Binûn

Enfâl Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وعن النعمان بن مقرن قال: شهدت مع رسول الله ﷺ فكان إذا لم يقاتل أول النهار انتظر حتى تميل الشمس وتهب الرياح،

Nu'mân b. Mukarrin'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [gazvede] bulundum; günün başında savaşmadığı takdirde güneş batıya meyledip rüzgarlar esinceye kadar beklerdi."

وعلى هذا تكون الريح على حقيقتها، وجوز أن تكون كناية عن النصر وبذلك فسرها مجاهد وَاصْبِرُوا على شدائد الحرب إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ بالإمداد والإعانة وما يفهم من كلمة مع من أصالتهم بناء على المشهور من حيث إنهم المباشرون للصبر فهم متبوعون من تلك الحيثية.

Buna göre rüzgar hakiki anlamındadır. Zaferden kinaye olması da caiz görülmüştür ki Mücâhid de bu şekilde tefsir etmiştir. { وَاصْبِرُوا } “ve sabredin” savaşın zorluklarına karşı; { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” yardım ve desteğiyle [beraberdir]. 'Birlikte/beraber' (ma'a) kelimesinden anlaşılan onların asıl oluşu, sabrı bizzat üstlenenler olmaları hasebiyle meşhur anlayışa dayanmaktadır; zira onlar bu açıdan uyulan (önde gelen) konumundadırlar.

وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بعد أن أمروا بما أمروا من أحاسن الأعمال ونهوا عما يقابلها، والمراد بهم أهل مكة أبو جهل وأصحابه حين خرجوا لحماية العير بَطَراً أي فخرا وأشرا وَرِئاءَ النَّاسِ ليثنوا عليهم بالشجاعة والسماحة. روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لما رأى أبو سفيان أنه أحرز عيره أرسل إلى قريش أن ارجعوا فقد سلمت العير فقال أبو جهل: والله لا نرجع حتى نرد بدرا ونشرب الخمور وتعزف علينا القينات ونطعم بها من حضرنا من العرب فوافوها ولكن سقوا كأس المنايا بدل الخمور وناحت عليهم النوائح، بدل القينات وكانت أموالهم غنائم بدلا عن بذلها، ونصب المصدرين على التعليل، ويجوز أن يكونا في موضع الحال، أي بطرين مرائين، وعلى التقديرين المقصود نهي المؤمنين أن يكونوا أمثالهم في البطر والرياء وأمرهم بأن يكونوا أهل تقوى وإخلاص إذا قلنا: إن النهي عن الشيء أمر بضده.

{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanlar gibi olmayın” kendilerine en güzel ameller emredilip zıtları yasaklandıktan sonra [böyle buyruldu]. Onlardan maksat Mekke ehlidir; yani kervanı korumak için çıktıkları sıradaki Ebû Cehil ve arkadaşlarıdır; { بَطَراً } “çalım satarak” yani övünerek ve şımararak; { وَرِئاءَ النَّاسِ } “ve insanlara gösteriş yaparak” cesaret ve cömertlikleriyle kendilerini övsünler diye [çıktılar]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre; Ebû Süfyân kervanını kurtardığını görünce Kureyş'e: 'Geri dönün, kervan kurtuldu' diye haber gönderdi. Bunun üzerine Ebû Cehil: 'Vallahi Bedir'e varıp şaraplar içmedikçe, cariyeler bize çalgı çalmadıkça ve yanımıza gelen Araplara yemek yedirmedikçe dönmeyiz!' dedi. Nihayet oraya ulaştılar; ancak şarap yerine ecel kadehini yudumladılar, çalgıcı cariyeler yerine arkalarından ağıtçılar ağlaştı ve dağıtacakları malları da ganimet oldu. İki masdarın mef'ûlün leh olarak nasb edilmesi caiz olduğu gibi, hâl konumunda olmaları da caizdir; yani 'çalım satarak ve gösteriş yaparak'. Her iki takdire göre de maksat, müminlerin çalım satma ve riyada onlar gibi olmalarını yasaklamak ve bir şeyden nehyetmenin zıddını emretmek olduğunu söylediğimiz takdirde takva ve ihlas ehli olmalarını emretmektir.

وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ عطف على بَطَراً وهو ظاهر على تقدير أنه حال بتأويل اسم الفاعل لأن الجملة تقع حالا من غير تكلف وأما على تقدير كونه مفعولا له فيحتاج إلى تكلف لأن الجملة لا تقع مفعولا له، ومن هنا قيل: الأصل أن يصدوا فلما حذفت أن المصدرية ارتفع الفعل مع القصد إلى معنى المصدرية بدون سابك كقوله:

{ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolundan alıkoyarak” ifadesi, { بَطَراً } “çalım satarak” kelimesi üzerine matuftur. İsmi fâil teviliyle hâl olduğu takdirde bu açıktır; çünkü cümle hiçbir külfetsiz hâl konumuna geçer. Mef'ûlün leh olması takdirinde ise külfet gerekir; çünkü cümle doğrudan mef'ûlün leh olmaz. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Aslı 'an yasuddû' (alıkoymaları için) idi; masdariyye 'en' edatı hazfedilince fiil, sebk edici bir edat olmaksızın masdarlık manası kastedilerek merfû oldu; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

ألا أيهذا الزاجري أحضر الوغى ... أي عن أن أحضر، وهو شاذ

"Ey savaşa katılmamı engelleyen kişi..." yani savaşa katılmamdan (an ehdura); bu ise şâzzdır.

واختير جعله على هذا استئنافا، ونكتة التعبير بالاسم أولا والفعل أخيرا أن البطر والرياء دأبهم بخلاف الصد فإنه تجدد لهم في زمن النبوة وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ فيجازيهم عليه وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ مقدر بمضمر خوطب به النبي ﷺ بطريق التلوين على ما قيل، ويجوز أن يكون المضمر مخاطبا به المؤمنون والعطف على لا تكونوا، أي واذكروا إذ زين لهم الشيطان أعمالهم في معاداة المؤمنين وغيرها بأن وسوس إليهم وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ أي ألقى في روعهم وخيل لهم أنهم يغلبون لكثرة عددهم وعددهم وأوهمهم ان اتباعهم إياه فيما يظنون أنها قربات مجير لهم وحافظ عن السوء حتى قالوا: اللهم انصر أهدى الفئتين وأفضل الدينين، فالقول مجاز عن الوسوسة، والإسناد في إِنِّي جارٌ من قبيل الإسناد إلى السبب الداعي ولَكُمُ خبر لا أو صفة غالِبَ والخبر محذوف، أي لا غالب كائنا لكم موجود والْيَوْمَ معمول الخبر ولا يجوز

Buna göre cümlenin istînâf kılınması tercih edilmiştir. İlk olarak isimle, son olarak fiille ifade edilmesindeki incelik şudur: Çalım ve gösteriş onların sürekli âdetidir; [haktan] alıkoymak ise nübüvvet zamanında onlar için yenilenen bir durumdur. { وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır” dolayısıyla onları bununla cezalandıracaktır. { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemişti” ifadesi, denildiğine göre iltifat yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap eden gizli bir lafızla takdir edilmiştir. Bu gizli hitabın müminlere yönelik olması ve 'lâ tekûnû' üzerine atfedilmesi de caizdir; yani: Şeytanın müminlere düşmanlık ve diğer konulardaki amellerini onlara fısıldamak suretiyle süslediği zamanı hatırlayın; { وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } “ve: 'Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur ve şüphesiz ben de sizin koruyucunuzum' demişti.” Yani onların kalplerine atmış ve sayı ile teçhizatlarının çokluğundan ötürü galip geleceklerini hayal ettirmişti; ayrıca kurban/yakınlaşma sandıkları şeylerde kendisine uymalarının kendilerini koruyacağını ve kötülükten muhafaza edeceğini vehmettirdi; hatta onlar: 'Allahım, iki fırkadan en doğru yolda olana ve iki dinden en faziletli olana yardım et!' dediler. Buradaki 'söz' (kavl), vesveseden mecazdır. 'İnnî cârun' ifadesindeki isnad ise sevk eden sebebe isnad kabilindendir. 'Leküm' kelimesi 'lâ'nın haberi veya 'gâlibe'nin sıfatıdır; haber ise mahzuftur; yani 'Size galip gelecek hiçbir kimse mevcut değildir'. 'El-Yevm' ise haberin mamulüdür; ve caiz değildir

تعلق الجار بغالب وإلا لانتصب لشبهه بالمضاف حينئذ، وأجاز البغداديون الفتح وعليه يصح تعلقه به، ومِنَ النَّاسِ حال من ضمير الخبر لا من المستتر في غالِبَ لما ذكرنا، وجملة اني جار تحتمل العطف والحالية فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ أي تلاقى الفريقان وكثيرا ما يكنى بالترائي عن التلاقي وإنما أول بذلك لمكان قوله تعالى: نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ

cârın 'gâlib'e taalluk etmesi [caiz değildir]; aksi takdirde bu durumda şibh-i muzaf olduğu için mansup olurdu. Bağdatlılar fethayı caiz görmüşlerdir, buna göre ona taalluk etmesi sahih olur. { مِنَ النَّاسِ } “insanlardan” ifadesi, zikrettiğimiz sebepten ötürü 'gâlib' içindeki müstetir zamirden değil, haberin zamirinden hâldir. 'İnnî cârun' cümlesi atıf ve hâl olmayı muhtemeldir. { فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ } “Fakat iki topluluk birbirini görünce” yani iki grup karşı karşıya gelince; çoklukla 'birbirini görme' (terâî) ifadesi 'karşılaşma' (telâkî) yerine kinaye olarak kullanılır. Bununla tevil edilmesinin sebebi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ } “iki topuğu üstünde geri döndü”

أي رجع القهقري فإن النكوص كان عند التلاقي لا عند الترائي، والتزام كونه عنده فيه خفاء. والجار والمجرور في موضع الحال المؤكدة أو المؤسسة إن فسر النكوص بمطلق الرجوع، وأيا ما كان ففي الكلام استعارة تمثيلية، شبه بطلان كيده بعد تزيينه بمن رجع القهقهرى عما يخافه كأنه قيل: لما تلاقتا بطل كيده وعاد ما خيل إليهم أنه مجيرهم سبب هلاكهم.

yani gerisin geri kaçtı; zira geri dönme (nükûs), birbirini görme anında değil, karşılaşma anındaydı; bunun birbirini görme anında olduğunu iddia etmekte kapalılık vardır. Câr ve mecrûr, nükûs mutlak dönüşle tefsir edilirse tekit edici veya kurucu hâl konumundadır. Her ne olursa olsun kelamda istiare-i temsiliyye vardır; süslemesinden sonra tuzağının boşa çıkması, korktuğu şeyden gerisin geri kaçan kimseye benzetilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: İki taraf karşılaştığında onun tuzağı boşa çıktı ve kendilerine koruyucu olduğunu vehmettirdiği şey onların helak olma sebebi haline geldi.

وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ تبرأ منهم إما بتركهم أو بترك الوسوسة لهم التي كان يفعلها أولا وخاف عليهم وأيس من حالهم لما رأى امداد الله تعالى المسلمين بالملائكة ﵈، وإنما لم نقل خاف على نفسه لأن الوسوسة بخوفه عليهم أقرب إلى القبول بل يبعد وسوسته إليهم بخوفه على نفسه، وقيل:

{ وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } “ve şöyle dedi: 'Şüphesiz ben sizden uzağım. Ben sizin görmediğinizi görüyorum. Şüphesiz ben Allah'tan korkarım.'” Onlardan ya onları terk ederek yahut başlangıçta yaptığı vesveseyi bırakarak uzaklaştı. Allah Teâlâ'nın Müslümanlara meleklerle aleyhimüsselâm imdat ettiğini görünce onlar için endişelendi ve durumlarından ümidi kesti. 'Kendi nefsi için korktu' demeyişimizin sebebi; onlar için korktuğunu fısıldamasının kabule daha yakın olmasındandır, bilakis kendi nefsi için korktuğunu onlara fısıldaması uzaktır. Şöyle de denilmiştir:

إنه لا يخاف على نفسه لأنه من المنظرين وليس بشيء.

O, kendi nefsi için korkmaz; çünkü mühlet verilenlerdendir, ancak bu bir şey ifade etmez.

وقد يقال: المقصود من هذا الكلام أنه عظم عليهم الأمر وأخذ يخوفهم بعد أن كان يحرضهم ويشجعهم كأنه قال: يا قوم الأمر عظيم والخطب جسيم وإني تارككم لذلك وخائف على نفسي الوقوع في مهاوي المهالك مع أني أقدر منكم على القرار وعلى مراحل هذه القفار، وحينئذ لا يبعد أن يراد من الخوف الخوف على نفسه حيث لم يكن هناك قول حقيقة، وقال غير واحد من المفسرين: إنه لما اجتمعت قريش على المسير ذكرت ما بينها وبين كنانة من الإحنة والحرب فكاد ذلك يثبطهم فتمثل لهم إبليس بصورة سراقة بن مالك الكناني وكان من أشراف كنانة فقال لهم لا غالب لكم اليوم وإني جار لكم من بني كنانة وحافظكم ومانع عنكم فلا يصل إليكم مكروه منهم فلما رأى الملائكة تنزل من السماء نكص وكانت يده في يد الحارث بن هشام فقال له: إلى أين؟ أتخذلنا في هذه الحالة؟ فقال له: إني أرى ما لا ترون فقال: والله ما نرى إلا جعاسيس يثرب فدفع في صدر الحارث وانطلق وانهزم الناس فلما قدموا مكة قالوا: هزم الناس سراقة فبلغه الخبر فقال: والله ما شعرت بمسيركم حتى بلغتني هزيمتكم فلما أسلموا علموا أنه الشيطان، وروي هذا عن ابن عباس والكلبي والسدي وغيرهم، وعليه يحتمل أن يكون معنى قوله: إني أخاف الله إني أخاف أن يصيبني بمكروه من الملائكة أو يهلكني، ويكون الوقت هو الوقت الموعود إذ رأى فيه ما لم ير قبله، وفي الموطأ: ما رئي الشيطان يوما هو أصغر فيه ولا أدحر ولا أحقر ولا أغيظ منه في يوم عرفة لما يرى من تنزل الرحمة وتجاوز الله تعالى عن الذنوب العظام إلا ما رئي يوم بدر فإنه قد رأى جبريل ﵇ يزع الملائكة ﵈، وما في كتاب التيجان من أن إبليس قتل ذلك اليوم مخرج على هذا وإلا فهو تاج سلطان الكذب، وروى الأول عن الحسن واختاره البلخي والجاحظ، وقوله سبحانه: وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ يحتمل أن يكون من كلام اللعين وأن يكون مستأنفا من جهته ﷾، وادعى بعضهم أن الأول هو الظاهر إذ على احتمال كونه مستأنفا يكون تقريرا لمعذرته ولا يقتضيه المقام فيكون فضلة من الكلام، وتعقب بأنه بيان لسبب خوفه حيث إنه يعلم ذلك فافهم إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ ظرف لزين أو نكص أو شديد العقاب، وجوز أبو البقاء أيضا أن يقدر اذكروا وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أي الذين لم تطمئن قلوبهم بالإيمان بعد وبقي فيها شبهة، قيل: وهم فتية من قريش أسلموا بمكة وحبسهم آباؤهم حتى خرجوا معهم إلى بدر. منهم قيس بن الوليد بن المغيرة. والعاص بن منبه بن الحجاج. والحارث بن زمعة.

Şöyle de denilebilir: Bu sözden maksat, onları teşvik edip cesaretlendirdikten sonra durumu gözlerinde büyütmesi ve onları korkutmaya başlamasıdır; sanki şöyle demiştir: 'Ey kavmim! Durum çok büyük, hadise pek vahimdir; bu yüzden ben sizi terk ediyorum ve bu ıssız çöllerin mesafelerini aşmaya ve kaçmaya sizden daha muktedir olduğum halde kendi nefsimin helak uçurumlarına düşmesinden korkuyorum.' Bu durumda ortada hakiki bir söz bulunmadığı için korkudan maksadın kendi nefsi için korkması olması uzak değildir. Müfessirlerden birçoğu şöyle demiştir: Kureyş yola çıkmak üzere toplandığında, kendileriyle Kinâne arasındaki düşmanlığı ve savaşı hatırladı; bu durum neredeyse onları alıkoyacaktı. Bunun üzerine İblis, Kinâne'nin ileri gelenlerinden olan Sürâka b. Mâlik el-Kinânî sûretinde onlara temessül etti ve onlara: 'Bugün size galip gelecek kimse yoktur; ben de Kinâneoğulları'na karşı sizin yanınızdayım, sizi koruyucuyum ve engelleyiciyim, onlardan size hoşlanmayacağınız bir şey ulaşamaz' dedi. Meleklerin gökten indiğini görünce geri döndü; eli Hâris b. Hişâm'ın elindeydi. Hâris ona: 'Nereye? Bu durumda bizi yüzüstü mü bırakacaksın?' dedi. O da: 'Ben sizin görmediğinizi görüyorum' dedi. Hâris: 'Vallahi biz sadece Yesrib'in değersiz cücelerini görüyoruz' dedi. Bunun üzerine o, Hâris'in göğsüne vurup uzaklaştı ve insanlar hezimete uğradı. Mekke'ye vardıklarında: 'İnsanları Sürâka hezimete uğrattı' dediler. Bu haber ona ulaşınca: 'Vallahi hezimetiniz bana ulaşana kadar yola çıktığınızdan bile haberim yoktu' dedi. Müslüman olduklarında onun şeytan olduğunu anladılar. Bu rivayet İbn Abbâs, Kelbî, Süddî ve başkalarından nakledilmiştir. Buna göre onun: 'Ben Allah'tan korkarım' sözünün anlamının 'Meleklerden bana bir kötülük isabet etmesinden yahut beni helak etmesinden korkarım' olması ve vaktin de daha önce görmediği şeyleri gördüğü vaat edilen vakit olması muhtemeldir. Muvatta'da şöyle yer almaktadır: 'Rahmetin inişini ve Allah Teâlâ'nın büyük günahları bağışlamasını görmesinden ötürü şeytanın Arefe gününden daha küçük, daha kovulmuş, daha hakir ve daha öfkeli görüldüğü hiçbir gün yoktur; ancak Bedir günü müstesnadır, zira o gün Cebrail'i aleyhisselâm melekleri aleyhimüsselâm sevk ve idare ederken görmüştür.' Kitâbü't-Tîcân'da İblis'in o gün öldürüldüğüne dair yer alan rivayet buna göre tevil edilir, aksi takdirde o yalan sultanının tacıdır. İlk görüş Hasan'dan rivayet edilmiş olup Belhî ve Câhız da onu tercih etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } “ve Allah'ın cezası pek şiddetlidir” buyruğu, laînin (şeytanın) sözünden olması muhtemel olduğu gibi, O'nun azze ve celle tarafından müstetir/müstakil bir söz olması da muhtemeldir. Bazıları birincisinin zâhir olduğunu iddia etmiştir; zira müstakil olması ihtimalinde onun mazeretini pekiştirme olur ki makam bunu gerektirmez ve lüzumsuz bir söz olur. Buna karşı şöyle cevap verilmiştir: Bu, korkusunun sebebini beyandır; zira o bunu bilmektedir, iyi anla! { إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ } “Hani münafıklar diyordu” ifadesi 'zeyyene' veya 'nekasa' yahut 'şedîdü'l-ikâb' için zarftır. Ebü'l-Bekâ 'uzkurû' (hatırlayın) takdir edilmesini de caiz görmüştür. { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “ve kalplerinde hastalık bulunanlar” yani kalpleri henüz imanla mutmain olmamış ve içinde şüphe kalmış olanlar. Denildiğine göre bunlar Mekke'de Müslüman olan ve babaları tarafından hapsedilip sonunda kendileriyle beraber Bedir'e çıkarılan Kureyşli birtakım gençlerdir. Velîd b. Mugîre'nin oğlu Kays, Münebbih b. Haccâc'ın oğlu Âs ve Zem'a'nın oğlu Hâris bunlardandır.

وأبو قيس بن الفاكه، فالمرض على هذا مجاز عن الشبهة.

ve Fâkih'in oğlu Ebû Kays da bunlardandır. Buna göre hastalık, şüpheden mecazdır.

