterek icabet edin. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Ve bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer...” Böylece istidat yok olur, fırsatı ganimet bilin; { وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “...ve şüphesiz O'na toplanacaksınız.” Derecelerinizin miktarına göre sizi cezalandırır. { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Ve öyle bir fitneden sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere isabet etmez...” Bilakis beraberliğin uğursuzluğu sebebiyle hem onları hem başkalarını kuşatır. { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ } “Hatırlayın o zamanı ki siz az idiniz...” Cehaletiniz sebebiyle kıymet bakımından [az idiniz], { مُسْتَضْعَفُونَ } “...güçsüz bırakılmıştınız...” Nefis diyarında, { فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } “...insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz...” Nefislerinizin zayıflığı sebebiyle hissî kuvvetlerin insanlarının [sizi kapmasından korkuyordunuz]; { فَآواكُمْ } “...derken O sizi barındırdı...” İlim şehrine [barındırdı], { وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ } “...ve yardımıyla sizi destekledi...” Ef'âlin tevhîdi makamında [destekledi], { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “...ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı...” Yani sıfat tecellilerinin ilimleriyle [rızıklandırdı], { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “...şükredesiniz diye.” Buna şükredesiniz diye. Şöyle de denilebilir: Hatırlayın ey ruhlar ve kalpler, o vakit az idiniz, sıfatlar, ahlâk ve ruhanilik henüz sizde meydana gelmediği için yanınızda başkası yoktu; beden toprağında zayıf düşürülmüştünüz, nefis ve avenesinden olan insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz; derken O sizi kudsiyet makamlarına barındırdı, Rabbânî vâridat ile yardımıyla sizi destekledi ve temiz şeylerden yani O Sübhânehu'nun tecellilerinden sizi rızıklandırdı. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a hıyanet etmeyin...” Terk ederek
الإيمان وَالرَّسُولَ بترك التخلق بأخلاقه ﵊ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وهي ما رزقكم الله تعالى من القدرة وسلامة الآلات بترك الأعمال الحسنة أو لا تخونوا الله تعالى بنقض ميثاق التوحيد الفطري السابق والرسول ﵊ بنقض العزيمة ونبذ العقد اللاحق وتخونوا أماناتكم من المعارف والحقائق التي استودع الله تعالى فيكم حسب استعدادكم بإخفائها بصفات النفس وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ قبح ذلك أو تعلمون أنكم حاملوها وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
imanı [terk ederek], { وَالرَّسُولَ } “...ve Peygamber'e...” Onun aleyhisselâm ahlâkıyla ahlâklanmayı terk ederek, { وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } “...emanetlerinize de hıyanet etmeyin...” Güzel amelleri terk etmek suretiyle Allah Teâlâ'nın size bahşettiği kudret ve âzâ selâmetine [hıyanet etmeyin]; yahut Allah Teâlâ'ya önceki fıtrî tevhid misakını bozarak, Resûl'e aleyhisselâm azmi kırıp sonraki bağı atarak hıyanet etmeyin ve istidadınıza göre Allah Teâlâ'nın içinize tevdi ettiği marifet ve hakikatlerden olan emanetlerinize onları nefsin sıfatlarıyla örterek hıyanet etmeyin, { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “...siz bilip dururken.” Bunun çirkinliğini veya onları taşıyanlar olduğunuzu [bilip dururken]. { وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Ve bilin ki mallarınız ve evlatlarınız bir imtihandır...”
يختبركم الله تعالى بها ليرى أتحتجبون بمحبتها عن محبته أو لا تحتجبون وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ
Onların sevgisi sebebiyle Kendi sevgisinden perdelenip perdelenmeyeceğinizi görmek için Allah Teâlâ sizi onlarla imtihan eder; { وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “...ve şüphesiz büyük mükâfat Allah katındadır.”
لمن لا يفتتن بذلك ولا يشغله عن محبته يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ بالاجتناب عن الخيانة والاحتجاب بمحبة الأموال والأولاد يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً نورا تفرقون به بين الحق والباطل، وربما يقال: إن ذلك إشارة إلى نور يفرقون به بين الأشياء بأن يعرفوها بواسطته معرفة يمتاز بها بعضها عن بعض وهو المسمى عندهم بالفراسة. وفي بعض الآثار «اتقوا فراسة المؤمن فانه ينظر بنور من نور الله تعالى» وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وهي صفات نفوسكم وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذنوب ذواتكم وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ فيجعل لكم الفرقان ويفعل ويفعل وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا الآية جعلها بعضهم خطابا للنبي ﷺ ومعناها ما ذكرناه سابقا، وجعلها بعضهم خطابا للروح وهو تأويل أنفسي، أي وإذ يمكر بك أيها الروح الذين كفروا وهي النفس وقواها لِيُثْبِتُوكَ ليقيدوك في أسر الطبيعة أَوْ يَقْتُلُوكَ بانعدام آثارك أَوْ يُخْرِجُوكَ من عالم الأرواح وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ لأنك الرحمة للعالمين وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ إذ لا ذنب مع الاستغفار ولا عذاب من غير ذنب وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ أي إنهم مستحقون لذلك كيف لا وهم يصدون المستعدين عن المسجد الحرام الذي هو القلب باغرائهم على الأمور النفسانية واللذات الطبيعية وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ لغلبة صفات أنفسهم عليهم إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ تلك الصفات وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ ذلك الحكم، وقال النيسابوري: ولكن أكثرهم أي المتقين لا يعلمون أنهم أولياؤه لأن الولي قد لا يعرف أنه ولي وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ وهو ذلك المسجد إِلَّا مُكاءً إلا وساوس وخطرات شيطانية «تم والحمد لله طبع الجزء التاسع من تفسير روح المعاني للعلامة الألوسي ويتلوه إن شاء الله الجزء العاشر مفتتحا بقوله تعالى: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ وأسأل الله تعالى أن يوفقنا إلى إتمامه إنه على ما يشاء قدير»
Bununla fitneye düşmeyen ve bu sevgisi onu Allah sevgisinden alıkoymayan kimse için [büyük mükâfat vardır]. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız...” Hıyanetten ve mal ile evlat sevgisiyle perdelenmekten sakınarak, { يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } “...size bir furkan verir...” Hak ile bâtılı birbirinden ayırt edeceğiniz bir nur [verir]. Denilebilir ki bu, aralarındaki farkı ayırt edecek bir marifetle bilmeleri vasıtasıyla eşyayı birbirinden ayıracakları bir nura işarettir ki mutasavvıflar nezdinde buna feraset denir. Bazı rivayetlerde şöyle gelmiştir: «Müminin ferasetinden sakının, zira o Allah Teâlâ'nın nurundan bir nur ile bakar.» { وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “...ve kötülüklerinizi örter...” Ki bunlar nefislerinizin sıfatlarıdır; { وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “...sizi bağışlar...” Zâtlarınızın günahlarını [bağışlar]; { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “...Allah büyük lütuf sahibidir.” Size Furkan'ı verir ve daha neler neler ihsan eder. { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı...” ayetini bazıları Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap kılmış ve manası daha önce zikrettiğimiz gibi olmuştur; bazıları ise bunu ruha hitap kılmıştır ki bu enfüsî bir tevildir; yani: Hani ey ruh, inkâr edenler yani nefis ve onun kuvvetleri sana tuzak kuruyorlardı; { لِيُثْبِتُوكَ } “...seni bağlayıp tutmak...” tabiatın esaretinde seni zincire vurmak için, { أَوْ يَقْتُلُوكَ } “...yahut seni öldürmek...” eserlerini yok etmek suretiyle, { أَوْ يُخْرِجُوكَ } “...yahut seni çıkarmak için...” ruhlar âleminden [çıkarmak için]. { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi...” Çünkü sen âlemlere rahmetsin; { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “...onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edecek değildir.” Zira istiğfar varken günah olmaz, günahsız da azap olmaz. { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın onlara azap etmemesi için neleri var ki?” Yani onlar buna müstahaktırlar; nasıl olmasınlar ki, istidat sahiplerini nefsanî işlere ve tabiî lezzetlere kışkırtarak kalp olan Mescid-i Harâm'dan alıkoyuyorlar; { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ } “Halbuki onlar O'nun dostları da değillerdir...” Nefislerinin sıfatları kendilerine galip geldiği için; { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “...O'nun dostları ancak sakınanlardır...” Bu sıfatlardan [sakınanlardır]; { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “...fakat onların çoğu bilmezler.” Bu hükmü [bilmezler]. Nîsâbûrî şöyle demiştir: Fakat onların yani takva sahiplerinin çoğu O'nun dostları olduklarını bilmezler; zira veli bazen kendisinin veli olduğunu bilmeyebilir. { وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ } “Onların Beyt'in yanındaki namazları da...” Yani o mescidin [yanındaki], { إِلَّا مُكاءً } “...ıslık çalmaktan başka bir şey değildi...” ancak vesveseler ve şeytanî fısıltılardan ibaretti. «Allâme Âlûsî'nin Rûhu'l-Meânî tefsirinin dokuzuncu cildinin basımı Allah'a hamdolsun tamamlandı; inşâallah onu, Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } kavliyle başlayan onuncu cilt takip edecektir. Allah Teâlâ'dan onu tamamlamaya bizi muvaffak kılmasını niyaz ederim; şüphesiz O, dilediğine kādirdir.»
وَتَصْدِيَةً وعزما على الأفعال الشنيعة إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ من الاستعداد الفطري في غير مرضاة الله تعالى لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ طريقه الموصل إليه فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً لزوال لذاتهم حتى يتكون نسيا منسيا ثُمَّ يُغْلَبُونَ لتمكن الأخلاق الذميمة فيهم فلا يستطيعون العدول عنها وَالَّذِينَ كَفَرُوا أي وهم، إلا أنه أقيم الظاهر مقام المضمر تعليلا للحكم الذي تضمنه قوله سبحانه: إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ وهم جهنم القطيعة قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا عما هم عليه يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ لمزيد الفضل وَقاتِلُوهُمْ أي قاتلوا أيها المؤمنون كفار النفوس فإن جهادها هو الجهاد الأكبر حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ مانعة عن الموصول إلى الحق وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ ويضمحل دين النفس الذي شرعته فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فيجازيهم على ذلك والله تعالى الموفق لأوضح المسالك لا رب غيره ولا يرجى إلا خيره.
{ وَتَصْدِيَةً } “...ve el çırpmaktan [başka bir şey değildi].” ve çirkin fiillere azmetmekten [ibaretti]. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ } “Şüphesiz o inkâr edenler mallarını harcarlar...” Fıtrî istidatlarını Allah Teâlâ'nın rızası dışında [harcarlar], { لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “...Allah yolundan alıkoymak için.” O'na ulaştıran yoldan [alıkoymak için]. { فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir hasret olacaktır...” Lezzetlerinin zevale ermesi ve büsbütün unutulup gitmesi sebebiyle; { ثُمَّ يُغْلَبُونَ } “...sonra da mağlup edileceklerdir.” Zemmedilmiş ahlâkın kendilerine yerleşmesi ve ondan dönemeyişleri sebebiyle. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler ise...” Yani onlar; ancak O Sübhânehu'nun: { إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “...cehenneme toplanacaklardır” kavlinin içerdiği hükmü gerekçelendirmek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir; o da ayrılık cehennemidir. { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا } “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse...” Üzerinde bulundukları şeyden [vazgeçerlerse], { يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “...geçmiş günahları bağışlanır.” Fazlının ziyadeliğinden ötürü. { وَقاتِلُوهُمْ } “Onlarla savaşın...” Yani ey müminler, nefislerin kâfirleriyle savaşın; çünkü nefisle cihad en büyük cihaddır; { حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “...ta ki fitne kalmayıncaya...” Hakka ulaşmaya engel olacak [fitne kalmayıncaya], { وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ } “...ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar.” Ve nefsin vazettiği din yok olup gidinceye kadar. { فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” Buna karşılık onları mükâfatlandırır. En açık yollara muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır; O'ndan başka Rab yoktur ve O'nun hayrından başkası umulmaz.
الجزء العاشر
Onuncu Cüz
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ روي عن الكلبي أنها نزلت في بدر وهو الذي يقتضيه كلام الجمهور، وقال الواقدي:
{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şey...” Kelbî'den bunun Bedir hakkında indiği rivayet edilmiştir ve cumhurun ifadelerinin gerektirdiği de budur. Vâkıdî ise şöyle demiştir:
كان الخمس في غزوة بني قينقاع بعد بدر بشهر وثلاثة أيام للنصف من شوال على رأس عشرين شهرا من الهجرة.
Humus (beşte bir pay), Bedir'den bir ay üç gün sonra, hicretin yirminci ayının başında Şevval'in ortasında Benî Kaynukâ Gazvesi'nde uygulanmıştır.
و «ما» موصولة والعائد محذوف، وكان حقها أن تكون مفصولة وجعلها شرطية خلاف الظاهر وكذا جعلها مصدرية، وغنم في الأصل من الغنم بمعنى الربح، وجاء غنم غنما بالضم وبالفتح وبالتحريك وغنيمة وغنما بالضم وفي القاموس المغنم والغنيم والغنيمة بالضم الفيء، والمشهور تغاير الغنيمة والفيء، وقيل: اسم الفيء يشملهما لأنها راجعة إلينا ولا عكس فهي أخص، وقيل: هما كالفقير والمسكين، وفسروها بما أخذ من الكفار قهرا بقتال أو إيجاف فما أخذ اختلاسا لا يسمى غنيمة وليس له حكمها، فإذا دخل الواحد أو الاثنان دار الحرب مغيرين بغير إذن الإمام فأخذوا شيئا لم يخمس، وفي الدخول بإذنه روايتان والمشهور أنه يخمس لأنه لما أذن لهم فقد التزم نصرتهم بالامداد فصاروا كالمنعة، وحكي عن الشافعي رضي الله تعالى عنه في المسألة الأولى التخميس وإن لم يسم ذلك غنيمة عنده لإلحاقه بها، وقوله سبحانه: مِنْ شَيْءٍ بيان للموصول محله النصب على أنه حال من عائده المحذوف قصد به الاعتناء بشأن الغنيمة وأن لا يشذ عنها شيء، أي ما غنمتموه كائنا مما يقع عليه اسم الشيء حتى الخيط والمخيط خلا أن سلب المقتول لقاتله إذا نفله الإمام، وقال الشافعية: السلب للقاتل ولو نحو صبي وقن وإن لم يشترط له وإن كان المقتول نحو قريبه وإن لم يقاتل أو نحو امرأة أو صبي إن قاتلا ولو أعرض عنه للخبر المتفق عليه «ومن قتل قتيلا فله سلبه» نعم القاتل المسلم القن لذمي لا يستحقه عندهم وإن خرج بإذن الإمام.
«Mâ» ismi mevsuldür ve âid zamiri hazfedilmiştir; aslında ayrı yazılması gerekirdi. Onu şart edatı kılmak zahire aykırıdır; aynı şekilde masdariyet kılmak da öyledir. «Ganime» asılda kazanç manasındaki 'ganem'den gelir. Bu kökten ötre, fetha ve harekeli olarak 'ganem', 'ganîme' ve ötre ile 'gunm' gelir. Kāmus'ta el-mağnem, el-ganîm ve ötre ile el-ganîme 'fey' olarak açıklanmıştır. Meşhur olan ise ganimet ile feyin farklı şeyler olduğudur. Denildi ki: Fey ismi her ikisini de kapsar; zira fey bize dönen şeydir, aksi ise böyle değildir; binaenaleyh ganimet daha hususidir. Denildi ki: Bu ikisi fakir ve miskin gibidir. Âlimler ganimeti, kâfirlerden savaş yahut at/deve koşturmak suretiyle zorla alınan şey olarak tefsir etmişlerdir. Dolayısıyla gizlice/hırsızlama alınan şeye ganimet denmez ve ganimet hükmünü taşımaz. Şayet bir veya iki kişi dârü'l-harbe imamın izni olmaksızın akıncı olarak girip bir şey alsalar bundan humus (beşte bir) çıkarılmaz. İmamın izniyle girişte ise iki rivayet vardır; meşhur olanı humus çıkarılacağıdır, çünkü imam onlara izin verdiğinde takviye birlikleriyle onlara yardım etmeyi taahhüt etmiş olur ve böylece müstakil bir kuvvet hükmünü alırlar. İmam Şâfiî'den radıyallâhu teâlâ anh birinci meselede de her ne kadar kendi nezdinde ganimet olarak isimlendirilmese bile ganimete mülhak kılındığı için humusun çıkarılacağı nakledilmiştir. O Sübhânehu'nun: { مِنْ شَيْءٍ } “...herhangi bir şey...” kavli mevsulü açıklayıcıdır; mahalli, ganimetin şânına ihtimam göstermek ve ondan hiçbir şeyin dışarıda kalmamasını temin etmek maksadıyla hazfedilen âid zamirinden hal olmak üzere mansubdur; yani üzerine 'şey' ismi düşen her ne olursa olsun ganimet olarak aldığınız şey, dikiş iğnesi ve iplik bile olsa [hüküm böyledir]; şu kadar var ki maktulün üzerinden çıkan eşya (seleb), imam fazladan bahşettiğinde (tenfil ettiğinde) onu öldürene aittir. Şâfiîler şöyle demişlerdir: Seleb; öldüren kimse çocuk veya köle olsa bile, ona şart koşulmamış olsa bile, maktul kendi yakını olup onunla savaşmamış olsa dahi yahut maktul savaşan kadın veya çocuk olsa dahi ve öldüren kimse yüz çevirmiş olsa bile ittifak edilen: «Kim birini öldürürse onun selebi onundur» haberi gereğince öldürene aittir. Evet, Müslüman bir kölenin zimmîyi öldürmesi durumunda, imamın izniyle çıkmış olsa bile onların nezdinde selebi hak edemez.
