Binûn

Enfâl Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وجوز أن يكون في محل الجر عطفا على الضمير المجرور وهو جائز عند الكوفيين بدون إعادة الجار ومنعه البصريون بدون ذلك لأنه كجزء الكلمة فلا يعطف عليه، وأن يكون في محل رفع إما على أنه مبتدأ والخبر محذوف أي ومن اتبعك من المؤمنين كذلك أي حسبهم الله تعالى، وإما على أنه خبر مبتدأ محذوف أي وحسبك من اتبعك، وإما على أنه عطف على الاسم الجليل واختاره الكسائي وغيره. وضعف بأن الواو للجمع ولا يحسن هاهنا كما لم يحسن في ما شاء الله تعالى وشئت والحسن فيه ثم وفي الأخبار ما يدل عليه اللهم إلا أن يقال بالفرق بين وقوع ذلك منه تعالى وبين وقوعه منا. والآية على ما روي عن الكلبي نزلت في البيداء في غزوة بدر قبل القتال، والظاهر شمولها للمهاجرين والأنصار. وعن الزهري أنها نزلت في الأنصار.

Mecrûr zamire matuf olarak cer mahallinde olması da caiz görülmüştür. Bu, Kûfelilere göre cer edatını tekrar etmeksizin caizdir; Basralılar ise cer edatı olmadan buna cevaz vermemişlerdir, zira [zamir] kelimenin bir parçası gibidir, dolayısıyla üzerine atıf yapılamaz. Ref mahallinde olması da [şu şekillerde] caiz görülmüştür: Ya mübteda olup haberi mahzuftur; yani «ve sana uyan müminler de böyledir, yani Allah Teâlâ onlara da yeter» demektir; ya mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani «ve sana uyanlar da sana yeter» takdirindedir; ya da lafza-i celâle matuftur ki Kisâî ve başkaları bunu tercih etmiştir. Ancak vâv harfinin birliktelik (cem) ifade etmesi sebebiyle bu görüş zayıf sayılmıştır; zira Allah Teâlâ'nın ve senin dilediğin şey sözünde [vâv] hoş karşılanmadığı gibi burada da hoş olmaz; orada güzel olan sümme (ثُمَّ) edatıdır ve hadislerde de buna delalet eden ifadeler vardır; meğerki bunun Allah Teâlâ tarafından vaki olması ile bizden vaki olması arasında bir fark bulunduğu söylensin. Âyet, Kelbî'den rivayet edildiğine göre Bedir Gazvesi'nde savaştan önce Beydâ'da inmiştir. Zahir olan, muhacirleri ve ensarı kapsamasıdır. Zührî'den ise ensar hakkında indiği rivayet edilmiştir.

وأخرج الطبراني وغيره عن ابن عباس وابن المنذر عن ابن جبير وأبو الشيخ عن ابن المسيب أنها نزلت يوم أسلم عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه مكملا أربعين مسلما ذكورا وإناثا هن ست وحينئذ تكون مكية.

Taberânî ve başkaları İbn Abbâs'tan, İbnü'l-Münzir İbn Cübeyr'den ve Ebü'ş-Şeyh İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet etmiştir ki bu âyet, Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu teâlâ anh altısı kadın olmak üzere kırk Müslümanı tamamlayarak İslâm'a girdiği gün inmiştir; bu durumda Mekkî olur.

ومَنِ يحتمل أن تكون بيانية وأن تكون تبعيضية وذلك للاختلاف في المراد بالموصول.

[Ayet metnindeki] Min (مِنْ) edatının beyâniyye olması da teb'îziyye (bazılık bildiren) olması da muhtemeldir; bu da mevsul ile neyin kastedildiği konusundaki ihtilaftan kaynaklanmaktadır.

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ بعد أن بين سبحانه الكفاية أمر جل شأنه نبيه ﷺ بترتيب بعض مباديها، وتكرير الخطاب على الوجه المذكور لاظهار كمال الاعتناء بشأن المأمور به، والتحريض الحث على الشيء.

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ } “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et!” Allah Teâlâ kâfi geldiğini beyan ettikten sonra, şânı yüce olan [Allah], Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem bunun bazı mukaddimatını düzenlemesini emretmiştir. Hitabın bu şekilde tekrarlanması, emredilen hususun şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir. Tahriz (التحريض), bir şeye teşvik etmek demektir.

وقال الزجاج: هو في اللغة أن يحث الإنسان على شيء حتى يعلم منه أنه حارض أي مقارب للهلاك، وعلى هذا فهو للمبالغة في الحث، وزعم في الدر المصون أن ذلك مستبعد من الزجاج، والحق معه، ويؤيده ما قاله الراغب من أن الحرض يقال لما أشرف على الهلاك والتحريض الحث على الشيء بكثرة التزيين وتسهيل الخطب فيه كأنه في الأصل إزالة الحرض نحو قذيته أزلت عنه القذى ويقال: أحرضته إذا أفسدته نحو أقذيته إذا جعلت فيه القذى، فالمعنى هنا يا أيها النبي بالغ في حث المؤمنين على قتال الكفار.

Zeccâc şöyle demiştir: «Bu kelime lügatte, insanın helake yaklaşmış (harid/حارض) olduğu anlaşılıncaya kadar bir şeye teşvik edilmesidir.» Buna göre bu, teşvikte mübalağa ifade eder. ed-Dürrü'l-Masûn'da bunun Zeccâc'dan sadır olmasının uzak bir ihtimal olduğu ileri sürülmüştür ve hakikat de onunladır. Râgıb'ın şu sözü de bunu desteklemektedir: Harad (الحرض) helake yaklaşan şey için kullanılır. Tahriz (التحريض) ise bir şeyi fazlaca süsleyerek ve ona dair işi kolaylaştırarak teşvik etmektir; sanki aslen 'kazeytuhu' (قذيته) yani 'gözünden çöpü giderdim' ifadesinde olduğu gibi haradı gidermek anlamındadır. Bir şeyi ifsat ettiğinde ise 'ekzeytuhu' (اقذيته) yani 'içine çöp attım' dendiği gibi 'ahradtuhu' (أحرضته) denir. Buradaki mana ise şudur: Ey Peygamber! Müminleri kâfirlerle savaşmaya alabildiğine teşvik et.

وجوز أن يكون من تحريض الشخص وهو أن يسميه حرضا ويقال له: ما أراك إلا حرضا في هذا الأمر ومحرضا

[Tahriz kelimesinin] kişiyi harad olarak nitelemekten gelmesi de caiz görülmüştür ki bu, birine 'Seni bu işte ancak helak sınırında ve harad kılınmış görüyorum' denilmesi gibidir.

فيه، ونحوه فسقته أي سميته فاسقا، فالمعنى سمهم حرضا وهو من باب التهييج والالهاب، والمعنى الأول هو الظاهر.

Bunun benzeri 'fessaktuhu' (فسقته) yani 'onu fâsık olarak isimlendirdim' ifadesidir. Dolayısıyla mana: «Onları harad olarak isimlendir» demektir ki bu da gayrete getirme ve heyecanlandırma kabilindendir. Ancak birinci mana zahir olandır.

وقرىء «حرص» بالصاد المهملة من الحرص وهو واضح.

[Noktasız] sâd (ص) ile hırs (حِرْص) kökünden «harrıs» (حرّص) şeklinde de okunmuştur ki [manası] açıktır.

إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً شرط في معنى الأمر بمصابرة الواحد العشرة والوعد بأنهم إن صبروا غلبوا بعون الله تعالى وتأييده، فالجملة خبرية لفظا إنشائية معنى، والمراد ليصبرن الواحد لعشرة وليست بخبر محض، وجعلها الزمخشري عدة من الله تعالى وبشارة وهو ظاهر في كونها خبرية، والآية كما ستعلم قريبا إن شاء الله تعالى منسوخة، والنسخ في الخبر فيه كلام في الأصول، على أنه قد ذكر الإمام أنه لو كان الكلام خبرا لزم أن لا يغلب قط مائتان من الكفار عشرين من المؤمنين ومعلوم أنه ليس كذلك، والاعتراض عليه بأن التعليق الشرطي يكفي فيه ترتب الجزاء على الشرط في بعض الأزمان لا في كلها ليس بشيء كما بينه الشهاب، وذكر الشرطية الثانية مع انفهام مضمونها مما قبلها للدلالة على أن الحال مع القلة والكثرة واحدة لا تتفاوت لأن الحال قد تتفاوت بين مقاومة العشرين المائتين والمائة الألف وكذا يقال فيما يأتي.

{ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi bulunursa bin kişiyi yenerler”. [Bu âyet], bir kişinin on kişiye karşı direnip sabretmesi emri ve sabrettikleri takdirde Allah Teâlâ'nın yardımı ve desteğiyle galip gelecekleri vaadi anlamını taşıyan bir şart cümlesidir. Dolayısıyla cümle lafız bakımından haber, mana bakımından inşâîdir; kastedilen ise «bir kişi kesinlikle on kişiye karşı sabretsin» demektir, sırf bir haber değildir. Zemahşerî ise bunu Allah Teâlâ'dan bir vaat ve müjde kılmıştır ki bu da onun haber olduğu konusunda açıktır. Âyet, inşallah yakında bileceğin üzere mensuhtur; haberde nesih meselesi ise usûlde tartışmalıdır. Bununla birlikte İmam [Râzî], şayet bu söz bir haber olsaydı hiçbir zaman kâfirlerden iki yüz kişinin müminlerden yirmi kişiye galip gelememesi gerekirdi, oysa durumun böyle olmadığı malumdur, demiştir. Şartlı bağlamda cezanın şarta bağlanması için bazı zamanlarda gerçekleşmesinin yeterli olup her zaman gerçekleşmesinin şart olmadığı şeklindeki itiraz ise Şihâb'ın da açıkladığı üzere bir değer taşımaz. İkinci şart cümlesinin zikredilmesi, muhtevası öncekinden anlaşıldığı halde, azlık ve çokluk durumunun bir olup farklılık göstermediğini belirtmek içindir; zira yirminin iki yüze karşı durması ile yüzün bine karşı durması arasında durum farklılık arz edebilir. Gelecek olan âyette de aynı şey söylenir.