وقيل: المراد بهم المنافقون سواء جعل العطف تفسيريا أو فسر مرض القلوب بالإحن والعداوات والشك مما هو

Şöyle de denilmiştir: Atıf ister tefsîrî kabul edilsin, ister kalplerin hastalığı kin, düşmanlık ve şüphe gibi şeylerle tefsir edilsin,

غير النفاق، والمعنى إذ يقول الجامعون بين النفاق ومرض القلوب، وقيل: يجوز أن يكون الموصول صفة المنافقين، وتوسطت الواو لتأكيد لصوق الصفة بالموصوف لأن هذه صفة للمنافقين لا تنفك عنهم، أو تكون الواو داخلة بين المفسر والمفسر نحو أعجبني زيد وكرمه، وزعم بعضهم أن ذلك وهم وهو من التحامل بمكان إذ لا مانع من ذلك صناعة ولا معنى، والقول بأن وجه الوهم فيه أن المنافقين جار على موصوف مقدر أي القوم المنافقون فلا يوصف ليس بوجيه إذ للقائل أن يقول: إنه أجرى المنافقون هنا مجرى الأسماء مع أن الصفة لا مانع من أن توصف وقيام العرض بالعرض دون إثبات امتناعه خرط القتاد، ومن فسر الذين في قلوبهم مرض بأولئك الفئة الذين أسلموا بمكة قال: إنهم لما رأوا قلة المسلمين قالوا: غَرَّ هؤُلاءِ يعنون المؤمنين الذين مع رسول الله ﷺ دِينُهُمْ حتى تعرضوا لمن لا يدي لهم به فخرجوا وهم ثلاثمائة وبضعة عشر إلى زهاء الألف، وعلى احتمال جعله صفة للمنافقين يشعر كلام البعض أن القول لم يكن عند التلاقي، فقد روي عن الحسن أن هؤلاء المنافقين لم يشهدوا القتال يوم بدر.

nifaktan başka bir şey olarak [tefsir edilsin], onlardan maksat münafıklardır. Anlam: 'Nifak ile kalplerindeki hastalığı bir araya getirenler dedikleri zaman...' şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: İsm-i mevsûlün münafıkların sıfatı olması caizdir; aradaki vav harfi ise sıfatın mevsûfa bitişikliğini pekiştirmek içindir, çünkü bu münafıkların kendilerinden ayrılmayan bir sıfatıdır; yahut vav, tefsir eden ile tefsir edilen arasına girmiştir, tıpkı 'Zeyd ve onun cömertliği hoşuma gitti' sözünde olduğu gibi. Bazıları bunun bir vehim olduğunu ileri sürmüşse de bu oldukça haksız bir tutumdur; zira ne lafız sanatı ne de anlam bakımından buna bir engel yoktur. Buradaki vehim yönünün 'münafıklar kelimesi takdirî bir mevsûfa bağlıdır, yani 'el-kavmü'l-münâfikûn' (münafık topluluk) demektir, bu yüzden sıfatlanamaz' şeklinde açıklanması isabetli değildir; çünkü söyleyen kimse: 'Burada münafıklar isim mesabesinde kılınmıştır; kaldı ki sıfatın da sıfatlanmasına bir engel yoktur ve arazın arazla kaim olmasının imkansızlığını ispat etmeksizin öne sürmek son derece zordur' diyebilir. 'Kalplerinde hastalık olanlar' ifadesini Mekke'de Müslüman olan o toplulukla tefsir edenler şöyle demiştir: Onlar Müslümanların azlığını görünce: { غَرَّ هؤُلاءِ } “Bunları aldattı” -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olan müminleri kastederek- { دِينُهُمْ } “dinleri” [dediler], öyle ki güç yetiremeyecekleri kimselere karşı çıktılar; nitekim üç yüz on küsur kişi olarak yaklaşık bin kişiye karşı çıktılar. Bunun münafıkların sıfatı kılınması ihtimaline göre bazılarının sözü, bu sözün karşılaşma anında söylenmediğini hissettirmektedir; nitekim Hasan'dan bu münafıkların Bedir günü savaşa katılmadıkları rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: هم يومئذ في المسلمين، وفي القلب من هذا شيء، فإن الذي تشهد له الآثار أن أهل بدر كانوا خلاصة المؤمنين وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ جواب لهم ورد لمقالتهم فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غالب لا يذل من توكل عليه ولا يخذل من استجار به وإن قل حَكِيمٌ يفعل بحكمته البالغة ما تستبعده العقول، وتحار في فهمه ألباب الفحول. وجواب الشرط محذوف لدلالة المذكور عليه أو أنه قائم مقامه وَلَوْ تَرى خطاب للنبي ﷺ أو لكل أحد ممن له حظ من الخطاب، والمضارع هنا بمعنى الماضي لأن لَوْ الامتناعية ترد المضارع ماضيا كما أن ترد الماضي مضارعا، أي ولو رأيت إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ إلخ لرأيت أمرا فظيعا، ولا بد عند العلامة من حمل معنى المضي هنا على الفرض والتقدير، وليس المعنى على حقيقة المضي، قيل:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar o gün Müslümanların içindeydiler.' Ancak bu görüşte kalbe takılan bir şey vardır; zira rivayetlerin şahitlik ettiği husus, Bedir ehlinin müminlerin seçkinleri olduğudur. { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Kim Allah'a tevekkül ederse” ifadesi onlar için bir cevap ve sözlerini reddir; { فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “şüphesiz Allah Azîz'dir” galiptir, kendisine tevekkül edeni zelil kılmaz, az da olsa kendisine sığınanı yardımsız bırakmaz; { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir” akılların uzak gördüğü ve en üstün zekaların kavramakta hayrete düştüğü şeyleri sonsuz hikmetiyle yapar. Şartın cevabı, zikredilenin ona delaleti sebebiyle mahzuftur yahut zikredilen onun yerine kaimdir. { وَلَوْ تَرى } “Bir görseydin” hitabı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitaba muhatap olabilecek herkese yöneliktir. Buradaki muzari fiil mazi anlamındadır; çünkü imtina ifade eden 'lev', muzariyi maziye çevirir; nitekim [şart edatı 'in'] maziyi muzariye çevirir. Yani: Melekler o inkar edenlerin canlarını alırken bir görseydin... pek korkunç bir şey görürdün! Allâme'ye göre buradaki mazilik manasını faraziyye ve takdire hamletmek gerekir; anlam hakiki mazi üzere değildir. Şöyle de denilmiştir:

والقصد إلى استمرار امتناع الرؤية وتجدده وفيه بحث، وإذ ظرف لترى والمفعول محذوف، أي ولو ترى الكفرة أو حالهم حينئذ، والْمَلائِكَةُ فاعل يتوفى، وتقديم المفعول للاهتمام به، ولم يؤنث الفعل لأن الفاعل غير حقيقي التأنيث، وحسن ذلك الفصل بينهما، ويؤيد هذا الوجه قراءة ابن عامر «تتوفى» بالتاء. وجوز أبو البقاء أن يكون الفاعل ضمير الله تعالى، والملائكة على هذا مبتدأ خبره جملة يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ والجملة الاسمية مستأنفة، وعند أبي البقاء في موضع الحال، ولم يحتج إلى الواو لأجل الضمير، ومن يرى أنه لا بد فيها من الواو وتركها ضعيف يلتزم الأول، وعلى الأول يحتمل أن يكون جملة يضربون مستأنفة وأن تكون حالا من الفاعل أو المفعول أو منهما لاشتمالها على ضميريهما وهي مضارعية يكتفى فيها بالضمير كما لا يخفى. والمراد من وجوههم ما أقبل منهم، ومن قوله سبحانه: وَأَدْبارَهُمْ ما أدبر وهو كل الظهر. وعن مجاهد أن المراد منه أستاههم ولكن الله تعالى كريم يكني والأول أولى، وذكرهما يحتمل أن يكون للتخصيص بهما لأن الخزي والنكال في ضربهما أشد ويحتمل أن يراد التعميم على حد قوله تعالى: بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ [الأعراف: ٢٠٥، الرعد: ١٥، النور: ٣٦] لأنه أقوى ألما، والمراد من الذين كفروا قتلى بدر كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وغيره.

Buradaki maksat görmenin imkansızlığının sürekliliği ve yenilenmesidir, ancak bunda tartışma vardır. 'İz' kelimesi 'terâ' için zarftır, mef'ûl ise mahzuftur; yani o esnada inkarcıları veya onların durumunu bir görseydin... { الْمَلائِكَةُ } “melekler” kelimesi 'yeteveffâ'nın fâilidir; mef'ûlün öne geçirilmesi ona verilen önemden ötürüdür. Fâil hakiki müennes olmadığı için fiil müennes kılınmamıştır; aralarının ayrılmış olması da bunu güzelleştirmiştir. İbn Âmir'in tâ ile «teteveffâ» kıraati de bu vechi desteklemektedir. Ebü'l-Bekâ, fâilin Allah Teâlâ'nın zamiri olmasını caiz görmüştür; melekler ise bu takdirde mübtedadır, haberi { يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ } “yüzlerine vuruyorlar” cümlesidir ve bu isim cümlesi müste'nefedir. Ebü'l-Bekâ'ya göre ise hâl konumundadır ve zamir sebebiyle 'vav'a ihtiyaç duymamıştır. Hâl cümlesinde mutlaka 'vav' bulunması gerektiğini ve onun terk edilmesinin zayıf olduğunu savunan kimse birinci görüşü benimser. Birinci görüşe göre 'yedribûne' cümlesinin müste'nefe olması, fâilden veya mef'ûlden yahut her ikisinin zamirini içermesi sebebiyle her ikisinden hâl olması muhtemeldir; zira bu muzari bir cümledir ve onda zamirle yetinilir, nitekim gizli değildir. 'Yüzlerinden' maksat onların ön taraflarıdır; Allah Teâlâ'nın { وَأَدْبارَهُمْ } “ve arkalarına” buyruğundan maksat ise arka taraflarıdır ki bu bütün sırttır. Mücâhid'den nakledildiğine göre bundan maksat onların kıçlarıdır; fakat Allah Teâlâ kerîmdir, kinaye yapar. Birinci görüş daha evladır. İkisinin zikredilmesi, sırf onlara tahsis için olması muhtemeldir; zira bu ikisine vurmada zillet ve azap daha şiddetlidir. Allah Teâlâ'nın: { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “sabah akşam” buyruğunda olduğu gibi genelleme kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü acısı daha kuvvetlidir. İnkar edenlerden maksat, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve başkalarından rivayet edildiği üzere Bedir maktulleridir.

وروي عن الحسن أن رجلا قال لرسول الله ﷺ: إني رأيت بظهر أبي جهل مثل الشراك فقال ﵊: ذلك ضرب الملائكة.

Hasan'dan rivayet edildiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ben Ebû Cehil'in sırtında ayakkabı tasması gibi izler gördüm' dedi. Bunun üzerine aleyhisselâm: 'İşte o, meleklerin darbesidir' buyurdu.

وفي رواية عن ابن عباس ما يشعر بالعموم. فقد أخرج ابن أبي حاتم عنه أنه قال: آيتان يبشر بهما الكافر عند موته وقرأ وَلَوْ تَرى إلخ، ولعل الرواية عنه رضي الله تعالى عنه لم تصح وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ عطف على يَضْرِبُونَ بإضمار القول، أي ويقولون ذوقوا، أو حال من ضميره كذلك أي ضاربين وجوههم وقائلين ذوقوا، وهو على الوجهين من قول الملائكة، والمراد بعذاب الحريق عذاب النار في الآخرة، فهو

İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise genellik hissettiren bir ifade yer almaktadır. Nitekim İbn Ebî Hâtim ondan şöyle rivayet etmiştir: 'Ölümü anında kafire müjdelenen iki ayet vardır' dedi ve { وَلَوْ تَرى } ayetini sonuna kadar okudu. Muhtemelen radıyallâhu anh'den gelen bu rivayet sahih değildir. { وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “ve 'Tadın yangın azabını!' [diyorlardı]” ifadesi, 'söz' takdiriyle { يَضْرِبُونَ } “vuruyorlar” üzerine matuftur; yani 've tadın derler'; yahut aynı şekilde onun zamirinden hâldir, yani 'yüzlerine vurarak ve tadın diyerek'. Bu ifade her iki veche göre de meleklerin sözündendir. Yangın azabından maksat ahiretteki cehennem azabıdır; dolayısıyla bu,

بشارة لهم من الملائكة بما هو أدهى وأمرّ مما هم فيه، وقيل كان مع الملائكة يوم بدر مقامع من حديد كلما ضربوا المشركين بها التهبت النار في جراحاتهم، وعليه فالقول للتوبيخ، والتعبير بذوقوا قيل: للتهكم لأن الذوق يكون في المطعومات المستلذة غالبا، وفيه نكتة أخرى وهو أنه قليل من كثير وأنه مقدمة كأنموذج الذائق. وبهذا الاعتبار يكون فيه المبالغة، وإن أشعر الذوق بقلته.

içinde bulundukları durumdan daha korkunç ve daha acı bir şeyin melekler tarafından onlara bildirilmesidir (müjdelenmesidir). Denildiğine göre Bedir günü meleklerin yanında demir topuzlar vardı; müşriklere her vurduklarında yaralarında ateş alevlenirdi. Buna göre söz azarlama içindir. 'Tadın' şeklinde ifade edilmesinin istihza (alay) için olduğu söylenmiştir; çünkü tatma çoğunlukla lezzet alınan yiyeceklerde olur. Bunda bir başka incelik daha vardır ki o da bunun çoğun yanında az olması ve tadan kimsenin numunesi gibi bir mukaddime olmasıdır. Bu itibarla, tatma azlığı hissettirse bile onda bir mübalağa vardır.

وذكر بعضهم: وهو خلاف الظاهر أنه يحتمل أن يكون هذا القول من كلام الله كما في [آل عمران: ١٨١] وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ وجواب لَوْ محذوف لتفظيع الأمر وتهويله وتقديره ما أشرنا إليه سابقا، وقدره الطيبي لرأيت قوة أوليائه ونصرهم على أعدائه ذلِكَ أي الضرب والعذاب اللذان هما هما وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ والباء للسببية، وتقديم الأيدي مجاز عن الكسب والفعل، أي ذلك واقع بسبب ما كسبتم من الكفر والمعاصي، وقوله سبحانه: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ قيل خبر مبتدأ محذوف، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبلها، أي والأمر أنه تعالى ليس بمعذب لعبيده من غير ذنب من قبلهم، والتعبير عن ذلك بنفي الظلم مع أن تعذيبهم بغير ذنب ليس بظلم قطعا على ما تقرر من قاعدة أهل السنة فضلا عن كونه ظلما بالغا لبيان كمال نزاهته تعالى بتصويره بصورة ما يستحيل صدوره عنه تعالى من الظلم.

Bazıları zâhire aykırı olmakla birlikte bu sözün [Âl-i İmrân: 181]'deki: { وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “ve 'Tadın yangın azabını!' deriz” buyruğunda olduğu gibi Allah'ın kelamından olmasının muhtemel olduğunu zikretmiştir. 'Lev'in cevabı ise hadiseyi korkunç göstermek ve dehşete düşürmek için mahzuftur; takdiri daha önce işaret ettiğimiz gibidir. Tîbî bunu: 'Onun dostlarının gücünü ve düşmanlarına karşı yardımını görürdün' şeklinde takdir etmiştir. { ذلِكَ } “İşte bu” yani o pek şiddetli olan darbe ve azap; bu mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “kendi ellerinizin önceden yapıp ettikleri sebebiyledir”. Bâ harfi sebebiyyet içindir; ellerin öne sürülmesi ise kesb ve fiilden mecazdır; yani bu durum, işlediğiniz küfür ve günahlar sebebiyle gerçekleşmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” buyruğunun ise mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu söylenmiştir; cümle önceki cümlenin içeriğini pekiştiren tezyîlî bir itirâzdır; yani gerçek şu ki O Teâlâ, kullarını kendilerinden kaynaklanan bir günah olmaksızın cezalandırıcı değildir. Ehl-i Sünnet kuralı gereğince kulları günahsız cezalandırması kesinlikle zulüm olmadığı -kaldı ki aşırı bir zulüm olsun- halde bunun zulmün nefyiyle ifade edilmesi, Allah Teâlâ'dan sâdır olması imkansız olan zulüm sûretinde tasvir edilerek O'nun kudsiyyet ve tenzihinin kemâlini beyan etmek içindir.

وقال البيضاوي بيض الله غرة أحواله: هو عطف على ما للدلالة على أن سببيته مقيدة بانضمامه إليه إذ لولاه لأمكن أن يعذبهم بغير ذنوبهم. لا أن لا يعذبهم بذنوبهم، فإن ترك التعذيب من مستحقه ليس بظلم شرعا ولا عقلا حتى ينتهض نفي الظلم سببا للتعذيب وأراد بذلك الرد على الزمخشري عامله الله تعالى بعدله حيث جعل كلّا من الأمرين سببا بناء على مذهبه في وجوب الأصلح، فقوله: لا أن لا يعذبهم عطف على أن يعذبهم والمعنى أن سبب هذا القيد دفع احتمال أن يعذبهم بغير ذنوبهم لا احتمال أن لا يعذبهم بذنوبهم فإنه أمر حسن، وقوله للدلالة إلخ على معنى أن تعينه للسببية إنما يحصل بهذا القيد إذ بإمكان تعذيبهم بغير ذنب يحتمل أن يكون سبب التعذيب إرادة العذاب بلا ذنب، فحاصل معنى الآية أن عذابكم هذا إنما نشأ من ذنوبكم لا من شيء آخر. فلا يرد عليه ما قيل: كون تعذيب الله تعالى للعباد بغير ذنب ظلما لا يوافق مذهب الجماعة، وما قيل: إن هذا يخالف ما في آل عمران من أن سببيته للعذاب من حيث إن نفي الظلم يستلزم العدل المقتضي إثابة المحسن ومعاقبة المسيء مدفوع بأن لنفي الظلم معنيين:

Beyzâvî -Allah yüzünü ak etsin- şöyle demiştir: Bu ifade, günahların sebep oluşunun bu kaydın ona eklenmesiyle kayıtlı olduğunu göstermek üzere 'mâ' üzerine matuftur; zira bu olmasaydı onları günahları olmaksızın da cezalandırması mümkün olurdu; yoksa günahları sebebiyle onları cezalandırmaması demek değildir. Zira azabı hak eden kimseyi cezalandırmayı terk etmek şer'an da aklen de zulüm değildir ki zulmün nefyi cezalandırmanın sebebi olabilsin. Beyzâvî bununla, vücûb-i aslah mezhebine dayanarak her iki hususu da sebep kılan Zemahşerî'ye -Allah Teâlâ ona adaletiyle muamele etsin- reddiyede bulunmayı kastetmiştir. Dolayısıyla onun 'günahları sebebiyle onları cezalandırmaması demek değildir' sözü 'onları cezalandırması' üzerine matuftur; anlamı da şudur: Bu kaydın sebebi, onları günahsız cezalandırması ihtimalini savmaktır; yoksa günahları sebebiyle onları cezalandırmaması ihtimalini savmak değildir, çünkü bu güzel bir şeydir. Onun 'göstermek üzere...' şeklindeki sözü, sebebiyyetin tayin edilmesinin ancak bu kayıtla hâsıl olacağı anlamındadır; zira günahsız azap edilmelerinin imkanı dahilinde azabın sebebinin günahsız azap iradesi olması muhtemeldir. Ayetin netice anlamı şudur: Sizin bu azabınız başka bir şeyden değil, sırf günahlarınızdan neşet etmiştir. Dolayısıyla ona karşı: 'Allah Teâlâ'nın kullara günahsız azap etmesinin zulüm olması Ehl-i Sünnet cemaatinin mezhebine uymaz' denilemez. Âl-i İmrân sûresinde yer alan 'zulmün nefyinin azabın sebebi oluşu, zulmün nefyinin iyilik yapana sevap verip kötülük yapanı cezalandırmayı gerektiren adaleti iktiza etmesi yönündendir' ifadesine bunun aykırı olduğu iddiası ise zulmün nefyinin iki manası olmasıyla defedilir:

أحدهما ما ذكر من إثابة المحسن إلخ، والآخر عدم التعذيب بلا ذنب وكل منهما يؤول إلى معنى العدل فلا تدافع بين كلاميه. وأما جعله هناك سببا وهنا قيدا للسبب فلا يوجب التدافع أيضا فإن المراد كما ذكرنا فيما قبل بالسبب الوسيلة المحضة وهو وسيلة سواء اعتبر سببا مستقلا أو قيدا للسبب. ولمولانا شيخ الإسلام في هذا المقام كلام لا يخفى عليك رده بعد الوقوف على ما ذكرنا. وقد تقدم لك بسط الكلام فيه، ومن الناس من بين قول القاضي: للدلالة إلخ بقوله يريد أن سببية الذنوب للعذاب تتوقف على انتفاء الظلم منه تعالى فإنه لو جاز صدوره عنه سبحانه لأمكن أن يعذب عبيده بغير ذنوبهم. فلا يصلح أن يكون الذنب سببا للعذاب لا في هذا الصورة ولا في غيرها ثم قال: فإن قلت: لا يلزم من هذا إلا نفي انحصار السبب للعذاب في الذنوب لا نفي سببيتها له والكلام فيه إذ يجوز أن يقع العذاب في الصورة المفروضة بسبب غير الذنوب، ولا ينافي هذا كونها سببا له في غير هذه الصورة كما في أهل بدر.

Birincisi iyilik yapana sevap verme vb. zikredilen husustur; diğeri ise günahsız azap etmemektir. Bunların her biri adalet manasına varır; dolayısıyla onun iki sözü arasında bir çelişki yoktur. Orada sebep kılınması, burada ise sebebin kaydı kılınması da bir çelişki doğurmaz; zira daha önce belirttiğimiz gibi sebepten maksat sırf vesiledir; ister müstakil bir sebep ister sebebin kaydı sayılsın o bir vesiledir. Şeyhülislâm Efendimiz'in bu makamda zikrettiklerimizi gördükten sonra reddi sana gizli kalmayacak bir sözü vardır. Bu husustaki geniş açıklama daha önce geçmişti. İnsanlardan bazıları Kâdî'nin: 'Göstermek üzere...' sözünü şöyle açıklamıştır: O, günahların azaba sebep olmasının Allah Teâlâ'dan zulmün nefyedilmesine bağlı olduğunu kastetmektedir; zira O'ndan zulmün sâdır olması caiz olsaydı, kullarına günahsız da azap etmesi mümkün olurdu. Dolayısıyla ne bu sûrette ne de başka bir sûrette günah azabın sebebi olmaya elverişli olmazdı. Sonra şöyle dedi: 'Eğer dersen ki: Bundan sadece azabın sebebinin günahlara münhasır olmasının nefyi gerekir, günahların ona sebep olmasının nefyi gerekmez; söz konusu edilen de budur; zira farz edilen sûrette azabın günahlardan başka bir sebeple vuku bulması caizdir ve bu durum Bedir ehlinde olduğu gibi bu sûretin dışındakilerde günahların ona sebep olmasına aykırı değildir.'