وأجاب أصحابنا بأن السلب مأخوذ بقوة الجيش فيكون غنيمة فيقسم قسمتها،
Bizim ashabımız (Hanefîler) ise selebin ordunun gücüyle alındığı, dolayısıyla ganimet olup ganimet gibi paylaştırılacağı şeklinde cevap vermişlerdir.
وقد قال ﷺ لحبيب بن أبي سلمة: «ليس لك من سلب قتيلك إلا ما طابت به نفس إمامك»
Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Habîb b. Ebî Seleme'ye: «Öldürdüğün kimseden çıkan eşyadan sana ancak imamının gönül hoşluğuyla verdiğinden başkası yoktur» buyurmuştur.
وما رووه يحتمل نصب الشرع ويحتمل التنفيل فيحمل على الثاني لما رويناه، والأسارى يخير فيهم الإمام وكذا الأرض المغنومة عندنا وتفصيله في الفقه، والمصدر المؤول من أن المفتوحة مع ما في حيزها في قوله تعالى: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ مبتدأ خبره محذوف أي فحق أو واجب أن لله
Onların rivayet ettiği hadis şer'î bir hüküm koyma ihtimali taşıdığı gibi fazladan verme (tenfil) ihtimali de taşır; bizim rivayet ettiğimiz hadisten ötürü ikinci ihtimale hamledilir. Esirler konusunda imam muhayyerdir; aynı şekilde bizde ganimet alınan topraklar da böyledir, ayrıntısı fıkıhtadır. Allah Teâlâ'nın: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “...şüphesiz onun beşte biri Allah'ındır...” kavlindeki açık hemzeli «enne» ve sılasından müevvel masdar mübtedadır, haberi hazfedilmiştir; yani şüphesiz onun beşte birinin Allah'a ait olması hak yahut vaciptir.
خمسه، وقدر مقدما لأن المطرد في خبرها إذا ذكر تقديمه لئلا يتوهم أنها مكسورة فأجري على المعتاد فيه، ومنهم من أعربه خبر مبتدأ محذوف أي فالحكم أن إلخ، والجملة خبر لأن الأولى، والفاء لما في الموصول من معنى المجازاة، وقيل: إنها صلة وأن بدل من أن الأولى، وروى الجعفي عن أبي عمرو «فإن» بالكسر وتقويه قراءة النخعي فلله خمسه ورجحت المشهورة بأنها آكد لدلالتها على إثبات الخمس وأنه لا سبيل لتركه مع احتمال الخبر لتقديرات كلازم وحق وواجب ونحوه، وتعقبه صاحب التقريب بأنه معارض بلزوم الإجمال. وأجيب بأنه ان أريد بالإجمال ما يحتمل الوجوب والندب والإباحة فالمقام يأبى إلا الوجوب وإن أريد ما ذكر من لازم وحق وواجب فالتعميم يوجب التفخيم والتهويل.
Haber, kesreli olduğu zannına kapılınmasın diye zikredildiğinde öne geçirilmesi yaygın kural olduğundan takdiren öne alınmış ve bu husustaki mutada göre uygulanmıştır. Bazıları ise onu mahzuf bir mübtedanın haberi olarak irap etmiştir; yani 'hüküm şudur ki...' demektir. Cümle birinci «enne»nin haberidir; 'fâ' harfi ise mevsuldeki mücâzât (şart) manasından ötürü gelmiştir. Denildi ki: O sıladır ve «enne», birinci «enne»den bedeldir. Cu'fî, Ebû Amr'dan kesre ile «fe-inne» rivayet etmiştir; en-Nehaî'nin «fe-lillâhi humüsuhû» kıraati de bunu teyit eder. Meşhur kıraat, humusun sabit olduğunu ve terkedilmesine yol bulunmadığını göstermesi ve haberin lâzım, hak, vacip ve benzeri takdirleri barındırması sebebiyle daha kuvvetli ve vurgulu kabul edilerek tercih edilmiştir. et-Takrîb sahibi buna icmâle (kapalılığa) yol açtığı gerekçesiyle karşı çıkmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: İcmâl ile vücub, mendubluk ve mubahlık ihtimali kastediliyorsa makam vücubdan başkasına elvermez; şayet zikredilen lâzım, hak ve vacip gibi manalar kastediliyorsa bu genelleme tazim ve tevkîr ifade eder.
وقرىء «خمسه» بسكون الميم والجمهور على أن ذكر الله تعالى لتعظيم الرسول ﵊ كما في قوله تعالى: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [التوبة: ٦٢] أو لبيان أنه لا بد في الخمسية من إخلاصها له سبحانه وأن المراد قسمة الخمس على ما ذكر في قوله تعالى: وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ قيل ويكون قوله تعالى: لِلرَّسُولِ معطوفا على لِلَّهِ على التعليل الأول وبتقدير مبتدأ أي وهو أي الخمس للرسول إلخ على التعليل الثاني، وإعادة اللام في ذي القربى دون غيرهم من الأصناف الباقية لدفع توهم اشتراكهم في سهم النبي ﷺ لمزيد اتصالهم به ﵊، وأريد بهم بنو هاشم وبنو المطلب المسلمون لأنه ﷺ وضع سهم ذوي القربى فيهم دون بني أخيهما شقيقهما عبد شمس، وأخيهما لأبيهما نوفل مجيبا عن ذلك حين
Mîm'in sükûnu ile «humsehû» şeklinde de okunmuştur. Cumhur, Allah Teâlâ'nın zikrinin Resûl'ü aleyhisselâm tazim için olduğu görüşündedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: «Vallâhu ve rasûlühû ehakku en yürdûh» { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } [Tevbe: 62] kavlinde de böyledir; yahut beşte bir payda ihlâsla O Sübhânehu'ya ait kılınmasının zorunlu olduğunu ve muradın humusun O Teâlâ'nın: { وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “...ve Resûl'e, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışa aittir.” kavlinde zikredilenler arasında paylaştırılması olduğunu beyan etmek içindir. Denildi ki: O Teâlâ'nın: { لِلرَّسُولِ } kavli, birinci illete göre { لِلَّهِ } lafzına matuftur; ikinci illete göre ise mahzuf bir mübteda takdiriyle [cümledir], yani 'o humus Resûl'e aittir...' demektir. Kalan diğer sınıflar arasında sadece akrabalara lâm harfinin tekrarlanması, Resûlullah'a aleyhisselâm olan yakınlıkları sebebiyle Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem payına ortak oldukları zannını bertaraf etmek içindir. Onlarla Benî Hâşim ve Benî Muttalib'in Müslümanları kastedilmiştir; çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem akraba payını öz kardeşleri Abdüşşems oğullarına ve baba bir kardeşleri Nevfel oğullarına vermeyip onlar arasında paylaştırmış ve şu durumda buna cevap vermiştir:
قال له عثمان، وجبير بن مطعم: هؤلاء إخوتك بنو هاشم لا ينكر فضلهم لمكانك الذي جعلك الله تعالى منهم أرأيت إخواننا من بني عبد المطلب أعطيتهم وحرمتنا وإنما نحن وهم بمنزلة: نحن وبنو المطلب شيء واحد، وشبك بين أصابعه، رواه البخاري،
Hz. Osman ve Cübeyr b. Mut'ım ona şöyle dediklerinde: "Şunlar senin kardeşlerin olan Benî Hâşim'dir; Allah Teâlâ'nın seni onlardan kılması sebebiyle sahip olduğun mevki dolayısıyla onların fazileti inkâr edilemez. Peki ya Benî Abdilmuttalib'den olan kardeşlerimize ne dersin? Onlara verdin de bizi mahrum bıraktın; halbuki biz ve onlar aynı konumdayız." Bunun üzerine: «Biz ve Muttaliboğulları tek bir şeyiz» buyurdu ve parmaklarını birbirine kenetledi. Bunu Buhârî rivayet etmiştir;
أي لم يفارقوا بني هاشم في نصرته ﷺ جاهلية ولا إسلاما.
yani gerek Câhiliye'de gerek İslâm'da ona sallallâhu aleyhi ve sellem yardım hususunda Hâşimoğulları'ndan hiç ayrılmamışlardır.
وكيفية القسمة عند الأصحاب أنها كانت على عهد رسول الله ﷺ على خمسة أسهم. سهم له ﵊. وسهم للمذكورين من ذوي القربى. وثلاثة أسهم للأصناف الثلاثة الباقية، وأما بعد وفاته عليه الصلاة والصلام فسقط سهمه ﷺ كما سقط الصفيّ وهو ما كان يصطفيه لنفسه من الغنيمة مثل درع وسيف وجارية بموته ﷺ لأنه كان يستحقه برسالته ولا رسول بعده ﷺ وكذا سقط سهم ذوي القربى وإنما يعطون بالفقر وتقدم فقراؤهم على فقراء غيرهم ولا حق لأغنيائهم لأن الخلفاء الأربعة الراشدين قسموه كذلك وكفى بهم قدوة، وروي عن أبي بكر رضي الله تعالى عنه أنه منع بني هاشم الخمس وقال: إنما لكم أن يعطى فقيركم ويزوج أيمكم ويخدم ما لا خادم له منكم فأما الغني منكم فهو بمنزلة ابن السبيل غني لا يعطى من الصدقة شيئا ولا يتيم موسر. وعن زيد بن علي كذلك قال: ليس لنا أن نبني منه القصور ولا أن نركب منه البراذين، ولأن النبي ﷺ إنما أعطاهم للنصرة لا للقرابة كما يشير إليه جوابه لعثمان وجبير رضي الله تعالى عنهما وهو يدل على أن المراد بالقربى في النص قرب النصرة لا قرب القرابة، وحيث انتهت النصرة انتهى الإعطاء لأن الحكم ينتهي بانتهاء علته واليتيم صغير لا أب له فيدخل فقراء اليتامى من ذوي القربى في سهم اليتامى المذكورين دون أغنيائهم والمسكين منهم في سهم المساكين، وفائدة ذكر اليتيم مع كون استحقاقه بالفقر والمسكنة لا باليتيم دفع توهم أن اليتيم لا يستحق من الغنيمة شيئا لأن استحقاقها بالجهاد واليتيم صغير فلا يستحقها.
Ashabımıza (Hanefîlere) göre taksimatın keyfiyeti şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde humus beş paya bölünürdü: Bir pay ona aleyhisselâm aitti, bir pay zikredilen akrabalara aitti, üç pay da geriye kalan üç sınıfa aitti. Vefatından aleyhissalâtü vesselâm sonra ise zırh, kılıç ve cariye gibi ganimetten kendisi için seçip ayırdığı 'safiyy' payı onun vefatıyla düştüğü gibi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem payı da düşmüştür; çünkü o buna risâleti sebebiyle hak kazanıyordu ve ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra peygamber yoktur. Aynı şekilde akraba payı da düşmüştür; onlara ancak fakirlikten ötürü verilir, fakirleri başkalarının fakirlerinden öne geçirilir, zenginlerinin ise hiçbir hakkı yoktur; zira dört Hulefâ-yi Râşidîn onu bu şekilde taksim etmişlerdir ve onlar önder olarak yeterlidir. Ebû Bekir'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edildiğine göre o Hâşimoğulları'na humusu vermemiş ve şöyle demiştir: "Sizin hakkınız ancak fakirinizin doyurulması, bekârınızın evlendirilmesi ve hizmetçisi olmayana hizmetçi temin edilmesidir; içinizden zengin olana gelince, o zengin olan yolda kalmış gibidir, sadakadan hiçbir şey verilmez, varlıklı yetim de böyledir." Zeyd b. Ali'den de benzer şekilde rivayet edilmiş, o: "Bizim ondan saraylar inşa etmeye ve cins atlara binmeye hakkımız yoktur" demiştir. Zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara akrabalıktan ötürü değil ancak yardımdan ötürü vermiştir; nitekim Osman ve Cübeyr'e radıyallâhu teâlâ anhümâ verdiği cevap da buna işaret eder. Bu da nassdaki kurbâdan muradın akrabalık yakınlığı değil yardım yakınlığı olduğunu gösterir; yardım sona erdiğinde verme de sona ermiştir; çünkü hüküm illetinin sona ermesiyle sona erer. Yetim, babası olmayan küçük çocuktur; bu durumda akrabaların yetim fakirleri zenginleri hariç zikredilen yetimler payına girer, miskinleri de miskinler payına girer. Hak edişinin yetimlikle değil fakirlik ve miskinlikle olmasına rağmen yetimin zikredilmesinin faydası, ganimeti hak ediş cihad ile olduğu ve yetim de küçük olup hak kazanamayacağı için yetimin ganimetten hiçbir şey hak etmediği zannını bertaraf etmektir.
وفي التأويلات لعلم الهدى الشيخ أبي منصور أن ذوي القربى إنما يستحقون بالفقر أيضا، وفائدة ذكرهم دفع ما يتوهم أن الفقير منهم لا يستحق لأنه من قبيل الصدقة ولا تحل لهم، وفي الحاوي القدسي وعن أبي يوسف أن الخمس يصرف لذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل وبه نأخذ انتهى، وهو يقتضي أن الفتوى على الصرف إلى ذوي القربى الأغنياء فليحفظ، وفي التحفة أن هذه الثلاثة مصارف الخمس عندنا لا على سبيل الاستحقاق حتى
Alemü'l-Hüdâ Şeyh Ebû Mansûr'un et-Te'vîlât'ında geçtiğine göre akrabalar da ancak fakirlikle hak kazanırlar; onların zikredilmesinin faydası ise, sadaka kabilinden olduğu ve onlara helâl olmadığı için içlerindeki fakirin bunu hak etmediği zannını bertaraf etmektir. el-Hâvî el-Kudsî'de Ebû Yûsuf'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Humus; akrabalara, yetimlere, miskinlere ve yolda kalmışlara sarf edilir; biz de bunu benimseriz." [Metin] bitti. Bu da fetvanın zengin akrabalara da sarf edileceği yönünde olmasını gerektirir, iyi korunsun. et-Tuhfe'de şöyle denmektedir: Bu üç sınıf bizde istihkak yoluyla olmaksızın humusun sarf yerleridir; öyle ki,
لو صرف إلى صنف واحد منهم جاز كما في الصدقات كذا في فتح القدير، ومذهب الإمام مالك رضي الله تعالى عنه أن الخمس لا يلزم تخميسه وأنه مفوض إلى رأي الإمام كما يشعر به كلام خليل وبه صرح ابن الحاجب فقال: ولا يخمس لزوما بل يصرف منه لآله ﵊ بالاجتهاد ومصالح المسلمين ويبدؤون استحبابا كما نقل التتائي عن السنباطي بالصرف على غيرهم، وذكر أنهم بنو هاشم وأنهم يوفر نصيبهم لمنعهم من الزكاة حسبما يرى من قلة المال وكثرته، وكان عمر بن عبد العزيز يخص ولد فاطمة رضي الله تعالى عنها كل عام باثني عشر ألف دينار سوى ما يعطي غيرهم من ذوي القربى، وقيل: يساوي بين الغني والفقير وهو فعل أبي بكر رضي الله تعالى عنه، وكان عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه يعطي حسب ما يراه، وقيل: يخير لأن فعل كل من الشيخين حجة.
onlardan sadece tek bir sınıfa sarf edilse bile sadakalarda olduğu gibi caiz olur; Fethu'l-Kadîr'de de böyle geçmektedir. İmam Mâlik'in radıyallâhu teâlâ anh mezhebine göre humusun beşe bölünmesi zorunlu değildir, Halîl'in ifadelerinin ihsas ettiği üzere imamın re'yine bırakılmıştır; İbnü'l-Hâcib de bunu açıkça belirterek şöyle demiştir: Zorunlu olarak beşe bölünmez, bilakis içtihad ile onun aleyhisselâm ehl-i beytine ve Müslümanların maslahatlarına sarf edilir; Tetâî'nin Sinbâtî'den naklettiğine göre başkalarına sarf etmeye müstehap olarak başlarlar. Onların Hâşimoğulları olduğunu, zekâttan menedildikleri için malın azlığına ve çokluğuna göre uygun göreceği şekilde paylarının bol tutulacağını zikretmiştir. Ömer b. Abdilazîz, akrabalardan başkalarına verdiğinin dışında, Hz. Fâtıma'nın radıyallâhu anhâ evlatlarına her yıl özel olarak on iki bin dinar tahsis ederdi. Denildi ki: Zengin ile fakiri eşit tutar ki bu da Ebû Bekir'in radıyallâhu teâlâ anh uygulamasıdır. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh ise uygun gördüğüne göre verirdi. Denildi ki: İmam muhayyer bırakılır; zira her iki Şeyh'in (Ebû Bekir ve Ömer) fiili de hüccettir.