ويَكُنْ يحتمل أن يكون تاما والمرفوع فاعله ومِنْكُمْ حال منه أو متعلق بالفعل ويحتمل أن يكون ناقصا والمرفوع اسمه ومِنْكُمْ خبره، وقوله تعالى: مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بيان للألف، وقوله سبحانه: بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ متعلق بيغلبوا أي بسبب أنهم قوم جهلة بالله تعالى وباليوم الآخر لا يقاتلون احتسابا وامتثالا لأمر الله تعالى وإعلاء لكلمته وابتغاء لرضوانه كما يفعل المؤمنون وإنما يقاتلون للحمية الجاهلية واتباع خطوات الشيطان وإثارة ثائرة البغي والعدوان فلا يستحقون إلا القهر والخذلان، وقال بعضهم: وجه التعليل بما ذكر أن من لا يؤمن بالله تعالى واليوم الآخر لا يؤمن بالمعاد والسعادة عنده ليست إلا هذه الحياة الدنيا فيشح بها ولا يعرضها للزوال بمزاولة الحروب واقتحام موارد الخطوب فيميل إلى ما فيه السلامة فيفر فيغلب، وأما من اعتقد أن لا سعادة في هذه الحياة الفانية وإنما السعادة هي الحياة الباقية فلا يبالي بهذه الحياة الدنيا ولا يلتفت إليها فيقدم على الجهاد بقلب قوي وعزم صحيح فيقوم الواحد من مثله مقام الكثير انتهى.

Yekün (يَكُنْ) fiilinin tam [fiil] olması, merfû kelimenin onun fâili ve 'minküm' (مِنْكُمْ) ifadesinin de ondan hal veya fiile müteallık olması muhtemel olduğu gibi, nâkıs [fiil] olması, merfû kelimenin onun ismi ve 'minküm' ifadesinin de onun haberi olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerden” buyruğu, bin kelimesinin beyanıdır. Şânı yüce olan [Allah'ın]: { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur” buyruğu ise 'yeğlibû' fiiline müteallıktır; yani müminlerin yaptığı gibi Allah rızasını umarak, Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğerek, O'nun kelimesini yüceltmek ve hoşnutluğunu kazanmak maksadıyla savaşmayıp, sadece cahiliye taassubuyla, şeytanın adımlarına uyarak ve azgınlık ile düşmanlık ateşini körükleyerek savaşan, Allah Teâlâ'yı ve âhiret gününü bilmeyen cahil bir topluluk olmaları sebebiyle [yenilirler]; bu yüzden kahredilmekten ve yardımsız bırakılmaktan başka bir şeyi hak etmezler. Bazıları şöyle demiştir: Zikredilen gerekçelendirmenin yönü şudur; Allah Teâlâ'ya ve âhiret gününe inanmayan kimse yeniden dirilmeye de inanmaz ve onun nezdinde saadet sadece bu dünya hayatından ibarettir. Dolayısıyla ona sımsıkı sarılır, savaşlara girerek ve tehlikeli badirelere atılarak onu yok olma tehlikesine maruz bırakmaz; böylece selamette olacağı tarafa meyledip kaçar ve yenilir. Bu fâni hayatta hiçbir saadetin bulunmadığına, asıl saadetin ise ebedî hayat olduğuna inanan kimseye gelince, o bu dünya hayatına aldırmaz ve ona dönüp bakmaz; güçlü bir kalp ve sağlam bir azimle cihada atılır, böylece onun gibilerden bir kişi pek çok kişinin yerine geçer [alıntı bitti].

وتعقب بأنه كلام حق لكنه لا يلائم المقام الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ أخرج البخاري وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: لما نزلت إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ إلخ شق ذلك على المسلمين إذ فرض عليهم أن لا يفر واحد من عشرة فجاء التخفيف، وكان ذلك كما قيل بعد مدة، وقيل: كان فيهم قلة في الابتداء ثم لما كثروا بعد نزول التخفيف وهل يعد ذلك نسخا أم لا؟ قولان اختار مكي الثاني منهما وقال: إن الآية مخففة، ونظير ذلك التخفيف على المسافر بالفطر، وذهب الجمهور إلى الأول وقالوا: إن الآية ناسخة وثمرة الخلاف قيل تظهر فيما إذا قاتل واحد عشرة فقتل هل يأثم أم لا، فعلى الأول لا يأثم وعلى الثاني يأثم، والضعف الطارئ بعد عدم القوة البدنية على الحرب لأنه قد صار فيهم الشيخ والعاجز ونحوهما وكانوا قبل ذلك طائفة منحصرة معلومة قوتهم وجلادتهم أو ضعف البصيرة والاستقامة وتفويض النصر إلى الله تعالى إذ حدث فيهم قوم حديثو عهد بالإسلام ليس لهم ما للمتقدمين من ذلك، وذكر بعضهم في بيان كون الكثرة سببا للضعف أن بها يضعف الاعتماد على الله تعالى والتوكل عليه سبحانه ويقوى جانب الاعتماد على الكثرة كما في حنين والأول هو الموجب للقوة كما يرشد إليه وقعة بدر، ومن هنا قال النصراباذي: إن هذا التخفيف كان للأمة دون رسول الله ﷺ فإنه الذي يقول بك أصول وبك أجول، وتقييد التخفيف

Buna karşı, bunun hak bir söz olduğu ancak makama uygun düşmediği söylenerek eleştiride bulunulmuştur. { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler; sizden bin kişi olursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler”. Buhârî ve diğerleri İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: «{ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ } âyeti inince, bir kişinin on kişiden kaçmaması kendilerine farz kılındığı için bu durum Müslümanlara ağır geldi, bunun üzerine hafifletme geldi.» Denildiğine göre bu durum bir müddet sonra vaki olmuştur. Bir görüşe göre de başlangıçta sayıca az idiler, daha sonra hafifletme âyeti indikten sonra çoğaldılar. Bunun nesih sayılıp sayılmayacağı hususunda iki görüş vardır. Mekkî bu iki görüşten ikincisini tercih etmiş ve âyetin bir hafifletme olduğunu, bunun benzerinin yolcuya oruç açma ruhsatı verilerek yapılan hafifletme olduğunu söylemiştir. Cumhur ise birinci görüşe gitmiş ve bu âyetin nâsih (hükmü kaldıran) olduğunu belirtmiştir. Bu ihtilafın semeresinin ise, bir kişi on kişiyle savaşıp öldürüldüğünde günaha girip girmeyeceği meselesinde ortaya çıktığı söylenmiştir; birinci görüşe göre günaha girmez, ikinciye göre günaha girer. [Âyetteki] zaaf, savaşa karşı bedensel gücün bulunmayışından sonra arız olan zaaftır; zira artık içlerinde yaşlılar, acizler ve benzerleri yer almıştır, oysa bundan önce güç ve dayanıklılıkları bilinen sınırlı bir topluluk idiler; yahut basiret, sebat ve yardımı Allah Teâlâ'ya havale etme konusundaki zaaftır, zira içlerinde henüz yeni İslâm'a girmiş ve öncekilerin sahip olduğu vasıflara sahip olmayan bir topluluk zuhur etmiştir. Bazıları çokluğun zaafa sebep oluşunu açıklarken, çokluk sebebiyle Allah Teâlâ'ya olan itimadın ve O'na tevekkülün zayıfladığını, Huneyn'de olduğu gibi sayı çokluğuna güvenme tarafının güçlendiğini belirtmişlerdir; oysa Bedir vakasının da işaret ettiği üzere asıl güç kaynağı birinci durumdur. Bundan dolayı Nasrabâzî şöyle demiştir: «Bu hafifletme Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için değil, ümmet içindi; zira 'Senin yardımınla hamle yapar, senin yardımınla savaşırım' diyen O idi.» Hafifletmenin

بالآن ظاهر وأما تقييد علم الله تعالى به فباعتبار تعلقه، وقد قالوا: إن له تعلقا بالشيء قبل الوقوع وحال الوقوع وبعده وقال الطيبي: المعنى الآن خفف الله تعالى عنكم لما ظهر متعلق علمه أي كثرتكم التي هي موجب ضعفكم بعد ظهور قلتكم وقوتكم. وقرأ أكثر القراء «ضعفا» بضم الضاد وهي لغة فيه كالفقر والمكث.

«Şimdi» (el-ân) kaydıyla kayıtlanması açıktır. Allah Teâlâ'nın ilminin bununla kayıtlanmasına gelince, bu ilmin taalluku itibarıyladır. Âlimler ilmin bir şeye vukuundan önce, vuku anında ve vukuundan sonra taallukunun olduğunu söylemişlerdir. Tîbî ise şöyle demiştir: «Mana; azlığınızın ve gücünüzün ortaya çıkmasından sonra, ilminin taalluk ettiği şeyin yani zayıflığınızın sebebi olan çokluğunuzun ortaya çıkması üzerine şimdi Allah Teâlâ sizden yükü hafifletti, demektir.» Kurrânın çoğu «da'fen» (ضَعْفاً) kelimesini dâd harfinin zammesiyle «du'fen» şeklinde okumuştur ki fakr/fukr ve meks/müks kelimelerinde olduğu gibi bu da onda bir lügattir.

ونقل عن الخليل أن الضعف بالفتح ما في الرأي والعقل وبالضم ما في البدن. وقرأ أبو جعفر «ضعفاء» جمع ضعيف، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر يكن المسند إلى المائة في الآيتين بالتاء اعتبار للتأنيث اللفظي، ووافقهم أبو عمرو ويعقوب في يكن في الآية الثانية لقوة التأنيث بالوصف بصابرة المؤنث وأما إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ فالجميع على التذكير فيه. نعم روي عن الأعرج أنه قرأ بالتأنيث وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ تذييل مقرر لمضمون ما قبله، وفي النظم الكريم صنعة الاحتباك قال في البحر: انظر إلى فصاحة هذا الكلام حيث أثبت قيدا في الجملة الأولى وهو صابرون وحذف نظيره من الثانية وأثبت قيدا في الثانية وهو مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وحذفه من الأولى ولما كان الصبر شديد المطلوبية أثبت في جملتي التخفيف وحذف من الثانية لدلالة السابقة عليه ثم ختم الآية بقوله سبحانه: وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ مبالغة في شدة المطلوبية ولم يأت في جملتي التخفيف بقيد الكفر اكتفاء بما قبله، انتهى.