فلا يتم التقريب.

Dolayısıyla bu izah tam olmaz.

قلت: السبب المفروض في الصورة المذكورة إن أوجب استحقاق العذاب يكون ذنبا لا محالة. والمفروض خلافه وإن لم يوجب فلا يتصور أن يكون سببا إذ لا معنى لكون شيء سببا إلا كونه مقتضيا لاستحقاقه له فإذا انتفى

Ben de derim ki: Zikredilen sûrette farz edilen sebep şayet azabı hak etmeyi gerektiriyorsa şüphesiz bir günah olur. Farz edilen ise bunun aksidir; şayet hak etmeyi gerektirmiyorsa onun sebep olması tasavvur edilemez; zira bir şeyin sebep olmasının anlamı, o kimsenin azabı hak etmesini gerektirmesinden başka bir şey değildir; bu ortadan kalkınca

هذا ينتفي ذلك، وبالجملة فمأل كون التعذيب من غير ذنب إلى كونه بدون السبب لانحصار السبب فيه انتهى.

diğeri de ortadan kalkar. Özetle, günahsız cezalandırmanın neticesi, sebebin onda münhasır olması sebebiyle sebepsiz cezalandırma olmaya varır, [alıntı] bitti.

ورد بأن قوله: وإن لم يوجب فلا يتصور أن يكون سببا ممنوع فإن السبب الموجب ما يكون مؤثرا في حصول شيء سواء كان عن استحقاقه أو لم يكن، ألا يرى أن الضرب بظلم والقتل كذلك سببان للإيلام والموت مع أنهما ليسا عن استحقاق، فاعتراض السائل واقع موقعه ولا يمكن التفصي عنه إلا بما قرر سابقا من معنى الآية، فإن المقام مقام تعيين السببية وتخصيصها للذنوب وذلك لا يحصل إلا بنفي صدور العذاب بلا ذنب منه ﷾، ومن هنا علم أن قوله: وبالجملة إلخ ليس بسديد فإن مبناه كون الاستحقاق شرطا للسببية وقد مر ما فيه مع ما فيه من المخالفة لكلام الأجلة من كون نفي الظلم سببا آخر للتعذيب لأن سببية نفي الظلم موقوفة على إمكان إرادة التعذيب بلا ذنب وكونها سببا للعذاب فكيف يكون مآل كون التعذيب بلا ذنب إلى كونه بدون السبب فتأمل فالمقام معترك الافهام، ثم أن المراد في نفي الآية نفس الظلم وإنما كثر توزيعا على الآحاد كأنه قيل: ليس بظالم لفلان ولا بظالم لفلان وهكذا فلما جمع هؤلاء عدل إلى ظلام لذلك، وجوز أن يكون إشارة إلى عظم العذاب على سبيل الكناية وذلك لأن الفعل يدل بظاهره على غاية الظلم إذا لم يتعلق بمستحقه فإذا صدر ممن هو أعدل العادلين دل على أنه استحق أشد العذاب لأنه أشد المسيئين. قال في الكشف: وهذا أوفق للطائف كلام الله تعالى المجيد، وفيه وجوه أخر مر لك بعضها، وقوله تعالى: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ خبر مبتدأ محذوف أي دأب هؤلاء كائن كدأب إلخ والجملة استئناف مسوق لبيان أن ما حل بهم من العذاب بسبب كفرهم لا بشيء آخر حيث شبه حالهم بحال المعروفين بالإهلاك لذلك لزيادة تقبيح حالهم وللتنبيه على أن ذلك سنة مطردة فيما بين الأمم المهلكة، والدأب العادة المستمرة ومنه قوله:

Buna karşı şöyle denilerek reddedilmiştir: Onun: 'Şayet hak etmeyi gerektirmiyorsa onun sebep olması tasavvur edilemez' sözü kabul edilemez; zira gerektirici sebep, hak edişten kaynaklansın veya kaynaklanmasın bir şeyin meydana gelmesinde müessir olan şeydir. Görmez misin ki haksız yere vurmak ve aynı şekilde öldürmek, bir hak edişten kaynaklanmadığı halde acı vermenin ve ölümün iki sebebidir. Dolayısıyla itiraz edenin itirazı yerindedir ve ayetin daha önce açıklanan manasından başkasıyla bundan kurtulmak mümkün değildir; zira makam, sebebiyyeti tayin etme ve onu günahlara tahsis etme makamıdır; bu ise ancak O'ndan azze ve celle günahsız bir azabın sâdır olmasının nefyiyle hâsıl olur. Buradan anlaşıldı ki onun: 'Özetle...' şeklindeki sözü isabetli değildir; zira bunun dayanağı hak edişin sebebiyyet için şart olmasıdır, bunun durumu ise daha önce geçti; ayrıca zulmün nefyinin azap için bir başka sebep olduğu yönündeki büyük zatların kelamına aykırılığı da cabasıdır; çünkü zulmün nefyinin sebebiyyeti, günahsız azap iradesinin imkanına ve onun azabın sebebi olmasına bağlıdır. Öyleyse günahsız azabın sebepsiz azap manasına varması nasıl mümkün olur? Düşün, zira bu makam anlayışların çarpıştığı bir yerdir. Sonra, ayetteki nefiyden kastedilen bizzat zulmün kendisidir; fertlere dağıtıldığı için çokluk sigasıyla getirilmiştir; sanki: 'Filana zulmedici değildir, filana zulmedici değildir' denilmiş, bunlar toplanınca bundan dolayı 'zallâm' lafzına dönülmüştür. Kinaye yoluyla azabın büyüklüğüne işaret olması da caiz görülmüştür; zira fiil, hak etmeyen kimseye taalluk etmediğinde zâhiri itibariyle zulmün son noktasına delalet eder; adaletlilerin en adili olandan sâdır olduğunda ise o kimsenin en şiddetli azabı hak ettiğine delalet eder, çünkü o kimse en büyük kötülüğü işleyendir. Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Bu, Allah Teâlâ'nın yüce kelamının inceliklerine daha uygundur.' Bunda daha başka vecihler de vardır ki bir kısmı sana daha önce geçti. Allah Teâlâ'nın: { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } “Firavun hanedanının gidişatı gibi” buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani bunların gidişatı falanların gidişatı gibidir... Cümle, başlarına gelen azabın başka bir şeyden değil, sırf küfürlerinden kaynaklandığını beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır; zira durumlarının kötülüğünü daha da vurgulamak ve helak edilen ümmetler arasında bunun carî bir sünnet olduğuna dikkat çekmek için onların durumu, bu sebeple helak edilmekle tanınan kimselerin durumuna benzetilmiştir. 'De'b' (gidişat/âdet), devam eden alışkanlık demektir; nitekim şair şöyle demiştir:

وما زال ذاك الدأب حتى تجادلت ... هوازن وارفضت سليم وعامر

"Bu âdet, Hevâzin birbiriyle vuruşup Süleym ve Âmir dağılıncaya kadar sürüp gitti."

والمراد شأنهم الذي استمروا عليه مما فعلوا وفعل بهم من الأخذ كدأب آل فرعون المشهورين بقباحة الأعمال وفظاعة العذاب والنكال وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أي من قبل آل فرعون وأصحابه من الأمم الذين فعلوا ما فعلوا ولقوا من العذاب ما لقوا كقوم نوح. وعاد. وأضرابهم، وقوله تعالى: كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ تفسير لدأبهم لكن بملاحظة أنه الذي فعلوه لا لدأب آل فرعون ومن بعدهم فإن ذلك معلوم منه بقضية التشبيه.

Kastedilen, çirkin amelleri ve uğradıkları azabın ve cezanın korkunçluğu ile meşhur olan Firavun hanedanının âdeti gibi, yaptıkları işlerden ve yakalanıp cezalandırılmak suretiyle kendilerine yapılanlardan ibaret olan sürekli durumlarıdır. { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “ve onlardan öncekilerin [gidişatı gibi]” yani Nûh, Âd kavmi ve benzerleri gibi yaptıklarını yapan ve uğradıkları azaba uğrayan Firavun ailesi ve yandaşlarından önceki ümmetlerin [âdeti gibidir]. Allah Teâlâ'nın: { كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkar ettiler” buyruğu, onların kendi yaptıkları iş olması mülahazasıyla kendi âdetlerinin tefsiridir; yoksa Firavun hanedanının ve onlardan sonrakilerin âdetinin tefsiri değildir; zira bu, teşbihin gereği olarak zaten bundan bilinmektedir.

والجملة لا محل لها من الاعراب لما أشير إليه، وكذا على ما قيل: من أنها مستأنفة استئنافا نحويا أو بيانيا، وقيل: إنها حالية بتقدير قد فهي في محل نصب، وقوله سبحانه: فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ معطوفة عليها وحكمه في التفسير حكمها لكن بملاحظة الدأب الذي فعل بهم، والفاء لبيان كونه من لوازم جناياتهم وتبعاتها المتفرعة عليها.

İşaret edilen sebepten ötürü cümlenin iraptan mahalli yoktur; aynı şekilde nahvî veya beyânî bir istînâf olduğu söylendiğinde de durum böyledir. 'Kad' takdiriyle hâl cümlesi olduğu ve nasb mahallinde bulunduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ } “Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi” buyruğu onun üzerine matuftur; tefsirdeki hükmü onun hükmü gibidir, fakat kendilerine yapılan âdet mülahazasıyladır; fâ harfi ise bunun, işledikleri cinayetlerin ve onlardan doğan sonuçların gereklerinden olduğunu beyan etmek içindir.

وذكر الذنوب لتأكيد ما أفادته الفاء من السببية مع الإشارة إلى أن لهم مع كفرهم ذنوبا أخر لها دخل في استتباع العقاب، وجوز أن يراد بذنوبهم معاصيهم المتفرعة على كفرهم فيكون الباء للملابسة أي فأخذهم متلبسين بذنوبهم غير تائبين عنها، وجعل العذاب من جملة دأبهم مع أنه ليس مما يتصور مداومتهم عليه واعتيادهم إياه كما هو المعتبر في مدلول الدأب كما عرفت إما لتغليب ما فعلوه على ما فعل بهم أو لتنزيل مداومتهم على ما يوجبه من الكفر والمعاصي بمنزلة مداومتهم عليه لما بينهما من الملابسة التامة، وإلى كون المراد بدأبهم مجموع ما فعلوه وما فعل بهم يشير ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: إن آل فرعون أيقنوا بأن موسى ﵇ نبي الله تعالى فكذبوه كذلك هؤلاء جاءهم محمد ﷺ بالصدق فكذبوه فأنزل الله تعالى لهم عقوبة كما أنزل بآل فرعون، وإلى ذلك ذهب ابن الخازن وغيره، وقيل: المراد بدأبهم ما فعلوا فقط، وقيل: ما فعل بهم فقط، وليس بشيء.

Günahların zikredilmesi, küfürleriyle birlikte cezayı gerektirmede dahli olan başka günahlarının da bulunduğuna işaret etmekle beraber, fâ harfinin ifade ettiği sebebiyyeti tekit etmek içindir. Günahlarından maksadın küfürlerinden doğan masiyetleri olması da caizdir; bu durumda bâ harfi mülâbese içindir, yani Allah onları günahlarına batmış ve onlardan tövbe etmemiş haldeyken yakalayıverdi. Azabın devam ettirilmesi ve alışkanlık haline getirilmesi tasavvur olunamayacağı halde -ki bildiğin gibi de'b kelimesinin anlamında bu muteberdir- de'bden sayılması, ya onların yaptıklarının kendilerine yapılana galebe çalınmasından yahut aralarındaki tam irtibattan dolayı küfür ve günahlar gibi azabı gerektiren şeylerdeki devamlılıklarının azaptaki devamlılıkları derecesine indirilmesindendir. De'blerinden maksadın yaptıkları ile kendilerine yapılanların bütünü olduğuna İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu söz işaret etmektedir: 'Firavun hanedanı Mûsâ'nın aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın peygamberi olduğunu kesin olarak bildikleri halde onu yalanladılar; aynı şekilde bunlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine doğrulukla geldiğinde onu yalanladılar; Allah Teâlâ da Firavun hanedanına indirdiği gibi bunlara da bir ceza indirdi.' İbnü'l-Hâzin ve başkaları bu görüşe meyletmiştir. De'blerinden maksadın sadece yaptıkları olduğu söylendiği gibi, sadece kendilerine yapılanlar olduğu da söylenmiştir; fakat bu bir şey ifade etmez.

وقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ اعتراض مقرر لمضمون ما قبله من الأخذ أي أنه سبحانه لا يغلبه

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Allah kavîdir (pek güçlüdür), cezası pek şiddetlidir” buyruğu, öncesindeki yakalama içeriğini pekiştiren bir itirâzdır; yani şüphesiz O Teâlâ'ya hiçbir galip üstün gelemez

غالب فيدفع عقابه عمن أراد معاقبته ذلِكَ إشارة إلى ما يفيده النظم الكريم من كون ما حل بهم من العذاب منوطا بأعمالهم السيئة غير واقع بلا سابقة ما يقتضيه، وهو مبتدأ خبره قوله سبحانه: بِأَنَّ اللَّهَ إلى آخره، والباء للسببية، والجملة مسوقة لتعليل ما أشير إليه أي ذلك كائن بسبب أن الله سبحانه لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها أي لم ينبغ له سبحانه ولم يصح في حكمته أن يكون بحيث يغير نعمة أي نعمة كانت جلت أو هانت أنعم بها عَلى قَوْمٍ من الأقوام حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ أي ذواتهم من الأعمال والأحوال التي كانوا عليها وقت ملابستهم للنعمة ويتصفوا بما ينافيها سواء كانت أحوالهم السابقة مرضية صالحة أو أهون من الحالة الحادثة كدأب كفرة قريش المذكورين حيث كانوا قبل البعثة كفرة عبدة أصنام مستمرين على حال مصححة لإفاضة نعم الامهال وسائر النعم الدنيوية عليهم كصلة الرحم والكف عن تعرض الآيات والرسل ﵈ فلما بعث النبي ﷺ غيروها على أسوأ حال منها وأسخط حيث كذبوه ﵊ وعادوه ومن تبعه من المؤمنين وتحزبوا عليهم وقطعوا أرحامهم فغير الله تعالى ما أنعم به عليهم من نعمة الامهال ووجه إليهم نبال العقاب والنكال، وقيل: إنهم لما كانوا متمكنين من الإيمان ثم لم يؤمنوا كان ذلك كأنه حاصل لهم فغيروه كما قيل في قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [البقرة: ١٦، ١٧٥] ولا يخلو عن حسن. وجعل بعضهم الإشارة إلى ما حل بهم ثم إنه لما رأى أن انتفاء تغيير الله تعالى حتى يغيروا لا يقتضي تحقق تغييره إذا غيروا وأن العدم ليس سببا للوجود هنا وأيضا عدم التغيير صارف عما حل بهم لا موجب له بحسب الظاهر قال: إن السبب ليس منطوق الآية بل مفهومها، وهو جري عادته سبحانه على التغيير حين غيروا حالهم فالسبب ليس انتفاء التغيير، بل التغيير: قيل: وإنما أوثر التعبير بذلك لأن الأصل عدم التغيير من الله تعالى لسبق إنعامه ورحمته ولأن الأصل فيهم الفطرة وأما جعله عادة جارية فبيان لما استقر عليه الحال من ذلك لا أن كونه عادة له دخل في السببية، ولا يخفى أن ما ذكرناه أسلم من القيل والقال على أن ما فعله البعض لا يخلو بعد عن مقال فتدبر، وأصل يَكُ يكن فحذفت النون تخفيفا لشبهها بأحرف العلة أنها من الزوائد وهي تحذف من أحرف المجزوم فلذا حذفت هذه وهو مختص بهذا الفعل لكثرة استعماله وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ عطف على أَنَّ اللَّهَ إلخ داخل معه في حيز التعليل، أي وسبب أنه تعالى سميع عليم يسمع ويعلم جميع ما يأتون ويذرون من الأقوال والأفعال السابقة واللاحقة فيرتب على كل منها ما يليق من ابقاء النعمة وتغييرها. وقرىء «وإن الله» بكسر الهمزة فالجملة حينئذ استئناف مقرر لمضمون ما قبله كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ استئناف آخر على ما ذكره بعض المحققين مسوق لتقرير ما سيق له الاستئناف الأول بتشبيه دأبهم بدأب المذكورين لكن لا بطريق التكرير المحض بل بتغيير العنوان وجعل الدأب في الجانبين عبارة عما يلازم معناه الأول من تغيير الحال وتغيير النعمة أخذا مما نطق به قوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً

ki cezalandırmak istediği kimseden O'nun azabını savabilsin. { ذلِكَ } “Bu” ifadesi, yüce nizamın ifade ettiği, başlarına gelen azabın kötü amellerine bağlı olduğuna ve bunu gerektiren bir sebep olmaksızın vuku bulmadığına işarettir. Bu mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın { بِأَنَّ اللَّهَ } “Allah'ın ... olmasındandır” buyruğudur; bâ harfi sebebiyyet içindir ve cümle işaret edilen hususu gerekçelendirmek üzere sevk edilmiştir; yani bu durum, Allah Teâlâ'nın { لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها } “bağışladığı bir nimeti değiştirici olmaması” yani büyük olsun küçük olsun bahşettiği herhangi bir nimeti değiştirici olmasının O'nun şanına yaraşmaması ve hikmetinde sahih olmaması sebebiyledir; { عَلى قَوْمٍ } “bir topluluğa” topluluklardan herhangi birine [bahşettiği nimeti]; { حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ } “onlar kendi nefislerindekini (özlerini/durumlarını) değiştirinceye kadar” yani nimete mazhar oldukları sırada bulundukları amel ve halleri bizzat kendileri değiştirip ona aykırı olanla nitelenmedikçe [değiştirmez]; ister önceki halleri razı olunan salih haller olsun, isterse zikredilen Kureyş kâfirlerinin âdetinde olduğu gibi sonradan ortaya çıkan durumdan daha hafif olsun; nitekim onlar bi'setten önce kâfir ve putperest idiler, akrabalık bağlarını gözetmek, ayetlere ve peygamberlere aleyhimüsselâm sataşmaktan kaçınmak gibi mühlet nimetinin ve diğer dünyevi nimetlerin üzerlerine akıtılmasını sağlayan bir hal üzere devam ediyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince bunu en kötü ve en gazap verici bir hale dönüştürdüler; zira onu aleyhissalâtü vesselâm yalanladılar, ona ve ona tabi olan müminlere düşmanlık ettiler, onlara karşı fırkalaştılar ve akrabalık bağlarını kopardılar; Allah Teâlâ da kendilerine bahşettiği mühlet nimetini değiştirdi ve üzerlerine ceza ve intikam oklarını yöneltti. Şöyle de denilmiştir: Onlar imana güç yetirebilir durumdayken iman etmeyince bu durum adeta kendilerinde mevcutmuş gibi oldu da onu değiştirdiler; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “Onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” buyruğunda da böyle denilmiştir ki bu da güzellikten uzak değildir. Bazıları işareti başlarına gelen azaba hamletmiştir. Sonra bu kimse, onlar değiştirmedikçe Allah Teâlâ'nın değiştirmemesinin nefyi, onlar değiştirdiğinde O'nun değiştirmesinin tahakkukunu iktiza etmediğini, burada ademin (yokluğun) vücuda (varlığa) sebep olamayacağını ve ayrıca değiştirmenin yokluğunun zâhire göre başlarına gelen şeyi defedici olup gerektirici olmadığını görünce şöyle demiştir: Sebep ayetin mantûku değil mefhûmudur; o da onlar durumlarını değiştirdiklerinde Allah Teâlâ'nın değiştirmesi şeklindeki carî sünnetidir; dolayısıyla sebep değişimin yokluğu değil bizzat değişimdir. Şöyle denilmiştir: Bu şekilde ifadenin tercih edilmesi, ihsan ve rahmetinin önde gelmesi sebebiyle Allah Teâlâ katında aslolanın değiştirmemek oluşundan ve onlarda aslolanın fıtrat oluşundandır; bunun carî bir sünnet kılınması ise durumun bunun üzerine yerleştiğinin beyanıdır, yoksa sünnet oluşunun sebebiyyette bir dahli olduğundan değildir. Gizli değildir ki zikrettiğimiz izah dedikodudan daha uzaktır; kaldı ki bazılarının yaptığı izah da eleştiriden uzak değildir, iyi düşün. 'Yekü' kelimesinin aslı 'yekün'dür; illet harflerine benzediği ve zâid harflerden olduğu için nûn harfi tahfif amacıyla hazfedilmiştir; zira o meczum harflerden hazfedilir, çok kullanılmasından ötürü bu durum sadece bu fiile hastır. { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “ve şüphesiz Allah Semî'dir, Alîm'dir” ifadesi 'enne'llâhe' üzerine matuftur ve onunla birlikte gerekçelendirme alanına dahildir; yani Allah Teâlâ'nın önceki ve sonraki yaptıkları ve terk ettikleri bütün söz ve fiilleri hakkıyla işitmesi ve bilmesi sebebiyle her birine nimetin devam ettirilmesi veya değiştirilmesinden layık olanı tertip etmesindendir. Hemzenin kesresiyle «ve inne'llâhe» şeklinde de okunmuştur; bu durumda cümle önceki içeriği pekiştiren bir istînâftır. { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ } “Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi; Rablerinin ayetlerini yalanladılar, biz de onları günahları sebebiyle helak ettik” buyruğu, bazı muhakkiklerin belirttiğine göre birinci istînâfın sevk ediliş gayesini pekiştirmek üzere sevk edilmiş bir başka istînâftır; bu da onların âdetini zikredilenlerin âdetine benzetmekle yapılmıştır; ancak sırf bir tekrar yoluyla değil, başlığı değiştirmek ve her iki taraftaki âdeti Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً } “Bu, Allah'ın ... değiştirmemesindendir” buyruğundan hareketle

إلخ على دأب هؤلاء وشأنهم الذي هو عبارة عن التغييرين المذكورين كدأب أولئك حيث غيروا حالهم فغير الله تعالى نعمته عليهم فقول سبحانه:

ilkiyle birinci manasının gereği olan halin değişmesi ve nimetin değişmesinden ibaret kılmak sûretiyle yapılmıştır. Şöyle ki: Bunların zikredilen iki değişimden ibaret olan âdet ve durumları, durumlarını değiştirdikleri için Allah Teâlâ'nın da üzerlerindeki nimeti değiştirdiği kimselerin âdeti gibidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ تفسير لدأبهم الذي فعلوه من تغييرهم لحالهم، وأشير بلفظ الرب إلى أن ذلك التغيير كان بكفران نعمه تعالى لما فيه من الدلالة على أنه مربيهم بالمنعم عليهم، وقوله سبحانه: فَأَهْلَكْناهُمْ تفسير لدأبهم الذي فعل بهم من تغييره تعالى ما بهم من نعمته جل شأنه.

{ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini yalanladılar” ifadesi, durumlarını değiştirmelerinden ibaret olan kendi yaptıkları âdetin tefsiridir. 'Rab' lafzıyla, bu değişimin Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük etmekle olduğuna işaret edilmiştir; zira bu lafızda O'nun, kendilerine nimet verilenleri terbiye edip besleyen olduğu delaleti vardır. Allah Teâlâ'nın: { فَأَهْلَكْناهُمْ } “biz de onları helak ettik” buyruğu ise şânı yüce olan Allah'ın üzerlerindeki nimetini değiştirmesinden ibaret olan kendilerine uygulanan âdetin tefsiridir.

وفي الإهلاك رمز إلى التغيير ولذا عبر به دون الأخذ المعبر به أولا وليس الأخذ مثله في ذلك، ألا ترى أنه كثيرا ما يطلق الإهلاك على إخراج الشيء عن نظامه الذي هو عليه ولم نر إطلاق الأخذ على ذلك، وقيل: إنما عبر أولا بالأخذ وهنا بالإهلاك لأن جنايتهم هنا الكفران وهو يقتضي أعظم النكال والإهلاك مشير إليه ولا كذلك ما تقدم وفيه

Helak etmede değişime bir işaret vardır; bundan dolayı ilkinde ifade edilen 'yakalama' yerine burada helak etme ile ifade edilmiştir; zira yakalama bu hususta onun gibi değildir. Görmez misin ki helak etme çoklukla bir şeyi bulunduğu nizamdan çıkarmak anlamında kullanılır; yakalamanın bu anlamda kullanıldığını ise görmedik. Şöyle de denilmiştir: İlkinde yakalama ile burada ise helak etme ile ifade edilmesinin sebebi; buradaki cinayetlerinin nankörlük olması ve bunun en büyük cezayı gerektirmesidir, helak etme de buna işaret etmektedir; önceki ise böyle değildir. Ancak bunda

نظر، وأما دأب قريش فمستفاد مما ذكر بحكم التشبيه فلله تعالى در التنزيل حيث اكتفى في كل من التشبيهين بتفسير أحد الطرفين، وفي الفرائد أن هذا ليس بتكرير لأن معنى الأول حال هؤلاء كحال آل فرعون في الكفر فأخذهم وأتاهم العذاب، ومعنى الثاني حال هؤلاء كحال آل فرعون في تغييرهم النعم وتغيير الله تعالى حالهم بسبب ذلك التغيير وهو أنه سبحانه أغرقهم بدليل ما قبله وما ذكرناه أتم تحريرا، واعترضه العلامة الطيبي بأن النظم الكريم يأباه لأن وجه التشبيه في الأول كفرهم المترتب عليه العقاب فكذلك ينبغي أن يكون وجهه في الثاني ما يفهم من قوله سبحانه: كَذَّبُوا إلخ لأنه مثله لأن كلا منهما جملة مبتدأة بعد تشبيه صالحة لأن تكون وجه الشبه فتحمل عليه كما في قوله تعالى:

eleştiriye açık bir yön vardır. Kureyş'in âdetine gelince, bu benzetme gereğince zikredilenlerden anlaşılmaktadır. İki benzetmenin her birinde iki taraftan birinin tefsiriyle yetinen Kur'an'ın bu üslubu ne kadar eşsizdir! el-Ferâid'de şöyle denilmektedir: Bu bir tekrar değildir; çünkü birincinin anlamı: Bunların hali, küfürdeki halleri bakımından Firavun ailesinin hali gibidir; bu yüzden onları yakaladı ve azap onlara geldi. İkincinin anlamı ise: Bunların hali, nimetleri değiştirmeleri ve Allah Teâlâ'nın bu değişim sebebiyle onların durumunu değiştirmesi bakımından Firavun ailesinin hali gibidir ki o da öncesinin delaletiyle O'nun onları suda boğmasıdır; bizim zikrettiğimiz ise daha mükemmel bir tahkiktir. Allâme Tîbî buna itiraz ederek yüce nizamın buna engel olduğunu söylemiştir; zira birincide teşbihin vechi cezayı gerektiren küfürleridir; aynı şekilde ikincide de vechin Allah Teâlâ'nın: { كَذَّبُوا } “yalanladılar” vb. buyruğundan anlaşılan şey olması gerekir; zira o onun gibidir; çünkü her ikisi de teşbihten sonra gelen ve vech-i şebeh olmaya elverişli olan mübteda birer cümledir; dolayısıyla ona hamledilir, nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi:

إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آل عمران: ٥٩] وأما قوله سبحانه ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ إلخ فكالتعليل لحلول النكال معترض بين التشبيهين غير مختص بقوم بل هو متناول لجميع من يغير نعمة الله تعالى من الأمم السابقة واللاحقة فاختصاصه بالوجه الثاني دون الأول وإيقاعه وجها للتشبيه مع وجوده صريحا كما علمت بعيد عمن ذاق معرفة الفصاحتين ووقف على ترتيب النظم من الآيتين انتهى.

{ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } [Âl-i İmrân: 59] “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Adem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı.” Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ } “Bu, Allah'ın ... olmasındandır” buyruğuna gelince, o cezanın inmesinin gerekçesi gibidir; iki teşbih arasına girmiş bir itirâzdır ve bir kavme has olmayıp önceki ve sonraki ümmetlerden Allah'ın nimetini değiştiren herkesi kapsamaktadır. Dolayısıyla onun birinciye değil de ikinci veche tahsis edilmesi ve açıkça var olduğu halde -bildiğin gibi- teşbih vechi kılınması, her iki fesahatin zevkine varan ve iki ayetin nizam tertibine vâkıf olan kimseden uzaktır, [alıntı] bitti.

ولا يخفى أن هذا غير وارد على ما قدمناه عند التأمل. والقول في التفرقة بين الآيتين أن الأولى لبيان حالهم في استحقاقهم عذاب الآخرة والثانية لبيان استحقاقهم عذاب الدنيا، أو أن المقصود أولا تشبيه حالهم بحال المذكورين في التكذيب والمقصود ثانيا تشبيه حالهم بحالهم في الاستئصال، أو أن المراد فيما تقدم بيان أخذهم بالعذاب وهنا بيان كيفيته مما لا ينبغي أن يعول عليه. وقال بعض الأكابر: إن قوله سبحانه: كَدَأْبِ في محل النصب على أنه نعت لمصدر محذوف، أي حتى يغيروا ما بأنفسهم تغييرا كائنا كدأب آل فرعون أي كتغييرهم على أن دأبهم عبارة عما فعلوه كما هو الأنسب بمفهوم الدأب، وقوله تعالى: كَذَّبُوا إلخ تفسير له بتمامه، وقوله سبحانه:

İyi düşünüldüğünde bunun daha önce takdim ettiğimiz açıklamaya bir itiraz teşkil etmediği gizli kalmaz. İki ayet arasındaki farka dair; birincisinin ahiret azabını hak etmedeki durumlarını, ikincisinin ise dünya azabını hak etmelerini beyan için olduğu yahut öncelikle maksadın durumlarını yalanlamada adı geçenlerin durumuna benzetmek, ikinci olarak maksadın durumlarını köklerinin kazınmasında onların durumuna benzetmek olduğu yahut önceden geçen ifadeden maksadın azapla yakalanmalarının beyanı, buradakinden maksadın ise onun keyfiyetinin beyanı olduğu şeklindeki sözler ise itimat edilmemesi gereken sözlerdendir. Büyük zatlardan biri şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { كَدَأْبِ } “gidişatı gibi” buyruğu, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani 'Firavun ailesinin değişimi gibi kendi özlerindekini öyle bir değiştirsinler ki...' anlamındadır; de'b kavramının mefhumuna en uygun olan da onların âdetinin bizzat yaptıkları şeyden ibaret olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { كَذَّبُوا } “yalanladılar” buyruğu ise onun tamamının tefsiridir. Allah Teâlâ'nın:

فَأَهْلَكْناهُمْ إلخ إخبار بترتب العقوبة عليه لا أنه من تمام تفسيره ولا ضير في توسط قوله عز شأنه: وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ بينهما سواء عطفا أو استئنافا، وفيه خروج الآية عن نمط أختها بالكلية. وأيضا لا وجه لتقييد التغيير الذي يترتب عليه تغيير الله تعالى بكونه كتغيير آل فرعون على أن كون الجار في محل النصب على أنه نعت بعيد مع وجود ذلك الفاصل وإن قلنا بجواز الفصل، ومن أنصف علم أن بلاغه التنزيل تقتضي الوجه الأول، والالتفات إلى نون العظمة في أهلكنا جريا على سنن الكبرياء لتهويل الخطب، وهذا لا ينافي النكتة التي أشرنا إليها سابقا كما لا يخفى، والكلام في الفاء وذكر الذنوب على طرز ما ذكرنا في نظيره، وقوله سبحانه: وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ عطف على فَأَهْلَكْناهُمْ وفي عطفه عليه مع اندراج مضمونه تحت مضمونه إيذان بكمال هول الإغراق وفظاعته وَكُلٌّ أي كل من الفرق المذكورين أو كل من هؤلاء وأولئك أو كل من آل فرعون وكفار قريش على ما قيل بناء على أن ما قبله في تشبيه دأب كفرة قريش بدأب آل فرعون صريحا وتعيينا وأن مثله يكفي قرينة للتخصيص كانُوا ظالِمِينَ أي أنفسهم بالكفر والمعاصي ولو عمم لكان له وجه أو واضعين للكفر والتكذيب مكان الإيمان والتصديق ولذلك أصابهم ما أصابهم إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ أي في حكمه وقضائه الَّذِينَ كَفَرُوا أي أصروا على الكفر ورسخوا فيه، وهذا شروع في بيان أحوال سائر الكفرة بعد بيان أحوال المهلكين منهم ولم يقل سبحانه شر الناس إيماء إلى أنهم بمعزل عن مجانستهم بل هم من جنس الدوابّ وأشرّ أفراده فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ حكم مترتب على تماديهم في الكفر ورسوخهم فيه وتسجيل عليهم بكونهم من أهل الطبع لا يلويهم صارف ولا يثنيهم عاطف جيء به على وجه الاعتراض، وقيل: عطف على الصلة مفهم معنى الحال كأنه قيل: إن شر الدواب الذين كفروا مصرّين على عدم الإيمان، وقيل: الفاء فصيحة أي إذا علمت أن أولئك شر الدواب فاعلم أنهم لا يؤمنون أصلا فلا تتعب نفسك، وقيل: هي للعطف وفي ذلك تنبيه على أن

{ فَأَهْلَكْناهُمْ } “biz de onları helak ettik” buyruğu ise cezanın ona terettüp ettiğini haber vermektir, yoksa onun tefsirinin tamamından değildir. Şânı yüce olan Allah'ın: { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “ve şüphesiz Allah Semî'dir, Alîm'dir” buyruğunun ister atıf ister istînâf olsun aralarına girmesinde bir sakınca yoktur. Fakat bunda ayetin kardeşinin üslubundan tamamen çıkması durumu vardır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın değiştirmesini gerektiren değişimin Firavun ailesinin değişimi gibi olmasıyla kayıtlanmasının bir anlamı yoktur; kaldı ki o fasılanın varlığıyla birlikte câr ve mecrûrun sıfat olarak nasb mahallinde olması -faslın caiz olduğunu söylesek bile- uzaktır. İnsaf eden kimse Kur'an'ın belâgatının birinci vechi gerektirdiğini bilir. 'Ehleknâ'daki azamet nûnuna iltifat yapılması, meselenin vahametini dehşetli göstermek için büyüklük üslubu üzeredir; gizli kalmayacağı üzere bu durum daha önce işaret ettiğimiz nükteye aykırı değildir. Fâ harfi ve günahların zikredilmesi hususundaki söz, benzerinde zikrettiğimiz tarz üzeredir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } “ve Firavun hanedanını boğduk” buyruğu, { فَأَهْلَكْناهُمْ } “biz de onları helak ettik” üzerine matuftur; içeriği onun içeriğine dahil olduğu halde onun üzerine atfedilmesinde boğulmanın tam dehşetini ve korkunçluğunu bildirme vardır. { وَكُلٌّ } “ve hepsi” yani zikredilen fırkaların her biri yahut şunların ve bunların her biri yahut -daha önce Kureyş kâfirlerinin gidişatının Firavun ailesinin gidişatına açıkça ve bizzat benzetildiği ve böylesi bir durumun tahsis için yeterli bir karine olduğu esasına dayanarak denildiğine göre- Firavun ailesi ile Kureyş kâfirlerinin her biri; { كانُوا ظالِمِينَ } “zalimler idiler” yani küfür ve günahlarla kendi nefislerine zulmedenler idiler -genelleme yapılsa yine bir vechi olurdu- yahut iman ve tasdikin yerine küfür ve yalanlamayı koyan kimseler idiler; işte bu sebeple başlarına gelen şeyler geldi. { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü” yani O'nun hükmünde ve kazasında; { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkar edenlerdir” yani küfürde ısrar eden ve onda kökleşenlerdir. Bu, helak edilenlerin halleri beyan edildikten sonra diğer kâfirlerin hallerini beyana başlamaktır. Allah Teâlâ onların insan cinsinden tamamen uzak olduklarını, bilakis hayvanlar cinsinden ve onun en şerli fertlerinden olduklarını ima etmek için 'insanların en kötüsü' buyurmamıştır. { فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “artık onlar iman etmezler” ifadesi, onların küfürde ileri gitmelerine ve onda kökleşmelerine terettüp eden bir hükümdür; hiçbir engelleyicinin kendilerini çeviremeyeceği ve hiçbir yönlendiricinin döndüremeyeceği şekilde kalpleri mühürlenmiş kimselerden olduklarının üzerlerine tescil edilmesidir ki itirâz yoluyla getirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Sıla üzerine matuftur ve hâl manası ifade eder; sanki: 'Şüphesiz canlıların en kötüsü, imansızlıkta ısrar ederek inkâr edenlerdir' denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Fâ harfi fasîhadır; yani 'Bunların canlıların en kötüsü olduğunu bildiğin zaman artık onların asla iman etmeyeceklerini de bil, bu yüzden kendini yorma' demektir. Atıf için olduğu da söylenmiştir; bunda,

تحقق المعطوف عليه يستدعي تحقق العطف حيث جعل ذلك مترتبا عليه ترتب المسبب على سببه والكل كما ترى الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ بدل من الموصول الأول أو عطف بيان أو نعت أو خبر مبتدأ محذوف أو نصب على الذم، وعائد الموصول قيل: ضمير الجمع المجرور، والمراد عاهدتهم ومن للايذان بأن المعاهدة التي هي عبارة عن إعطاء العهد وأخذه من الجانبين معتبرة هاهنا من حيث أخذه ﷺ إذ هو المناط لما نعى عليهم من النقض لا إعطاؤه ﵊ إياهم عهده كأنه قيل: الذين أخذت منهم عهدهم، وإلى هذا يرجع قولهم: إن من لتضمين العهد معنى الأخذ أي عاهدت آخذا منهم.

matûfün aleyhin tahakkukunun atfın tahakkukunu gerektirdiğine bir tenbih vardır; zira bu durum, müsebbebin sebebine terettüp etmesi gibi onun üzerine terettüp ettirilmiştir; hepsi gördüğün gibidir. { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ } “Kendileriyle antlaşma yaptığın kimselerdir” ifadesi birinci mevsûlden bedeldir yahut atf-ı beyân veya sıfattır yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir ya da zem üzere mansuptur. Mevsûlün âid zamirinin mecrûr cemi zamiri olduğu söylenmiştir; kastedilen 'kendileriyle antlaşma yaptığın kimseler'dir. 'Min' harf-i cerri ise iki taraftan ahdin verilmesi ve alınmasından ibaret olan muahedenin (antlaşmanın), burada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahdi alması açısından muteber olduğunu bildirmek içindir; zira onların bozdukları kınanan şey, aleyhisselâm'ın onlara ahdini vermesi değil, Peygamber'in onlardan ahit almasıdır; sanki: 'Kendilerinden ahitlerini aldığın kimseler' denilmiştir. Ahde 'alma' manasının dahil edilmesiyle min'in bu manaya geldiği yönündeki sözleri de buraya racidir; yani 'onlardan ahit alarak antlaşma yaptın'.