وقال عبد الوهاب: إن الإمام يبدأ بنفقته ونفقته عياله بغير تقدير، وظاهر كلام الجمهور أنه لا يبدأ بذلك وبه قال ابن عبد الحكم، والمراد بذكر الله سبحانه عند هذا الإمام أن الخمس يصرف في وجوه القربات لله تعالى والمذكور بعد ليس للتخصيص بل لتفضيله على غيره ولا يرفع حكم العموم الأول بل هو قار على حاله وذلك كالعموم الثابت للملائكة وإن خص جبريل وميكائيل ﵉ بعد. ومذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه في قسمة الغنيمة أن يقدم من أصل المال السلب ثم يخرج منه حيث لا متطوع مؤنة الحفظ والنقل وغيرهما من المؤن اللازمة للحاجة إليها ثم يخمس الباقي فيجعل خمسة أقسام متساوية ويكتب على رقعة لله تعالى أو للمصالح وعلى رقعة للغانمين وتدرج في بنادق فما خرج لله تعالى قسم على خمس مصالح المسلمين كالثغور والمشتغلين بعلوم الشرع وآلاتها ولو مبتدين والأئمة والمؤذنين ولو أغنياء وسائر من يشتغل عن نحو كسبه بمصالح المسلمين لعموم نفعهم وألحق بهم العاجزون عن الكسب والعطاء إلى رأي الإمام معتبرا سعة المال وضيقه، وهذا هو السهم الذي كان لرسول الله ﷺ في حياته وكان ينفق منه على نفسه وعياله ويدخر منه مؤنة سنة ويصرف الباقي في المصالح، وهل كان ﵊ مع هذا التصرف مالكا لذلك أو غير مالك؟ قولان ذهب إلى الثاني الإمام الرافعي وسبقه إليه جمع متقدمون قال: إنه ﵊ مع تصرفه في الخمس المذكور لم يكن يملكه ولا ينتقل منه إلى غيره إرثا. ورد بأن الصواب المنصوص أنه كان يملكه. وقد غلط الشيخ أبو حامد من قال: لم يكن ﷺ يملك شيئا وإن أبيح له ما يحتاج إليه، وقد يؤول كلام الرافعي بأنه لم ينف الملك المطلق بل الملك المقتضي للإرث عنه.
Abdülvehhâb şöyle demiştir: İmam bir miktar tayin etmeksizin kendi nafakası ve ailesinin nafakası ile [harcamaya] başlar. Cumhurun sözlerinin zahirine göre bununla başlanmaz; İbn Abdilhakem de bunu söylemiştir. Bu imama göre Allah Teâlâ'nın zikrinden murat, humusun Allah Teâlâ rızası için olan hayır yollarına sarf edilmesidir; sonrasında zikredilenler ise tahsis için değil, başkalarına üstün tutulması içindir ve birinci umumun hükmünü kaldırmaz, bilakis umumîliği üzere baki kalır. Nitekim sonradan Cebrâil ve Mîkâîl aleyhimesselâm tahsis edilse bile melekler için sabit olan umumîlik de böyledir. Ganimetin taksiminde Şâfiî'nin radıyallâhu teâlâ anh mezhebi şöyledir: Malın aslından önce seleb çıkarılır; sonra gönüllü bulunmadığı takdirde muhafaza, nakil ve ihtiyaç duyulan diğer zorunlu masraflar düşülür; ardından kalan kısım beş eşit paya bölünür. Bir pusulaya 'Allah Teâlâ için yahut maslahatlar için', diğer pusulaya 'ganimet alanlar için' yazılır ve tombalaklara (fındık büyüklüğünde kura çamurlarına) konur. Allah Teâlâ için çıkan pay, Müslümanların sınır boyları, şer'î ilimler ve alet ilimleriyle meşgul olanlar —yeni başlayanlar dahi olsa—, imamlar ve müezzinler —zengin dahi olsalar— gibi beş maslahatına ve faydalarının genelliğinden ötürü kazançlarından alıkonulup Müslümanların maslahatlarıyla meşgul olan herkese paylaştırılır. Kazançtan aciz olanlar da bunlara mülhak kılınır ve bağış, malın genişliği ve darlığı gözetilerek imamın re'yine bırakılır. Bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hayatındayken sahip olduğu ve kendisi ile ailesine harcadığı, ondan bir yıllık nafakasını ayırıp kalanını maslahatlara sarf ettiği paydır. Acaba o aleyhisselâm bu tasarrufla birlikte buna mâlik miydi, yoksa mâlik değil miydi? Bu hususta iki görüş vardır. İmam Râfiî ikinci görüşe meyletmiş ve önceki bir grup âlim de ona öncülük etmiştir; demiştir ki: O aleyhisselâm söz konusu humusta tasarruf etmekle birlikte ona mâlik değildi ve bu pay miras olarak ondan başkasına intikal etmezdi. Buna karşı şöyle denilerek reddedilmiştir: Nass ile sabit olan doğru görüş, onun mâlik olduğudur. Şeyh Ebû Hâmid: "O sallallâhu aleyhi ve sellem muhtaç olduğu şey kendisine mubah kılınmış olsa bile hiçbir şeye mâlik değildi" diyen kimseyi hatalı bulmuştur. Râfiî'nin sözü, onun mutlak mülkiyeti değil, mirası gerektiren mülkiyeti nefyettiği şeklinde tevil edilebilir.
ويؤيد ذلك اقتضاء كلامه في الخصائص أنه يملك. وبنو هاشم. والمطلب، والعبرة بالانتساب للآباء دون الأمهات ويشترك فيه الغني والفقير لإطلاق الآية، وإعطائه ﵊ العباس وكان غنيا والنساء، ويفضل الذكر كالإرث واليتامى، ولا يمنع وجود جد، ويدخل فيهم ولد الزنا والمنفي اللقيط على الأوجه ويشترط فقره على المشهور ولا بد في ثبوت اليتم والإسلام والفقر هنا من البينة، وكذا في الهاشمي، والمطلبي، واشترط جمع فيهما معها استفاضة النسبة والمساكين وابن السبيل ولو بقولهم بلا يمين. نعم يظهر في مدعي تلف مال له عرف أو عيال أنه يكلف بينة. ويشترط الإسلام في الكل والفقر في ابن السبيل أيضا وتمامه في كتبهم.
Hasâis'teki sözünün onun mâlik olduğunu gerektirmesi de bunu teyit eder. Benî Hâşim ve el-Muttalib; itibar annelere değil babalara intisaptadır. Ayetin mutlak oluşu ve onun aleyhisselâm zengin olan Abbas'a ve kadınlara vermiş olması sebebiyle bunda zengin ve fakir ortaktır; mirasta olduğu gibi erkeğe fazla verilir. Yetimler; dedenin bulunması yetim sayılmaya engel değildir; vecih olan görüşe göre zina çocuğu ve nesebi reddedilen buluntu çocuk da onlara dahil olur. Meşhur görüşe göre fakir olması şart koşulur. Burada yetimliğin, İslâm'ın ve fakirliğin sübutu için beyyine (şahit) şarttır. Hâşimî ve Muttalibî için de böyledir; bir topluluk bunlarda şahit ile birlikte nesebin meşhur ve yaygın olmasını da şart koşmuştur. Miskinler ve yolda kalmışlar yemin etmeksizin sadece kendi sözleriyle de olsa kabul edilir. Evet, bilinen bir malı veya ailesi varken malının telef olduğunu iddia eden kimseden beyyine isteneceği açıktır. Hepsinin Müslüman olması ve yolda kalmışın da fakir olması şarttır; tamamı onların kitaplarındadır.
وتعلق أبو العالية بظاهر الآية الكريمة فقال: يقسم ستة أسهم ويصرف سهم الله تعالى لمصالح الكعبة أي إن كانت قريبة وإلا فإلى مسجد كل بلدة وقع فيها الخمس كما قاله ابن الهمام:
Ebû'l-Âliye kerîm ayetin zahirine tutunarak şöyle demiştir: Altı paya bölünür; Allah Teâlâ'nın payı, İbnü'l-Hümâm'ın belirttiği üzere şayet yakınsa Kâbe'nin maslahatlarına, değilse humusun gerçekleştiği her beldenin mescidine sarf edilir.
وقد روى أبو داود في المراسيل وابن جرير عنه أنه ﵊ كان يأخذ منه قبضة فيجعلها لمصالح الكعبة ثم يقسم ما بقي خمسة أسهم،
Nitekim Ebû Dâvûd el-Merâsîl'de ve İbn Cerîr ondan rivayet etmiştir ki: O aleyhisselâm ondan bir avuç alır, Kâbe'nin maslahatlarına ayırır, sonra kalanını beş paya bölerdi.
ومذهب الإمامية أنه ينقسم إلى ستة أسهم أيضا كمذهب أبي العالية إلا أنهم
İmâmiyye mezhebi de Ebû'l-Âliye'nin mezhebi gibi altı paya ayrılacağı yönündedir; şu kadar var ki onlar
قالوا: إن سهم الله تعالى وسهم الرسول ﷺ وسهم ذوي القربى للإمام القائم مقام الرسول ﵊. وسهم ليتامى آل محمد ﷺ. وسهم
şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın payı, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem payı ve akraba payı Resûl'ün aleyhisselâm makamına kaim olan imama aittir; bir pay Âl-i Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem yetimlerine, bir pay
لمساكينهم، وسهم لأبناء سبيلهم لا يشركهم في ذلك غيرهم ورووا ذلك عن زين العابدين. ومحمد بن علي الباقر رضي الله تعالى عنهم،
onların miskinlerine ve bir pay da onların yolda kalmışlarına aittir; bunda başkası onlara ortak olamaz. Bunu Zeynelâbidîn ve Muhammed b. Ali el-Bâkır'dan radıyallâhu teâlâ anhüm rivayet etmişlerdir.
والظاهر أن الأسهم الثلاثة الأول التي ذكروها تخبأ في السرداب إذ القائم مقام الرسول قد غاب عندهم فتخبأ له حتى يرجع من غيبته، وقيل: سهم الله تعالى لبيت المال، وقيل: هو مضموم لسهم الرسول ﷺ.
Zahir olan şudur ki, onların zikrettiği ilk üç pay serdapta saklanır; çünkü Resûl'ün yerine kaim olan imam onlara göre gaybete girmiştir, gaybetinden dönünceye kadar onun için saklanır. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın payı beytülmâle aittir; denildi ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem payına katılmıştır.
هذا ولم يبين سبحانه حال الأخماس الأربعة الباقية وحيث بين جل شأنه حكم الخمس ولم يبينها دل على أنها ملك الغانمين. وقسمتها عند أبي حنيفة للفارس سهمان وللراجل سهم واحد. لما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن النبي ﷺ فعل كذلك، والفارس في السفينة يستحق سهمين أيضا وإن لم يمكنه القتال عليها فيها للتأهب، والمتأهب للشيء كالمباشر في المحيط، ولا فرق بين الفرس المملوك والمستأجر والمستعار وكذا المغصوب على تفصيل فيه، وذهب الشافعي ومالك إلى أن للفارس ثلاثة أسهم لما
Bununla birlikte O Sübhânehu geriye kalan dört beşliğin durumunu beyan etmemiştir; şânı yüce olan Allah humusun hükmünü beyan edip onları beyan etmediğine göre bu, onların ganimet alanların mülkü olduğuna delalet eder. Ebû Hanîfe'ye göre taksimatı; atlıya iki pay, yayaya bir pay şeklindedir. Zira İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yaptığı rivayet edilmiştir. Gemideki süvari de hazırlık sebebiyle iki payı hak eder, her ne kadar gemide at üzerinde savaşması mümkün olmasa bile; el-Muhît'te belirtildiğine göre bir şeye hazırlanan kimse onu bizzat yapan gibidir. Mülk olan, kiralanan, ödünç alınan ve ayrıntısı bulunmakla birlikte gasbedilen at arasında fark yoktur. Şâfiî ve Mâlik ise atlıya üç pay verileceği görüşüne varmışlardır; çünkü
روي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن النبي ﷺ أسهم للفارس ذلك
İbn Ömer'den radıyallâhu teâlâ anhümâ Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem atlıya bu kadar pay verdiği rivayet edilmiştir
وهو قول الإمامين.
ve bu iki imamın kavlidir.
وأجيب بأنه
Buna şöyle cevap verilmiştir:
قد روي عن ابن عمر أيضا أن النبي ﷺ قسم للفارس سهمين
İbn Ömer'den Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem atlıya iki pay taksim ettiği de rivayet edilmiştir;
فإذا تعارضت روايتاه ترجح رواية غيره بسلامتها عن المعارضة فيعمل بها، وهذه الرواية رواية ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
onun iki rivayeti birbiriyle çelişince, başkasının rivayeti çelişkiden sâlim olması sebebiyle tercih edilir ve onunla amel edilir; bu rivayet de İbn Abbâs'ın radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayetidir.
وفي الهداية أنه ﵊ تعارض فعلاه في الفارس فنرجع إلى قوله ﵊ وقد قال ﷺ: «للفارس سهمان وللراجل سهم» وتعقبه في العناية بأن طريقة استدلاله مخالفة لقواعد الأصول فإن الأصل أن الدليلين إذا تعارضا وتعذر التوفيق والترجيح يصار إلى ما بعده لا إلى ما قبله وهو قال: فتعارض فعلاه فنرجع إلى قوله، والمسلك المعهود في مثله أن نستدل بقوله ونقول فعله لا يعارض قوله لأن القول أقوى بالاتفاق، وذهب الإمام إلى أنه لا سهم إلا لفرس واحد وعند أبي يوسف يسهم لفرسين، وما يستدل به على ذلك محمول على التنفيل عند الإمام كما أعطى ﵊ سلمة بن الأكوع سهمين وهو راجل ولا يسهم لثلاثة اتفاقا إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ شرط جزاؤه محذوف أي إن كنتم آمنتم بالله تعالى فاعلموا أنه تعالى جعل الخمس لمن جعل فسلموه إليهم واقنعوا بالأخماس الأربعة الباقية، وليس المراد مجرد العلم بذلك بل العلم المشفوع بالعمل والطاعة لأمره تعالى، ولم يجعل الجزاء ما قبل لأنه لا يصح تقدم الجزاء على الشرط على الصحيح عند أهل العربية، وإنما لم يقدر العمل قصرا للمسافة كما فعله النسفي لأن المطرد في أمثال ذلك أن يقدر ما يدل ما قبله عليه فيقدر من جنسه، وقوله سبحانه: وَما أَنْزَلْنا عطف على الاسم الجليل وما موصولة والعائد محذوف أي الذي أنزلناه عَلى عَبْدِنا محمد ﷺ، وفي التعبير عنه بذلك ما لا يخفى من التشريف والتعظيم، وقرىء «عبدنا» بضمتين جمع عبد، وقيل: اسم جمع له وأريد به النبي ﷺ والمؤمنون فإن بعض ما نزل نازل عليهم يَوْمَ الْفُرْقانِ هو يوم بدر فالإضافة للعهد، والفرقان بالمعنى اللغوي فإن ذلك اليوم قد فرق فيه بين الحق والباطل، والظرف منصوب بأنزلنا، وجوز أبو البقاء تعلقه بآمنتم، وقوله سبحانه: يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ بدل منه أو متعلق بالفرقان، وتعريف الجمعان للعهد، والمراد بهم الفريقان من المؤمنين والكافرين، والمراد بما أنزل ﵊ من الآيات والملائكة والنصر على أن المراد بالانزال مجرد الإيصال والتيسير فيشمل الكل شمولا حقيقيا فالموصول عام ولا جمع بين الحقيقة والمجاز خلافا لمن توهم فيه، وجعل الإيمان بهذه الأشياء من موجبات العلم بكون الخمس لله تعالى على الوجه المذكور من حيث إن الوحي ناطق بذلك وإن الملائكة والنصر لما كانا منه تعالى وجب أن يكون ما حصل بسببهما من الغنيمة مصروفا إلى الجهات التي عينها الله سبحانه وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ومن آثار قدرته جل شأنه ما شاهدتموه يوم التقى الجمعان إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا بدل من يوم أو معمول لا ذكروا مقدرا، وجوز أبو البقاء أن يكون ظرفا لقدير وليس بشيء، والعدوة
el-Hidâye'de, süvari hakkında onun aleyhisselâm iki fiilinin tearuz ettiği, dolayısıyla onun aleyhisselâm sözüne rücu edileceği belirtilmiştir; nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Süvariye iki pay, yayaya bir pay vardır» buyurmuştur. el-İnâye'de ise bu istidlal tarzının usul kaidelerine aykırı olduğu belirtilerek şöyle tenkit edilmiştir: Zira asıl olan, iki delil tearuz ettiğinde uzlaştırma ve tercih imkânsız olursa sonrakine gidilmesidir, öncekinin terk edilip ona gidilmesi değildir; o ise 'iki fiili tearuz etti, binaenaleyh kavline döneriz' demiştir. Oysa benzeri durumlarda bilinen yol, onun kavliyle istidlal edip fiilinin kavliyle çelişmediğini söylemektir; çünkü kavil ittifakla daha kuvvetlidir. İmam [Ebû Hanîfe], birden fazla at için pay verilmeyeceği görüşüne varmıştır. Ebû Yûsuf'a göre ise iki ata pay verilir. Bu hususta istidlal edilen rivayet ise İmam'a göre, tıpkı yaya olduğu halde Seleme b. el-Ekva'a iki pay vermesi gibi tenfîl (fazladan bağış) kabilindendir. İttifakla üç ata pay verilmez. { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a inanmışsanız” ifadesi bir şarttır, cevabı mahzuftur; yani 'Eğer Allah Teâlâ'ya iman etmişseniz, O Teâlâ'nın humusu kime tahsis ettiyse ona verdiğini bilin, bunu onlara teslim edin ve kalan dört beşte birle yetinin.' Burada kastedilen sadece bunu bilmek değil, amelle ve O Teâlâ'nın emrine itaatle pekiştirilmiş bir ilimdir. Şartın cevabı önceki kısım kılınmamıştır; çünkü Arap dili âlimlerine göre sahih olan görüşte cevabın şartın önüne geçmesi caiz değildir. Nesefî'nin yaptığı gibi mesafeyi kısaltmak adına amel takdir edilmemiştir; zira bu gibi yerlerde carî olan kural, kendisinden önceki ifadenin delalet ettiği şeyin takdir edilmesi olup kendi cinsinden takdir edilir. O Sübhânehu'nun: { وَما أَنْزَلْna } “ve indirdiğimiz şeylere” kavli, Lafza-i Celâl'e matuftur; mâ mevsûldür ve âid zamiri mahzuftur, yani 'kulumuz Muhammed'e { عَلى عَبْدِنا } “kulumuza” [sallallâhu aleyhi ve sellem] indirdiğimiz şeylere [iman ettiyseniz]'. Ondan bu şekilde bahsedilmesindeki şeref ve tazim gizli değildir. «Âbidinâ» şeklinde cem‘-i mükesser ve «abdunâ» şeklinde iki damme ile abd'in çoğulu olarak da okunmuştur; bunun bir ism-i cem olduğu, bununla Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin kastedildiği de söylenmiştir; zira inen şeylerin bir kısmı onların üzerine inmiştir. { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “furkan gününde” ifadesi Bedir günüdür; dolayısıyla tamlama ahd içindir. Furkan lügat anlamındadır; zira o gün hak ile batılın arası ayrılmıştır. Zarf, 'enzelnâ' fiiliyle mensuptur; Ebü'l-Bekâ ise onun 'âmentüm'e taalluk etmesini caiz görmüştür. O Sübhânehu'nun: { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “iki topluluğun karşılaştığı gün” kavli, ondan bedeldir veya Furkan'a taalluk etmektedir. 'el-Cem‘ân' kelimesinin marife olması ahd içindir; onlarla kastedilen müminler ve kâfirler olmak üzere iki gruptur. İndirilen şeylerden murat; ayetler, melekler ve zaferdir; şu şartla ki inzalden maksat sadece ulaştırma ve kolaylaştırmadır, böylece hepsini hakiki bir şümulle kapsar. Dolayısıyla mevsûl umumidir ve vehmedenin aksine hakikat ile mecaz bir arada toplanmış değildir. Bu şeylere imanın, humusun zikredilen veçhile Allah Teâlâ'ya ait olduğunu bilmeyi gerektiren hususlardan kılınması; vahyin bunu açıkça söylemesi, meleklerin ve zaferin O Teâlâ'dan olması sebebiyle bunlar vasıtasıyla elde edilen ganimetin de Allah Sübhânehu'nun tayin ettiği yerlere sarf edilmesinin vacip olması açısındandır. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ve Allah her şeye hakkıyla kādirdir.” Şânı yüce olan Allah'ın kudretinin eserlerinden biri de iki topluluğun karşılaştığı gün müşahede ettiğiniz şeydir. { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا } “Hani siz [vadinin] yakın kenarında idiniz” ifadesi, 'yevm' kelimesinden bedeldir veya mukadder bir 'uzkürû' fiilinin mamulüdür. Ebü'l-Bekâ bunun 'kadîr' kelimesine zarf olmasını caiz görmüşse de bu bir şey değildir. 'el-Ufve/el-Idve/el-Adve' kelimesi
بالحركات الثلاث شط الوادي وأصله من العدو التجاوز والقراءة المشهورة الضم والكسر وهو قراءة ابن كثير وأبي عمرو ويعقوب.