Halîl'den nakledildiğine göre zaaf (الضَّعْف) fetha ile görüş ve akıldaki zayıflık, zamme ile (الضُّعْف) ise bedendeki zayıflıktır. Ebû Ca'fer zayıf (ضعيف) kelimesinin çoğulu olarak «duafâe» (ضعفاء) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Nâfi' ve İbn Âmir her iki âyette de yüz (مائة) kelimesine isnat edilen yekün fiilini lafzî müennesliği dikkate alarak te (ت) ile [tekün] okumuşlardır. Ebû Amr ve Ya'kûb, ikinci âyetteki sabırlı (صابرة) müennes sıfatıyla nitelenmesinden dolayı müennesliğin güç kazanması sebebiyle ikinci âyetteki yekün fiilinde onlara muvafakat etmiştir. { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ } kısmına gelince, kurrânın tamamı onda müzekker okumakta ittifak etmiştir. Bununla birlikte A'rec'den onu da müennes okuduğu rivayet edilmiştir. { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir” buyruğu, kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştiren bir fezlekedir (tezyîldir). Yüce nazımda ihtibâk sanatı vardır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: «Bu kelamın fesahatına bakınız ki, birinci cümlede bir kayıt olan 'sabredenler' (صابرون) ifadesini zikretmiş ve ikinci cümleden onun benzerini hazfetmiştir; ikinci cümlede ise 'inkâr edenlerden' (مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا) kaydını zikredip birinci cümleden onu hazfetmiştir. Sabır son derece talep edilen bir husus olduğu için, hafifletme içeren iki cümleden [ilkinde] onu zikretmiş, önceki ona delalet ettiği için ikincisinden hazfetmiş, sonra da talep edilenin şiddetini mübalağa ile vurgulamak üzere âyeti Allah Teâlâ'nın { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } buyruğu ile mühürlemiştir; hafifletme içeren iki cümlede ise öncekiyle yetinerek küfür kaydını getirmemiştir» [alıntı bitti].

وذكر الشهاب أنه بقي عليه أنه سبحانه ذكر في التخفيف بإذن الله وهو قيد لهما وأن قوله تعالى: وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ إشارة إلى تأييدهم وأنهم منصورون حتما لأن من كان الله تعالى معه لا يغلب، وأنا أقول: لا يبعد أن يكون في قوله تعالى: وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ تحريض لهم على الصبر بالإشارة إلى أن أعداءهم إن صبروا كان الله تعالى معهم فأمدهم ونصرهم، وبقي في هذا الكلام الجليل لطائف غير ما ذكر فالله تعالى در التنزيل ما أعذب ماء فصاحته وأنضر رونق بلاغته ما كانَ لِنَبِيٍّ قرأ أبو الدرداء. وأبو حيوة «للنبي» بالتعريف والمراد به نبينا ﷺ وهو ﵊ المراد أيضا على قراءة الجمهور عند البعض، وإنما عبر بذلك تلطفا به ﷺ حتى لا يواجه بالعتاب، ولذا قيل: إن ذاك على تقدير مضاف أي لأصحاب النبي ﷺ بدليل قوله تعالى الآتي: تُرِيدُونَ ولو قصد بخصوصه ﵊ لقيل: تريد، ولأن الأمور الواقعة في القصة صدرت منهم لا منه ﷺ وفيه نظر ظاهر، والظاهر أن المراد على قراءة الجمهور العموم ولا يبعد اعتباره على القراءة الأخرى أيضا وهو أبلغ لما فيه من بيان أن ما يذكر سنة مطردة فيما بين الأنبياء ﵈، أي ما صح وما استقام لنبي من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى.

Şihâb şöyle belirtmiştir: Ona şu husus [eksik] kalmıştır ki Allah Teâlâ hafifletmede «Allah'ın izniyle» kaydını zikretmiştir ve bu her ikisi için de bir kayıttır; ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } buyruğu onların destekleneceğine ve muhakkak galip geleceklerine bir işarettir, zira Allah Teâlâ kiminle beraberse o asla yenilmez. Ben de derim ki: Allah Teâlâ'nın { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } buyruğunda, şayet düşmanlarına karşı sabrederlerse Allah Teâlâ'nın onlarla beraber olup kendilerine yardım ve zafer bahşedeceğine işaret edilerek sabra bir teşvik bulunması uzak bir ihtimal değildir. Bu yüce kelamda zikredilenlerin dışında daha başka incelikler de vardır; Allah Teâlâ için olsun bu indirilen Kur'ân'ın fesahat suyu ne kadar tatlı, belagatinin parlaklığı ne kadar tazedir! { ما كانَ لِنَبِيٍّ } “Hiçbir peygambere yakışmaz”. Ebü'd-Derdâ ve Ebû Hayve harf-i tarifle «lin-nebiyyi» (للنبي) şeklinde okumuşlardır; bununla kastedilen Peygamberimizdir sallallâhu aleyhi ve sellem. Bazılarına göre cumhurun kıraatinde de kastedilen bizzat O'dur aleyhisselâm. Kendisine azarla hitap edilmemesi için O'na sallallâhu aleyhi ve sellem bir lütuf olarak bu şekilde ifade edilmiştir; bu sebeple denilmiştir ki bu ifade, Allah Teâlâ'nın gelecek olan { تُرِيدُونَ } “Siz istiyorsunuz” buyruğunun delaletiyle bir muzaf takdiri iledir, yani «Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına yakışmaz» demektir; şayet bizzat kendisi aleyhisselâm kastedilseydi «istiyorsun» (turîdü) denilirdi ve çünkü kıssada vaki olan işler O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem değil onlardan sadır olmuştur. Ancak bunda açık bir itiraz noktası vardır. Zahir olan, cumhurun kıraatine göre genel oluşudur; diğer kıraate göre de bunun dikkate alınması uzak değildir ve zikredilen hususun peygamberler aleyhimüsselâm arasında carî bir sünnet olduğunu beyan etmesi yönüyle daha beliğdir; yani peygamberlerden aleyhimüssalâtü vesselâm hiçbir peygamber için { أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى } “esirleri bulunması doğru ve uygun olmamıştır”.

قرأ أبو عمرو ويعقوب «تكون» بالتاء الفوقية اعتبارا لتأنيث الجمع،

Ebû Amr ve Ya'kûb cemi' müennesliğini dikkate alarak üstten iki noktalı te (ت) ile «tekûne» (تكون) şeklinde okumuşlardır.

وعن أبي جعفر أنه قرأ أيضا «أسارى»

Ebû Ca'fer'den onun da «esârâ» (أسارى) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

قال أبو علي: وقراءة الجماعة أقيس لأن أسيرا فعيل بمعنى مفعول، والمطرد فيه جمعه على فعلى كجريح وجرحى وقتيل وقتلى، ولذا قالوا في جمعه على أسارى: إنه على تشبيه فعيل بفعلان ككسلان وكسالى، وهذا كما قالوا كسلى تشبيها لفعلان بفعيل ونسب ذلك إلى الخليل، وقال الأزهري: إنه جمع أسرى فيكون جمع الجمع، واختار ذلك الزجاج وقال: إن فعلى جمع لكل من أصيب في بدنه أو في عقله كمريض ومرضى وأحمق وحمقى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ أي يبالغ في القتل ويكثر منه حتى يذل الكفر ويقل حزبه ويعز الإسلام ويستولي أهله، وأصل معنى الثخانة الغلظ والكثافة في الأجسام ثم استعير للمبالغة في القتل والجراحة لأنها لمنعها من الحركة صيرته كالثخين الذي لا يسيل، وقيل: إن الاستعارة مبنية على تشبيه المبالغة المذكورة بالثخانة في أن في كل منهما شدة في الجملة، وذكر في الأرض للتعميم، وقرىء «يثّخّن» بالتشديد للمبالغة في المبالغة تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا استئناف مسوق للعتاب، والعرض ما لا ثبات له ولو جسما.

Ebû Alî şöyle demiştir: «Cemaatin kıraati kıyasa daha uygundur; zira esîr (أسير) kelimesi mef'ûl anlamında faîl (فعيل) veznindedir ve bunda kurallı olan, cerîh/cerhâ (جريح/جرحى) ve katîl/katlâ (قتيل/قتلى) kelimelerinde olduğu gibi fa'lâ (فعلى) vezninde çoğul yapılmasıdır. Bu sebeple onun 'esârâ' şeklinde çoğul yapılması hakkında, keslân/kesâlâ (كسلان/كسالى) kelimesinde olduğu gibi faîl vezninin fa'lân veznine benzetilmesiyle yapıldığını söylemişlerdir; bu da fa'lân veznini faîl veznine benzeterek 'keslâ' (كسلى) demeleri gibidir ki bu görüş Halîl'e nispet edilmiştir. Ezherî ise bunun 'esrâ' kelimesinin çoğulu olduğunu, dolayısıyla cem'ul-cem' (çoğulun çoğulu) olduğunu söylemiştir. Zeccâc da bunu tercih etmiş ve fa'lâ vezninin marîz/merdâ (مريض/مرضى) ve ahmak/hamkâ (أحمق/حمقى) kelimelerinde olduğu gibi bedeninde veya aklında bir musibete uğrayan herkesin çoğulu olduğunu söylemiştir.» { حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde ağır basıp zafer kazanıncaya kadar”; yani küfür zelil olup fırkası azalıncaya, İslâm aziz olup ehli üstün gelinceye kadar öldürmede mübalağa edip onu çoğaltıncaya kadar. İshân (الثخانة) kelimesinin asıl anlamı cisimlerdeki kalınlık ve yoğunluktur; daha sonra öldürme ve yaralamada mübalağa için istiare edilmiştir, zira bu durum hareket etmeyi engellediğinden kişiyi akmayan katı/yoğun bir madde gibi yapar. Bir görüşe göre ise bu istiare, zikredilen mübalağanın her ikisinde de genel anlamda bir şiddet bulunması yönüyle yoğunluğa (sihânete) benzetilmesine dayanmaktadır. 'Yeryüzünde' ifadesinin zikredilmesi umumilik içindir. Mübalağada daha da mübalağa ifade etmek üzere şedde ile «yessahhane» (يثّخّن) şeklinde de okunmuştur. { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz” buyruğu, azarlamak üzere sevk edilmiş bir istînâftır (yeni cümledir). Araz (العرض), cisim bile olsa devamlılığı ve sebatı olmayan şeydir.