وقال أبو حيان: إنها تبعيضية لأن المباشر بعضهم لا كلهم، وذكر أبو البقاء أن الجار والمجرور في موضع الحال من العائد المحذوف، أي الذين عاهدتهم كائنين منهم، وقيل: هي زائدة وليس بذاك، وقوله سبحانه: ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ عطف على الصلة، وصيغة الاستقبال للدلالة على تعدد النقض وتجدده وكونهم على نيته في كل حال، أي ينقضون عهدهم الذي أخذ منهم فِي كُلِّ مَرَّةٍ أي من مرات المعاهدة كما هو الظاهر واختاره غير واحد، وجوز أن يراد في كل مرة من مرات المحاربة وفيه بحث وَهُمْ لا يَتَّقُونَ في موضع الحال من فاعل ينقضون، أي يستمرون على النقض والحال أنهم لا يتقون سبة الغدر ومغبته، أو لا يتقون الله فيه، وقيل: لا يتقون نصرة المسلمين وتسلطهم عليهم، والآية على ما قال جمع: نزلت في يهود قريظة عاهدوا رسول الله ﷺ أن لا يمالئوا عليه فأعانوا المشركين بالسلاح فقالوا نسينا ثم عاهدهم ﵊ فنكثوا ومالؤوهم عليه ﵊ يوم الخندق وركب كعب إلى مكة فحالفهم على حرب رسول الله ﷺ، وأخرج أبو الشيخ عن سعيد بن جبير أنها نزلت في ستة رهط من يهود منهم ابن تابوت، ولعله أراد بهم الرؤساء المباشرين للعهد فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ شروع في بيان أحكامهم بعد تفصيل أحوالهم، والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها، والثقف يطلق على المصادفة وعلى الظفر، والمراد به هنا المترتب على المصادفة والملاقاة، أي إذا كان حالهم كما ذكر فإما تصادفنهم وتظفرن بهم فِي الْحَرْبِ أي في تضاعيفها فَشَرِّدْ بِهِمْ أي فرق بهم مَنْ خَلْفَهُمْ أي من وراءهم من الكفرة، يعني افعل بهؤلاء الذين نقضوا عهدك فعلا من القتل والتنكيل العظيم يفرق عنك ويخافك بسببه من خلفهم ويعتبر به من سمعه من أهل مكة وغيرهم، وإلى هذا يرجع ما قيل: من أن المعنى نكل به ليتعظ من سواهم. وقيل: إن معنى شرد بهم سمع بهم في لغة قريش قال الشاعر:

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu teb'îz (kısmilik) içindir; çünkü antlaşmayı bizzat yapan hepsi değil bazısıdır. Ebü'l-Bekâ ise câr ve mecrûrun mahzuf âid zamirinden hâl konumunda olduğunu belirtmiştir; yani 'onlardan oldukları halde kendileriyle antlaşma yaptığın kimseler'. Zâide olduğu da söylenmiştir ancak bu pek isabetli değildir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ } “sonra antlaşmalarını bozarlar” buyruğu sıla üzerine matuftur; muzari kalıbı ise bozmanın çokluğuna, yenilenmesine ve her halükarda buna niyetli olduklarına delalet etmek içindir; yani kendilerinden alınan antlaşmayı bozarlar; { فِي كُلِّ مَرَّةٍ } “her defasında” yani zâhir olduğu ve birçok müfessirin tercih ettiği üzere antlaşmanın yapıldığı her defada; savaşın her defasında kastedilmiş olması da caiz görülmüştür ancak bunda tartışma vardır. { وَهُمْ لا يَتَّقُونَ } “ve onlar sakınmazlar” cümlesi 'yenküdûne' fiilinin fâilinden hâl konumundadır; yani hainliğin ayıbından ve kötü sonucundan sakınmadıkları halde bozmaya devam ederler yahut bu hususta Allah'tan sakınmazlar. Müslümanların zaferinden ve kendilerine galebe çalmasından sakınmazlar da denilmiştir. Bir topluluğun belirttiğine göre ayet Kurayza yahudileri hakkında inmiştir; onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı kimseye yardım etmeyeceklerine dair antlaşma yapmışlardı; sonra müşriklere silahla yardım ettiler ve: 'Unuttuk' dediler; sonra aleyhisselâm onlarla tekrar antlaşma yaptı, Hendek günü antlaşmayı yine bozdular ve aleyhisselâm'a karşı onlara yardım ettiler; Kâ'b Mekke'ye gidip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere onlarla ittifak kurdu. Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre ayet aralarında İbn Tâbût'un da bulunduğu yahudilerden altı kişilik bir grup hakkında inmiştir; muhtemelen o bununla bizzat antlaşmayı yürüten reisleri kastetmiştir. { فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ } “Bundan dolayı onları yakalarsan” ifadesi, halleri detaylandırıldıktan sonra hükümlerini beyana başlamaktır; fâ harfi sonrasının öncesine tertip edilmesi içindir. 'Sekaf' hem tesadüf etmeye hem de zafer bulup ele geçirmeye ıtlak olunur; burada kastedilen ise tesadüf ve karşılaşmaya terettüp eden ele geçirmedir; yani durumları zikredildiği gibi olduğunda şayet onlara tesadüf edip onları ele geçirirsen; { فِي الْحَرْبِ } “savaşta” yani savaşın içinde; { فَشَرِّدْ بِهِمْ } “onlarla darmadağın et (ürkütüp dağıt)” yani onlar vasıtasıyla dağıt; { مَنْ خَلْفَهُمْ } “arkalarındakileri” yani arkalarındaki kâfirleri; yani ahdini bozan bu kimselere öyle bir öldürme ve büyük bir ibretlik ceza tatbik et ki bu sebeple arkalarındakiler senden korkup dağılsın ve bunu Mekke ehlinden ve başkalarından işiten kimseler bundan ibret alsın. 'Başkaları ibret alsın diye onları ibretlik cezaya çarptır' şeklindeki izah da buraya varır. Kureyş lügatinde 'şerride bihim' ifadesinin 'onları herkese duyur/teşhir et' manasına geldiği de söylenmiştir; şair şöyle demiştir:

أطوّف بالأباطح كل يوم ... مخافة أن يشرّد بي حكيم

"Hakîm beni teşhir eder/rezil eder korkusuyla her gün vadilerde dolaşıp duruyorum."

وقرأ ابن مسعود. والأعمش «فشرذ» بالذال المعجمة وهو بمعنى شرد بالمهملة، وعن ابن جني أنه لم يمر بنا في اللغة تركيب شرذ والأوجه أن تكون الذال بدلا من الدال، والجامع بينهما أنهما مجهوران ومتقاربان، وقيل: إنه قلب من شذر، ومنه شذر مذر للمتفرق. وذهب بعض أهل اللغة إلى أنها موجودة ومعناها التنكيل ومعنى المهمل التفريق كما قاله قطرب لكنها نادرة، وقرأ أبو حيوة «من خلفهم» بمن الجارة، والفعل عليها منزل منزلة اللازم كما في قوله:

İbn Mes'ûd ve A'meş noktalı zâl ile «fe-şerriz» şeklinde okumuşlardır ki bu noktasız dâl ile olan 'şerrede' manasındadır. İbn Cinnî'den nakledildiğine göre dilde 'şe-re-ze' terkibiyle karşılaşmadık; en uygun olanı zâl harfinin dâl harfinden bedel olmasıdır, ikisini bir araya getiren ortak özellik ise her ikisinin de cehrî (açık) ve birbirine yakın mahreçli olmasıdır. Bunun 'şe-ze-re'den kalb (harf değişimi) olduğu da söylenmiştir; darmadağınık olan şey için kullanılan 'şezere mezere' ifadesi de bundandır. Bazı dilciler bu kelimenin dilde mevcut olduğunu, anlamının 'ibretlik ceza vermek', noktasız olanın anlamının ise Kutrub'un dediği gibi 'dağıtmak' olduğunu savunmuşlardır; ancak bu nadirdir. Ebû Hayve ise cer harfi olan min ile «min halfihim» şeklinde okumuştur; buna göre fiil şairin şu sözünde olduğu gibi lâzım fiil mesabesine indirilmiştir:

يجرح في عراقيبها نصلي فالمعنى افعل التشريد من ورائهم، وهو في معنى جعل الوراء ظرفا للتشريد لتقارب معنى من وفِي تقول: اضرب زيدا من وراء عمرو وورائه أي في ورائه، وذلك يدل على تشريد من في تلك الجهة على سبيل الكناية فإن إيقاع التشريد في الوراء لا يتحقق إلا بتشريد من وراءهم فلا فرق بين القراءتين الفتح والكسر إلا في المبالغة لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ أي لعل المشردين يتعظون بما يعلمونه مما نزل بالناقضين فيرتدعون عن النقض قيل: أو عن الكفر

"Kılıcım onların bacaklarını yaralar." Bu durumda anlam: 'Onların arkasından dağıtma işini yap' demektir; 'min' ve 'fî' edatlarının anlam yakınlığından ötürü 'arka' tarafı dağıtmanın zarfı kılmak manasındadır. Nitekim 'Zeyd'e Amr'ın arkasından ve arkasında vur' dersin, yani arkasında demektir; bu da kinaye yoluyla o cihette bulunan kimselerin dağıtılmasına delalet eder; zira arkada dağıtma fiilinin vuku bulması ancak onların arkasındakilerin dağıtılmasıyla tahakkuk eder. Dolayısıyla fetha ve kesre kıraatleri arasında mübalağa dışında bir fark yoktur. { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Umulur ki ibret alırlar” yani umulur ki o arkadakiler/dağıtılanlar, antlaşmayı bozanların başına gelen şeyleri öğrenip ibret alırlar da antlaşmayı bozmaktan -denildiğine göre yahut küfürden- vazgeçerler.

وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً بيان لأحكام المشرفين إلى نقض العهد أثر بيان أحكام الناقضين له بالفعل، والخوف مستعار للعلم، أي وإما تعلمن من قوم معاهدين لك نقض عهد فيما سيأتي بما يلوح لك منهم من الدلائل فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ أي فاطرح إليهم عهدهم، وفيه استعارة مكنية تخييلية عَلى سَواءٍ أي على طريق مستو وحال قصد بأن تظهر لهم النقض وتخبرهم إخبارا مكشوفا بأنك قد قطعت ما بينك وبينهم من الوصلة ولا تناجزهم الحرب وهم على توهم بقاء العهد كيلا يكون من قبلك شائبة خيانة أصلا، فالجار والمجرور متعلق وقع حالا من المستكن في «انبذ» أي فانبذ إليهم ثابتا على سواء، وجوز أن يكون حالا من ضمير إليهم أو من الضميرين معا، أي حال كونهم كائنين على استواء في العلم بنقض العهد بحيث يستوي فيه أقصاهم وأدناهم، أو حال كونك أنت وهم على استواء في ذلك، ولزوم الإعلام عند أكثر العلماء الأعلام إذا لم تنقض مدة العهد أو لم يستفض نقضهم له ويظهر ظهورا مقطوعا به أما إذا انقضت المدة أو استفاض النقض وعلمه الناس فلا حاجة إلى ما ذكر، ولهذا غزا النبي ﷺ أهل مكة من غير نبذ ولم يعلمهم بأنهم كانوا نقضوا العهد علانية بمعاونتهم بني كنانة على قتل خزاعة حلفاء النبي ﷺ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ تعليل للأمر بالنبذ باعتبار استلزامه للنهي عن المناجزة التي هي خيانة فيكون تحذيرا للنبي ﷺ منها» .

{ وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً } “Eğer bir topluluktan bir hainlikten endişe edersen” ifadesi, antlaşmayı fiilen bozanların hükümlerinin beyanının hemen ardından antlaşmayı bozmaya meyilli olanların hükümlerinin beyanıdır. Korku (havf), bilgi (ilim) için istiare edilmiştir; yani seninle antlaşması olan bir topluluktan, sana beliren deliller sebebiyle gelecekte bir antlaşma bozma sezersen; { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ } “onlara [antlaşmayı] at” yani antlaşmalarını kendilerine geri at; bunda istiare-i mekniyye ve tahyîliyye vardır; { عَلى سَواءٍ } “eşitlik ve dürüstlük üzere” yani dosdoğru bir yol ve adil bir tutum üzere; şöyle ki: Aranızdaki bağı kopardığını onlara açıkça bildirip antlaşmayı bozduğunu açığa vurursun, antlaşmanın sürdüğü vehmi içindeyken onlarla ansızın savaşa girişmezsin ki senin tarafından asla bir hainlik şaibesi bulunmasın. Câr ve mecrûr 'inbiz' içindeki müstetir zamirden hâl konumunda olan bir müteallaktır; yani eşitlik üzere sebat ederek onlara at. 'İleyhim'deki zamirden veya her iki zamirden birden hâl olması da caiz görülmüştür; yani antlaşmanın bozulduğunu bilme hususunda en uzaktaki ile en yakındakinin eşit olacağı şekilde onlar eşitlik halindeyken yahut sen ve onlar bu hususta eşitlik halindeyken [at]. İleri gelen birçok âlime göre bildirmenin gerekliliği, antlaşma süresi bitmediğinde yahut onların antlaşmayı bozdukları yaygınlaşıp kesin bir şekilde ortaya çıkmadığında geçerlidir. Şayet süre biter yahut bozma hadisesi yaygınlaşıp insanlar tarafından bilinirse zikredilen şeye gerek yoktur. İşte bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke halkına [antlaşmayı] atmaksızın ve onlara bildirmeksizin gazve düzenledi; zira onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müttefiki olan Huzâa'nın öldürülmesinde Kinâneoğulları'na yardım ederek antlaşmayı alenen bozmuşlardı. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ } “Şüphesiz Allah hainleri sevmez” buyruğu, bir hainlik olan ansızın saldırmayı nehyetmeyi gerektirmesi hasebiyle [antlaşmayı] geri atma emrinin gerekçesidir; dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bundan sakındırmadır.

وجوز أن يكون تعليلا لذلك باعتبار استتباعه للقتال بالآخرة فتكون حثّا له ﷺ على النبذ أولا وعلى قتالهم ثانيا، كأنه قيل: وإما تعلمن من قوم خيانة فانبذ إليهم ثم قاتلهم إن الله لا يحب الخائنين وهم من جملتهم لما علمت حالهم، والأول هو المتبادر، وعلى كلا التقديرين المراد من نفي الحب إثبات البغض إذ لا واسطة بين الحب والبغض بالنسبة إليه تعالى وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا بياء الغيبة وهي قراءة حفص. وابن عامر وأبي جعفر. وحمزة، وزعم تفرد الأخير بها وهم كزعم إنها غير نيرة، فقد نص في التيسير على أنه قرأ بها الأولان أيضا، وفي المجمع على أنه قرأ بها الأربعة، وقال المحققون: أنها أنور من الشمس في رابعة النهار لأن فاعل يحسبن الموصول بعده ومفعوله الأول محذوف أي أنفسهم وحذف للتكرار والثاني جملة سبقوا، أي لا يحسبن أولئك الكافرون أنفسهم سابقين أي مفلتين من أن يظفر بهم.

Sonuçta savaşmayı gerektirmesi hasebiyle bunun gerekçesi olması da caiz görülmüştür; bu durumda sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk önce [antlaşmayı] atmaya, ikinci olarak da onlarla savaşmaya teşvik olur; sanki şöyle denilmiştir: Şayet bir topluluktan hainlik sezersen antlaşmayı onlara at, sonra onlarla savaş; zira Allah hainleri sevmez, durumlarını bildiğin üzere onlar da bu hainlerdendir. Birinci görüş ise ilk akla gelendir. Her iki takdire göre de sevginin nefyinden maksat buğzun ispatıdır; zira O Teâlâ hakkında sevgi ile buğuz arasında bir vasıta (orta yol) yoktur. { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا } “O inkar edenler kaçıp kurtulduklarını asla sanmasınlar!” ayeti gayb yâ'sı iledir ki bu Hafs, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Hamza'nın kıraatidir. Bu kıraatte Hamza'nın tek kaldığı zannı, onun açık ve meşhur olmadığı zannı gibi bir vehimdir; nitekim et-Teysîr'de ilk iki imamın da bu şekilde okuduğu açıkça belirtilmiş, el-Mecma'da ise dört imamın da böyle okuduğu kaydedilmiştir. Muhakkikler şöyle demiştir: Bu kıraat, gün ortasındaki güneşten daha aydınlıktır; çünkü 'yahsebenne' fiilinin fâili sonrasındaki ism-i mevsûldür; birinci mef'ûlü ise mahzuftur, yani 'kendi nefislerini' demektir ve tekrar sebebiyle hazfedilmiştir; ikinci mef'ûl ise 'sebakû' cümlesidir; yani o kâfirler kendilerinin öne geçtiklerini, yani ele geçirilmekten kurtulup kaçtıklarını asla sanmasınlar.

والمراد من هذا إقناطهم من الخلاص وقطع أطماعهم الفارغة من الانتفاع بالنبذ، والاقتصار على دفع هذا التوهم وعدم دفع توهم سائر ما تتعلق به أمانيهم الباطلة من مقاومة المؤمنين أو الغلبة عليهم للتنبيه على أن ذلك مما لا يحوم عليه عقاب وهمهم وحسبانهم وإنما الذي يمكن أن يدور في خلدهم حسبان المناص فقط، ويحتمل أن يكون الفاعل ضميرا مستترا، والحذف لا يخطر بالبال كما توهم، أي لا يحسبن هو أي قبيل المؤمنين أو الرسول أو الحاسب أو من خلفهم أو أحد، وهو معلوم من الكلام فلا يرد عليه أنه لم يسبق له ذكر، ومفعولا الفعل الذين كفروا وسبقوا، وحكي عن الفراء أن الفاعل الذين كفروا وأن سبقوا بتقدير أن سبقوا فتكون أن وما بعدها سادة مسد المفعولين، وأيد بقراءة ابن مسعود أنهم سبقوا.

Bundan maksat, onları kurtuluştan ümitsiz kılmak ve antlaşmanın atılmasından faydalanma yönündeki boş heveslerini kesmektir. Müminlere karşı koyma yahut onlara galip gelme gibi bâtıl emellerinin taalluk ettiği diğer vehimleri defetmeyip sadece bu vehmi defetmekle yetinilmesi; bunun onların kuruntularının ve zihinlerinin etrafında dahi dolaşamayacak bir şey olduğuna, akıllarından geçebilecek yegane şeyin ancak bir kaçış yolu düşüncesi olabileceğine dikkat çekmek içindir. Fâilin müstetir bir zamir olması da muhtemeldir; vehmedildiği gibi hazif hatıra bile gelmez; yani o (müminler topluluğu veya Resûl yahut hesap eden kimse ya da arkalarındakiler veya herhangi biri) asla sanmasın demektir; bu kelamdan bilinmektedir, dolayısıyla öncesinde zikri geçmediği şeklinde bir itiraz vârid olmaz. Fiilin iki mef'ûlü ise 'ellezîne keferû' ve 'sebakû'dür. Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre fâil 'ellezîne keferû'dur, 'en sebakû' takdiriyle 'en' ve sonrasındaki kısım iki mef'ûlün yerine kaim olmuştur. Bu görüş İbn Mes'ûd'un «ennehüm sebakû» kıraatiyle de desteklenmiştir.

واعترضه أبو البقاء وغيره بأن أن المصدرية موصول وحذف الموصول ضعيف في القياس شاذ في الاستعمال لم يرد منه إلا شيء يسير- كتسمع بالمعيدي خير من أن تراه- ونحوه فلا ينبغي أن يخرج كلام الله تعالى عليه.

Ebü'l-Bekâ ve başkaları buna itiraz ederek masdariyye 'en' edatının mevsûl olduğunu, mevsûlün hazfedilmesinin ise kıyasta zayıf, kullanımda şâzz olup bundan -'Muaykılî'yi duyman onu görmenden daha hayırlıdır' sözü gibi- pek az bir şey dışında hiçbir şey vârid olmadığını, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kelamının buna hamledilmemesi gerektiğini belirtmişlerdir.

وقرأ من عدا من ذكر تحسبن بالتاء الفوقية على أن الخطاب للنبي ﷺ أو لكل من له حظ في الخطاب والَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا مفعولاه ولا كلام في ذلك.

Zikredilenlerin dışındakiler, hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitap ehli olan herkese yönelik olması esasına göre üstten tâ ile «tahsebenne» şeklinde okumuşlardır; { الَّذِينَ كَفَرُوا } ile { سَبَقُوا } fiilin iki mef'ûlüdür ve bunda bir tartışma yoktur.

وقرأ الأعمش «ولا تحسب الذين» بكسر الباء وفتحها على حذف النون الخفيفة، وقوله تعالى: إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ أي لا يفوتون الله تعالى أو لا يجدون طالبهم عاجزا عن إدراكهم تعليل للنهي على طريق الاستئناف. وقرأ

A'meş, hafif nûn hazfiyle bâ'nın kesresi ve fethasıyla «velâ tahsibillezîne / velâ tahsebellezîne» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ } “Şüphesiz onlar [Allah'ı] aciz bırakamazlar (kaçıp kurtulamazlar)” yani Allah Teâlâ'yı atlatamazlar yahut kendilerini arayan kimseyi kendilerini yakalamaktan aciz bulamazlar buyruğu, istînâf yoluyla nehyin gerekçesidir. [Başka bir kıraatte ise...]

ابن عامر «أنهم» بفتح الهمزة وهو تعليل أيضا بتقدير اللام المطرد حذفها في مثله.

İbn Âmir ise bu tür yerlerde hazfi yaygın olan lâm harf-i cerrinin takdiriyle ve yine bir gerekçelendirme (ta'lîl) olmak üzere hemzenin fethasıyla «ennehüm» şeklinde okumuştur.

وقيل: الفعل واقع عليه، ولا صلة ويؤيده أنه قرىء بحذفها وسَبَقُوا حال بمعنى سابقين أي مفلتين هاربين.

[Bir görüşe göre] fiilin onun üzerine vaki olduğu ve [«lâ» edatının] sıla (fazlalık/zâid) olmadığı söylenmiştir; bunun hazfiyle yapılan kıraat de bunu desteklemektedir. { سَبَقُوا } ise 'öne geçenler' yani 'kurtulup kaçanlar' anlamında hâldir.

وضعف بأن لا لا تكون صلة في موضع يجوز أن لا تكون كذلك وبأن المعهود كما قال أبو البقاء في المفعول الثاني لحسب في مثل ذلك أن تكون أن فيه مكسورة، وهذا على قراءة الخطاب لإزاحة ما عسى أن يحذر من عاقبة النبذ لما أنه إيقاظ للعدو وتمكين لهم من الهرب والخلاص من أيدي المؤمنين، وفيه نفي لقدرتهم على المقاومة والمقابلة على أبلغ وجه وآكده كما يشير إليه. وذكر الجبائي أن لا يُعْجِزُونَ على معنى لا يعجزونك على أنه خطاب أيضا للنبي ﵊ ولا يخلو عن حسن، والظاهر أن عدم الإعجاز كيفما قدر المفعول إشارة إلى أنه سبحانه سيمكن منهم في الدنيا، فما روي عن الحسن أن المعنى لا يفوتون الله تعالى حتى لا يبعثهم في الآخرة غريب منه إن صح. وادعى الخازن أن المعنى على العموم على معنى لا يعجزون الله تعالى مطلقا اما في الدنيا بالقتل وإما في الآخرة بعذاب النار. وذكر أن فيه تسلية للنبي ﷺ فيمن فاته من المشركين ولم ينتقم منه، وهو ظاهر على القول بأن الآية نزلت فيمن أفلت من فل المشركين، وروي ذلك عن الزهري. وقرىء «يعجزّون» بالتشديد.