üç harekeyle de vadinin kenarı/kıyısı demektir; aslı ise 'adv' (aşmak, geçmek) kökünden gelir. Meşhur kıraat zamme ve kesre iledir ki bu İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb'un kıraatidir.
وقرأ الحسن وزيد بن علي وغيرهما بالفتح وكلها لغات بمعنى ولا عبرة بإنكار بعضها والدُّنْيا تأنيث الأدنى أي إذ أنتم نازلون بشفير الوادي الأقرب إلى المدينة وَهُمْ
Hasan, Zeyd b. Ali ve başkaları ise fetha ile okumuşlardır; bunların hepsi aynı anlamda lehçelerdir, bazısının inkârına itibar edilmez. 'ed-Dünyâ', 'el-ednâ'nın müennesidir; yani 'Siz vadinin Medine'ye en yakın olan kenarında konaklamış vaziyetteyken' demektir. { وَهُمْ } “onlar ise”
أي المشركون بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى أي البعدى من المدينة وهو تأنيث الأقصى، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «القصيا» ومن قواعدهم أن فعلى من ذوات الواو إذا كان اسما تبدل لامه ياء كدنيا فإنه من دنا يدنو إذا قرب، ولم يبدل من قصوى على المشهور لأنه بحسب الأصل صفة ولم يبدل فيها للفرق بين الصفة والاسم، وإذا اعتبر غلبته وأنه جرى مجرى الأسماء الجامدة قيل قصيا وهي لغة تميم والأولى لغة أهل الحجاز، ومن أهل التصريف من قال: إن اللغة الغالبة العكس فإن كانت صفة أبدلت اللام نحو العليا وإن كانت اسما أقرت نحو حزوى قيل: فعلى هذا القصوى شاذة والقياس قصيا، وعنوا بالشذوذ مخالفة القياس لا الاستعمال فلا تنافي الفصاحة، وذكروا في تعليل عدم الابدال بالفرق أنه إنما لم يعكس الأمر وإن حصل به الفرق أيضا لأن الصفة أثقل فأبقيت على الأصل الأخف لثقل الانتقال من الضمة إلى الياء، ومن عكس أعطى الأصل للأصل وهو الاسم وغير في الفرق للفرع وَالرَّكْبُ أي العير أو أصحابها أبو سفيان وأصحابه وهم اسم جمع راكب لا جمع على الصحيح أَسْفَلَ مِنْكُمْ أي في مكان أسفل من مكانكم يعني ساحل البحر، وهو نصب على الظرفية وفي الأصل صفة للظرف كما أشرنا إليه ولهذا انتصب انتصابه وقام مقامه ولم ينسلخ عن الوصفية خلافا لبعضهم وهو واقع موقع الخبر، وأجاز الفراء. والأخفش رفعه على الاتساع أو بتقدير موضع الركب أسفل، والجملة عطف على مدخول إذ، أي إذ أنتم إلخ وإذ الركب إلخ.
yani müşrikler { بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى } “uzak kenarında idiler” yani Medine'ye daha uzak olan kenarında idiler; bu da 'el-aksâ'nın müennesidir. Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ «el-Kusyâ» şeklinde okumuştur. Onların kaidelerinden biri şudur: Vâvî olan fu'lâ vezni isim olduğunda lâmı yâ'ya dönüşür; nitekim 'dünyâ' kelimesi böyledir, zira yaklaştı anlamındaki 'denâ yednû' kökündendir. Meşhur olan görüşe göre 'kusvâ' kelimesinde dönüşüm olmamıştır; çünkü aslı itibarıyla sıfattır ve sıfat ile isim arasını ayırmak için onda dönüşüm yapılmamıştır. Galip kullanımı ve camid isimler hükmüne girmesi dikkate alındığında «kısyâ» denilmiştir ki bu Temîm lehçesidir; birincisi ise Hicaz ehlinin lehçesidir. Sarf ehlinden bazıları ise galip olan lügatin bunun zıddı olduğunu söylemişlerdir: Eğer sıfatsa 'el-ulyâ' gibi lâmı [harfi] yâ'ya dönüştürülür, şayet isimse 'hazvâ' gibi olduğu gibi bırakılır. Denildi ki: Buna göre 'el-kusvâ' kıyasa şazdır, kıyasa uygun olanı ise 'el-kusyâ'dır. Şazlıktan maksatları istimale değil kıyasa muhalefettir; dolayısıyla fesahate mâni değildir. Fark sebebiyle dönüşüm yapılmamasının gerekçesinde şöyle demişlerdir: Her ne kadar onunla da fark hâsıl olsa bile durumun tersine çevrilmemesinin sebebi, sıfatın daha ağır olmasıdır; bu yüzden dammeden yâ'ya geçişin ağırlığından dolayı daha hafif olan asıl üzere bırakılmıştır. Aksi görüşte olan ise aslı asla (yani isme) vermiş, farkı ise fer'de (yani sıfatta) değiştirmiştir. { وَالرَّكْبُ } “kervan da” yani ticaret kervanı yahut kervan sahipleri olan Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır; onlar sahih olan görüşe göre 'râkib'in çoğulu değil ism-i cemidir. { أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “sizden daha aşağıdaydı” yani sizin bulunduğunuz yerden daha alçak bir mevkide, yani deniz sahilindeydi. Bu kelime zarfiyet üzere mensuptur; işaret ettiğimiz gibi aslında zarfın sıfatıdır, bu sebeple onun gibi mansup olmuş, onun yerine geçmiş ve bazılarının hilafına vasfiyetten sıyrılmamıştır; haber makamında yer almaktadır. Ferrâ ve Ahfeş, genişletme (ittisâ) yoluyla veya 'kervanın konumu daha aşağıdaydı' takdiriyle merfû kılınmasını caiz görmüşlerdir. Cümle, 'iz'in dahil olduğu cümleye matuftur; yani 'Hani siz şöyle idiniz ve hani kervan şöyleydi' takdirindedir.
واختار الجمهور أنها في موضع الحال من الضمير المستتر في الجار والمجرور قبل، ووجه الاطناب في الآية مع حصول المقصود بأن يقال: يوم الفرقان يوم النصر والظفر على الأعداء مثلا تصوير ما دبر سبحانه من أمر وقعة بدر والامتنان والدلالة على أنه من الآيات الغر المحجلة وغير ذلك وهذا مراد الزمخشري بقوله: فائدة هذا التوقيت، وذكر مراكز الفريقين وأن العير كان أسفل منهم الإخبار عن الحال الدالة على قوة شأن العدو وشوكته وتكامل عدته وتمهد أسباب العدة له وضعف شأن المسلمين والتياث أمرهم وأن غلبتهم في مثل هذه الحال ليست إلا صنعا من الله تعالى ودليلا على أن ذلك أمر لم يتيسر إلا بحوله سبحانه وقوته وباهر قدرته، وذلك أن العدوة القصوى التي أناخ بها المشركون كان فيها الماء وكانت أرضا لا بأس بها ولا ماء بالعدوة الدنيا وهي خبار تسوخ فيها الأرجل وكانت العير وراء ظهر العدو مع كثرة عددهم فكانت الحماية دونها تضاعف حميتهم وتشحذ في المقاتلة عنها نياتهم وتوطن نفوسهم على أن لا يبرحوا مواطنهم ولا يخلوا مراكزهم ويبذلوا منتهى نجدتهم وقصارى شدتهم وفيه تصوير ما دبر سبحانه من أمر تلك الوقعة، وليس السؤال عن فائدة الإخبار بما هو معلوم للمخاطب ليكون الجواب بأن فائدته لازمة كما ظنه غير واحد لما لا يخفى، وعلى هذا الطرز ذكر قوله تعالى: وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ أي لو تواعدتم أنتم وهم القتال وعلمتم حالهم وحالكم لاختلفتم أنتم في الميعاد هيبة منهم ويأسا من الظفر عليهم، وجعل الضمير الأول شاملا للجمعين تغليبا والثاني للمسلمين خاصة هو المناسب للمقام إذ القصد فيه إلى بيان ضعف المسلمين ونصرة الله تعالى لهم مع ذلك، والزمخشري جعله فيهما شاملا للفريقين لتكون الضمائر على وتيرة واحدة من غير تفكيك على معنى لو تواعدتم أنتم وأهل مكة لخالف بعضكم بعضا فثبطكم قلتكم وكثرتهم عن الوفاء بالموعد وثبطهم ما في قلوبهم من تهيب رسول الله ﷺ والمؤمنين فلم يتفق لكم من التلاقي ما وفقه الله تعالى من التلاقي
Cumhur ise bu cümlenin, önceki car-mecrurdaki müstetir zamirden hal konumunda olduğunu tercih etmiştir. Maksadın 'Furkan günü, düşmanlara karşı zafer ve galebe günüdür' denilerek hâsıl olabilmesine rağmen ayette itnâba (sözü uzatmaya) gidilmesinin veçhi; O Sübhânehu'nun Bedir Savaşı işini nasıl tedbir ettiğini tasvir etmek, minneti hatırlatmak, bunun apaçık mucizelerden olduğunu göstermek ve benzeri hikmetlerdir. Zemahşerî'nin şu sözüyle kastettiği de budur: Bu vakitlendirmenin, iki grubun karargâhlarının ve kervanın onlardan daha aşağıda olduğunun zikredilmesinin faydası; düşmanın gücüne, heybetine, teçhizatının tamlığına, savaş hazırlıklarının mükemmelliğine; Müslümanların durumunun zayıflığına ve işlerinin dağınıklığına delalet eden hali haber vermektir; böyle bir durumda onların galip gelmesinin ancak Allah Teâlâ'nın bir lütfu olduğunu ve bu işin O Sübhânehu'nun havl ve kuvveti, göz kamaştırıcı kudreti olmaksızın gerçekleşemeyeceğinin bir delili olduğunu bildirmektir. Şöyle ki: Müşriklerin konakladığı vadinin uzak kenarında su vardı ve orası [savaş için] uygun bir araziydi; vadinin yakın kenarında ise su yoktu ve orası ayakların battığı yumuşak/kumlu bir topraktı. Kervan ise sayılarının çokluğuyla birlikte düşmanın arkasındaydı; dolayısıyla onu koruma gayesi onların hamiyetini kat kat artırıyor, onun için savaşma azimlerini biliyor ve yerlerinden ayrılmamak, mevzilerini terk etmemek, var güçlerini ve bütün şiddetlerini ortaya koymak üzere nefislerini hazırlıyordu. Bunda, O Sübhânehu'nun o savaş hadisesinde neleri tedbir ettiğinin bir tasviri vardır. Buradaki soru, muhatabın zaten bildiği bir şeyi haber vermenin faydası üzerine değildir ki cevabı birçoğunun zannettiği gibi faydasının lüzumî (bilinmeyen bir lazımı bildirmek) olduğu şeklinde olsun; bu durum gizli değildir. Bu minval üzere Allah Teâlâ'nın şu kavli zikredilmiştir: { وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakit hususunda anlaşmazlığa düşerdiniz” yani 'Eğer siz ve onlar savaşmak üzere sözleşseydiniz ve onların durumu ile kendi durumunuzu bilseydiniz, onlardan korkarak ve onlara karşı zafer kazanmaktan ümit keserek belirlenen vakitte ihtilafa düşerdiniz.' Birinci zamirin tağlîb yoluyla iki topluluğu da kapsaması, ikincisinin ise sadece Müslümanlara ait kılınması makama en uygun olandır; zira buradaki maksat Müslümanların zayıflığını ve buna rağmen Allah Teâlâ'nın onlara yardım ettiğini beyan etmektir. Zemahşerî ise zamirlerin tefrik edilmeksizin tek bir üslup üzere olması için her iki zamiri de iki fırkayı kapsayıcı kılmıştır; buna göre mana: 'Eğer siz ve Mekke ehli sözleşseydiniz, bir kısmınız diğerine muhalefet ederdi; sizin azlığınız ve onların çokluğu sizi sözü yerine getirmekten alıkoyar, onların kalplerindeki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin heybeti de onları alıkoyardı; böylece Allah Teâlâ'nın lütfettiği ve sebep kıldığı şekilde bir karşılaşma gerçekleşmezdi' şeklinde olur. Zamirleri tefrik etmemenin makama uygunsuzluğu ise gizli değildir; zamirlerin tefriki ise kolay bir husustur.
وسبب له ولا يخفى عدم مناسبته، وأمر التفكيك سهل وَلكِنْ تلاقيتم على غير موعد لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً وهو نصر المؤمنين وقهر أعدائهم كانَ مَفْعُولًا أي كان واجبا أن يفعل بسبب الوعد المشار إليه بقوله سبحانه: كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
ve sebep kıldı; bunun uygunsuzluğu ise gizli değildir, zamirleri tefrik etmek ise kolaydır. { وَلكِنْ } “fakat” sözleşmesiz olarak karşılaştınız; { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً } “Allah bir emri yerine getirmek için” ki o da müminlere zafer vermek ve düşmanlarını kahretmektir; { كانَ مَفْعُولًا } “zaten yapılması gereken” yani O Sübhânehu'nun: { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı”
[الروم: ٤٧] أو كان مقدرا في الأزل.
[er-Rûm: 47] kavliyle işaret edilen vaad sebebiyle yapılması vacip olan yahut ezelde takdir edilmiş olan bir işti.
وقيل: كان بمعنى صار الدالة على التحول أي صار مفعولا بعد أن لم يكن، وقوله سبحانه: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ بدل من لِيَقْضِيَ بإعادة الحرف أو متعلق بمفعولا.