وفي الحديث «الدنيا عرض حاضر»

Hadiste: «Dünya peşin bir arazdır (geçici metadır)» buyrulmuştur;

أي لا ثبات لها، ومنه استعاروا العرض

yani onun bir sebatı ve kalıcılığı yoktur. Bundan dolayı

المقابل للجوهر، أي تريدون حطام الدنيا بأخذكم الفدية، وقرىء «يريدون» بالياء، والظاهر أن ضمير الجمع لأصحاب رسول الله ﷺ وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ أي يريد لكم ثواب الآخرة أو سبب نيل الآخرة من الطاعة بإعزاز دينه وقمع أعدائه، فالكلام على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه، وذكر نيل في الاحتمال الثاني قيل: للتوضيح لا لتقدير مضافين، والإرادة هنا بمعنى الرضا، وعبر بذلك للمشاكلة فلا حجة في الآية على عدم وقوع مراد الله تعالى كما يزعمه المعتزلة، وزيادة لكم لأنه المراد، وقرأ سليمان بن جماز المدني «الآخرة» بالجر وخرجت على حذف المضاف وإبقاء المضاف إليه على جره، وقدره أبو البقاء عرض الآخرة وهو من باب المشاكلة وإلا فلا يحسن لأن أمور الآخرة مستمرة، ولو قيل: إن المضاف المحذوف على القراءة الأولى ذلك لذلك أيضا لم يبعد، وقدر بعضهم هنا كما قدرنا هناك من الثواب أو السبب، ونظير ما ذكره قوله:

cevherin karşılığı olan araz tabirini istiare etmişlerdir; yani «siz fidyeyi alarak dünyanın geçici malını istiyorsunuz» demektir. Ye (ي) ile «yurîdûne» (يريدون) şeklinde de okunmuştur; zahir olan, çoğul zamirinin Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına ait olmasıdır. { وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Allah ise ahireti ister”; yani sizin için ahiret sevabını yahut dinini aziz kılıp düşmanlarını kahretmek suretiyle ahirete nail olmanın sebebi olan itaati diler. Dolayısıyla kelam, muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesi kabilindendir. İkinci ihtimalde «nail olma» ifadesinin zikredilmesinin, iki muzafın takdir edilmesi için değil, açıklama maksadıyla olduğu söylenmiştir. Buradaki irade rıza manasındadır ve müşâkele (söz uygunluğu) amacıyla bu şekilde ifade edilmiştir; dolayısıyla âyette Mutezile'nin iddia ettiği gibi Allah Teâlâ'nın muradının vaki olmadığına dair bir delil yoktur. [Anlamda] «sizin için» takdiri yapılması ise muradın bu olmasındandır. Medineli Süleyman b. Cemmâz «el-âhirati» (الآخرة) kelimesini mecrûr okumuştur ve bu kıraat, muzafın hazfedilip muzafun ileyhin cer halinin korunması şeklinde tevil edilmiştir; Ebü'l-Bekâ ise bunu «'arada'l-âhirati» (عرض الآخرة) şeklinde takdir etmiştir ki bu da müşâkele kabilindendir, aksi takdirde ahiret işleri süreklidir [araz değildir]. Birinci kıraatte de hazfedilen muzafın aynı sebeple bu olduğu söylense uzak olmaz. Bazıları ise burada da sevap veya sebep takdirinde bulunduğumuz gibi takdir yapmışlardır. Zikrettiğinin bir benzeri şu beyittir:

أكل امرئ تحسبين أمرأ ... ونار توقّد في الليل نارا

«Her gördüğün adamı yiğit mi sanırsın... Ve gecede yanan her ateşi ateş mi [sanırsın]?»

وفي رواية من جر نار الأولى، وأبو الحسن يحمله على العطف على معمولي عاملين مختلفين وَاللَّهُ عَزِيزٌ يغلب أولياءه على أعدائه حَكِيمٌ يعلم ما يليق بكل حال ويخصه بها كما أمر بالإثخان ونهى عن أخذ الفدية حيث كان الإسلام غضّا وشوكة أعدائه قوية، وخير بينه وبين المن بقوله تعالى: فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً [محمد: ٤] لما تحولت الحال واستغلظ زرع الإسلام واستقام على سوقه.

Bir rivayette birinci nâr (نار) kelimesini cer ile okuyan vardır; Ebü'l-Hasen ise bunu iki farklı âmilin iki ma'mûlüne atıf olarak değerlendirir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak güç sahibidir”, dostlarını düşmanlarına galip kılar; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, her duruma neyin uygun olduğunu bilir ve onu o duruma has kılar; nitekim İslâm henüz taze ve düşmanlarının gücü kuvvetli iken öldürmede mübalağayı emretmiş ve fidye almayı yasaklamış; durum değişip İslâm ekini güçlenip gövdesi üzerinde doğrulunca da: { فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِداءً } [Muhammed: 4] “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz ya da fidye alırsınız” buyruğu ile [esiri] karşılıksız salıvermek ile fidye almak arasında muhayyer kılmıştır.

أخرج أحمد والترمذي وحسنه. والطبراني. والحاكم وصححه عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: «لما كان يوم بدر جيء بالأسارى وفيهم العباس فقال رسول الله ﷺ: ما ترون في هؤلاء الأسارى؟ فقال أبو بكر رضي الله تعالى عنه: يا رسول الله قومك وأهلك استبقهم لعل الله تعالى أن يتوب عليهم، وقال عمر رضي الله تعالى عنه: يا رسول الله كذبوك وأخرجوك وقاتلوك قدمهم فاضرب أعناقهم، وقال عبد الله بن رواحة رضي الله تعالى عنه: يا رسول الله انظر واديا كثير الحطب فأضرمه عليهم نارا. فقال العباس وهو يسمع ما يقول: قطعت رحمك، فدخل النبي ﷺ ولم يردّ عليهم شيئا، فقال أناس: يأخذ بقول أبي بكر، وقال أناس: يأخذ بقول عمر، وقال أناس: يأخذ بقول عبد الله بن رواحة فخرج رسول الله ﷺ فقال: إن الله تعالى ليلين قلوب رجال حتى تكون ألين من اللبن، وإن الله سبحانه ليشدد قلوب رجال فيه حتى تكون أشد من الحجارة، مثلك يا أبا بكر مثل إبراهيم ﵇ قال: فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [إبراهيم: ٣٦] ومثلك يا أبا بكر مثل عيسى ﵇ قال: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [المائدة: ١١٨] ومثلك يا عمر كمثل موسى ﵇ إذ قال: رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ [يونس: ٨٨] فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يونس: ٨٨] ومثلك يا عمر نوح إذ قال: رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً أنتم عالة فلا يفلتن أحد إلا بفداء أو ضرب عنق، فقال عبد الله رضي الله تعالى عنه: يا رسول الله إلا سهيل بن بيضاء فإني سمعته يذكر الإسلام، فسكت رسول الله ﷺ فما رأيتني في يوم أخوف من أن تقع عليّ الحجارة من السماء مني في ذلك اليوم حتى قال رسول الله ﵊: إلا سهيل بن بيضاء» .

Ahmed, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bedir günü olunca esirler getirildi, içlerinde Abbâs da vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu esirler hakkında ne düşünüyorsunuz?' buyurdu. Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlar senin kavmin ve ailendir; onları hayatta tut, umulur ki Allah Teâlâ tevbelerini kabul eder' dedi. Ömer radıyallâhu teâlâ anh: 'Ey Allah'ın Resûlü! Seni yalanladılar, seni yurdundan çıkardılar ve seninle savaştılar; onları öne çıkar da boyunlarını vur' dedi. Abdullah b. Revâha radıyallâhu teâlâ anh ise: 'Ey Allah'ın Resûlü! Odunu bol bir vadi bul ve üzerlerine ateşi tutuştur' dedi. Abbâs onun söylediklerini işitince: 'Akrabalık bağını kopardın' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdi ve onlara hiçbir şey söylemedi. Bunun üzerine bazı insanlar: 'Ebû Bekir'in sözünü alacak', bazıları: 'Ömer'in sözünü alacak', bazıları da: 'Abdullah b. Revâha'nın sözünü alacak' dediler. Nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıkıp şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Allah Teâlâ bazı adamların kalplerini sütten daha yumuşak oluncaya kadar yumuşatır; şüphesiz Allah Sübhânehû bazı adamların kalplerini de O'nun uğrunda taştan daha katı oluncaya kadar sertleştirir. Senin misalin ey Ebû Bekir, İbrâhim'in aleyhisselâm misali gibidir; o şöyle demişti: { فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [İbrâhîm: 36] “Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse, şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin”. Senin misalin ey Ebû Bekir, Îsâ'nın aleyhisselâm misali gibidir; o şöyle demişti: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } [Mâide: 118] “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan, şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin”. Senin misalin ey Ömer, Mûsâ'nın aleyhisselâm misali gibidir; o şöyle demişti: { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } [Yûnus: 88] “Rabbimiz! Onların mallarını yok et ve kalplerini sık ki o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler”. Senin misalin ey Ömer, Nûh'un misali gibidir; o şöyle demişti: { رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!”. Sizler yoksulsunuz, bu sebeple fidye karşılığı veya boynu vurulmaksızın hiç kimse kurtulup gitmesin.' Bunun üzerine Abdullah radıyallâhu teâlâ anh: 'Ey Allah'ın Resûlü! Süheyl b. Beydâ müstesna; zira ben onun İslâm'ı andığını işittim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. Ben o günkü kadar üzerime gökten taş yağmasından korktuğum başka bir gün görmedim; nihayet Resûlullah aleyhisselâm: 'Süheyl b. Beydâ müstesna' buyurdu.»