Bu görüş; «lâ» edatının öyle olmaması caiz olan bir yerde sıla (zâid) olamayacağı ve Ebü'l-Bekâ'nın da belirttiği gibi bu tür durumlarda «hasebe» fiilinin ikinci mef'ûlünde «inne»nin kesreli olmasının mûtat olduğu gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Hitap kıraatine göre bu ifade, antlaşmayı bozup atmanın düşmanı uyandırması ve onların müminlerin elinden kaçıp kurtulmalarına imkân sağlaması sebebiyle doğabilecek çekinceleri bertaraf etmek içindir. Ayrıca bu ifadede, [ayetin] işaret ettiği üzere, onların karşı koyma ve mukabelede bulunma güçleri en beliğ ve en tekitli bir şekilde nefyedilmektedir. Cübbâî, { لا يُعْجِزُونَ } ifadesinin yine Peygamber aleyhisselâm'a bir hitap olarak 'seni aciz bırakamazlar (senden kaçıp kurtulamazlar)' manasında olduğunu belirtmiştir ki bu da güzel bir izahtır. Zâhir olan şudur ki, mef'ûl nasıl takdir edilirse edilsin, aciz bırakamamaları (kaçıp kurtulamayışları), Allah Teâlâ'nın dünyada onlara karşı [müminlere] imkân vereceğine bir işarettir. Dolayısıyla Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilen 'onlar ahirette Allah Teâlâ'yı kendilerini diriltemeyecek şekilde atlatamazlar' şeklindeki mana, şayet rivayet sahihse ondan gelen garip bir izahtır. Hâzin ise anlamın genel olduğunu, yani ister dünyada öldürülmek suretiyle olsun ister ahirette cehennem azabıyla olsun hiçbir şekilde Allah Teâlâ'yı aciz bırakamayacakları (O'ndan kaçamayacakları) manasına geldiğini ileri sürmüştür. Hâzin ayrıca bunda, müşriklerden kendisini atlatıp kaçan ve intikamını alamadığı kimseler hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli bulunduğunu belirtmiştir ki bu da ayetin hezimete uğrayan müşriklerden kaçıp kurtulanlar hakkında indiği görüşüne göre gayet açıktır; bu görüş Zührî'den de rivayet edilmiştir. Bu kelime şedde ile «yu'accizûn» şeklinde de okunmuştur.

وقرأ ابن محيصن «يعجزون» بكسر النون بتقدير يعجزونني فحذفت إحدى النونين للتخفيف والياء اكتفاء بالكسرة، ومثله كثير في الكتاب وَأَعِدُّوا لَهُمْ خطاب لكافة المؤمنين لما أن المأمور به من وظائف الكل أي أعدوا لقتال الذين نبذ إليهم العهد وهيئوا لحربهم كما يقتضيه السياق أو لقتال الكفار على الإطلاق وهو الأولى كما يقتضيه ما بعده مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ أي من كل ما يتقوى به في الحرب كائنا ما كان، وأطلق عليه القوة مبالغة، وإنما ذكر هذا لأنه لم يكن لهم في بدر استعداد تام فنبهوا على أن النصر من غير استعداد لا يتأتى في كل زمان، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تفسير القوة بأنواع الأسلحة، وقال عكرمة: هي الحصون والمعاقل. وفي رواية أخرى عنه أنها ذكور الخيل.

İbn Muhaysın, «yu'cizûnenî» takdiriyle nûn'un kesresiyle «yu'cizûni» şeklinde okumuştur; hafifletmek için iki nûn'dan biri, kesre ile yetinilerek de yâ harfi hazfedilmiştir; Kitap'ta (Kur'an'da) bunun benzeri çoktur. { وَأَعِدُّوا لَهُمْ } “Onlara karşı hazırlayın” emredilen husus herkesin vazifelerinden olduğu için bütün müminlere hitaptır; yani bağlamın gerektirdiği üzere kendilerine antlaşmaları geri atılanlarla savaşmak için hazırlanın ve onlarla harbe hazırlık yapın; yahut sonrasının gerektirdiği ve daha evlâ olan yaklaşıma göre mutlak olarak kâfirlerle savaşmaya hazırlanın. { مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “gücünüzün yettiği her türlü kuvveti” yani her ne olursa olsun savaşta kendisiyle güç kazanılan her şeyi [hazırlayın]. Mübalağa gayesiyle bunlara 'kuvvet' adı verilmiştir. Bunun zikredilmesinin sebebi ise Bedir'de tam bir hazırlıklarının bulunmamasıdır; bu sebeple hazırlık olmaksızın zaferin her zaman meydana gelmeyeceğine dikkat çekilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan 'kuvvet' kelimesi silah çeşitleri olarak tefsir edilmiştir. İkrime: «Bunlar kaleler ve sığınaklardır» demiştir. Ondan gelen bir diğer rivayette ise bunların aygırlar (erkek atlar) olduğu belirtilmiştir.

وأخرج أحمد ومسلم وخلق كثير عن عقبة بن عامر الجهني قال: «سمعت النبي ﷺ يقول وهو على المنبر: «وأعدوا لهم ما استطعتم من قوة ألا إن القوة الرمي قالها ثلاثا»

Ahmed, Müslim ve pek çok muhaddis Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i minber üzerinde şöyle derken işittim: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın.” Dikkat edin, kuvvet atmaktır (atıcılıktır)! Bunu üç defa söyledi.»

والظاهر العموم إلا أنه ﵊ خص الرمي بالذكر لأنه أقوى ما يتقوى به فهو من قبيل

Zâhir olan umumiliktir (genelliktir); ancak [Peygamber] aleyhisselâm, kendisiyle güç kazanılan şeylerin en etkilisi olduğu için atıcılığı özellikle zikretmiştir. Dolayısıyla bu durum, şu kabilindendir:

قوله ﷺ «الحج عرفة» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Hac Arafat'tır» hadisi kabilindendir.

وقد مدح ﵊ الرمي وأمر بتعلمه في غير ما حديث،

Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm birçok hadiste atıcılığı övmüş ve onun öğrenilmesini emretmiştir.

وجاء عنه الصلاة والسلام «كل شيء من لهو الدنيا باطل إلا ثلاثة: انتضالك بقوسك وتأديبك فرسك وملاعبتك أهلك فإنها من الحق»

Ondan aleyhissalâtü vesselâm şöyle rivayet edilmiştir: «Dünyanın eğlencelerinden olan her şey bâtıldır; ancak üç şey müstesnadır: Yayınla ok atman, atını eğitip terbiye etmen ve eşinle şakalaşıp oynaşmandır. Zira bunlar haktandır.»

وجاء في رواية أخرجها النسائي وغيره «كل شيء ليس من ذكر الله تعالى فهو لغو وسهو إلا أربع خصال مشى الرجل بين الغرضين وتأديب فرسه وملاعبته أهله وتعليم السباحة» وجاء أيضا «انتضلوا واركبوا وأن تنتضلوا أحب إليّ إن الله تعالى ليدخل بالسهم الواحد ثلاثة الجنة: صانعه محتسبا والمعين به والرامي به في سبيل الله تعالى» .

Nesâî ve başkalarının tahriç ettiği bir rivayette ise şöyle gelmiştir: «Allah Teâlâ'nın zikrinden olmayan her şey lağv ve gaflettir; ancak dört haslet müstesnadır: Kişinin iki hedef arasında yürümesi (ok talimi yapması), atını terbiye etmesi, eşiyle şakalaşıp oynaşması ve yüzme öğretmesi.» Yine şöyle rivayet edilmiştir: «Ok atın ve [atlara] binin; ok atmanız bana binmenizden daha sevimlidir. Şüphesiz Allah Teâlâ tek bir ok sebebiyle üç kişiyi cennete koyar: Sevabını umarak onu yapanı, ona yardım edeni ve onu Allah Teâlâ yolunda atanı.»

وأنت تعلم أن الرمي بالنبال اليوم لا يصيب هدف القصد من العدو لأنهم استعملوا الرمي بالبندق والمدافع ولا يكاد ينفع معهما نبل وإذا لم يقابلوا بالمثل عم الداء العضال واشتد الوبال والنكال وملك البسيطة أهل الكفر والضلال فالذي أراه والعلم عند الله تعالى تعين تلك المقابلة على أئمة المسلمين وحماة الدين، ولعل فضل ذلك الرمي يثبت لهذا الرمي لقيامه مقامه في الذب عن بيضة الإسلام ولا أرى ما فيه من النار للضرورة الداعية إليه إلا سببا للفوز بالجنة إن شاء الله تعالى، ولا يبعد دخول مثل هذا الرمي في عموم قوله سبحانه: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ

Bilirsin ki günümüzde ok atmak düşmana karşı hedeflenen gayeye ulaştırmamaktadır; zira onlar tüfek ve toplarla atış yapmaktadırlar ve bunların karşısında okun neredeyse hiçbir faydası olmamaktadır. Onlara misliyle mukabele edilmediğinde ise bu amansız dert yayılacak, vebal ve ceza şiddetlenecek, küfür ve dalâlet ehli yeryüzüne hâkim olacaktır. Benim gördüğüm —ki ilim Allah Teâlâ katındadır— Müslümanların yöneticilerine ve dinin koruyucularına bu şekilde mukabelede bulunmanın farz-ı ayn olduğudur. Belki de bu atışa, İslâm yurdunu savunmada onun yerine geçtiği için o [hadislerdeki] atıcılığın fazileti terettüp eder. İhtiyacın zorunlu kıldığı bu ateşli silahlardaki ateşi de inşallah cenneti kazanmanın bir sebebi olarak görürüm. Bu tür bir atışın Allah Teâlâ'nın şu genel buyruğuna dâhil olması da uzak bir ihtimal değildir: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve cihat için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın”.

الرباط قيل: اسم للخيل التي تربط في سبيل الله تعالى على أن فعال بمعنى مفعول أو مصدر سميت به يقال:

Ribât (رِباط) kelimesinin, 'fiâl' vezninin 'mef'ûl' manasında olması esasına göre Allah Teâlâ yolunda bağlanan atların ismi olduğu veya kendisiyle isimlendirilen bir masdar olduğu söylenmiştir. Nitekim şöyle denir:

ربط ربطا ورباطا ورابط مرابطة ورباطا. واعترض بأنه يلزم على ذلك إضافة الشيء لنفسه.

«Rabata rabtan ve ribâtan» ve «râbata murâbeteten ve ribâtan». Buna karşı, bu durumda bir şeyin bizzat kendisine izâfe edilmesi gerekeceği şeklinde itiraz edilmiştir.

ورد بأن المراد أن الرباط بمعنى المربوط مطلقا إلا أنه استعمل في الخيل وخص بها فالإضافة باعتبار المفهوم الأصلي. وأجاب القطب بأن الرباط لفظ مشترك بين معاني الخيل وانتظار الصلاة بعد الصلاة والإقامة على جهاد العدو بالحرب، ومصدر رابطت أي لازمت فأضيف إلى أحد معانيه للبيان كما يقال: عين الشمس وعين الميزان، قيل: ومنه يعلم أنه يجوز إضافة الشيء لنفسه إذا كان مشتركا، وإذا كانت الإضافة من إضافة المطلق إلى المقيد فهي على معنى من التبعيضية، وجوز أن يكون جمع ربيط كفصيل وفصال أو جمع ربط ككعب وكعاب وكلب وكلاب. وعن عكرمة تفسيره بإناث الخيل وهو كتفسيره القوة بما سبق قريبا بعيد، وذكر ابن المنير أن المطابق للرمي أن يكون الرباط على بابه مصدرا، وعلى تفسير القوة بالحصون يتم التناسب بينه وبين رباط الخيل لأن العرب سمت الخيل حصونا وهي الحصون التي لا تحاصر كما في قوله:

Buna şöyle cevap verilmiştir: Kastedilen, ribâtın mutlak manada 'bağlanan şey' (merbût) anlamında olması, ancak atlar için kullanılıp onlara tahsis edilmiş bulunmasıdır; dolayısıyla izâfet asıl mefhum itibarıyladır. Kutub ise şöyle cevap vermiştir: Ribât lafzı; atlar, namazdan sonra diğer namazı beklemek, savaşla düşmana karşı cihada devam etmek ve 'mülâzemet ettim/ayrılmadım' anlamındaki 'râbattü' fiilinin masdarı manaları arasında müşterek bir lafızdır; dolayısıyla 'aynü'ş-şems' (güneşin kendisi) ve 'aynü'l-mîzân' (terazinin dili) denildiği gibi bir açıklama gayesiyle bu manalarından birine izâfe edilmiştir. Denildi ki: Bundan anlaşılmaktadır ki bir şey müşterek [lafız] olduğunda kendisine izâfe edilmesi caizdir. İzâfet, mutlakın mukayyede izâfeti kabilinden olduğunda ise teb'îziyye (kısmîlik bildiren) 'min' manasındadır. Bunun, 'fasîl'in çoğulunun 'fisâl' gelmesi gibi 'rabît'in çoğulu veya 'ka'b'ın 'ki'âb', 'kelb'in 'kilâb' gelmesi gibi 'rabt'ın çoğulu olması da caiz görülmüştür. İkrime'den bunun dişi atlar olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir ki bu, onun 'kuvvet'i daha önce geçen şekilde tefsir etmesi gibi uzak bir ihtimaldir. İbnü'l-Müneyyir, atıcılığa uygun olanın ribâtın aslı üzere masdar olması olduğunu belirtmiştir. Kuvvetin kaleler olarak tefsir edilmesine göre ise onunla 'ribâtü'l-hayl' arasında tam bir münasebet oluşur; zira Araplar atları kaleler olarak isimlendirmişlerdir, bunlar şu beyitte geçtiği gibi kuşatılamayan kalelerdir:

ولقد علمت على تجنبي الردا ... أن الحصون الخيل لا مدر القرى

«Helaktan sakınmama rağmen bilmişimdir ki... Gerçek kaleler köylerin kerpiçleri değil, atlardır.»

وقال:

Ve şöyle demiştir:

وحصني من الأحداث ظهر حصاني وقد جاء مدحها فيما لا يحصى من الأخبار وصح «الخيل معقود في نواصيها الخير إلى يوم القيامة» .

«Başa gelen felaketlere karşı kalemi atımın sırtıdır.» Sayılamayacak kadar çok haberde atların övgüsü gelmiştir ve şu hadis sahihtir: «Kıyamet gününe kadar atların alınlarına hayır bağlanmıştır.»

وأخرج أحمد عن معقل بن يسار، والنسائي عن أنس: لم يكن شيء أحب إلى رسول الله ﷺ بعد النساء من الخيل. وميز ﷺ بعض أصنافها على بعض.

Ahmed Ma'kıl b. Yesâr'dan; Nesâî ise Enes'ten rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadınlardan sonra atlardan daha sevimli hiçbir şey yoktu.» [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem atların bazı türlerini diğerlerinden üstün tutmuştur.

فقد أخرج أبو عبيدة عن الشعبي في حديث رفعه «التمسوا الحوائج على الفرس الكميت الأرثم المحجل الثلاث المطلق اليد اليمنى» .

Nitekim Ebû Ubeyde, Şa'bî'den merfû olarak rivayet ettiği bir hadiste şöyle nakletmiştir: «İhtiyaçlarınızı yağız/doru, burnu beyaz, üç ayağı sekili ve sağ ön ayağı sekisiz olan at üzerinde arayınız.»

وأخرج أبو داود والترمذي وحسنه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عن النبي ﷺ «يمن الخيل في شقرها»

Ebû Dâvûd ve hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Atların bereketi kızıl olanlarındadır (al atlardadır).»

وأخرج مسلم وغيره عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال «كان رسول الله ﷺ يكره الشكال من الخيل»

Müslim ve başkaları Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atlarda şekâl (şekilli olmayı) kerih görürdü.»

واختلف في تفسيره ففي النهاية الشكال في الخيل أن تكون ثلاث قوائم محجلة وواحدة مطلقة تشبيها بالشكال الذي يشكل به الخيل لأنه يكون في ثلاث قوائم غالبا وقيل: هو أن تكون الواحدة محجلة والثلاث مطلقة، وقيل: هو أن تكون إحدى يديه وإحدى رجليه من خلاف محجلتين، وإنما كرهه ﵊ تفاؤلا لأنه كالمشكول صورة، ويمكن أن يكون جرب ذلك الجنس فلم يكن فيه نجابة، وقيل: إذا كان مع ذلك أغر زالت الكراهة لزوال شبه الشكال انتهى.

Bunun tefsirinde ihtilaf edilmiştir: en-Nihâye'de [şöyle geçer]: Atlarda şekâl, atların bağlandığı kösteğe benzetilerek üç ayağının sekili (beyaz tüylü), bir ayağının ise sekisiz olmasıdır; zira köstek çoğunlukla üç ayağa takılır. Bir ayağının sekili, üç ayağının sekisiz olması olduğu da söylenmiştir. Çaprazlama olarak bir ön ayağı ile bir arka ayağının sekili olması olduğu da söylenmiştir. [Peygamber] aleyhisselâm bunu sadece tefe'ül (uğursuz sayılana benzemesi) sebebiyle kerih görmüştür; zira o sûreten kösteklenmiş gibidir. Yahut o cins denenmiş ve onda bir asalet bulunamamış olabilir. Bununla beraber alnında akıtma (sakar) bulunursa şekâl benzerliği ortadan kalktığı için kerahetin zail olacağı da söylenmiştir [Nihâye alıntısı bitti].

ولا يخفى عليك أن حديث الشعبي يشكل على القول الأول إلا أن يقال: إنه يخصص عمومه وأن حديث التفاؤل غير ظاهر، والظاهر التشاؤم

Sana gizli değildir ki, Şa'bî hadisi birinci görüş açısından müşkil görünmektedir; meğerki onun umumunu tahsis ettiği söylensin. Tefe'ül izahı da açık değildir, zâhir olan teşe'ümdür (uğursuzluk telakkisidir).

وقد جاء «إنما الشؤم في ثلاث في الفرس والمرأة والدار»

Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: «Uğursuzluk ancak üç şeydedir: Atta, kadında ve evde.»

وحمله الطيبي على الكراهة التي سببها ما في هذه الأشياء من مخالفة الشرع أو الطبع كما قيل: شؤم الدار ضيقها وسوء جيرانها وشؤم المرأة عقمها وسلاطة لسانها وشؤم الفرس أن لا يغزى عليها، لكن قال الجلال السيوطي في فتح المطلب المبرور: إن حديث التشاؤم بالمرأة والدار والفرس قد اختلف العلماء فيه هل هو على ظاهره أو مؤول؟ والمختار أنه على ظاهره وهو ظاهر قول مالك انتهى. ولا يعارضه ما

Tîbî bunu, bu şeylerde şeriata veya tabiata muhalefet bulunmasından kaynaklanan bir kerahete hamletmiştir; nitekim şöyle denilmiştir: Evin uğursuzluğu darlığı ve komşularının kötülüğüdür; kadının uğursuzluğu kısırlığı ve dilinin sivriliğidir; atın uğursuzluğu ise üzerinde gaza yapılmamasıdır. Fakat Celâl es-Süyûtî Fethu'l-matlebi'l-mebrûr adlı eserinde şöyle demiştir: 'Kadın, ev ve at ile uğursuzluk duyulması hadisinde âlimler bunun zâhiri üzere mi yoksa tevil edilmiş mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; tercih edilen zâhiri üzere olmasıdır ki Mâlik'in sözünün zâhiri de budur' [Süyûtî alıntısı bitti]. Bununla şu rivayet çelişmez:

صح عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: ذكر الشؤم عند النبي ﷺ فقال ﵊: «إن كان الشؤم في شيء ففي الدار والمرأة والفرس»

İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan sahih olarak rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında uğursuzluktan bahsedildi de [Peygamber] aleyhisselâm: «Şayet bir şeyde uğursuzluk olsaydı evde, kadında ve atta olurdu» buyurdu.

فإنه ليس نصا في استثناء نقيض المقدم وإن حمله عياض على ذلك لاحتمال أن يكون على حد

Zira İyâz buna hamletmiş olsa bile, mukaddemin zıddını istisna etme hususunda bu ifade kesin bir nas değildir; çünkü şu ifadenin kabilinden olması muhtemeldir:

قوله ﷺ: «قد كان فيمن قبلكم من الأمم محدثون فإن يكن في أمتي منهم أحد فإنه عمر بن الخطاب»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu: «Sizden önceki ümmetler içinde ilhama mazhar muhaddes kimseler vardı; şayet ümmetim içinde onlardan biri varsa o muhakkak Ömer b. el-Hattâb'dır.»

وقد ذكروا هناك أن التعليق للدلالة على التأكيد والاختصاص ونظيره في ذلك:

Orada belirtmişlerdir ki bu şartlı bağlama (ta'lîk), tekit ve tahsisi bildirmek içindir; bunun bu husustaki benzeri şudur:

إن كان لي صديق فهو زيد فإن قائله لا يريد به الشك في صداقة زيد بل المبالغة في أن الصداقة مختصة به لا تتخطاه إلى غيره ولا محظور في اعتقاد ذلك بعد اعتقاد أن المذكورات أمارات وأن الفاعل هو الله ﵎. وقرأ الحسن «ومن ربط الخيل» بضم الباء وسكونها جمع رباط، وعطف ما ذكر على القوة بناء على المعنى الأول لها للايذان بفضلها على سائر أفرادها كعطف جبريل وميكال على الملائكة ﵈ تُرْهِبُونَ بِهِ أي تخوفون به، وعن الراغب أن الرهبة والرهب مخافة مع تحرز واضطراب وعن يعقوب أنه قرأ تُرْهِبُونَ بالتشديد.