Denildi ki: 'Kâne', dönüşüm bildiren 'sâra' anlamındadır; yani 'önceden vuku bulmamışken vuku bulan bir iş oldu'. O Sübhânehu'nun: { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “helak olan açık bir delilden dolayı helak olsun, yaşayan da açık bir delilden dolayı yaşasın diye” kavli, harfin tekrarıyla 'li-yakdiye' fiilinden bedeldir veya 'mef'ûlen' kelimesine taalluk etmektedir.
وجوز أبو البقاء أيضا تعلقه بيقضي، واستطيب الطيبي الأول، والمراد بالبينة الحجة الظاهرة، أي ليموت من يموت عن حجة عاينها ويعيش من يعيش عن حجة شاهدها فلا يبقى محل للتعلل بالأعذار، فإن وقعة بدر من الآيات الواضحة والحجج الغر المحجلة، ويجوز أن يراد بالحياة الإيمان وبالموت الكفر استعارة أو مجازا مرسلا، وبالبينة إظهار كمال القدرة الدالة على الحجة الدافعة أي ليصدر كفر من كفر وإيمان من آمن عن وضوح بينة، وإلى هذا ذهب قتادة.
Ebü'l-Bekâ bunun 'yakdiye' fiiline taalluk etmesini de caiz görmüştür; Tîbî ise birinci görüşü daha güzel bulmuştur. 'el-Beyyine' ile kastedilen açık hüccettir; yani 'Ölen bizzat müşahede ettiği bir hüccetten dolayı ölsün, yaşayan da şahit olduğu bir hüccetten dolayı yaşasın ki artık mazeret ileri sürecek bir yer kalmasın.' Zira Bedir Savaşı apaçık mucizelerden ve parlak hüccetlerdendir. İstiare veya mecâz-ı mürsel yoluyla hayat ile imanın, ölüm ile de küfrün kastedilmiş olması; beyyine ile de defedici hüccete delalet eden kemâl-i kudretin izharının murat edilmiş olması caizdir; yani 'Kâfir olanın küfrü ve iman edenin imanı açık bir delilden kaynaklansın.' Katâde
ومحمد بن إسحاق، قيل: والمراد بمن هلك ومن حي المشارف للهلاك والحياة أو من هذا حاله في علم الله تعالى وقضائه، والمشارفة في الهلاك ظاهرة، وأما مشارفة الحياة فقيل: المراد بها الاستمرار على الحياة بعد الوقعة، وإنّما قيل ذلك: لأن من حي مقابل لمن هلك، والظاهر أن عَنْ بمعنى بعد كقوله تعالى: عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ [المؤمنون: ٤٠] ، وقيل: لما لم يتصور أن يهلك في الاستقبال من هلك في الماضي حمل من هلك على المشارفة ليرجع إلى الاستقبال، وكذا لما لم يتصور أن يتصف بالحياة المستقبلة من اتصف بها في الماضي حمل على ذلك لذلك أيضا، لكن يلزم منه أن يختص بمن لم يكن حيا إذ ذاك فيحمل على دوام الحياة دون الاتصاف بأصلها، فيكون المعنى لتدوم حياة من أشرف لدوامها، ولا يجوز أن يكون المعنى لتدوم حياة من حي في الماضي لأن ذلك صادق على من هلك فلا تحصل المقابلة إلا أن يخصص باعتبارها. وتكلف بعضهم لتوجيه المضي والاستقبال بغير ما ذكر مما لا يخلو عن تأمل، واعتبار المضي بالنظر إلى علم الله تعالى وقضائه والاستقبال بالنظر إلى الوجود الخارجي مما لا غبار عليه، وعَنْ لا يتعين كونها بمعنى بعد بل يمكن أن تبقى على معنى المجاوزة الذي لم يذكر البصريون سواه.
ve Muhammed b. İshâk bu görüşe varmışlardır. Denildi ki: 'Helak olan' ve 'yaşayan' kimseler ile kastedilen, helake ve hayata ramak kalanlar veya Allah Teâlâ'nın ilminde ve kazasında hali bu olan kimselerdir. Helake yaklaşmak açıktır; hayata yaklaşmaya gelince, denildi ki: Bununla savaştan sonra hayatta kalmaya devam etmek kastedilmiştir. Bunun böyle söylenmesinin sebebi, yaşayan kimsenin helak olanın mukabili olmasıdır. Zahir olan, 'an' edatının tıpkı Allah Teâlâ'nın: { عَمَّa قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ } “Az bir süre sonra mutlaka pişman olacaklar!” [el-Mü'minûn: 40] kavlinde olduğu gibi 'ba'de' (sonra) anlamında olmasıdır. Denildi ki: Geçmişte helak olan kimsenin gelecekte helak olması düşünülemeyeceğinden, istikbale dönmesi için 'men heleke' ifadesi helake yaklaşmaya hamletmiştir. Aynı şekilde geçmişte hayatla vasıflanmış olanın gelecekteki hayatla vasıflanması düşünülemeyeceğinden, yine aynı sebeple buna hamletmiştir. Fakat buradan o sırada hayatta olmayan kimseye tahsis edilmesi lazım gelir; dolayısıyla hayatın aslı ile vasıflanmaya değil, hayatın devamına hamletmiş olur. Bu takdirde mana: 'Hayatının devam etmesine ramak kalan kimsenin hayatı devam etsin' şeklinde olur. Mananın 'Geçmişte yaşayan kimsenin hayatı devam etsin' şeklinde olması ise caiz değildir; zira bu durum helak olan kimse için de doğrudur, dolayısıyla o nazar-ı itibara alınarak tahsis edilmedikçe mukabele hâsıl olmaz. Bazıları mazi ve istikbali zikredilenin dışında tevil etmek için zahmete girmişse de bu mülahazadan uzak değildir. Mazinin Allah Teâlâ'nın ilmi ve kazası cihetinden, istikbalin ise harici varlık cihetinden dikkate alınması ise üzerinde hiçbir şüphe bulunmayan bir durumdur. 'An' edatının 'ba'de' anlamında olması da zorunlu değildir; bilakis Basralıların sadece onu zikrettiği 'mücâvezet' (aşma/uzaklaşma) anlamı üzere kalması mümkündür.
ونظير ذلك قوله تعالى: وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ [هود: ٥٣] بناء على أن المراد ما نتركها صادرين عن قولك كما هو رأي البعض، ويمكن أن تكون بمعنى على كما في قوله تعالى: فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ [محمد: ٣٨] وقول ذي الإصبع:
Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ } “Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz” [Hûd: 53] kavlidir; bu, bazılarının görüşü olduğu üzere 'senin sözünden kaynaklanarak onları terk etmeyiz' manasına göredir. Yine Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ } “ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur” [Muhammed: 38] kavlinde ve Zü'l-İsba'ın şu beytinde olduğu gibi 'alâ' manasında olması da mümkündür:
لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب ... عني ولا أنت دياني فتخزوني
Allah için amcanın oğlu benden daha üstün bir hasebe sahip değildir ... Ne de benim hakîmimdir ki beni rezil etsin.
وقرأ الأعمش «ليهلك» بفتح العين، وروي ذلك عن عاصم وهي على ما قال ابن جني في المحتسب شاذة مرغوب عنها لأن الماضي هلك بالفتح ولا يأتي فعل يفعل إلا إذا كان حرف الحلق في العين أو اللام فهو من اللغة المتداخلة.
A'meş ayn harfinin fethasıyla «li-yehleke» şeklinde okumuştur; bu Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Bu kıraat, İbn Cinnî'nin el-Muhteseb'de belirttiğine göre şazdır ve kaçınılmıştır; zira mazi 'heleke' şeklinde fetha iledir ve boğaz harfi ayn veya lâm harfinde bulunmadıkça 'fe'ale yef'alu' kalıbı gelmez, dolayısıyla bu durum lehçelerin birbirine girmesindendir (tedâhül).
وفي القاموس أن هلك كضرب ومنع وعلم وهو ظاهر في جواز الكسر والفتح في الماضي والمضارع.
el-Kāmûs'ta 'heleke'nin 'darabe', 'mene'a' ve 'alime' bâblarından geldiği belirtilmiştir ki bu da mazide ve muzaride kesre ve fethanın caiz olduğuna açıktır.
نعم المشهور في الماضي الفتح وفي المضارع الكسر، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو بكر ويعقوب «حيي» بفك الإدغام قال أبو البقاء: وفيه وجهان أحدهما الحمل على المستقبل وهي يحيى فكما لم يدغم فيه في الماضي. والثاني أن حركة الحرفين مختلفة فالأول مكسور والثاني مفتوح واختلاف الحركتين كاختلاف الحرفين، ولذلك أجازوا في الاختيار ضبب البلد إذا كثر ضبه، ويقوي ذلك أن الحركة الثانية عارضة فكأن الياء الثانية ساكنة ولو سكنت لم يلزم الإدغام فكذلك إذا كانت في تقدير الساكن، والياء ان أصل وليست الثانية بدلا من واو، وأمام الحيوان فالواو فيه بدل
Evet, meşhur olan mazide fetha, muzaride ise kesredir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Bekr ve Ya'kûb idgamı çözerek «hayiye» şeklinde okumuşlardır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: Bunda iki vecih vardır; birincisi muzari olan 'yahyâ'ya hamledilmesidir, dolayısıyla mazide de onda idgam yapılmadığı gibi yapılmamıştır. İkincisi ise iki harfin harekesinin farklı olmasıdır; birincisi meksûr, ikincisi meftuhtur ve iki harekenin farklılığı iki harfin farklılığı gibidir. Bu sebeple kertenkelesi çoğaldığında tercihe bağlı olarak «dabbibe'l-beled» denilmesine cevaz vermişlerdir. İkinci harekenin ârızî olması da bunu güçlendirir; zira sanki ikinci yâ sâkin gibidir; şayet sâkin olsaydı idgam gerekmezdi, aynı şekilde sâkin hükmünde olduğunda da durum böyledir. İki yâ da asıldır, ikincisi vâv'dan bedel değildir. 'Hayevân' kelimesine gelince, oradaki vâv yâ'dan bedeldir;
من الياء، وأما الحواء فليس من لفظ الحية بل من حوى يحوي إذا جمع وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ أي بكفر من كفر وعقابه وإيمان من آمن وثوابه، ولعل الجمع بين الوصفين لاشتمال الكفر والإيمان على الاعتقاد والقول، أما اشتمال الايمان على القول فظاهر لاشتراط إجراء الأحكام بكلمتي الشهادة، وأما اشتمال الكفر عليه فبناء على المعتاد فيه أيضا إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا مقدر باذكر أو بدل من يوم الفرقان، وجوز أن يتعلق بعليم وليس بشيء، ونصب قليلا على أنه مفعول ثالث عند الاجهوري أو حال على ما يفهمه كلام غيره.
'el-Havâ'' kelimesi ise 'hayye' (yılan) lafzından değil, topladı anlamındaki 'havâ yahvî' kökündendir. { وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Yani kâfir olanın küfrünü ve cezasını, iman edenin imanını ve sevabını [hakkıyla işiten ve bilendir]. İki vasfın bir arada zikredilmesi, küfür ve imanın hem itikadı hem de sözü içermesinden dolayı olabilir. İmanın sözü içermesi açıktır; zira dini hükümlerin carî olması için kelime-i şehâdet şarttır. Küfrün sözü içermesi ise onda da mutad olan duruma binaendir. { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا } “Hani Allah uykunda onları sana az gösteriyordu” ifadesi 'uzkür' fiili takdiriyle mensuptur veya 'Yevme'l-Furkan'dan bedeldir. 'Alîm' kelimesine taalluk etmesi caiz görülmüşse de bu bir şey değildir. 'Kalîlen' kelimesi Echûrî'ye göre üçüncü mef'ul olarak mensuptur, başkalarının kelamından anlaşıldığına göre ise haldir.
والجمهور على أنه ﷺ أري ما أري في النوم وهو الظاهر المتبادر، وحكمة إراءتهم إياه ﷺ قليلين أن يخبر أصحابه رضي الله تعالى عنهم فيكون ذلك تثبيتا لهم، وعن الحسن أنه فسر المنام بالعين لأنها مكان النوم كما يقال للقطيفة المنامة لأنها ينام فيها فلم تكن عنده هناك رؤيا أصلا بل كانت رؤية، وإليه ذهب البلخي ولا يخفى ما فيه لأن المنام شائع بمعنى النوم مصدر ميمي على ما قال بعض المحققين أو في موضع الشخص النائم على ما في الكشف ففي الحمل على خلاف ذلك تعقيد ولا نكتة فيه، وما قيل: إن فائدة العدول الدلالة على الأمن الوافر فليس بشيء لأنه لا يفيد ذلك فالنوم في تلك الحال دليل الأمن لا أن يريهم في عينه التي هي محل النوم، على أن الروايات الجمة برؤيته ﷺ إياهم مناما وقص ذلك على أصحابه مشهورة لا يعارضها كون العين مكان النوم نظرا إلى الظاهر، ولعل الرواية عن الحسن غير صحيحة فإنه الفصيح العالم بكلام العرب، وتخريج كلامه على أن في الكلام مضافا محذوفا أقيم المضاف إليه مقامه أي في موضع منامك مما يرتضيه اليقظان أيضا، والتعبير بالمضارع لاستحضاره الصورة الغريبة، والمراد إذ أراكهم الله قليلا وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ أي لجبنتم وهبتم الإقدام، وجمع ضمير الخطاب في الجزاء مع افراده في الشرط إشارة كما قيل: إلى أن الجبن يعرض لهم لا له ﷺ إن كان الخطاب للأصحاب فقط وإن كان للكل يكون من إسناد ما للأكثر للكل وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ أي أمر القتال وتفرقت آراؤكم في الثبات والفرار وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ أي أنعم بالسلامة من الفشل والتنازع.
Cumhur, onun sallallâhu aleyhi ve sellem rüyada gördüğü şeyleri uykuda gördüğü görüşündedir ve zahir olan, akla ilk gelen de budur. Onların ona sallallâhu aleyhi ve sellem az gösterilmesindeki hikmet, bunu ashabına radıyallâhu teâlâ anhüm haber vererek onlar için bir sebat ve moral vesilesi olmasıdır. Hasan'dan, menamı göz olarak tefsir ettiği rivayet edilmiştir; zira göz uykunun mahallidir, nitekim içinde uyunduğu için kadifeye 'menâme' denir; dolayısıyla ona göre orada asla bir rüya (düş) olmamış, bilakis çıplak gözle görme (rü'yet) vuku bulmuştur. Belhî de bu görüşe varmıştır; ancak bunda ne derece zorlama olduğu gizli değildir, zira menam bazı muhakkiklerin dediğine göre mîmî masdar olarak uyku anlamında şayi olmuştur veya el-Keşşâf'ta geçtiği üzere uyuyan şahsın makamındadır. Bunun aksine hamletmekte kapalılık vardır ve hiçbir nükte de yoktur. Maksadın tam bir emniyete delalet etmek için başka bir ifadeye dönüldüğü yönündeki söz ise bir şey değildir; çünkü bunu ifade etmez, zira o durumdaki uyku emniyetin delilidir, uykunun mahalli olan gözünde onları görmesi değil. Kaldı ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem onları rüyada gördüğüne ve bunu ashabına anlattığına dair pek çok rivayet meşhurdur; zahire bakıldığında gözün uyku mahalli olması buna mâni değildir. Belki de Hasan'dan gelen rivayet sahih değildir; zira o fasih ve Arap kelamını çok iyi bilen bir zattır. Onun sözünün, kelamda mahzuf bir muzaf bulunup muzafun ileyhin onun yerine ikame edildiği (yani uykunun makamında) şeklinde tevil edilmesi uyanık kimsenin de razı olacağı bir şeydir. Muzari ile ifade edilmesi, bu garip manzarayı zihinde canlandırmak içindir. Murad: 'Hani Allah onları sana az göstermişti' demektir. { وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ } “Eğer onları sana çok gösterseydi, mutlaka yılgınlığa düşerdiniz” yani korkaklık gösterir ve ileri atılmaktan çekinirdiniz. Şartta tekil zamir kullanılmasına rağmen cezada hitap zamirinin çoğul getirilmesi, denildiği gibi; şayet hitap sadece sahabelere ise korkaklığın ona sallallâhu aleyhi ve sellem değil onlara arız olacağına işaret içindir; şayet hitap herkese yönelik ise çoğunluğa ait olanın bütüne isnat edilmesi kabilindendir. { وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } “ve iş konusunda mutlaka çekişirdiniz” yani savaş işinde [çekişirdiniz] ve sebat etmek ile kaçmak hususunda görüşleriniz ayrılırdı. { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } “fakat Allah [sizi] kurtardı” yani yılgınlıktan ve çekişmekten selamet ihsan etti.
إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أي الخواطر التي جعلت كأنها مالكة للصدور، والمراد أنه يعلم ما سيكون فيها من الجراءة والجبن والصبر والجزع ولذلك دبر ما دبر وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا مقدر بمضمر خوطب به الكل بطريق التلوين والتعميم معطوف على ما قبل، والضميران مفعولا يرى وقليلا حال من الثاني، وإنما قللهم سبحانه في أعين المسلمين حتى قال ابن مسعود رضي الله تعالى عنه إلى من بجنبه: أتراهم سبعين؟ فقال: أراهم مائة تثبيتا وتصديقا لرسوله ﵊ وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ حتى قال أبو جهل: إنما أصحاب محمد ﷺ أكلة جزور، وكان هذا التقليل في ابتداء الأمر قبل التحام القتال ليجترئوا عليهم ويتركوا الاستعداد والاستمداد ثم كثرهم سبحانه حتى رأوهم مثليهم لتفاجئهم الكثرة فيبهتوا ويهابوا.
{ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” Yani sanki göğüslere sahipmiş gibi yerleşen düşünceleri [bilir]. Murad, orada cesaret, korkaklık, sabır ve sabırsızlıktan nelerin meydana geleceğini O'nun bilmesidir; bu sebeple takdir ettiği şeyleri öylece tedbir etmiştir. { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا } “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyordu” ifadesi, üslup değişikliği (telvîn) ve tamim yoluyla bütüne hitap edilen mukadder bir fiille mansuptur ve önceki kısma matuftur. İki zamir 'yürî' fiilinin mef'ulleri, 'kalîlen' ise ikinci mef'ulden haldir. O Sübhânehu onları Müslümanların gözünde o kadar azalttı ki İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh yanındakine: 'Onları yetmiş kişi görüyor musun?' demiş, o da: 'Onları yüz kişi görüyorum' demiştir; bu, Resûlü'nü aleyhisselâm tasdik ve müminlere sebat vermek içindir. { وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } “sizi de onların gözlerinde az gösteriyordu” öyle ki Ebû Cehil: 'Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı ancak bir deve yiyeceği kadardır' demiştir. Bu az gösterme işi, savaş kızışmadan önce başlangıçta idi; ta ki onların üzerine cüret etsinler, hazırlık yapmayı ve yardım istemeyi terk etsinler. Sonra O Sübhânehu onları çoğalttı, öyle ki onları kendilerinin iki misli gördüler; ta ki bu çoklukla ansızın karşılaşıp dehşete düşsünler ve korksunlar.
لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ كرر لاختلاف الفعل المعلل به إذ هو في الأول اجتماعهم بلا ميعاد وهنا تقليلهم ثم تكثيرهم، أو لأن المراد بالأمر ثم الالتقاء على الوجه المحكي، وهاهنا إعزاز الإسلام وأهله وإذلال الشرك وحزبه، هذا وذكر غير واحد أن ما وقع في هذه الواقعة من عظائم الآيات فإن البصر وإن كان قد يرى الكثير قليلا والقليل كثيرا لكن لا على ذلك الوجه ولا إلى ذلك الحد وإنما يتصور ذلك بصد الأبصار عن إبصار بعض دون بعض مع التساوي في الشرائط. واعترض بأن ما ذكر من التعليل مناسب لتقليل الكثير لا لتكثير القليل، وأجيب بأن تكثير القليل من جانب المؤمنين بكون الملائكة ﵈ ومن جانب الكفرة حقيقة فلا يحتاج إلى توجيه فيهما وإنما المحتاج إليه تقليل الكثير، وذكر في الكشاف طريقين لإبصار الكثير قليلا أن يستر الله
{ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirsin diye. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” Kendisiyle illetlendirilen fiil farklı olduğu için bu ifade tekrar edilmiştir; zira birincisinde illetlendirilen fiil sözleşmesiz toplanmaları, burada ise önce az sonra çok gösterilmeleridir. Yahut birincisinde emir ile kastedilen anlatılan şekildeki karşılaşma, burada ise İslam'ın ve ehlinin aziz kılınması, şirkin ve fırkasının zelil edilmesidir. Pek çok âlim bu hadisede gerçekleşen şeylerin büyük mucizelerden olduğunu zikretmiştir; zira göz bazen çoğu az, azı çok görebilse de bu şekilde ve bu dereceye kadar göremez; bu ancak şartların eşit olmasına rağmen bazısını görüp bazısını görmekten gözlerin engellenmesiyle tasavvur edilebilir. Buna, zikredilen illetlendirmenin çoğun az gösterilmesine uygun olduğu, azın çok gösterilmesine uygun olmadığı şeklinde itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Müminler cihetinden azın çok gösterilmesi meleklerin aleyhimüsselâm bulunmasıyladır, kâfirler cihetinden ise hakikattir; dolayısıyla her ikisinde de tevile ihtiyaç yoktur, tevile muhtaç olan sadece çoğun az gösterilmesidir. el-Keşşâf'ta çoğun az görülmesi hususunda iki yol zikredilmiştir: Allah Teâlâ'nın
تعالى بعضه بساتر أو يحدث في عيونهم ما يستقلون به الكثير كما خلق في عيون الحول ما يستكثرون به القليل فيرون الواحد اثنين، وعليه فيمكن أن يقال: إن رؤيتهم المؤمنين مثليهم من قبيل رؤية الأحول بل هي أعظم على تقدير أن يراد مثلي أنفسهم وحينئذ لا يحتاج إلى حديث رؤية الملائكة مع المؤمنين، وفي الانتصاف أن في ذلك دليلا بينا على أنه تعالى هو الذي يخلق الإدراك في الحاسة غير موقوف على سبب من مقابلة أو قرب أو ارتفاع حجب أو غير ذلك، إذ لو كانت هذه الأسباب موجبة للرؤية عقلا لما أمكن أن يستتر عنهم البعض وقد أدركوا البعض، والسبب الموجب مشترك فعلى هذا يجوز أن يخلق الله تعالى الإدراك مع انتفاء هذه الأسباب ويجوز أن لا يخلقه مع اجتماعها فلا ربط إذن بين الرؤية وبينها في مقدور الله تعالى، وهي رادة على القدرية المنكرين لرؤيته تعالى لفقد شرطها وهو التجسم ونحوه، وحسبهم هذه الآية في بطلان زعمهم لكنهم يمرون عليها وهم عنها معرضون، ثم إن رؤياه ﵊ كانت في قول على طرز رؤية أصحابه رضي الله تعالى عنهم المشركين، وذكر بعض المحققين أنها كانت في مقام التعبير فلا يلزم أن تكون على خلاف الواقع، والقلة معبرة بالمغلوبية، والواقعة من الرؤيا منها ما يقع بعينه ومنها ما يعبر ويؤول، وتحقيق الكلام فيها يقتضي بسطا فتيقظ واستمع لما يتلى فنقول:
bir kısmını bir örtüyle örtmesi yahut şaşı kimselerin gözünde azı çok görmelerini sağlayıp biri iki gördükleri gibi, onların gözlerinde de çoğu azımsayacakları bir durum yaratmasıdır. Buna göre, müminleri kendilerinin iki misli görmeleri şaşının görmesi kabilindendir, hatta kendilerinin iki misli murat edildiği takdirde daha da büyüktür denilebilir; bu durumda meleklerin müminlerle birlikte görülmesi hadisesine de ihtiyaç kalmaz. el-İntisâf'ta belirtildiğine göre bunda, duyudaki idraki yaratanın O Teâlâ olduğuna, bunun karşı karşıya gelme, yakınlık, engellerin kalkması veya başka bir sebebe bağlı olmadığına dair apaçık bir delil vardır; zira şayet bu sebepler aklen görmeyi zorunlu kılan sebepler olsaydı, bir kısmını idrak etmişken diğer kısmının onlardan gizlenmesi mümkün olmazdı. Çünkü gerektirici sebep ortaktır; dolayısıyla buna göre Allah Teâlâ'nın bu sebepler yokken de idraki yaratması caizdir, bunlar bir aradayken idraki yaratmaması da caizdir. O halde Allah Teâlâ'nın kudretinde görme ile bu sebepler arasında bir bağ yoktur. Bu durum, cisimleşme ve benzeri şartların bulunmaması sebebiyle Allah Teâlâ'nın görülmesini inkâr eden Kaderiyye'ye (Mu'tezile'ye) bir reddiyedir. İddialarının batıl olduğunu anlamak için bu ayet onlara yeterlidir; fakat onlar bundan yüz çevirip geçmektedirler. Sonra onun aleyhisselâm rüyası bir kavle göre ashabının radıyallâhu teâlâ anhüm müşrikleri görmesi tarzındaydı. Bazı muhakkikler bunun tabir makamında olduğunu, dolayısıyla vakıaya aykırı olmasının gerekmediğini zikretmişlerdir; zira azlık mağlupluk ile tabir edilir. Vuku bulan rüyaların bir kısmı aynen gerçekleşir, bir kısmı ise tabir ve tevil edilir. Bu husustaki sözün tahkiki geniş bir açıklamayı gerektirir; uyanık ol ve okunacak şeyleri dinle, şöyle ki:
اعلم أن النفس الناطقة الإنسانية سلطان القوى البدنية وهي آلات لها وظاهر أن القوة الجسمانية تكل بكثرة العمر كالسيف الذي يكل بكثرة القطع فالنفس إذا استعملت القوى الظاهرة استعمالا كثيرا بحيث يعرض لها الكلال تعطلها لتستريح وتقوى كما أن الفارس إذا أكثر ركوب فرسه يرسله ليستريح ويرعى.
Bil ki, insânî nâtık nefis bedenî kuvvetlerin sultanıdır, o kuvvetler ise onun aletleridir. Aşırı kesmeyle körelen kılıç gibi, cismanî kuvvetin de çok çalışmayla yorulacağı açıktır. Nefis, zahirî kuvvetleri kendilerine yorgunluk arız olacak derecede çok kullandığında, onlar dinlensin ve güç kazansın diye onları tatile çıkarır; tıpkı süvarinin atına çok bindiğinde dinlenmesi ve otlaması için onu salıvermesi gibi.
وهذا التعطل الحاصل باسترخاء الأعصاب الدماغية المتصلة بآلات الإدراك هو النوم وما يتراءى هناك هو الرؤيا إلا أن المتكلمين والحكماء المشائين والمتألهين من الإشراقيين والصوفية اختلفوا في حقيقتها إلى مذاهب، فذهب المعتزلة وجمهور أهل السنة من المتكلمين إلى أن الرؤيا خيالات باطلة، ووجه ذلك عند المعتزلة فقد شرائط الإدراك حالة النوم من المقابلة وانبثاث الشعاع وتوسط الشغاف والبنية المخصوصة إلى غير ذلك من الشرائط المعتبرة في الإدراك عندهم وعند الجماعة، وهم لم يشترطوا شيئا من ذلك أن الإدراك حالة النوم خلاف العادة وأن النوم ضد الإدراك فلا يجامعه فلا تكون الرؤيا إدراكا حقيقة، وقال الأستاذ أبو إسحاق: إن الرؤيا إدراك حق إذ لا فرق بين ما يجده النائم من نفسه من إبصار وسمع وذوق وغيرها من الإدراكات وما يجده اليقظان من إدراكاته فلو جاز التشكيك فيما يجده النائم لجاز التشكيك فيما يجده اليقظان ولزم السفسطة والقدح في الأمور المعلومة حقيقتها بالبديهة، ولم يخالف في كون النوم ضدا للادراك لكنه زعم أن الإدراكات تقوم بجزء من أجزاء الإنسان غير ما يقوم به النوم من أجزائه فلا يلزم اجتماع الضدين في محل.
İdrak aletlerine bağlı beyin sinirlerinin gevşemesiyle hâsıl olan bu tatil uykudur; orada görünen şeyler ise rüyadır. Ancak kelamcılar, Meşşâî filozoflar, İlahiyatçı İşrâkīler ve mutasavvıflar rüyanın mahiyeti hakkında farklı mezheplere ayrılmışlardır: Mu'tezile ve kelamcılardan Ehl-i Sünnet'in cumhuru, rüyanın batıl hayallerden ibaret olduğu görüşüne varmışlardır. Mu'tezile'ye göre bunun gerekçesi, karşı karşıya gelme, ışığın yayılması, korneanın aracı olması ve özel yapı gibi kendilerince ve cemaat nazarında idrakte muteber olan şartların uyku halinde bulunmamasıdır. Onlar bunlardan hiçbirini şart koşmamışlarsa da uyku halindeki idrakin âdet dışı olduğunu ve uykunun idrake zıt olup onunla bir arada bulunamayacağını, dolayısıyla rüyanın hakiki bir idrak olamayacağını ileri sürmüşlerdir. Üstad Ebû İshak ise şöyle demiştir: Rüya hakiki bir idraktir; zira uyuyan kimsenin kendisinde bulduğu görme, işitme, tatma ve diğer idrakler ile uyanık kimsenin kendi idraklerinde bulduğu şeyler arasında hiçbir fark yoktur. Şayet uyuyanın hissettiği şeyde şüphe caiz olsaydı, uyanığın hissettiği şeyde de şüphe caiz olurdu ki bu da safsataya ve hakikati bedihî olarak bilinen şeyleri iptale götürürdü. O, uykunun idrake zıt olduğunu inkâr etmemiş; fakat idraklerin insanın parçalarından birinde, uykunun ise diğer bir parçasında kaim olduğunu, dolayısıyla iki zıddın aynı mahalde toplanmasının gerekmediğini savunmuştur.
وذهب المشاءون إلى أن المدرك في النوم يوجد في الحس المشترك الذي هو لوح المحسوسات ومجمعها فإن الحواس الظاهرة إذا أخذت صور المحسوسات الخارجية وأدتها إلى الحس المشترك صارت تلك الصور مشاهدة هناك ثم إن القوة المتخيلة التي من شأنها تركيب الصور إذا ركبت صورة فربما انطبعت تلك الصورة في الحس المشترك وصارت مشاهدة على حسب مشاهدة الصورة الخارجية فإن مدار المشاهدة الانطباع في الحس المشترك سواء انحدرت إليه من الخارج أو من الداخل، ثم إن القوة المتخيلة من شأنها التصوير دائما لا تسكن نوما ولا يقظة فلو خليت وطباعها لما فترت عن رسم الصور في الحس المشترك إلا أنه يصرفها عن ذلك أمران. أحدهما توارد الصور من الخارج على الحس المشترك إذ بعد انتقاشه بهذه الصورة لا يسمع أن ينتقش بالصورة التي تركبها المتخيلة.
Meşşâîler ise uykuda idrak edilen şeyin, mahsûsâtın levhası ve toplanma yeri olan hiss-i müşterekte var olduğu görüşüne varmışlardır; zira zahirî duyular dışarıdaki mahsûsâtın suretlerini alıp hiss-i müştereke ulaştırdığında bu suretler orada müşahede edilir hale gelir. Sonra suretleri birleştirmek şanından olan muhayyile kuvveti bir suret terkip ettiğinde, bazen bu suret hiss-i müşterekte nakşolur ve haricî suretin müşahedesine benzer şekilde müşahede edilir; çünkü müşahedenin esası, ister dışarıdan ister içeriden insin, hiss-i müşterekte nakşolunmasıdır. Muhayyile kuvveti sürekli tasvir etme özelliğine sahiptir, ne uykuda ne de uyanıklıkta durur; şayet kendi tabiatına bırakılsaydı hiss-i müşterekte suretler resmetmekten asla geri kalmazdı; ancak onu bundan iki şey alıkoyar: Birincisi, hiss-i müştereke dışarıdan suretlerin ardı ardına gelmesidir; zira bu suretlerle nakşolduktan sonra muhayyilenin terkip ettiği suretle nakşolunmaya fırsat bulamaz.