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «قال عمر رضي الله تعالى عنه: فهوى رسول الله ﷺ ما قال أبو بكر ولم يهو ما قالت وأخذ منهم الفداء، فلما كان الغد جئت فإذا رسول الله ﷺ وأبو بكر قاعدان يبكيان قلت: يا رسول الله أخبرني من أي شيء تبكي أنت وصاحبك فإن وجدت بكاء بكيت وإن لم أجد تباكيت لبكائكما؟ فقال رسول الله

İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle rivayet edilmiştir: «Ömer radıyallâhu teâlâ anh dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'in söylediğine meyletti, benim söylediğime meyletmedi ve onlardan fidyeyi aldı. Ertesi gün olunca geldim; bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir oturmuş ağlıyorlar. Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Sen ve arkadaşın neden ağlıyorsunuz bana haber ver; şayet ağlayacak bir şey bulursam ağlarım, bulamazsam da ikinizin ağlayışına binaen ağlar gibi yaparım?' Bunun üzerine Resûlullah

عليه الصلاة والسلام: أبكي على أصحابك في أخذهم الفداء ولقد عرض عليّ عذابهم أدنى من هذه الشجرة لشجرة قريبة منه ﷺ» .

aleyhissalâtü vesselâm şöyle buyurdu: 'Ashabının fidye almalarından dolayı ağlıyorum; bana onların uğrayacağı azap —yakınındaki bir ağaca işaret ederek— şu ağaçtan daha yakın olarak gösterildi.'»

واستدل بالآية على أن الأنبياء ﵈ قد يجتهدون وأنه قد يكون الوحي على خلافه ولا يقرون على الخطأ، وتعقب بأنها إنما تدل على ذلك لو لم يقدر في ما كانَ لِنَبِيٍّ لأصحاب نبي ولا يخفى أن ذلك خلاف الظاهر مع أن الإذن لهم فيما اجتهدوا فيه اجتهاد منه ﵊ إذ لا يمكن أن يكون تقليدا لأنه لا يجوز له التقليد، وأما أنها إنما تدل على اجتهاد النبي ﷺ لا اجتهاد غيره من الأنبياء ﵈ فغير وارد لأنه إذا جاز له ﵊ جاز لغيره بالطريق الأولى، وتمام البحث في كتب الأصول، لكن بقي هاهنا شيء وهو أنه قد جاء من اجتهد وأخطأ فله أجر ومن اجتهد وأصاب فله أجران إلى عشرة أجور فهل بين ما يقتضيه الخبر من ثبوت الأجر الواحد للمجتهد المخطئ وبين عتابه على ما يقع منه منافاة أم لا؟ لم أر من تعرض لتحقيق ذلك، وإذا قيل: بالأول لا يتم الاستدلال بالآية كما لا يخفى لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ قيل: أي لولا حكم منه تعالى سبق إثباته في اللوح المحفوظ وهو أن لا يعذب قوما قبل تقديم ما يبين لهم أمرا أو نهيا، وروى ذلك الطبراني في الأوسط. وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ورواه أبو الشيخ عن مجاهد أو المخطئ في مثل هذا الاجتهاد، وقيل: هو أن لا يعذبهم ورسول الله ﷺ فيهم أو أن لا يعذب أهل بدر رضي الله تعالى عنهم،

Bu âyetle, peygamberlerin aleyhimüsselâm içtihat edebileceklerine, vahyin buna aykırı gelebileceğine ve hata üzere bırakılmayacaklarına delil getirilmiştir. Ancak bu delillendirme, { ما كانَ لِنَبِيٍّ } ifadesinde «bir peygamberin ashabına» şeklinde bir takdir yapılmadığı takdirde geçerlidir; bunun zahire aykırı olduğu ise gizli değildir. Bununla birlikte içtihat ettikleri hususta onlara izin vermesi de O'nun aleyhisselâm tarafından bir içtihattır; zira taklit olması mümkün değildir, çünkü O'nun taklit etmesi caiz değildir. Âyetin diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm değil sadece Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem içtihadına delalet ettiğine dair iddia ise yersizdir; zira O'na aleyhisselâm caiz olunca diğerlerine evleviyetle caiz olur. Araştırmanın tamamı usûl kitaplarındadır. Ancak burada şu husus kalmaktadır: «İçtihat edip hata edene bir ecir, içtihat edip isabet edene ise iki ecirden on ecire kadar mükâfat vardır» şeklinde varit olan haberin, hata eden müçtehide bir ecir verilmesini gerektirmesi ile kendisinden sadır olan hata sebebiyle azarlanması arasında bir tenakuz var mıdır, yok mudur? Bunu tahkik etmeye girişen bir kimse görmedim. Şayet birincisi söylenirse, gizli olmadığı üzere âyetle istidlal tam olmaz. { لَوْلا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Eğer Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı”. Denildi ki: Yani Allah Teâlâ'nın Levh-i Mahfûz'da önceden takdir edip yazdığı bir hükmü olmasaydı; o da bir emri veya yasağı kendilerine açıklayıcı bir beyan sunmadan önce hiçbir kavme azap etmeyeceği hükmüdür. Bunu Taberânî el-Evsat'ta ve bir cemaat İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ, Ebü'ş-Şeyh de Mücâhid'den rivayet etmiştir; yahut böyle bir içtihatta hata edene azap etmeyeceği hükmüdür. Bir görüşe göre de aralarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bulunduğu sürece onlara azap etmeyeceği veya Bedir ehline radıyallâhu teâlâ anhüm azap etmeyeceği hükmüdür;

فقد روى الشيخان وغيرهما «أن رسول الله ﷺ قال لعمر رضي الله تعالى عنه في قصة حاطب وكان قد شهد بدرا: وما يدريك لعل الله تعالى اطلع على أهل بدر، وقال: اعملوا ما شئتم فقد غفرت لكم»

Nitekim Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ve başkaları rivayet etmiştir ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Bedir'de bulunmuş olan Hâtıb kıssasında Ömer'e radıyallâhu teâlâ anh şöyle buyurmuştur: 'Nereden bileceksin, belki de Allah Teâlâ Bedir ehline muttali oldu da: Dilediğinizi yapın, muhakkak ki ben sizi bağışladım, buyurdu.'»

وقريب من هذا ما روي عن مجاهد أيضا، وابن جبير وزعم أن هذا قول بسقوط التكليف لا يصدر إلا عمن سقط عنه التكليف، والعجب من الإمام الرازي كيف تفوه به لأن المراد أن من حضر بدرا من المؤمنين يوفقه الله تعالى لطاعته، ويغفر له الذنب لو صدر منه ويثبته على الإيمان الذي ملأ به صدره إلى الموافاة لعظم شأن تلك الوقعة إذ هي أول وقعة أعز الله تعالى بها الإسلام وفاتحة للفتوح والنصر من الله ﷿، وليس الأمر في الحديث على حقيقته كما لا يخفى، وقيل: هو أن الفدية التي أخذوها ستصير حلالا لهم. واعترض بأن هذا لا يصلح أن يعد من موانع مساس العذاب فإن الحل اللاحق لا يرفع حكم الحرمة السابقة كما أن الحرمة اللاحقة كما في الخمر مثلا لا ترفع حكم الإباحة السابقة، على أنه قادح في تهويل ما نعي عليهم من أخذ الفداء كما يدل عليه قوله سبحانه: لَمَسَّكُمْ أي لأصابكم فِيما أَخَذْتُمْ أي لأجل أخذكم أو الذي أخذتموه من الفداء عَذابٌ عَظِيمٌ لا يقادر قدره.

Mücâhid ve İbn Cübeyr'den rivayet edilen de buna yakındır. Bunun mükellefiyetin düşmesi sözü olduğu ve ancak üzerinden teklif kalkan kimseden sadır olabileceği ileri sürülmüştür. İmam Râzî'nin bu sözü nasıl telaffuz ettiğine şaşılır! Zira kastedilen, Bedir'de bulunan müminleri Allah Teâlâ'nın O'na itaate muvaffak kılacağı, kendilerinden bir günah sadır olsa bile onu bağışlayacağı ve O'na kavuşuncaya kadar göğüslerini doldurduğu iman üzere onları sabit kılacağıdır; çünkü bu hadisenin şanı pek büyüktür, zira o, Allah Teâlâ'nın İslâm'ı kendisiyle aziz kıldığı ilk hadise olup fetihlerin ve Allah'tan azze ve celle gelen zaferin başlangıcıdır. Gizli olmadığı üzere hadisteki durum zahirî anlamı üzere değildir. Bir görüşe göre de [geçmiş hüküm], aldıkları fidyenin ileride kendilerine helal kılınacak olmasıdır. Ancak buna, bunun azabın dokunmasına engel sayılmaya elverişli olmadığı, zira sonradan gelen helalliğin daha önceki haramlık hükmünü kaldırmayacağı —nitekim şarapta olduğu gibi sonradan gelen haramlığın önceki mubahlık hükmünü kaldırmadığı gibi— gerekçesiyle itiraz edilmiştir; ayrıca bu durum, fidye aldıkları için kendilerine yöneltilen kınamanın dehşetini zedelemektedir; nitekim şânı yüce olan [Allah'ın]: { لَمَسَّكُمْ } “size mutlaka dokunurdu” yani başınıza gelirdi, { فِيما أَخَذْتُمْ } “aldığınız şey yüzünden” yani aldığınızdan dolayı veya aldığınız fidyeden ötürü, { عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap” miktarı takdir edilemeyecek derecede [büyük bir azap dokunurdu] buyruğu da buna delalet etmektedir.