«Eğer benim bir dostum varsa o Zeyd'dir» sözüdür; zira bunu söyleyen kimse Zeyd'in dostluğunda şüphe etmeyi değil, bilakis dostluğun başkasına geçmeyip sadece ona mahsus olduğunu mübalağa ile belirtmeyi kasteder. Bahsi geçenlerin birer alamet olduğuna ve asıl fâilin Allah celle celâlühû olduğuna inandıktan sonra böyle inanmakta hiçbir sakınca yoktur. Hasan[-ı Basrî], «ribât»ın çoğulu olarak bâ'nın dammesi ve sükûnuyla «ve min rubti'l-hayli / ve min rubati'l-hayli» şeklinde okumuştur. Zikredilen bu hususun 'kuvvet' üzerine atfedilmesi, Cebrâil ve Mîkâîl'in meleklere aleyhimesselâm atfedilmesi gibi, onun birinci manasına binaen diğer fertlerine üstünlüğünü bildirmek içindir. { تُرْهِبُونَ بِهِ } “bununla korkutasınız diye” yani bununla dehşete düşürürsünüz. Râgıb'dan nakledildiğine göre rehbet (رَهْبَة) ve reheb (رَهَب), sakınma ve sarsılma ile birlikte olan korkudur. Ya'kûb'dan ise { تُرْهِبُونَ } kelimesini şedde ile «turahhibûne» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

وقرأ ابن عباس. ومجاهد «تخزون» والضمير المجرور لما استطعتم أو للاعداد وهو الأنسب، والجملة في محل النصب على الحالية من فاعل أعدوا أي أعدوا مرهبين به، أو من الموصول كما قال أبو البقاء، أو من عائده المحذوف أي أعدوا ما استطعتموه مرهبا به، وفي الآية إشارة إلى عدم تعين القتال لأنه قد يكون لضرب الجزية ونحوه مما يترتب على إرهاب المسلمين بذلك عَدُوَّ اللَّهِ المخالفين لأمره سبحانه وَعَدُوَّكُمْ المتربصين بكم الدوائر، والمراد بهم على ما ذكره جمع أهل مكة وهم في الغاية القصوى من العداوة، وقيل: المراد هم وسائر كفار العرب وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ أي من غيرهم من الكفرة، وقال مجاهد: هم بنو قريظة، وقال مقاتل وابن زيد: هم المنافقون، وقال السدي: هم أهل فارس.

İbn Abbâs ve Mücâhid «tuhzûne» (zelil edesiniz) şeklinde okumuşlardır. Mecrûr zamir { مَا اسْتَطَعْتُمْ } ifadesine yahut daha uygun olanı hazırlık yapmaya (i'dâd) râcidir. Cümle, { أَعِدُّوا } fiilinin fâilinden hâl olarak mansub konumdadır; yani 'onunla korkutarak hazırlanın' demektir; yahut Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi mevsûlden veya onun mahzuf âid zamirinden hâldir, yani 'kendisiyle korkutulan gücünüzün yettiği şeyleri hazırlayın' demektir. Ayette savaşın mutlak olarak şart olmadığına da bir işaret vardır; zira bu korkutma, Müslümanların bu şekilde gözdağı vermesinin bir sonucu olarak cizye konulması ve benzeri şeylerle de gerçekleşebilir. { عَدُوَّ اللَّهِ } “Allah'ın düşmanını” O'nun sübhânehu emrine muhalefet edenleri; { وَعَدُوَّكُمْ } “ve sizin düşmanınızı” başınıza felaketlerin gelmesini gözetleyenleri [korkutasınız]. Bir topluluğun belirttiğine göre bunlardan maksat Mekke ehlidir ki onlar düşmanlığın en uç noktasındadırlar. Bunların kendileri ve diğer Arap kâfirleri olduğu da söylenmiştir. { وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ } “ve onların dışındaki diğerlerini” yani kâfirlerden olan diğer başkalarını [korkutasınız]. Mücâhid: «Onlar Benî Kurayza'dır» demiştir; Mukâtil ve İbn Zeyd: «Onlar münafıklardır» demiştir; Süddî ise: «Onlar Fars ehlidir» demiştir.

وأخرج الطبراني وأبو الشيخ وابن المنذر وابن مردويه وابن عساكر وجماعة عن يزيد بن عبد الله بن غريب عن أبيه عن جده عن النبي ﷺ أنه قال: «هم الجن ولا يخبل الشيطان إنسانا في داره فرس عتيق» وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا،

Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye, İbn Asâkir ve bir grup; Yezîd b. Abdillâh b. Garîb'den, o babasından, o dedesinden, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Onlar cinlerdir; evinde asil bir at bulunan bir kimseye şeytan delilik/musibet veremez.» Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir.

واختاره الطبري وإذا صح الحديث لا ينبغي العدول عنه، وقوله سبحانه: لا تَعْلَمُونَهُمُ أي لا تعرفونهم بأعيانهم اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ لا غير في غاية الظهور وله وجه على غير ذلك وإطلاق العلم على المعرفة شائع وهم المراد هنا كما عرفت ولذا تعدى إلى مفعول واحد، وإطلاق العلم بمعنى المعرفة على الله تعالى لا يضر. نعم منع الأكثر إطلاق المعرفة عليه سبحانه وجوزه البعض بناء على إطلاق العارف عليه تعالى في نهج البلاغة وفيه بحث، وبالجملة لا حاجة إلى القول بأن الإطلاق هنا للمشاكلة لما قبله، وجوز أن يكون العلم على أصله ومفعوله الثاني محذوف أي لا تعلمونهم معادين أو محاربين لكم بل الله تعالى يعلمهم كذلك وهو تكلف، واختار بعضهم أن المعنى لا تعلمونهم كما عليه من العداوة وقال: إنه الأنسب بما تفيده الجملة الثانية من الحصر نظرا إلى تعليق المعرفة بالأعيان لأن أعيانهم معلومة لغيره تعالى أيضا وهو مسلم نظرا إلى تفسيره، وأما الاحتياج إليه في تفسير النبي ﷺ ففيه تردد.

Taberî de bu görüşü tercih etmiştir; hadis sahih olduğunda ondan yüz çevrilmemelidir. Allah Teâlâ'nın: { لا تَعْلَمُونَهُمُ } “Siz onları bilmezsiniz” yani onları şahıslarıyla tanımazsınız; { اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ } “onları Allah bilir” başkası değil buyruğu son derece açıktır; bunun dışında başka bir yönü de vardır. İlim (علم) lafzının ma'rifet (tanıma/bilme) anlamında kullanılması yaygındır; öğrendiğin üzere burada kastedilen de odur, bu yüzden tek bir mef'ûle geçiş yapmıştır. Allah Teâlâ hakkında marifet anlamında ilim lafzının kullanılması da bir engel teşkil etmez. Evet, çoğunluk O'nun sübhânehu hakkında marifet kelimesinin kullanılmasını men etmiş; bir kısmı ise Nehcü'l-Belâga'da O'nun teâlâ hakkında 'ârif' lafzının kullanılmasına dayanarak buna cevaz vermiştir ki bu tartışmalıdır. Hâsılı, buradaki kullanımın kendisinden öncekine müşâkele (uyum) yoluyla olduğunu söylemeye ihtiyaç yoktur. İlmin kendi asıl manası üzere kalması ve ikinci mef'ûlünün mahzuf olması da caiz görülmüştür; yani 'siz onları size düşmanlık edenler veya sizinle savaşanlar olarak bilmezsiniz, bilakis Allah Teâlâ onları bu şekilde bilir' takdirindedir, ancak bu zorlamadır. Bazıları ise anlamın 'siz onları içinde bulundukları düşmanlık haliyle bilemezsiniz' şeklinde olmasını tercih etmiş ve şöyle demiştir: İkinci cümlenin ifade ettiği hasr (yalnızlık) manasına en uygun olan budur; zira marifet zatlara taalluk ettiğinde onların zatları O'nun teâlâ dışındakiler tarafından da bilinmektedir. Bu izah kendi tefsiri açısından kabul edilebilir; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tefsirinde buna duyulan ihtiyaç hususunda tereddüt vardır.

وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ جل أو قل فِي سَبِيلِ اللَّهِ وهي وجوه الخير والطاعة ويدخل في ذلك النفقة في الاعداد السابق والجهاد دخولا أوليا، وبعضهم خصص اعتبار للمقام يُوَفَّ إِلَيْكُمْ أي يؤدى بتمامه والمراد يؤدى إليكم جزاؤه فالكلام على تقدير المضاف أو التجوز في الإسناد وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ بترك الاثابة أو بنقص الثواب، وفي التعبير عن ذلك بالظلم مع أن له سبحانه أن يفعل ما يشاء للمبالغة كما مر.

{ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ } “Neyi infak ederseniz” az veya çok; { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” ki bunlar hayır ve itaat yollarıdır; daha önce geçen hazırlık ve cihad yolundaki infak da buna öncelikle dâhildir; bazıları makamı göz önüne alarak bunu tahsis etmişlerdir; { يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “size eksiksiz ödenir” yani tam olarak verilir; kastedilen ise onun mükafatının size ödenmesidir, dolayısıyla söz muzaf takdiriyle yahut isnadda mecaz iledir; { وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ } “ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız” sevabın terk edilmesiyle veya sevabın eksiltilmesiyle [zulme uğramazsınız]. O'nun sübhânehu dilediğini yapma yetkisi bulunmasına rağmen bundan zulüm olarak bahsedilmesi, daha önce geçtiği üzere mübalağa içindir.

وَإِنْ جَنَحُوا الجنوح الميل ومنه جناح الطائر لأنه يتحرك ويميل ويعدى باللام وبإلى أي وإن مالوا لِلسَّلْمِ أي الاستسلام والصلح وقرأ ابن عباس وأبو بكر بكسر السين وهو لغة فَاجْنَحْ لَها أي للسلم، والتأنيث لحمله على ضده وهو الحرب فإنه مؤنث سماعي. وقال أبو البقاء: إن السلم مؤنث ولم يذكر حديث الحمل وأنشدوا.

{ وَإِنْ جَنَحُوا } “Eğer meylederlerse”. Cünûh (C-N-H), meyletmek demektir; kuşun kanadına da hareket edip meylettiği için 'cenâh' denilmiştir; lâm ve ilâ harf-i cerleriyle geçişli olur; yani eğer meylederlerse; { لِلسَّلْمِ } “barışa” yani teslimiyete ve sulha [meylederlerse]. İbn Abbâs ve Ebû Bekir sîn harfinin kesresiyle «li's-silm» okumuşlardır ki bu bir lehçedir; { فَاجْنَحْ لَها } “sen de ona meylet” yani barışa meylet. Müennes zamir kullanılması, semâî müennes olan zıddına yani harbe hamledilmesindendir. Ebü'l-Bekâ ise barışın (silm/selm) [bizzat] müennes olduğunu söylemiş ve haml meselesini zikretmemiştir. Şairler şöyle demiştir:

السلم تأخذ منها ما رضيت به ... والحرب تكفيك من أنفاسها جرع

«Barıştan, razı olduğun kadarlık payını alırsın... Savaşın ise nefeslerinden sana birkaç yudum yetip artar.»

وقرأ الأشهب العقيلي «فاجنح» بضم النون على أنه من جنح يجنح كقعد يقعد وهي لغة قيس والفتح لغة تميم

El-Eşheb el-Ukaylî «ka'ade / yak'udu» gibi «ceneha / yecnuhu» fiilinden olmak üzere nûn'un dammesiyle «fecnuh» şeklinde okumuştur ki bu Kays kabilesinin lehçesidir; fetha ile okumak ise Temîm kabilesinin lehçesidir

وهي الفصحى، والآية قيل مخصوصة بأهل الكتاب فانها كما قال مجاهد والسدي نزلت في بني قريظة وهي متصلة بقصتهم بناء على أنهم المعنيون بقوله تعالى: الَّذِينَ عاهَدْتَ إلخ، والضمير في وَأَعِدُّوا لَهُمْ بهم، وقيل هي عامة للكفار لكنها منسوخة بآية السيف لأن مشركي العرب ليس لهم إلا الإسلام أو السيف بخلاف غيرهم فانه تقبل منهم الجزية، وروي القول بالنسخ عن ابن عباس ومجاهد وقتادة، وصحح أن الأمر فيمن تقبل منهم الجزية على ما يرى فيه الإمام صلاح الإسلام وأهله من حرب أو سلم وليس بحتم أن يقاتلوا أبدا أو يجابوا إلى الهدنة أبدا، وادعى بعضهم أنه لا يجوز للإمام أن يهادن أكثر من عشر سنين اقتداء برسول الله ﷺ فإنه صالح أهل مكة هذه المدة ثم إنهم نقضوا قبل انقضائها كما مر فذكر، وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ أي فوض أمرك إليه سبحانه ولا تخف أن يظهروا لك السلم وجوانحهم مطوية على المكر والكيد إِنَّهُ جل شأنه هُوَ السَّمِيعُ فيسمع ما يقولون في خلواتهم من مقالات الخداع الْعَلِيمُ فيعلم نياتهم فيؤاخذهم بما يستحقونه ويرد كيدهم في نحرهم وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ بإظهار السلم فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ أي محسبك الله وكافيك وناصرك عليهم فلا تبال بهم، فحسب صفة مشبهة بمعنى اسم الفاعل والكاف في محل جر كما نص عليه غير واحد وأنشدوا لجرير:

ve en fasih olanı da budur. Bu ayetin Ehl-i Kitap'a mahsus olduğu da söylenmiştir; nitekim Mücâhid ve Süddî'nin belirttiği üzere Benî Kurayza hakkında inmiştir ve Allah Teâlâ'nın: «Antlaşma yaptığın kimseler...» buyruğunda kastedilenlerin onlar olması esasına göre onların kıssasıyla bağlantılıdır; { وَأَعِدُّوا لَهُمْ } ayetindeki zamir de onlara râcidir. Ayetin kâfirler hakkında genel olduğu, fakat kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir; çünkü Arap müşrikleri için İslâm'dan veya kılıçtan başka seçenek yoktur, oysa diğerlerinden cizye kabul edilir. Nesh görüşü İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Sahih kabul edilen görüşe göre ise kendilerinden cizye kabul edilen kimseler hakkındaki durum, savaştan veya barıştan hangisinde İslâm'ın ve ehlinin maslahatı varsa devlet başkanının göreceği maslahata göredir; onların ebediyen öldürülmesi yahut barış tekliflerine daima icabet edilmesi kesin bir hüküm değildir. Bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iktida ederek devlet başkanının on yıldan fazla bir süre için mütareke yapmasının caiz olmadığını iddia etmişlerdir; zira o Mekke ehliyle bu müddetle sulh yapmış, sonra da daha önce zikredildiği üzere o süre dolmadan onlar antlaşmayı bozmuşlardı. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et” yani işini O'na sübhânehu havale et ve onların sana barış gösterip içlerinde hile ve tuzak gizlemelerinden korkma. { إِنَّهُ } şânı yüce olan O; { هُوَ السَّمِيعُ } “hakkıyla işitendir” gizli buluşmalarında söyledikleri aldatıcı sözleri işitir; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir” onların niyetlerini bilir, böylece onları hak ettikleriyle cezalandırır ve tuzaklarını kendi aleyhlerine çevirir. { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ } “Eğer seni aldatmak isterlerse” barış göstererek [seni kandırmak isterlerse], { فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ } “şüphesiz Allah sana yeter” yani Allah seni gözetendir, sana kâfi gelendir ve onlara karşı sana yardım edendir, dolayısıyla onlara aldırış etme. Buradaki «hasb» ismi fâil manasında bir sıfat-ı müşebbehedir, kâf zamiri ise birden fazla âlimin belirttiği üzere cer mahallindedir; Cerîr'in şu beytini inşad etmişlerdir:

إني وجدت من المكارم حسبكم ... أن تلبسوا حر الثياب وتشبعوا

«Doğrusu ben sizin erdemlerden nasibinizin... İpek elbiseler giyip doymaktan ibaret olduğunu gördüm.»

وقال الزجاج: إنه اسم فعل بمعنى كفاك والكاف في محل نصب، وخطأه فيه أبو حيان لدخول العوامل عليه وإعرابه في نحو بحسبك درهم ولا يكون اسم فعل هكذا هُوَ ﷿ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ استئناف مسوق لتعليل كفايته تعالى إياه ﷺ فإن تأييده ﵊ فيما سلف على الوجه الذي سلف من دلائل تأييده ﷺ فيما سيأتي، أي هو الذي أيدك بإمداده من عنده بلا واسطة، أو بالملائكة مع خرقه للعادات وَبِالْمُؤْمِنِينَ من المهاجرين والأنصار على ما هو المتبادر.

Zeccâc ise bunun 'kefâke' (sana yetti) anlamında bir isim-fiil olduğunu, kâf zamirinin ise nasb mahallinde bulunduğunu söylemiştir. Ebû Hayyân, âmillerin onun başına gelebilmesi ve 'bi-hasbike dirhemün' gibi ifadelerde irap alması sebebiyle onu bu görüşünde hatalı bulmuştur; zira isim-fiil böyle olmaz. { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ } “Seni yardımıyla destekleyen O'dur” ifadesi, Allah Teâlâ'nın O'na sallallâhu aleyhi ve sellem kâfi gelişini gerekçelendirmek üzere getirilmiş bir istînâftır; zira O'nun aleyhisselâm geçmişte geçmişteki şekliyle desteklenmiş olması, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem gelecekte de destekleneceğinin delillerindendir; yani hiçbir vasıta olmaksızın Kendi katından yaptığı yardımla yahut âdetleri yırtarak meleklerle seni destekleyen O'dur; { وَبِالْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerle” ilk akla gelen manaya göre Muhacirler ve Ensar'dan olan [müminlerle destekleyen O'dur].

وعن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه والنعمان بن بشير وابن عباس والسدي أنهم الأنصار رضي الله تعالى عنهم وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ مع ما جبلوا عليه كسائر العرب من الحمية والعصبية والانطواء على الضغينة والتهالك على الانتقام بحيث لا يكاد يأتلف فيهم قلبان حتى صاروا بتوفيقه تعالى كنفس واحدة.

Ebû Ca'fer radıyallâhu anh, Nu'mân b. Beşîr, İbn Abbâs ve Süddî'den rivayet edildiğine göre onlar Ensar'dır radıyallâhu anhüm. { وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “ve onların kalplerini uzlaştırdı” diğer Araplar gibi fıtratlarında bulunan taassup, asabiyet, kin besleme ve intikam hırsına rağmen —öyle ki aralarında neredeyse iki kalp dahi birleşemezdi— Allah Teâlâ'nın muvaffak kılmasıyla tek bir nefis gibi oldular.