وثانيهما تسلط العقل أو الوهم عليها بالضبط عند ما يستعملانها في مدركاتهما، ولا شك في انقطاع هذين الصارفين
İkincisi ise akıl veya vehmin, kendi idraklerinde kullandıkları esnada onu zapturapt altına alarak tahakküm kurmasıdır. Şüphe yok ki bu iki engelleyici husus
عند النوم فيتسع لانتقاش الصور من الداخل فيكون ما يدركه النائم صورا مرتسمة في الحس المشترك وموجودة فيه وهو الرؤيا إلا أن منها ما هو صادق ومنها ما هو كاذب. أما الأولى فهي التي ترد تلك الصور فيها على الحس المشترك من النفس الناطقة، وبيانه أن صور جميع الحوادث ما كان وما يكون مرتسمة في المبادئ العالية التي يعبر عنها أرباب الشرع بالملائكة ومنطبعة بالنفوس المجردة الفلكية واتصال النفس المجردة بالمجرد لعلة الجنسية أشد من اتصالها بالقوى الجسمانية فمن شأنها أن تتصل بذلك وتنتقش بما فيه إلا أن اشتغالها بالحواس الظاهرة والباطنة واستغراقها بتدبير بدنها يمنعانها عن ذلك الاتصال والانتقاش لأن اشتغال النفس ببعض أفاعيلها يمنعها من الاشتغال بغيره، فإن الذي لا يشغله شأن عن شأن هو الله تعالى الواحد القهار، ولا يمكن إزالة العائق بالكلية إلا أنه يسكن اشتغالها بالإدراكات الحسية حالة النوم إذ في اليقظة ينتشر الروح إلى ظاهر البدن بواسطة الشرايين وينصب إلى الحواس حالة الانتشار ويحصل بها الإدراك فتشتغل النفس بتلك الإدراكات، وأما في النوم الذي هو أخ الموت فينحبس الروح إلى الباطن ويرجع عن الحواس الظاهرة بعد انصبابه إليها فتتعطل فيحصل للنفس أدنى فراغ فتتصل بتلك المبادئ اتصالا روحانيا معنويا وتنتقش ببعض ما فيها مما استعدت هي له كالمرايا إذا حوذي بعضها ببعض فانتقش في بعضها ما يتسع له مما انتقش في البعض الآخر فتدرك النفس مما ارتسم في تلك المبادئ ما يناسبها من أحوالها وأحوال ما يقارنها من الأقارب والأهل والولد والإقليم والبلد ماضيه وآتيه إلا أن هذا الإدراك لعدم تأديه من طرف الحس كلي فتحاكيه القوة المتخيلة التي جبلت محاكية لما يرد عليها بصورة جزئية مثالية خيالية مناسبة إياه فتحاكي ما هو خير بالنسبة إليها في صورة جميلة وما هو شر كذلك في صورة قبيحة هائلة على مراتب مختلفة ووجوه متعددة ومن ثمة قد ترى ذاتها بصفة جميلة صورية ومعنوية من الجمال والعلم والكرم والشجاعة وغير ذلك من الصفات المحمودة، وقد ترى ذاتها متصفة بأضداد ما ذكر، وقد ترى تلك الصفات في صورة ما غلبت الصفات عليه، بل قد ترى أنها نفسها صارت نوعا آخر لغلبة صفاته عليها، ومتى غلبت عليها الصفات الجميلة والأخلاق الحميدة ترى صورا جميلة وأشخاصا حميدة كذوي الجمال والعلماء والأولياء والملائكة، بل قد ترى أنها صارت عالما أو ملكا مثلا، ومتى غلبت عليها الصفات الذميمة ترى صورا هائلة كصورة غولية أو سبعية، وكذا رؤية حال من يقاربه من الأهل والولد والإقليم مثلا انها تراها باعتبار اختلاف المراتب والمناسبات على ما هي عليه في المضي أو الحال أو الاستقبال حتى لو اهتمت بمصالح الناس رأتها ولو كانت منجذبة الهمة إلى المعقولات لاحت لها أشياء منها، فمتى لم يكن اختلاف بين تلك الصورة وبين ما هي مأخوذة منه إلا بالكلية والجزئية كانت الرؤيا غير محتاجة إلى التعبير، والتجاوز عنها إلى ما يناسبها بوجه من المماثلة أو الضدية التي يقتضيها نحو الإلف والخلق والأسباب السماوية وغير ذلك من وجوه خفية لا يطلع عليها إلا الأفراد من أئمة التعبير، وإن كانت مخالفة لها لقصور يقع في المتخيلة إما لذاتها أو لعروض دهشة وحيرة لها مما ترى أو لغير ذلك كانت محتاجة إلى التعبير، وهو أن يرجع المعبر القهقرى مجردا لما يراه النائم عن تلك الصورة التي صورتها المتخيلة إلى أن ينتهي بمرتبة أو مراتب إلى ما تلقته النفس من تلك المبادئ فيكون الواقع، وقد يتفق سيما إذا كانه الرائي كثير الاهتمام بالرؤيا أن يعبر رؤياه في النوم الذي رآها فيه أو غيره، فهو إما بتذكره لما كانت الرؤيا حكاية عنه، وإما بتصوير المتخيلة حكاية رؤياه بحكاية أخرى، وحينئذ يحتاج إلى تعبيرين.
uyku esnasında kesintiye uğrar; böylece içeriden suretlerin nakşolunmasına imkân doğar. Dolayısıyla uyuyanın idrak ettiği şey hiss-i müşterekte resmolunmuş ve onda mevcut olan suretlerdir ki rüya da budur. Ancak bunlardan bir kısmı sadık, bir kısmı ise kâzibtir. Birincisine gelince; o, suretlerin hiss-i müştereke nâtık nefisten geldiği rüyadır. Beyanı şöyledir: Olmuş ve olacak bütün hadiselerin suretleri, şeriat ehlinin melekler olarak ifade ettiği yüce ilkelerde (mebâdi-i âliyede) resmedilmiştir ve mücerret felekî nefislerde nakşolunmuştur. Mücerret nefsin cinsiyet sebebiyle mücerret olana irtibatı, cismanî kuvvetlere olan irtibatından daha kuvvetlidir; dolayısıyla onun şanı buna irtibat kurup onda bulunan şeylerle nakşolunmaktır. Ne var ki zahirî ve batınî duyularla meşgul olması ve bedenini idareye dalması onu bu irtibattan ve nakşolunmaktan alıkoyar; çünkü nefsin bazı fiilleriyle meşgul olması diğerleriyle meşgul olmasını engeller. Zira hiçbir işin kendisini başka bir işten alıkoyamadığı yegâne varlık Vâhid ve Kahhâr olan Allah Teâlâ'dır. Bu engeli tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir; ancak uyku halinde hissî idraklerle meşguliyeti hafifler; zira uyanıklıkta ruh atardamarlar vasıtasıyla bedenin zahirine yayılır ve bu yayılma esnasında duyulara dökülür, onlar vasıtasıyla idrak hâsıl olur ve nefis bu idraklerle meşgul olur. Ölümün kardeşi olan uykuda ise ruh içeriye çekilir ve döküldükten sonra zahirî duyulardan geri döner; böylece onlar tatile girer, nefis için az da olsa bir boşluk hâsıl olur, o ilkelerle ruhanî ve manevî bir irtibat kurar ve kendisinin istidat kazandığı ölçüde onlardaki bazı şeylerle nakşolunur. Tıpkı aynaların birbirine karşı tutulduğunda birinde nakşolunan şeyin diğerinde de kabiliyeti nispetinde nakşolunması gibi. Nefis o ilkelerde resmedilen şeylerden kendi durumlarına, kendisine yakın olan akraba, aile, evlat, bölge ve beldenin geçmiş ve geleceğine dair durumlarından kendisine uygun olanları idrak eder. Ancak bu idrak duyu cihetinden gelmediği için küllîdir; fıtratında kendisine gelen şeyleri taklit etmek bulunan muhayyile kuvveti, ona uygun cüz'î, misâlî ve hayalî bir suretle onu taklit eder. Kendisine göre hayır olanı güzel bir surette, şer olanı ise farklı derecelerde ve muhtelif vecihlerde korkunç, çirkin bir surette taklit eder. Bundan dolayı kişi bazen kendisini güzellik, ilim, cömertlik, şecaat ve diğer övülen sıfatlar bakımından suretâ ve manen güzel bir vasıfta görür; bazen kendisini zikredilenlerin zıtlarıyla vasıflanmış olarak görür; bazen bu sıfatları kendisine galip gelen bir surette görür; hatta sıfatlarının galip gelmesi sebebiyle kendisinin bizzat başka bir türe dönüştüğünü bile görebilir. Kendisine güzel sıfatlar ve övülen ahlaklar galip geldiğinde güzel suretler; cemal sahipleri, âlimler, veliler ve melekler gibi övülen şahıslar görür; hatta bizzat kendisinin âlim veya melek olduğunu görebilir. Kendisine yerilmiş sıfatlar galip geldiğinde ise gulyabani veya yırtıcı hayvan sureti gibi korkunç suretler görür. Aynı şekilde aile, evlat ve memleket gibi kendisine yakın olanların halini görmesi de mertebelerin ve münasebetlerin farklılığına göre geçmişte, şimdide veya gelecekteki halleri üzere olur; öyle ki insanların maslahatlarıyla dertlense onları görür, himmeti makulâta yönelmiş olsa onlardan bazı şeyler kendisine zuhur eder. Bu suret ile kendisinden alındığı şey arasında küllîlik ve cüz'îlikten başka bir fark bulunmadığı zaman o rüya tabire muhtaç olmaz. Ülfet, ahlak, semavî sebepler ve tabir imamlarından seçkin kimselerden başkasının muttali olamayacağı gizli vecihlerin gerektirdiği benzerlik veya zıtlık yönünden kendisine uygun olan şeye geçişe [tabir denir]. Şayet muhayyilede meydana gelen bir kusurdan dolayı —ister zatından, ister gördüğü şeyden dehşete ve hayrete düşmesinden, ister başka bir sebepten olsun— o surete muhalif olursa tabire muhtaç olur. Bu da tabircinin, uyuyanın gördüğü şeyi muhayyilenin tasvir ettiği o suretten soyutlayarak geriye doğru gitmesi ve nihayet bir veya birkaç mertebede nefsin o ilkelerden telakki ettiği şeye ulaşmasıdır ki gerçekleşen durum da budur. Bazen —özellikle rüya sahibi rüyaya çok ehemmiyet veren biriyse— rüyasını gördüğü uykusunda veya başka bir uykuda bizzat kendisinin tabir ettiği de olur; bu ya rüyanın hikaye ettiği şeyi hatırlamasıyla yahut muhayyilenin o rüyanın hikayesini başka bir hikaye ile tasvir etmesiyle olur; bu durumda iki tabire ihtiyaç duyulur.
وأما الثانية فهي تكون لأشياء اما لأن النفس إذا أحست في حال اليقظة بتوسط الآلات الجسمانية بصور جزئية محسوسة أو خيالية وبقيت مخزونة في قوة الخيال فعند النوم الذي يخلص فيه الحس المشترك عما يرد عليه من الحواس الظاهرة ترسم في الحس المشترك ارتسام المحسوسات إما على ما كانت عليها وإما بصور مناسبة لها، أو لأن النفس أتقنت بواسطة المتخيلة صورة ألفتها فعند النوم تتمثل في الحس المشترك، أو لأن مزاج الدماغ يتغير فيتغير
İkincisine gelince; bu birkaç sebepten kaynaklanır: Ya nefis uyanıklık halinde cismanî aletler vasıtasıyla mahsus veya hayalî cüz'î suretleri hissetmiş ve bunlar hayal kuvvetinde depolanmış kalmıştır; uykuda hiss-i müşterek zahirî duyulardan gelen şeylerden kurtulduğunda, hiss-i müşterekte mahsûsâtın nakşı gibi ya oldukları gibi yahut onlara uygun suretlerle nakşolunur. Ya nefis muhayyile vasıtasıyla alıştığı bir sureti iyice pekiştirmiştir de uyku esnasında o suret hiss-i müşterekte temessül eder. Yahut beynin mizacı değişir ve
مزاج الروح الحاملة للقوة المتخيلة فتتغير أفعال المتخيلة بحسب تلك التغيرات، ولذلك يرى الدموي الأشياء الحمر والصفراوي النيران والأشعة والسوداوي الجبال والأدخنة والبلغمي المياه والألوان البيض، ومن هذا القبيل رؤية كون بدنه أو بعض أعضائه في الثلج أو الماء أو النار عند غلبة السخونة أو البرودة عليه، ورؤية أنه يأكل أو يشرب أو يبول عند عروض الاحتياج إلى أحدها.
muhayyile kuvvetini taşıyan ruhun mizacı da buna bağlı olarak değişir, böylece muhayyilenin fiilleri de bu değişimlere göre farklılaşır. Bu sebeple demevî (kan mizaçlı) olan kırmızı şeyleri; safravî (safra mizaçlı) olan ateşleri ve ışıkları; sevdavî (kara safra mizaçlı) olan dağları ve dumanları; balgamî (balgam mizaçlı) olan ise suları ve beyaz renkleri görür. Sıcaklığın veya soğukluğun galebe çalması anında bedeninin veya bazı uzuvlarının karda, suda veya ateşte olduğunu görmesi; yeme, içme veya idrar ihtiyacı arız olduğunda kendisini yerken, içerken veya idrar yaparken görmesi de bu kabildendir.
ومن العجائب في هذا الباب أنه إذا غلب المنى واحتاجت الطبيعة إلى دفعه تحتال باستعانة القوة المتخيلة إلى تصوير ما يندفع به من الصور الحسية وفي إرسال الريح الناشرة لآلة الجماع وإرادة حركاتها حتى يندفع بذلك ما أرادت اندفاعه، وقد يكون ذلك التوجه والاعتياد لا لغلبة المنيّ، فلهذا قد لا يندفع به شيء، وقد يعرض للروح اضطراب وتحريك من الأسباب الخارجة والداخلة فترى أمورا متغيرة متفرقة غير منضبطة فربما يتركب من المجموع صورة غير معهودة قلما يتصورها أحد أو يقع مثلها في الخارج، وقد يكون ذلك لاتصالات فلكية وأوضاع سماوية، فإذا كانت الرؤيا لأحد هذه الأمور تسمى أضغاث أحلام ولا تعبير لها ولا تقع.
Bu konudaki şaşılacak hususlardan biri de şudur: Meni galebe çalıp tabiat onu defetmeye ihtiyaç duyduğunda, muhayyile kuvvetinin yardımıyla onun defedileceği hissî suretleri tasvir etme, cima aletini harekete geçiren rüzgarı gönderme ve onun hareketlerini irade etme yoluna hileyle başvurur; ta ki defetmek istediği şey bununla defolsun. Bazen bu yöneliş ve alışkanlık meninin galebesinden kaynaklanmaz; bu yüzden bazen onunla hiçbir şey defolmaz. Bazen de haricî ve dâhili sebeplerden dolayı ruha bir çalkantı ve hareketlilik arız olur da değişen, dağınık ve intizamsız şeyler görür; bu toplamdan kimsenin pek tasavvur edemeyeceği veya dışarıda benzeri vuku bulmayacak alışılmadık bir suret terkip edilebilir. Bazen bu durum felekî irtibatlar ve semavî konumlardan da kaynaklanabilir. Rüya bu hususlardan biri sebebiyle olduğunda 'adğâsü ahlâm' (karmaşık düşler) olarak adlandırılır; onun tabiri yoktur ve gerçekleşmez.
وقد ذكروا أن أصدق الناس رؤيا أعدلهم مزاجا ومن كان مع ذلك منقطعا عن العلائق الشاغلة والخيالات الفاسدة معتادا للصدق متوجها إلى الرؤيا واستثباتها وكيفيتها كانت رؤياه أصح وأصدق وأكثر أحلام الكذاب والسكران والمغموم ومن غلب عليه سوء مزاج أو فكر أو خيالات فاسدة ومقتضيات قوى غضبية وشهوية كاذبة لا يعتمد عليها، ومن هنا قالوا: لا اعتماد على رؤيا الشاعر لتعوده الأكاذيب الباطلة والتخيلات الفاسدة.
Âlimler, insanların rüyası en doğru olanının mizacı en dengeli olan kimse olduğunu zikretmişlerdir. Bununla birlikte meşgul edici alakalardan ve fasit hayallerden uzak duran, doğruluğa alışkın olan, rüyaya, onun sağlamlığına ve keyfiyetine yönelen kimsenin rüyası daha sahih ve daha doğrudur. Yalancının, sarhoşun, kederlinin; kötü mizacın, batıl düşünce veya hayallerin, gazap ve şehvet kuvvetlerinin gereklerinin galebe çaldığı kimsenin rüyalarının çoğu kâzibtir, onlara güvenilmez. Buradan hareketle şöyle demişlerdir: Şairin rüyasına itibar edilmez; zira o batıl yalanlara ve fasit tahayyüllere alışmıştır.
وذهب بعض أصحاب المكاشفات وأرباب المشاهدات من الحكماء المتألهين والصوفية المنكرين لارتسام الصور في الخيال إلى أن الرؤيا مشاهدة النفس صورا خيالية موجودة في عالم المثال الذي هو برزخ بين عالم المجردات اللطيفة المسمى عندهم بعالم الملكوت، وبين عالم الموجودات العينية الكثيفة المسمى بعالم الملك، وقالوا: فيه موجودات متشخصة مطابقة لما في الخارج من الجزئيات مثل لها قائمة بنفسها مناسبة لما في العالمين المذكورين، أما لعالم الملك فلأنها صور جسمانية شبحية، وأما لعالم الملكوت فلأنها معلقة غير متعلقة بمكان وجهة كالمجردات حتى أنه يرى صورا مثالية لشخص واحد في مرايا متعددة بل في مواضع متكثرة كما يرى بعض الأولياء في زمان واحد في أماكن متعددة شرقية وغربية، ثم ان لتلك الصور مجالي مختلفة كالمرايا والماء الصافي، والقوى الجسمانية سيما الباطنة إذا انقطعت عن الاشتغال بالأمور الخارجية العائقة إذ بذلك يحصل لها زيادة مناسبة لذلك العالم كما للمتجردين عن العلائق البشرية، وإذا قويت تلك المناسبة كما للأنبياء ﵈ والأولياء الكمل قدس الله تعالى أسرارهم تظهر في القوى الظاهرة أيضا، ولهذا كان النبي ﷺ يشاهد جبريل ﵇ حينما ينزل بالوحي والصحابة رضي الله تعالى عنهم حوله كانوا لا يشاهدونه. هذا واستشكل قول المتكلمين: إن الرؤيا خيالات باطلة بأنه قد شهد الكتاب والسنة بصحتها بل لم يكن أحد من الناس إلا وقد جربها من نفسه تجربة توجب التصديق بها.