وأجيب بأنه لا مانع من اعتبار كونها ستحل سببا للعفو ومانعا عن وقوع العذاب الدنيوي المراد بما في الآية وإن لم يعتبر في وقت من الأوقات كون المباح سيحرم سببا للانتقام ومانعا من العفو تغليبا لجانب الرحمة على الجانب الآخر، وحاصل المعنى أن ما فعلتم أمر عظيم في نفسه مستوجب للعذاب العظيم لكن الذي تسبب العفو عنه ومنع ترتب العذاب عليه إني سأحله قريبا لكم، ومثل ذلك نظرا إلى رحمتي التي سبقت غضبي يصير سببا للعفو ومانعا عن العذاب، وكأن الداعي لتكلف هذا الجواب أن ما ذكر أخرجه ابن أبي حاتم وابن مروديه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه وأخرجاهما والبيهقي وابن جرير وابن المنذر وغيرهم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا، ولا يبعد عندي أن يكون المانع من مساس العذاب كل ما تقدم، وفي ذلك تهويل لما نعي عليهم حيث منع من ترتب مساس العذاب عليه موانع جمة ولولا تلك الموانع الجمة لترتب، وتعدد موانع شيء واحد جائز وليس كتعدد العلل واجتماعها على معلول واحد شخصي كما بين في موضعه، وبهذا يجمع بين الروايات المختلفة عن الخبر في بيان هذا الكتاب، وذلك بأن

Buna şöyle cevap verilmiştir: Rahmet tarafını diğer tarafa galip kılmak suretiyle, mubah olan bir şeyin ileride haram kılınacak olması hiçbir zaman intikam sebebi ve affa mani sayılmasa da fidyenin ileride helal kılınacak olmasının bir af sebebi ve âyette kastedilen dünyevî azabın vukuuna mani sayılmasına hiçbir engel yoktur. Mananın özü şudur: Yaptığınız iş kendi içinde büyük ve büyük bir azabı gerektiren bir iştir; fakat onun affedilmesine sebep olan ve üzerine azabın terettüp etmesini engelleyen şey, benim onu yakında size helal kılacak olmamdır. Gazabımı geçen rahmetime nazarla bunun bir benzeri, affa sebep ve azaba mani olur. Anlaşılan o ki bu cevabın külfetine girilmesinin sebebi, zikredilen hususun İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye tarafından Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilmiş olması ve yine bu ikisinin, Beyhakî'nin, İbn Cerîr'in, İbnü'l-Münzir'in ve başkalarının da bunu İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet etmiş olmalarıdır. Bana göre, azabın dokunmasına engel olan şeyin zikredilenlerin tümü olması uzak bir ihtimal değildir; bunda, üzerlerine azabın dokunmasının terettüp etmesini pek çok engelin önlemiş olması bakımından kendilerine yöneltilen kınamanın dehşeti vurgulanmaktadır; şayet o pek çok engel olmasaydı azap vaki olurdu. Bir tek şeyin manilerinin birden fazla olması caizdir; bu, yerinde açıklandığı üzere, illetlerin birden fazla olması ve şahsî tek bir ma'lûl üzerinde toplanması gibi değildir. Bu sayede, bu geçmiş hükmün beyanına dair rivayetteki farklı aktarımların arası şöylece cem edilmiş olur:

يكون في كل مرة ذكر أمرا واحدا من تلك الأمور، والتنصيص على الشيء بالذكر لا يدل على نفي ما عداه وليس في شيء من الروايات ما يدل على الحصر فافهم، وقال بعضهم: إن المعنى لولا حكم الله تعالى بغلبتكم ونصركم لمسكم عذاب عظيم من أعدائكم بغلبتهم لكم وتسليطهم عليكم يقتلون ويأسرون وينبهون وفيه نظر، لأنه ان أريد بهذه الغلبة المفروضة الغلبة في بدر فالأخذ الذي هو سببها إنما وقع بعد انقضاء الحرب، وحينئذ يكون مآل المعنى لولا حكم الله تعالى بغلبتكم لغلبكم الكفار قبل بسبب ما فعلتم بعد وهو كما ترى، وإن أريد الغلبة بعد ذلك فهي قد مست القوم في أحد فإن أعداءهم قد قتلوا منهم سبعين عدد الأسرى وكان ما كان فلا يصح نفي المس حينئذ. نعم

Her defasında bu hususlardan bir tanesi zikredilmiştir; bir şeyin zikredilerek açıkça belirtilmesi ise onun dışındakilerin nefyine delalet etmez ve rivayetlerin hiçbirinde hasr (sınırlama) bildiren bir ifade yoktur; iyi anla! Bazıları şöyle demiştir: Mana; 'şayet Allah Teâlâ'nın sizin galip gelmeniz ve zafere ulaşmanız yönündeki hükmü olmasaydı, düşmanlarınızın sizi yenmesi ve size musallat kılınması sebebiyle öldürerek, esir alarak ve yağmalayarak size büyük bir azap dokunurdu' demektir. Ancak bunda itiraz edilecek bir yön vardır; zira bu farz edilen galibiyet ile Bedir'deki galibiyet kastediliyorsa, onun sebebi olan esir alma işi ancak savaş bittikten sonra vaki olmuştur. Bu durumda mananın neticesi: 'Şayet Allah Teâlâ'nın sizin galip gelmeniz yönündeki hükmü olmasaydı, daha sonra yaptığınız şey sebebiyle kâfirler daha önce size galip gelirdi' şeklinde olur ki bu da gördüğün gibi [tutarsız]dır. Şayet bundan sonraki bir galibiyet kastediliyorsa, bu durum Uhud'da kavme dokunmuştur; nitekim düşmanları onlardan esirlerin sayısı kadar yetmiş kişiyi öldürmüş ve olanlar olmuştur; dolayısıyla bu durumda dokunmanın nefyi sahih olmaz. Evet,

أخرج ابن جرير عن محمد بن إسحاق أن النبي ﷺ قال عند نزول هذه الآية: «لو أنزل من السماء عذاب لما نجا منه غير عمر بن الخطاب وسعد بن معاذ لقوله: كان الإثخان في القتل أحب إلي»

İbn Cerîr, Muhammed b. İshâk'tan rivayet etmiştir ki Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu âyet indiğinde şöyle buyurmuştur: «Şayet gökten bir azap indirilseydi, 'Öldürmede ağır basıp zafer kazanmak bana daha sevimlidir' dediği için Ömer b. el-Hattâb ile Sa'd b. Muâz'dan başkası ondan kurtulamazdı.»

وأخرجه ابن مردويه عن ابن عمر لكن لم يذكر فيه سعد بن معاذ وذلك يدل على أن المراد بالعذاب عذاب الدنيا غير القتل مما لم يعهد لمكان نزل من السماء، وحينئذ لا يرد أنه استشهد منهم بعدتهم لأن الشهادة لا تعد عذابا، لكن هذا لا ينفع ذلك القائل لأنه لم يفسر العذاب إلا بالغلبة وهي صادقة في مادة الشهادة فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ قال محيي السنة: روي أنه لما نزلت الآية الأولى كف أصحاب رسول الله ﷺ أيديهم عما أخذوا من الفداء فنزلت هذه الآية، فالمراد مما غنمتم إما الفدية وإما مطلق الغنائم، والمراد بيان حكم ما اندرج فيها من الفدية وإلا فحل الغنيمة مما عداها قد علم سابقا من قوله سبحانه: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ إلخ بل قال بعضهم: إن الحل معلوم قبل ذلك بناء على ما في كتاب الأحكام أن أول غنيمة في الإسلام حين أرسل رسول الله ﷺ عبد الله بن جحش رضي الله تعالى عنه لبدر الأولى ومعه ثمانية رهط من المهاجرين رضي الله تعالى عنهم فأخذوا عيرا لقريش وقدموا بها على النبي ﷺ فاقتسموها وأقرهم على ذلك.

İbn Merdûye bunu İbn Ömer'den de rivayet etmiş, fakat onda Sa'd b. Muâz'ı zikretmemiştir. Bu da gösterir ki azaptan maksat, 'gökten indi' ifadesinden ötürü alışılagelmiş olmayan, öldürülmenin dışındaki bir dünya azabıdır. Bu durumda, şehadet bir azap sayılmayacağından onlardan esirler sayısınca kişinin şehit edildiği itirazı vârit olmaz. Fakat bu durum o görüş sahibine fayda vermez; zira o, azabı sadece galibiyet ile tefsir etmiştir ki bu da şehadet meselesinde geçerlidir. { فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ } “Artık elde ettiğiniz ganimetten yiyin”. Muhyissünne şöyle demiştir: «Birinci âyet inince Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı aldıkları fidyeden ellerini çektiler, bunun üzerine bu âyet indi.» Dolayısıyla elde ettiğiniz ganimetten maksat ya fidyedir ya da mutlak ganimetlerdir; murat ise onun kapsamına giren fidyenin hükmünü beyan etmektir, aksi takdirde fidyenin dışındaki ganimetlerin helalliği daha önce şânı yüce olan [Allah'ın]: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız her şey...” buyruğundan bilinmekteydi; hatta bazıları demiştir ki: Kitâbü'l-Ahkâm'da yer aldığı üzere İslâm'daki ilk ganimetin, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Cahş'ı radıyallâhu teâlâ anh beraberindeki Muhacirlerden radıyallâhu teâlâ anhüm sekiz kişilik bir müfreze ile birinci Bedir'e gönderdiğinde Kureyş'e ait bir kervanı ele geçirip Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem getirmeleri ve onu aralarında taksim edip O'nun da bunu onaylaması olduğu esasına dayanılarak, helallik bundan önce de bilinmekteydi.