وقيل: إن الأنصار وهم الأوس والخزرج كان بينهم من الحروب ما أهلك ساداتهم ودق جماجمهم ولم يكن لبغضائهم أمد وبينهم التجاور الذي يهيج الضغائن ويديم التحاسد والتنافس فأنساهم الله تعالى ما كان بينهم فاتفقوا على الطاعة وتصافوا وصاروا أنصارا وعادوا أعوانا وما ذاك إلا بلطيف صنعه تعالى وبليغ قدرته جل وعلا. واعترض هذا القول بأنه ليس في السياق قرينة عليه. وأجيب بأن كون المؤمنين مؤيدا بهم يشعر بكونهم أنصارا ولا يخفى ضعفه ولا تجد له أنصارا، وبالجملة ما وقع من التأليف من أبهر معجزاته ﵊ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً أي لتأليف ما بينهم ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لتناهي عداوتهم وقوة أسبابها، والجملة استئناف مقرر لما قبله ومبين لعزة المطلب وصعوبة المأخذ، والخطاب لكل واقف عليه لأنه لا مبالغة في انتفاء ذلك من منفق معين، وذكر القلوب للاشعار بأن التأليف بينها لا يتسنى وإن أمكن التأليف ظاهرا وَلكِنَّ اللَّهَ جلت قدرته أَلَّفَ بَيْنَهُمْ قلبا وقالبا بقدرته البالغة إِنَّهُ عَزِيزٌ كامل القدرة والغلبة لا يستعصي عليه سبحانه شيء مما يريد حَكِيمٌ يعلم ما يليق تعلق الإرادة به فيوجده بمقتضى حكمته ﷿، ومن آثار عزته سبحانه تصرفه بالقلوب الأبية المملوءة من الحمية الجاهلية، ومن آثار حكمته تدبير أمورهم على وجه أحدث فيهم التواد والتحاب فاجتمعت كلمتهم، وصاروا جميعا كنانة رسول الله ﷺ الذابين عنه بقوس واحدة، والجملة على ما قال الطيبي كالتعليل للتأليف هذا «ومن باب الإشارة

Denildi ki: Ensar, yani Evs ve Hazrec arasında önderlerini helak eden ve başlarını ezen savaşlar vardı; kinlerinin bir sonu yoktu ve aralarında kinleri körükleyen, haset ve rekabeti sürekli kılan bir komşuluk mevcuttu; Allah Teâlâ aralarındaki şeyleri onlara unutturdu da itaat üzere ittifak ettiler, samimi oldular, ensar (yardımcılar) haline geldiler ve destekçilere dönüştüler; bu da ancak O'nun teâlâ lütufkâr sanatı ve O'nun celle ve alâ üstün kudreti iledir. Bu görüşe, bağlamda buna dair bir karine bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Müminlerin kendileriyle teyit edilenler olmasının onların Ensar olduğuna işaret ettiği şeklinde cevap verilmişse de bunun zayıflığı gizli değildir ve buna hiçbir destekçi bulamazsın. Hâsılı, meydana gelen bu uzlaşma ve kaynaşma, O'nun aleyhisselâm en parlak mucizelerindendir. { لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yeryüzünde bulunan her şeyi verseydin” yani aralarını uzlaştırmak için [harcasaydın]; { ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “yine de onların kalplerini uzlaştıramazdın” çünkü düşmanlıkları son haddindeydi ve sebepleri pek kuvvetliydi. Cümle, öncesini pekiştiren, bu hedefin yüceliğini ve elde edilmesinin zorluğunu beyan eden bir istînâftır. Hitap [bu ayeti] idrak eden herkese yöneliktir; zira muayyen bir infak edenden bunun nefyedilmesinde mübalağa olmaz. Kalplerin zikredilmesi ise, zâhiren uzlaşma mümkün olsa bile kalplerin uzlaşmasının kolayca gerçekleşmeyeceğini hissettirmek içindir. { وَلكِنَّ اللَّهَ } “Fakat Allah” kudreti yüce olan [Allah], { أَلَّفَ بَيْنَهُمْ } “onların aralarını uzlaştırdı” üstün kudretiyle hem ruhen hem bedenen [kaynaştırdı]. { إِنَّهُ عَزِيزٌ } “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir” kudreti ve galebesi tam olandır, dilediği şeylerden hiçbiri O'na sübhânehu güç gelmez; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” iradenin neye taalluk etmeye layık olduğunu bilendir, dolayısıyla onu hikmetinin gereğince var eder celle celâlühû. O'nun sübhânehu izzetinin eserlerindendir ki, cahiliye taassubuyla dolu dik başlı kalplerde dilediği gibi tasarruf etmiştir; hikmetinin eserlerindendir ki, onların işlerini aralarında sevgi ve muhabbet oluşturacak şekilde sevk ve idare etmiştir; böylece birlikleri sağlanmış, hepsi birden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tek bir yaydan onu savunan sadakları haline gelmişlerdir. Tîbî'nin belirttiği üzere bu cümle, aralarının uzlaştırılmasının gerekçesi gibidir. «İşarî tefsir kabilinden:

إلى الآيات» وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ إلى قوله سبحانه: وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ طبقه بعض العارفين على ما في الأنفس فقال: وَاعْلَمُوا أي أيها القوى الروحانية أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ من العلوم النافعة فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وهي كلمة التوحيد التي هي الأساس الأعظم للدين وَلِلرَّسُولِ الخاص وهو القلب وَلِذِي الْقُرْبى الذي هو السر وَالْيَتامى من القوة النظرية والعملية وَالْمَساكِينِ من القوى النفسانية وَابْنِ السَّبِيلِ الذي هو النفس السالكة الداخلة في الغربة السائحة في منازل السلوك النائية عن مقرها الأصلي باعتبار التوحيد التفصيلي والأخماس الأربعة الباقية بعد هذا الخمس من الغنيمة تقسم على الجوارح والأركان والقوى الطبيعية إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ تعالى الإيمان الحقيقي جمعا وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ وقت التفرقة بعد الجمع تفصيلا يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ من فريقي القوى الروحانية والنفسانية عند الرجوع إلى مشاهدة التفصيل في الجمع وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فيتصرف فيه حسب مشيئته وحكمته إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا أي القريبة من مدينة العلم ومحل العقل الفرقاني وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى أي البعيدة من الحق وَالرَّكْبُ أي ركب القوى الطبيعية الممتازة أَسْفَلَ مِنْكُمْ معشر الفريقين وَلَوْ تَواعَدْتُمْ اللقاء لمحاربة من طريق العقل دون طريق الرياضة لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ لكون ذلك أصعب من خرط القتاد وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا مقدرا محققا فعل ذلك لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وهي النفس الملازمة للبدن الواجب الفناء وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وهي الروح المجردة المتصلة بعالم القدس الذي هو معدن الحياة الحقيقية الدائم البقاء، وبينة الأول تلك الملازمة وبينة الثاني ذلك التجرد والاتصال إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ أيها القلب فِي مَنامِكَ وهو وقت تعطل الحواس الظاهرة وهدو القوى البدنية قَلِيلًا أي قليلي القدر ضعاف الحال وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً في حال غلبة صفات النفس لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ أمر كسرها وقهرها لانجذاب كل منكم إلى جهة وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ من الفشل والتنازع بتأييده وعصمته إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أي بحقيقتها فيثبت علمه بما فيها من باب الأولى وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وهم القوى النفسانية خرجوا من مقارهّم وحدودهم بَطَراً فخرا وأشرا وَرِئاءَ النَّاسِ وإظهارا للجلادة.

Ayetlere gelince:» { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } ayetinden Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } buyruğuna kadar olan kısmı bazı ârifler nefisteki durumlara tatbik ederek şöyle demiştir: { وَاعْلَمُوا } “Bilin ki” yani ey ruhanî kuvvetler!; { أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “ganimet aldığınız herhangi bir şeyin” faydalı ilimlerden [elde ettiğiniz şeylerin]; { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “beşte biri Allah'a aittir” o da dinin en büyük esası olan tevhid kelimesidir; { وَلِلرَّسُولِ } “ve Resûl'e aittir” ki o özel rasûl olan kalptir; { وَلِذِي الْقُرْبى } “ve akrabaya aittir” o da sırdır; { وَالْيَتامى } “ve yetimlere” nazarî ve amelî kuvvettendir; { وَالْمَساكِينِ } “ve yoksullara” nefsanî kuvvetlerdendir; { وَابْنِ السَّبِيلِ } “ve yolda kalmışa aittir” o da tafsîlî tevhid itibarıyla asıl makamından uzaklaşmış, sülûk menzillerinde seyahat eden, gurbete girmiş sâlik nefistir. Bu beşte birden sonra ganimetten geriye kalan dört pay ise uzuvlara, rükünlere ve tabiî kuvvetlere taksim edilir. { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a inanmışsanız” cem makamında hakiki iman ile Allah Teâlâ'ya [iman ettiyseniz]; { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan gününde kulumuza indirdiğimize [de inanmışsanız]” cemden sonraki tefrika vaktinde tafsîlî olarak; { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “iki topluluğun karşılaştığı gün” cemdeki tafsîli müşahedeye dönüş esnasında ruhanî ve nefsanî kuvvetler fırkalarından oluşan iki topluluğun [karşılaştığı gün]; { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ve Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” dolayısıyla meşieti ve hikmetine göre onda tasarruf eder. { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz” yani ilim şehrine ve fark edici akıl mahalline yakın olan yerdeydiniz; { وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى } “onlar ise uzak yamacında idiler” yani haktan uzak olan yerdeydiler; { وَالرَّكْبُ } “kervan ise” yani seçkin tabiî kuvvetler kervanı; { أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “sizden daha aşağıda idi” ey iki fırka topluluğu!; { وَلَوْ تَواعَدْتُمْ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız” riyazet yolu olmaksızın akıl yoluyla savaşmak üzere karşılaşmak için [sözleşseydiniz]; { لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ } “sözleştiğiniz vakit konusunda mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz” zira bu iş geven dikeni soymaktan daha zordur; { وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا } “Fakat Allah, yerine getirilmesi gereken bir işi gerçekleştirmek için [böyle yaptı]” takdir edilmiş ve gerçekleşmesi kesin olan bir emri yerine getirmek için bunu yaptı; { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ } “helak olan açık bir delille helak olsun diye” ki o, yok olması zorunlu olan bedene yapışık nefistir; { وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “yaşayan da açık bir delille yaşasın diye” o da hakiki hayatın menbaı ve baki olan kudsiyet âlemine bitişik mücerret ruhtur. Birincisinin beyyinesi (delili) o ayrılmazlık, ikincisinin beyyinesi ise o tecerrüt ve irtibattır. { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ } “Hani Allah onları sana gösteriyordu” ey kalp!; { فِي مَنامِكَ } “uykunda” ki o zâhirî duyuların devre dışı kaldığı ve bedenî kuvvetlerin sükûnete erdiği vakittir; { قَلِيلًا } “az [gösteriyordu]” yani değersiz ve güçsüz hallerde gösteriyordu; { وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً } “Eğer onları sana çok gösterseydi” nefis sıfatlarının galip olduğu halde; { لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ } “mutlaka korkup gevşerdiniz ve bu hususta tartışmaya başlardınız” her birinizin bir tarafa çekilmesi sebebiyle onu kırma ve kahretme hususunda [tartışırdınız]; { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } “Fakat Allah kurtardı” desteği ve korumasıyla gevşemekten ve çekişmekten [kurtardı]; { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” yani onların hakikatini bilendir, dolayısıyla onların içindekileri bilmesi öncelikle sabittir. { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanlar gibi olmayın” onlar nefsanî kuvvetlerdir, yurtlarından ve sınırlarından çıkmışlardır; { بَطَراً } “çalım satarak” gurur ve azgınlıkla; { وَرِئاءَ النَّاسِ } “ve insanlara gösteriş yaparak” yiğitlik taslayarak [çıkanlar gibi olmayın].

وقال بعضهم: حذر الله بهذه الآية أولياءه عن مشابهة أعدائه في رؤية غيره سبحانه وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وهو التوحيد والمعرفة وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أي شيطان الوهم أَعْمالَهُمْ في التغلب على مملكة القلب وقواه وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ أو همهم تحقيق أمنيتهم بأن لا غالب لكم من ناس الحواس وكذا سائر القوى وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ أمدكم وأقويكم وأمنعكم من ناس القوى الروحانية فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ لشعوره بحال القوى الروحانية وغلبتها لمناسبته إياها من حيثية إدراك المعاني وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ لأني لست من جنسكم إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ من المعاني ووصول المدد إليهم من سماء الروح وملكوت عالم القدس إِنِّي أَخافُ اللَّهَ سبحانه لشعور ببعض أنواره وقهره، وذكر الواسطي بناء على أن المراد من الشيطان الظاهر، أن اللعين ترك ذنب الوسوسة إذ ذاك لكن ترك الذنب إنما يكون حسنا إذا كان إجلالا وحياء من الله تعالى لا خوفا من البطش فقط وهو لم يخف إلا كذلك وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ إذ صفاته الذاتية والفعلية في غاية الكمال اهـ بأدنى تغيير وزيادة. وذكر أن الفائدة في مثل هذا التأويل تصوير طريق السلوك للتنشيط في الترقي والعروج وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا وهم الذين غلبت عليهم صفات النفس الْمَلائِكَةُ أي ملائكة لميلهم إلى عالم الطبيعة ومضاعف الشهوة والحرص ويقولون لهم ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ وهو عذاب الحرمان وفوات المقصود ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ

Bazıları şöyle demiştir: Allah bu ayetle dostlarını, O'nun sübhânehu gayrını görme hususunda düşmanlarına benzemekten sakındırmıştır. { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah'ın yolundan alıkoyarak” ki o da tevhid ve marifettir. { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ } “Hani şeytan süslemişti” yani vehim şeytanı; { أَعْمالَهُمْ } “onlara amellerini [cazip göstermişti]” kalp mülkiyetine ve kuvvetlerine galip gelme hususundaki [amellerini süslemişti]; { وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ } “ve 'Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur' demişti” yahut onların kuruntusu, duyular ve diğer kuvvetler insanlarından size galip gelecek yoktur şeklinde emellerini gerçekleştirmekti; { وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ } “'ve şüphesiz ben de sizin yanınızdayım' [demişti]” size destek olur, sizi güçlendirir ve sizi ruhanî kuvvetler insanından korurum [demişti]. { فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ } “İki topluluk birbirini görünce” ruhanî kuvvetlerin durumunu ve manaları idrak etme haysiyetiyle onlara olan münasebetinden ötürü galebesini hissedince; { نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ } “arkasına dönüp kaçtı”; { وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ } “ve 'Ben sizden uzağım' dedi” çünkü ben sizin cinsinizden değilim; { إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ } “'şüphesiz ben sizin görmediğinizi görüyorum' [dedi]” manalardan ve ruh semasından, melekût kudsiyet âleminden onlara gelen yardımlardan [görüyorum]; { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } “'Şüphesiz ben Allah'tan korkarım' [dedi]” O'nun nurlarından ve kahrından bir kısmını hissettiği için [böyle dedi]. Vâsıtî, şeytandan maksadın zâhirî şeytan olması esasına dayanarak şöyle demiştir: Lanetli şeytan o esnada vesvese günahını terk etmiştir; ancak günahı terk etmek, sadece yakalanıp çarpılma korkusundan değil de ancak Allah Teâlâ'ya duyulan tazim ve hayâdan kaynaklandığı zaman güzel olur; oysa o sadece bu korkudan ötürü korkmuştur. { وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Allah'ın cezası pek çetindir” zira O'nun zâtî ve fiilî sıfatları kemalin en son noktasındadır (Alıntı az bir değişiklik ve ilave ile bitti). Belirtilmiştir ki bu tür bir tevilin faydası, terakkî ve urûc hususunda gayrete getirmek için sülûk yolunu tasvir etmektir. { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfir olanların canlarını alırken bir görsen” onlar nefis sıfatlarının kendilerine galebe çaldığı kimselerdir; { الْمَلائِكَةُ } “melekler [canlarını alırken]” yani tabiat âlemine, katmerli şehvet ve hırsa meyletmelerinden ötürü [canlarını alan melekler]; { يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “onlara 'Yakıcı azabı tadın' derler” o da mahrumiyet ve maksadın elden kaçması azabıdır. { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ } “Bu, Allah'ın... olmamasındandır”

يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ

{ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ } “bir topluluğa lütfettiği nimeti, onlar kendi nefislerindekini değiştirmedikçe değiştirecek olmamasındandır”

أي حتى يفسدوا استعدادهم فلا تبقى لهم مناسبة للخير وحينئذ يغير سبحانه النعمة إلى النقمة لطلبهم إياها بلسان الاستعداد وإلا فالله تعالى أكرم من أن يسلب نعمة شخص مع بقاء استحقاقها فيه إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا لجهلهم بربهم وعصيانهم له دون سائر الدواب فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ لغلبة شقاوتهم ومزيد عتوهم وغيهم الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ من مرات المعاهدة لأن ذلك شنشنة فيهم مع مولاهم، ألا ترى كيف نقضوا عهد التوحيد الذي أخذ منهم في منزل أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ وَهُمْ لا يَتَّقُونَ العار ولا النار وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ قال أبو علي الروذباري: القوة هي الثقة بالله تعالى، وقال بعضهم: هي الرمي بسهام التوجه إلى الله تعالى عن قسيّ الخضوع والاستكانة هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ الذي لم يعهد مثله وَبِالْمُؤْمِنِينَ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ يجذبها إليه تعالى وتخليصها مما يوجب العداوة والبغضاء، أو لكشفه سبحانه لها عن حجب الغيب حتى تعارفوا فيه والأرواح جنود مجندة ما تعارف منها ائتلف وما تناكر منها اختلف لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لصعوبة الأمر وكثافة الحجاب وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ والتأليف من آثار ذلك والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.

Yani istidatlarını bozup da kendilerinde hayra dair bir münasebet kalmayıncaya kadar [değiştirmez]; işte o zaman O sübhânehu, onların istidat lisanıyla bunu talep etmeleri sebebiyle nimeti nikmete (azaba) çevirir; aksi takdirde Allah Teâlâ bir kimseden, onda o nimetin liyakati devam ettiği sürece onu çekip almaktan çok daha cömerttir. { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü kâfir olanlardır” Rablerini bilmemeleri ve diğer canlıların aksine O'na isyan etmeleri sebebiyle; { فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “onlar artık iman etmezler” şekavetlerinin galebesi, azgınlık ve sapkınlıklarının fazlalığı yüzünden [iman etmezler]. { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ } “Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında antlaşmalarını bozan kimselerdir” antlaşma defalarından her birinde [bozarlar], zira bu onların Mevlâlarına karşı değişmez bir huylarıdır; görmez misin { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” menzilinde kendilerinden alınan tevhid ahdini nasıl bozmuşlardır; { وَهُمْ لا يَتَّقُونَ } “onlar sakınmazlar” ne ayıptan ne de ateşten sakınırlar. { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın”. Ebû Ali er-Rûzbârî şöyle demiştir: «Kuvvet, Allah Teâlâ'ya olan güvendir.» Bazıları ise şöyle demiştir: «O, boyun eğme ve tezellül yaylarından Allah Teâlâ'ya yöneliş oklarını atmaktır.» { هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ } “Seni yardımıyla destekleyen O'dur” eşi benzeri görülmemiş yardımıyla; { وَبِالْمُؤْمِنِينَ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “ve müminlerle [destekleyen], onların kalplerini uzlaştıran [O'dur]” kalpleri Kendisine teâlâ çekerek ve onları düşmanlık ve buğzu gerektiren şeylerden arındırarak; yahut O'nun sübhânehu gayb perdelerini onlar için açmasıyla birbirlerini orada tanımışlardır; ruhlar toplanmış ordulardır, onlardan birbiriyle tanışanlar kaynaşır, tanışmayanlar ise ihtilafa düşer. { لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ } “Yeryüzünde bulunan her şeyi verseydin yine de onların kalplerini uzlaştıramazdın” işin zorluğu ve perdenin kalınlığı sebebiyle; { وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Fakat Allah onların aralarını uzlaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” aralarını uzlaştırmak da bunun eserlerindendir. Allah Teâlâ doğru yola iletendir.

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ شروع في بيان كفايته تعالى إياه ﵊ في جميع أموره وحده أو مع أمور المؤمنين أو في الأمور المتعلقة بالكفار كافة إثر بيان الكفاية في مادة خاصة وتصدير الجملة بحرفي النداء والتنبيه للنداء والتنبيه على الاعتناء بمضمونها، وإيراده ﵊ بعنوان النبوة للاشعار بعلية الحكم كأنه قيل: يا أيها النبي حَسْبُكَ اللَّهُ أي كافيك في جميع أمورك أو فيما بينك وبين الكفرة من الحرب لنبوتك.

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Peygamber!” Hususi bir meselede kâfi geldiğini beyan ettikten sonra, tek başına veya müminlerin işleriyle birlikte bütün işlerinde yahut bütün kâfirlerle ilgili meselelerde Allah Teâlâ'nın O'na aleyhisselâm kâfi gelişini beyana giriştir. Cümlenin nida ve tenbih harfleriyle başlatılması, hitap etmek ve muhtevasına ihtimam göstermeye dikkat çekmek içindir. O'nun aleyhisselâm nübüvvet unvanıyla zikredilmesi ise hükmün illetini bildirmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: Ey Peygamber! { حَسْبُكَ اللَّهُ } “Allah sana yeter” yani nübüvvetin sebebiyle bütün işlerinde yahut kâfirlerle arandaki savaşta Allah sana kâfidir.

وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قال الزجاج: في محل النصب على المفعول معه كقوله على بعض الروايات:

{ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerden sana uyanlara da [yeter]”. Zeccâc: «Bazı rivayetlerdeki şu beyitte olduğu gibi mef'ûlün meah olmak üzere nasb mahallindedir» demiştir:

فحسبك والضحاك سيف مهند ... إذا كانت الهيجاء واشتجر القنا

«Savaş kızışıp mızraklar birbirine girdiğinde... Sana da Dahhâk'a da Hind kılıcı yeter.»

وتعقبه أبو حيان بأنه مخالف لكلام سيبويه فانه جعل زيدا في قولهم: حسبك وزيدا درهم منصوبا بفعل مقدر أي وكفى زيدا درهم، وهو من عطف الجمل عنده انتهى، وأنت تعلم أن سيبويه كما قال ابن تيمية لأبي حيان لما احتج عليه بكلامه حين أنشد له قصيدة فغلطه فيها ليس نبي النحو فيجب اتباعه، وقال الفراء: إنه يقدر نصبه على موضع الكاف، واختاره ابن عطية، ورده السفاقسي بأن إضافته حقيقية لا لفظية فلا محل له اللهم إلا أن يكون من عطف التوهم وفيه ما فيه.

Ebû Hayyân, bunun Sîbeveyh'in sözüne aykırı olduğu gerekçesiyle onu eleştirmiş ve Sîbeveyh'in 'hasbüke ve zeyden dirhemün' sözündeki Zeyd kelimesini mukadder bir fiille mansub kıldığını, yani 've kefâ zeyden dirhemün' takdirinde olduğunu, ona göre bunun cümlelerin atfı kabilinden olduğunu belirtmiştir [Ebû Hayyân alıntısı bitti]. Bilirsin ki İbn Teymiyye'nin Ebû Hayyân'a —kendisine bir kaside okuyup da o kasidede bir hata bulduğunda Sîbeveyh'in sözünü delil getirmesi üzerine— söylediği gibi Sîbeveyh kendisine uyulması vacip olan nahvin peygamberi değildir. Ferrâ ise onun nasbının kâf zamirinin mahalli üzerine takdir edileceğini söylemiştir ki İbn Atiyye de bunu tercih etmiştir. Sefâkusî ise bu ifadedeki izâfetin lâfzî değil hakikî (mânevî) olduğunu, dolayısıyla kâf'ın nasb mahalli olmadığını, meğerki vehim atfı kabilinden olsun ki bunda da türlü itirazlar bulunduğunu belirterek bu görüşü reddetmiştir.