Mükâşefe ehlinden ve müşahede erbabından bazı ilahiyatçı filozoflar ile suretlerin hayalde nakşolunmasını inkâr eden mutasavvıflar; rüyanın, nefsin melekût âlemi olarak adlandırdıkları latif mücerredat âlemi ile mülk âlemi olarak adlandırdıkları kesif aynî varlıklar âlemi arasındaki berzah olan misal âleminde mevcut hayalî suretleri müşahede etmesi olduğu görüşüne varmışlardır. Şöyle demişlerdir: Orada dış dünyadaki cüz'iyyata mutabık, onlara misal teşkil eden, kendi zatıyla kaim, zikredilen iki âleme de uygunluk arz eden şahsileşmiş varlıklar vardır: Mülk âlemine uygundur; zira cismanî ve şeklî suretlerdir. Melekût âlemine uygundur; zira mücerredat gibi bir mekana ve cihete bağlı olmaksızın muallaktır. Öyle ki bir tek şahsın misâlî suretleri birden çok aynada, hatta pek çok mekanda görülebilir; nitekim bazı veliler aynı anda doğuda ve batıda çok sayıda mekanda görülebilmektedir. Sonra bu suretlerin aynalar ve berrak su gibi muhtelif tecelli mahalleri vardır. Cismanî kuvvetler —özellikle de batınî olanlar— engelleyici haricî işlerle meşguliyetten kesildiğinde, beşerî alakaları terk etmiş kimselerde olduğu gibi bu sayede o âleme olan münasebeti ziyadeleşir. Bu münasebet peygamberler aleyhimüsselâm ve kâmil velilerde —Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin— olduğu gibi kuvvetlendiğinde zahirî kuvvetlerde de zuhur eder. Bu sebeple Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy indiğinde Cibrîl'i aleyhisselâm müşahede ederken, etrafındaki ashabı radıyallâhu teâlâ anhüm onu müşahede edemezlerdi. Kelamcıların 'Rüya batıl hayallerdir' sözü; Kitap ve Sünnet'in onun sıhhatine şahitlik etmesi, hatta insanlardan rüyayı bizzat kendisinde tasdiki zorunlu kılacak şekilde tecrübe etmemiş hiç kimsenin bulunmaması sebebiyle müşkül görülmüştür.
وأجيب بأن مرادهم أن كون ما يتخيله النائم إدراكا بالبصر رؤية وكون ما يتخيله إدراكا بالسمع سمعا باطل فلا ينافي كونها أمارة لبعض الأشياء. وذكر حجة الإسلام الغزالي عليه الرحمة في شرح
Buna şöyle cevap verilmiştir: Onların maksadı, uyuyanın hayal ettiği şeyin gözle bir idrak (rü'yet) olmasının ve işitmeyle bir idrak (sem') olmasının batıl olduğudur; bu durum rüyanın bazı şeylere işaret/alamet olmasına mâni değildir. Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî —aleyhirrahme— şu hadisin şerhinde zikretmiştir:
قوله ﵊: «من رآني في المنام فقد رآني» الحديث
Onun aleyhisselâm: «Beni rüyada gören, gerçekten beni görmüştür» hadisi.
أنه ليس المراد
Kastedilenin şu olmadığını [belirtmiştir]:
بقوله ﵊ فقد رآني
Onun aleyhisselâm 'beni görmüştür' sözüyle,
رؤية الجسم بل رؤية المثال الذي صار آلة يتأدى بها المعنى الذي في نفسه إليه، ثم ذكر أن النفس غير المثال المتخيل، فالشكل المرئي ليس روحه ﷺ ولا شخصه بل مثاله على التحقيق، وكذا رؤيته سبحانه نوما فإن ذاته تعالى منزهة عن الشكل والصورة لكن تنتهي تعريفاته
cesedin görülmesi değil, nefsindeki mananın kendisine ulaşmasına vasıta kılınan misalin görülmesidir. Sonra nefsin hayal edilen misalden farklı olduğunu, dolayısıyla görülen şeklin onun sallallâhu aleyhi ve sellem ruhu veya bizzat şahsı değil, tahkik üzere onun misali olduğunu zikretmiştir. Aynı şekilde O Sübhânehu'nun rüyada görülmesi de böyledir; zira O Teâlâ'nın zatı şekil ve suretten münezzehtir, ancak O Teâlâ'nın bildirimleri
تعالى إلى العبد بواسطة مثال محسوس من نور أو غيره وهو آلة حقا في كونه واسطة في التعريف، فقول الرائي: رأيت الله تعالى نوما لا يعني به أنه رأى ذاته تعالى.
kula nurdan veya başka bir şeyden mahsus bir misal vasıtasıyla ulaşır; bu da bildirmede bir vasıta olması bakımından hakiki bir alettir. Dolayısıyla rüyayı görenin 'Allah Teâlâ'yı rüyada gördüm' sözü, O Teâlâ'nın bizzat zatını gördüğü anlamına gelmez.
وقال أيضا: من رآه ﷺ مناما لم يرد رؤيته حقيقة بشخصه المودع روضة المدينة بل رؤية مثاله وهو مثال روحه المقدسة ﵊.
Yine şöyle demiştir: Onu sallallâhu aleyhi ve sellem rüyada gören kimse, Medine'deki ravzada bulunan şahsını bizzat hakikaten görmeyi kastetmemiştir; bilakis onun misalini görmüştür ki bu da onun mukaddes ruhunun aleyhisselâm misalidir.
قيل: ومن هنا يعلم جواب آخر للاشكال وهو أن مرادهم أن ما يرى في المنام ليس له حقيقة ثابتة في نفس الأمر كما أن المرئي في اليقظة كذلك بل هو مثال متخيل يظهره الله تعالى للنفس في المنام كما يظهر لها الأمور الغيبية بعد الموت والنوم والموت اخوان، ووصف ما ذكر بالباطل لعله من قبيل وصف العالم به في قول لبيد:
Denildi ki: Buradan söz konusu müşkile bir diğer cevap da anlaşılmaktadır: Onların maksadı, rüyada görülen şeyin uyanıklıkta görülen şey gibi nefsu'l-emirde sabit bir hakikatinin olmadığıdır; bilakis o, uykudan sonra ölümde gaybî işleri nefse izhar ettiği gibi —ki uyku ile ölüm iki kardeştir— Allah Teâlâ'nın rüyada nefse izhar ettiği hayalî bir misaldir. Zikredilen şeyin batıl olarak nitelendirilmesi ise belki de Lebîd'in şu sözünde âlemin batıl olarak nitelendirilmesi kabilindendir:
ألا كل شيء ما خلا الله باطل وأنت تعلم أن ما ذكره حجة الإسلام ليس مما اتفق عليه علماؤه فقد ذهب جمع إلى أن رؤيته ﷺ بصفته المعلومة إدراك على الحقيقة وبغيرها إدراك للمثال، على أن كلام المتكلمين ظاهر المخالفة للكتاب والسنة ولا يكاد يسلم تأويله عن شيء فتأمل. ولعل النوبة تفضي إلى ذكر زيادة كلام في هذا المقام.
Haberiniz olsun, Allah'tan başka her şey batıldır! Sen de bilirsin ki Hüccetü'l-İslâm'ın zikrettiği husus, âlimlerinin üzerinde ittifak ettiği bir mesele değildir; nitekim bir topluluk onun sallallâhu aleyhi ve sellem bilinen sıfatıyla görülmesinin hakikat üzere bir idrak olduğunu, başka sıfatla görülmesinin ise misalin idraki olduğunu savunmuştur. Kaldı ki kelamcıların sözü Kitap ve Sünnet'e açıkça muhaliftir ve tevili de tenkitten pek kurtulamaz; iyi düşün! Belki sırası geldiğinde bu makamda daha fazla açıklamada bulunulacaktır.
وبالجملة إنكار الرؤيا على الإطلاق ليس في محله كيف وقد جاء في مدحها ما جاء. ففي صحيح مسلم: أيها الناس لم يبق من مبشرات النبوة إلا الرؤيا الصالحة يراها مسلم أو ترى له. وجاء في أكثر الروايات أنها جزء من ست وأربعين. ووجه ذلك بأنه ﵊ عمل بها ستة أشهر في مبدأ الوحي وقد استقام ينزل عليه الوحي ثلاثا وعشرين سنة، ولا يتأتى هذا على رواية خمس وأربعين، وكذا على رواية سبعين جزءا أو رواية ست وسبعين وهي ضعيفة ورواية ست وعشرين وقد ذكرها ابن عبد البر ورواية النووي من أربعة وعشرين والله تعالى أعلم.
Hülasa, rüyanın mutlak olarak inkâr edilmesi yerinde değildir; zira onun medhi hakkında bunca nass gelmiştir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de şöyle buyrulmuştur: «Ey insanlar! Nübüvvet müjdelerinden geriye, ancak Müslümanın gördüğü veya kendisi için görülen salih rüya kalmıştır.» Rivayetlerin çoğunda onun kırk altı parçadan bir cüz olduğu gelmiştir. Bunun gerekçesi şöyle açıklanmıştır: O aleyhisselâm vahyin başlangıcında altı ay rüya ile amel etmiş, kendisine vahiy ise yirmi üç yıl boyunca inmeye devam etmiştir. Kırk beş cüz rivayetine göre bu hesap tam oturmaz; aynı şekilde zayıf olan yetmiş cüz veya yetmiş altı cüz rivayeti, İbn Abdilberr'in zikrettiği yirmi altı rivayeti ve Nevevî'nin yirmi dört rivayetine göre de durum böyledir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً أي حاربتم جماعة من الكفرة ولم يصفها سبحانه لظهور أن المؤمنين لا يحاربون إلا الكفار، وقيل: ليشمل بإطلاقه البغاة ولا ينافيه خصوص سبب النزول، ومنهم من زعم أن الانقطاع معتبر في معنى الفئة لأنها من فأوت أي قطعت والمنقطع عن المؤمنين إما كفار أو بغاة، وبني على ذلك أنه لا ينبغي أن يقال:
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman” yani kâfirlerden bir cemaatle savaştığınızda. Müminlerin ancak kâfirlerle savaşacağı açık olduğu için O Sübhânehu o topluluğu vasıflandırmamıştır. Denildi ki: Mutlak olması sebebiyle âsileri (bâğîleri) de kapsaması içindir; nüzul sebebinin hususiliği buna mâni değildir. Bazıları 'fie' kelimesinin anlamında kopukluğun/ayrılığın muteber olduğunu zannetmiştir; zira 'fe'evtu' yani kestim/ayırdım kökündendir ve müminlerden ayrılanlar ya kâfirler ya da bâğîlerdir. Buna binaen şöyle denilmemesi gerektiği ileri sürülmüştür:
لم توصف لظهور إلخ وليس بشيء كما لا يخفى، واللقاء قد غلب في القتال كالنزال. وتصدير الخطاب بحرفي النداء والتنبيه إظهارا لكمال الاعتناء بمضمون ما بعده فَاثْبُتُوا للقائهم فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ [الأنفال: ١٥] والظاهر أن المراد إلا وأو على ما مر وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً أي في تضاعيف القتال، وفسر بعضهم هذا الذكر بالتكبير، وبعضهم بالدعاء ورووا أدعية كثيرة في القتال منها: اللهم أنت ربنا وربهم نواصينا ونواصيهم بيدك فاقتلهم واهزمهم، وقيل: المراد بذكره سبحانه اخطاره بالقلب وتوقع نصره، وقيل: المراد اذكروا ما وعدكم الله تعالى من النصر على الأعداء في الدنيا والثواب في الآخرة ليدعوكم ذلك إلى الثبات في القتال لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي تفوزون بمرامكم من النصر والمثوبة، والأولى حمل الذكر على ما يعم التكبير والدعاء وغير ذلك من أنواع الذكر، وفي الآية تنبيه على أن العبد ينبغي أن لا يشغله شيء عن ذكر مولاه سبحانه، وذكره جل شأنه في مثل ذلك الموطن من أقوى أدلة محبته جل شأنه، ألا ترى من أحب مخلوقا مثله كيف يقول:
Durum açık olduğu için vasıflandırılmamıştır vb. denilmemelidir; oysa gizli olmadığı üzere bu bir şey değildir. 'Lika' (karşılaşma) kelimesi tıpkı 'nizâl' (er meydanına çıkma) gibi savaş anlamında galip kılınmıştır. Hitabın nida ve tenbih harfleriyle başlaması, kendisinden sonraki cümlenin muhtevasına gösterilen tam itinayı ortaya koymak içindir. { فَاثْبُتُوا } “sebat edin” onlarla karşılaşmada; { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } “onlara arkalarınızı dönmeyin” [el-Enfâl: 15]. Zahir olan, daha önce geçtiği üzere 'illâ' ve 'ev' takdiridir. { وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “ve Allah'ı çokça zikredin” yani savaşın içinde. Bazıları bu zikri tekbir ile, bazıları ise dua ile tefsir etmişler ve savaşta okunacak birçok dua rivayet etmişlerdir; onlardan biri şudur: «Allah'ım! Sen bizim de Rabbimizsin onların da Rabbisin; bizim de perçemlerimiz onların da perçemleri Senin elindedir; onları öldür ve onları hezimete uğrat!» Denildi ki: O Sübhânehu'yu zikretmekten maksat, O'nu kalpte hazır bulundurmak ve O'nun yardımını beklemektir. Denildi ki: Murad; Allah Teâlâ'nın dünyada düşmanlara karşı zafer, ahirette ise sevap vaadini zikredin/hatırlayın ki bu sizi savaşta sebata sevk etsin. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa erersiniz.” Yani zafer ve sevaptan ibaret olan muradınıza erersiniz. Zikri; tekbiri, duayı ve zikrin diğer türlerini kapsayacak şekilde genel kılmak daha evladır. Ayette, kulun hiçbir şey sebebiyle Mevlâsı Sübhânehu'nun zikrinden gafil olmaması gerektiğine bir tenbih vardır; O'nun şânı yüce olan zikri, böylesi bir makamda O'nun şânı yüce sevgisinin en güçlü delillerindendir. Görmez misin, kendisi gibi bir mahluku seven kimse nasıl şöyle der:
ولقد ذكرتك والرماح نواهل ... مني وبيض الهند تشرب من دمي
Mızraklar benden kana kana içerken ve Hint kılıçları kanımdan içerken andolsun seni andım,
فوددت تقبيل السيوف لأنها ... برقت كبارق ثغرك المتبسم
Kılıçları öpmeyi arzuladım; çünkü onlar senin tebessüm eden dişlerinin parıltısı gibi parıldıyordu.
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ في كل ما تأتون وما تذرون ويندرج في ذلك ما أمروا به هنا وَلا تَنازَعُوا باختلاف الآراء كما فعلتم ببدر وأحد. وقرىء «ولا تنازعوا» بتشديد التاء فَتَفْشَلُوا أي فتجبنوا عن عدوكم
{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin” işlediğiniz ve terk ettiğiniz her şeyde; burada emredildikleri hususlar da buna dahildir. { وَلا تَنازَعُوا } “ve birbirinizle çekişmeyin” Bedir ve Uhud'da yaptığınız gibi görüş ayrılığına düşerek [çekişmeyin]. Tâ'nın şeddesiyle «velâ ttenâze'û» şeklinde de okunmuştur. { فَتَفْشَلُوا } “yoksa yılgınlığa düşersiniz” yani düşmanınıza karşı korkaklık gösterirsiniz
وتضعفوا عن قتالهم. والفعل منصوب بأن مقدرة في جواب النهي، ويحتمل أن يكون مجزوما عطفا عليه، وقوله تعالى:
ve onlarla savaşmaktan aciz düşersiniz. Fiil, nehyin cevabında mukadder bir 'en' ile mansuptur; nehy üzerine matuf olarak meczum olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ بالنصب معطوف على فَتَفْشَلُوا على الاحتمال الأول. وقرأ عيسى بن عمر «ويذهب» بياء الغيبة والجزم وهو عطف عليه أيضا على الاحتمال الثاني. والريح كما قال الأخفش مستعارة للدولة لشبهها بها في نفوذ أمرها وتمشيه. ومن كلامهم هبت رياح فلان إذ دالت له الدولة وجرى أمره على ما يريد وركدت رياحه إذا ولت عنه وأدبر أمره وقال:
{ وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “ve rüzgarınız (gücünüz) gider.” Birinci ihtimale göre nasb ile 'fe-tefşelû' üzerine matuftur. Îsâ b. Ömer ise gayb yâ'sı ve cezm ile «ve yezheb» şeklinde okumuştur ki bu da ikinci ihtimale göre onun üzerine matuftur. Ahfeş'in dediği gibi rüzgar (rîh), emrinin nafiz olması ve yürümesi bakımından ona benzediği için devlet (güç/saltanat) yerine müstear kılınmıştır. Onların kelamında: 'Filancanın rüzgarları esti' denilir ki bu, devlete erdiği ve işinin dilediği gibi gittiği anlamına gelir; 'rüzgarları dindi' denilir ki bu da devletin ondan yüz çevirip işinin tersine döndüğü anlamına gelir. Şair şöyle demiştir:
إذا هبت رياحك فاغتنمها ... فإن لكل خافقة سكون
Rüzgarların estiğinde onu ganimet bil ... Zira her esişin bir durgunluğu vardır.
ولا تغفل عن الإحسان فيها ... فما تدري السكون متى يكون
O esnada ihsanda bulunmaktan gafil olma ... Çünkü o durgunluğun ne zaman olacağını bilemezsin.
وعن قتادة وابن زيد أن المراد بها ريح النصر وقالا: لم يكن نصر قط إلا بريح يبعثها الله تعالى تضرب وجوه العدو.
Katâde ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre, bununla kastedilen zafer rüzgarıdır; onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın düşmanın yüzüne çarpmak üzere gönderdiği bir rüzgar olmaksızın hiçbir zafer hâsıl olmamıştır.