ويؤيد القول بأن هذه الآية محللة للفدية ما أخرجه ابن مردويه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه مما هو نص في ذلك، وقيل: المراد بما غنمتم من غير اندراج فيها لأن القوم لما نزلت الآية الأولى امتنعوا عن الأكل والتصرف فيها تزهدا منهم لا ظنا لحرمتها إذ يبعده أن الحل معلوم لهم مما مر وليس بالبعيد والقول بأن القول الأول مما يأباه سياق النظم الكريم وسياقه ممنوع ودون إثباته الموت الأحمر.

Bu âyetin fidyeyi helal kılıcı olduğuna dair görüşü, İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiği ve bu hususta açık nas olan rivayet de desteklemektedir. Bir görüşe göre de fidyenin onun kapsamına girmeksizin elde ettiğiniz ganimetler kastedilmiştir; zira kavim birinci âyet inince fidyenin haram olduğunu zannettiklerinden değil —çünkü helalliğin daha önce kendilerince bilinmesi bunu uzak kılar— zühdlerinden ötürü onu yemekten ve tasarruf etmekten çekinmişlerdi; bu da uzak bir ihtimal değildir. Birinci görüşün yüce nazmın bağlamının ve akışının kabul etmeyeceği bir görüş olduğu iddiası ise reddedilmiştir ve bunu ispatlamak kızıl ölümden daha zordur.

والفاء للعطف على سبب مقدر، أي قد أبحت لكم الغنائم فكلوا مثلا، وقيل: قد يستغنى عن العطف على السبب المقدر بعطفه على ما قبله لأنه بمعناه، أي لا أؤاخذكم بما أخذتم من الفداء فكلوه، وزعم بعضهم أن الأظهر تقدير دعوا والعطف عليه، أي دعوا ما أخذتم فكلوا مما غنمتم وهو مبني على ما ذهب إليه من الآباء، وبنحو هذه الآية تشبث من زعم أن الأمر الوارد بعد الحظر للإباحة، وضعف بأن الإباحة ثبتت هنا بقرينة أن الأكل إنما أمر به لمنفعتهم فلا ينبغي أن تثبت على وجه المضرة والمشقة، وقوله تعالى: حَلالًا حال من ما الموصولة أو من عائدها المحذوف أو صفة للمصدر أي أكلا حلالا، وفائدة ذكره وكذا ذكره قوله تعالى: طَيِّباً تأكيد الإباحة لما في العتاب من الشدة وَاتَّقُوا اللَّهَ في مخالفته إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ولذا غفر لكم ذنبكم وأباح لكم ما أخذتموه، وقيل: فيغفر لكم ما فرط منكم من استباحة الفداء قبل ورود الإذن ويرحمكم ويتوب عليكم إذا اتقيتموه يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ أي في ملكتكم واستيلائكم كأن أيديكم قابضة عليهم مِنَ الْأَسْرى الذين أخذتم منهم الفداء، وقرأ أبو عمرو وأبو جعفر من «الأسارى» إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً إيمانا وتصديقا كما قال ابن عباس يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ من الفداء.

Fâ (ف) harfi mukadder bir sebebe atıf içindir; yani «Ganimetleri size mubah kıldım, artık yiyin» takdirindedir. Denildi ki: Mukadder sebebe atıftan, kendisinden öncekine atfedilmek suretiyle müstağnî olunabilir; zira onun anlamındadır, yani «Aldığınız fidyeden ötürü sizi muaheze etmiyorum, artık onu yiyin» demektir. Bazıları ise en zahir olanın 'bırakın' (دعوا) fiilini takdir edip ona atfetmek olduğunu ileri sürmüştür; yani «Aldığınız fidyeyi bırakın da [diğer] elde ettiğiniz ganimetlerden yiyin» demektir ki bu da onun benimsediği reddetme görüşüne dayanmaktadır. Yasaktan sonra gelen emrin mubahlık ifade ettiğini savunanlar bu âyetin benzerine tutunmuşlardır; ancak buradaki mubahlığın, yeme emrinin sadece onların menfaati için emredildiği, dolayısıyla zarar ve meşakkat şeklinde sabit olmaması gerektiği karinesiyle sabit olduğu belirtilerek bu delillendirme zayıf bulunmuştur. Allah Teâlâ'nın: { حَلالًا } “helal olarak” buyruğu, mevsul olan 'mâ'dan veya onun mahzuf aidinden haldir yahut masdarın sıfatıdır; yani «helal bir yiyişle yiyin» demektir. Bunun zikredilmesinin ve keza Allah Teâlâ'nın: { طَيِّباً } “temiz olarak” buyruğunu zikretmesinin faydası, azarlamadaki şiddetten ötürü mubahlığı pekiştirmektir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan korkun” O'na muhalefet etmekten sakının; { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, bu sebeple günahınızı bağışlamış ve aldığınızı size mubah kılmıştır. Bir görüşe göre de: İzin gelmeden önce fidyeyi helal saymanızdan ötürü sizden sadır olan kusuru bağışlar, O'ndan sakındığınız takdirde size merhamet eder ve tevbenizi kabul buyurur. { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ } “Ey Peygamber! Elinizde bulunanlara de ki” yani sanki elleriniz onları tutuyormuşçasına mülkiyetiniz ve hâkimiyetiniz altında bulunanlara, { مِنَ الْأَسْرى } “esirlerden” kendilerinden fidye aldıklarınıza [de ki]. Ebû Amr ve Ebû Ca'fer «el-esârâ» (الأسارى) şeklinde okumuşlardır. { إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً } “Eğer Allah kalplerinizde bir hayır bilirse” İbn Abbâs'ın dediği gibi iman ve tasdik bilirse, { يُؤْتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ } “sizden alınandan daha hayırlısını size verir” fidye olarak [alınandan].

والآية على ما في رواية ابن سعد وابن عساكر نزلت في جميع أسارى بدر وكان فداء العباس منهم أربعين أوقية

Âyet, İbn Sa'd ve İbn Asâkir'in rivayetinde yer aldığına göre Bedir esirlerinin tamamı hakkında inmiştir. Abbâs'ın fidyesi kırk ukıyye idi,

وفداء سائرهم عشرين أوقية، وعن محمد بن سيرين أنه كان فداؤهم مائة أوقية والأوقية أربعون درهما وستة دنانير.

diğerlerinin fidyesi ise yirmi ukıyye idi. Muhammed b. Sîrîn'den onların fidyesinin yüz ukıyye olduğu rivayet edilmiştir; bir ukıyye ise kırk dirhem ve altı dinardır.

وجاء في رواية أنها نزلت في العباس رضي الله تعالى عنه،

Bir rivayette ise bu âyetin Abbâs radıyallâhu teâlâ anh hakkında indiği gelmiştir.

وقد روي عنه أنه قال: كنت مسلما لكن استكرهوني فقال رسول الله ﷺ: «إن يكن ما تذكر حقا فالله تعالى يجزيك فأما ظاهر أمرك فقد كان علينا فاد نفسك وابني أخويك نوفل بن الحارث وعقيل بن أبي طالب وحليفك عتبة بن عمرو فقلت: ما ذاك عندي يا رسول الله، قال عليه الصلاة: فأين الذي دفنت أنت وأم الفضل؟ فقلت لها: إني لا أدري ما يصيبني في وجهي هذا فإن حدث بي حدث فهو لك ولعبد الله وعبيد الله وقثم فقلت: ما يدريك فقال ﷺ: أخبرني ربي فعند ذلك قال العباس: أشهد أنك صادق وأن لا إله إلا الله وأنك رسول الله إنه لم يطلع على ذلك أحد إلا الله تعالى ولقد دفعته إليها في سواد الليل» ،

Nitekim ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ben Müslümandım fakat beni zorladılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Eğer söylediğin doğru ise Allah Teâlâ senin mükâfatını verir; senin zahirdeki durumun ise aleyhimize idi. Kendin, iki kardeşinin oğulları Nevfel b. el-Hâris ile Akîl b. Ebî Tâlib ve müttefikin Utbe b. Amr için fidye ver' buyurdu. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, yanımda o kadar mal yok.' Aleyhissalâtü vesselâm: 'Peki seninle Ümmü'l-Fadl'ın gömdüğü mal nerede? Sen ona: Bu yolculuğumda başıma ne geleceğini bilmiyorum; şayet başıma bir iş gelirse bu mal senin, Abdullah'ın, Ubeydullah'ın ve Kusem'indir, demiştin' buyurdu. Ben: 'Bunu nereden biliyorsun?' dedim. Sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Rabbim bana haber verdi' buyurdu. Bunun üzerine Abbâs: 'Şahitlik ederim ki sen doğrusun, Allah'tan başka ilah yoktur ve sen muhakkak Allah'ın Resûlüsün; zira buna Allah Teâlâ'dan başka hiç kimse muttali olmamıştı ve ben onu zifiri karanlık gecede ona teslim etmiştim' dedi.»

وروي عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال بعد حين: أبدلني الله خيرا من ذلك لي الآن عشرون عبدا إن أدناهم ليضرب في عشرين ألفا وأعطاني زمزم وما أحب أن لي بها جميع أموال مكة وأنا أنتظر المغفرة من ربكم بتأويل ما في قوله تعالى: وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ فإنه وعد بالمغفرة مؤكد بالاعتراض التذييلي،

Ondan radıyallâhu teâlâ anh bir müddet sonra şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah bana bundan daha hayırlısını verdi; şu anda yirmi kölem var ki onların en değersizi yirmi bin [dirhem] ile ticaret yapmaktadır; bana Zemzem'i verdi ve onun karşılığında bütün Mekke mallarının benim olmasını istemem; ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [Enfâl: 70] “ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğundaki tevil ile Rabbinizden mağfiret beklemekteyim.» Zira bu, fezleke kabilinden bir ara cümle ile pekiştirilmiş bir mağfiret vaadidir.

وروي أنه قدم على رسول الله ﷺ مال البحرين ثمانون ألفا فتوضأ ﷺ وما صلى حتى فرقه وأمر العباس أن يأخذ منه فأخذ ما قدر على حمله، وكان رضي الله تعالى عنه يقول: هذا خير مما أخذ مني وأرجو المغفرة،

Rivayet edildiğine göre Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Bahreyn'den seksen bin [dirhem] mal geldi. Sallallâhu aleyhi ve sellem abdest aldı ve onu dağıtıncaya kadar namaz kılmadı; Abbâs'a da ondan almasını emretti, o da taşıyabildiği kadar aldı. O radıyallâhu teâlâ anh şöyle diyordu: «Bu, benden alınandan daha hayırlıdır ve ben mağfiret de umuyorum.»

والظاهر أن الآية عامة لسائر الأسارى على ما يقتضيه صيغة الجمع، ولا يأبى ذلك رواية أنها نزلت في العباس لما قالوا من أن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب.

Zahir olan, çoğul sîgasının gerektirdiği üzere âyetin diğer esirler için de genel olmasıdır; Abbâs hakkında indiğine dair rivayet de buna engel değildir, zira âlimlerin belirttiği gibi itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir.

وقرأ الأعمش «يثبكم خيرا» والحسن وشيبة «مما أخذ منكم» على البناء للفاعل وَإِنْ يُرِيدُوا أي الأسرى خِيانَتَكَ أي نقض ما عاهدوك عليه من إعطاء الفدية أو أن لا يعودوا لمحاربتك ولا إلى معاضدة المشركين، ويجوز أن يكون المراد وأن يريدوا نكث ما بايعوك عليه من الإسلام والردة واستحباب دين آبائهم فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ بالكفر ونقض ميثاقه المأخوذ على كل عاقل بل ادعى بعضهم أنه الأقرب فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ أي أقدرك عليهم حسبما رأيت في بدر فإن أعادوا الخيانة فاعلم أنه سيمكنك الله تعالى منهم أيضا فالمفعول محذوف، وقوله سبحانه:

A'meş «yüsibküm hayran» (يثبكم خيرا), Hasan ve Şeybe ise fâil kipiyle «mimmâ ehaze minküm» (مما أخذ منكم) şeklinde okumuşlardır. { وَإِنْ يُرِيدُوا } “Eğer isterlerse” yani esirler, { خِيانَتَكَ } “sana hainlik etmeyi” yani fidyeyi verme konusunda seninle yaptıkları ahdi bozmayı yahut seninle tekrar savaşmaya ve müşriklere destek vermeye dönmemeyi [bozmayı isterlerse]; kastedilenin İslâm üzere seninle yaptıkları biati bozmayı, dinden dönmeyi ve atalarının dinini tercih etmeyi istemeleri olması da caizdir. { فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ } “daha önce de Allah'a hainlik etmişlerdi” inkâr ederek ve her akıl sahibinden alınan misakını bozarak; hatta bazıları en yakın mananın bu olduğunu iddia etmiştir. { فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ } “Bunun üzerine Allah onlara karşı [sana] imkân verdi” yani Bedir'de gördüğün üzere sana onlara karşı güç yetirtti; şayet hainliğe dönerlerse bil ki Allah Teâlâ onlara karşı seni yine muzaffer kılacaktır; dolayısıyla mef'ûl mahzuftur. Şânı yüce olan [Allah'ın]:

فَقَدْ خانُوا قائم مقام الجواب، والجملة كلام مسوق من جهته تعالى لتسليته ﵊ بطريق الوعد له ﷺ والوعيد لهم، وَاللَّهُ عَلِيمٌ فيعلم ما في نياتهم وما يستحقونه من العقاب حَكِيمٌ يفعل كل ما يفعله حسبما تقتضيه حكمته البالغة إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا هم المهاجرون الذين هجروا أوطانهم وتركوها لأعدائهم في الله لله ﷿ وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ فصرفوها للكراع والسلاح وأنفقوها على المحاويج من المسلمين وَأَنْفُسِهِمْ بمباشرة القتال واقتحام المعارك والخوض في لجج المهالك فِي سَبِيلِ اللَّهِ قيل: هو متعلق بجاهدوا قيد لنوعي الجهاد، ويجوز أن يكون من باب التنازع في العمل بين هاجروا وجاهدوا ولعل تقديم الأموال على الأنفس لما أن المجاهدة بالأموال أكثر وقوعا وأتم دفعا للحاجة حيث لا يتصور المجاهدة بالنفس بلا مجاهدة بالمال، وقيل: ترتيب هذه المتعاطفات في الآية على حسب الوقوع فإن الأول الإيمان ثم الهجرة ثم الجهاد بالمال لنحو التأهب للحرب ثم الجهاد بالنفس وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا هم الأنصار آووا المهاجرين وأنزلوهم منازلهم وآثروهم على أنفسهم ونصروهم على أعدائهم أُولئِكَ أي المذكورون الموصوفون بالصفات الفاضلة، وهو مبتدأ وقوله تعالى: بَعْضُهُمْ إما بدل منهم، وقوله سبحانه: أَوْلِياءُ بَعْضٍ خبر وإما مبتدأ ثان وأَوْلِياءُ خبره والجملة خبر للمبتدأ الأول أي بعضهم أولياء بعض في الميراث على ما هو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

{ فَقَدْ خانُوا } buyruğu cevabın yerine kaimdir. Cümle, O'na sallallâhu aleyhi ve sellem bir vaat ve onlara bir tehdit yoluyla O'nu aleyhisselâm teselli etmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş bir kelamdır. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi bilendir”, onların niyetlerinde olanı ve hak ettikleri cezayı bilir; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, yaptığı her şeyi kusursuz hikmetinin gerektirdiği şekilde yapar. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا } “Şüphesiz iman edip hicret edenler” onlar Allah azze ve celle uğruna yurtlarını terk eden ve yurtlarını Allah için düşmanlarına bırakan Muhacirlerdir; { وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ } “ve mallarıyla cihad edenler”, onları binek ve silahlara sarf edip Müslümanların muhtaçlarına harcadılar; { وَأَنْفُسِهِمْ } “ve canlarıyla” bizzat savaşa girerek, meydanlara atılarak ve helak edici badirelere dalarak [cihad edenler], { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda”. Denildi ki: Bu ifade 'câhedû' fiiline müteallık olup cihadın her iki türü için de bir kayıttır; 'hâcerû' ile 'câhedû' fiilleri arasında amelde tenâzu' kabilinden olması da caizdir. Malların canlardan önce zikredilmesi, belki de mallarla cihadın daha çok vuku bulması ve mal ile cihad olmaksızın can ile cihad tasavvur edilemeyeceğinden ihtiyacı daha eksiksiz gidermesi sebebiyledir. Denildi ki: Âyetteki bu matuf unsurların sıralanışı vuku sırasına göredir; zira ilki iman, sonra hicret, sonra savaşa hazırlık gibi şeyler için malla cihad, sonra da canla cihaddır. { وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا } “ve barındırıp yardım edenler” onlar da Muhacirleri barındıran, onları yurtlarına yerleştiren, onları kendi nefislerine tercih eden ve düşmanlarına karşı onlara yardım eden Ensardır. { أُولئِكَ } “işte onlar” yani üstün sıfatlarla nitelenen mezkûr kimseler; bu mübtedadır. Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُهُمْ } buyruğu ya onlardan bedeldir ve şânı yüce olan [Allah'ın]: { أَوْلِياءُ بَعْضٍ } buyruğu haberdir; ya da ikinci mübtedadır ve { أَوْلِياءُ } onun haberidir, cümle ise birinci mübtedanın haberidir; yani İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre «onlar mirasta birbirlerinin velileridir (mirasçılarıdır)».

والحسن ومجاهد والسدي وقتادة فإنهم قالوا: آخى رسول الله ﷺ بين المهاجرين والأنصار رضي الله تعالى عنهم فكان المهاجري يرثه أخوه الأنصاري إذا لم يكن له بالمدينة ولي مهاجري ولا توارث بينه وبين قريبه المسلم غير

Hasan, Mücâhid, Süddî ve Katâde'den de [böyle rivayet edilmiştir]; zira onlar şöyle demişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muhacirler ile Ensar radıyallâhu teâlâ anhüm arasında kardeşlik tesis etti; böylece Muhacir'in Medine'de Muhacir bir mirasçısı bulunmadığında Ensarî kardeşi ona mirasçı olurdu; Muhacir olmayan

المهاجري واستمر أمرهم على ذلك إلى فتح مكة ثم توارثوا بالنسبة بعد إذ لم تكن هجرة، فالولاية على هذا الوراثة المسببة عن القرابة الحكمية.

Müslüman akrabası ile onun arasında ise miras bağı olmazdı. Bu durum Mekke'nin fethine kadar böyle devam etti; daha sonra hicret kalmayınca nesep bağıyla mirasçı oldular.» Buna göre velayet, hükmî akrabalıktan doğan mirasçılıktır.

والآية منسوخة، وقال الأصم: هي محكمة، والمراد الولاية بالنصرة والمظاهرة وكأنه لم يسمع قوله تعالى:

Âyet mensuhtur. Asam ise muhkem olduğunu, muradın yardım ve arka çıkma velayeti olduğunu söylemiştir; sanki o, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu duymamış gibidir:

فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ بعد نفي موالاتهم في الآية الآتية وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا كسائر المؤمنين ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ أي توليهم في الميراث وإن كانوا أقرب ذوي قرابتكم حَتَّى يُهاجِرُوا وحينئذ يثبت لهم الحكم السابق. وقرأ حمزة والأعمش ويحيى بن وثاب «ولايتهم» بالكسر، وزعم الأصمعي أنه خطأ وهو المخطئ فقد تواترات القراءة بذلك، وجاء في اللغة الولاية مصدرا بالفتح والكسر وهما لغتان فيه بمعنى واحد وهو القرب الحسي والمعنوي كما قيل، وقيل: بينهما فرق فالفتح ولاية مولى النسب ونحوه والكسر ولاية السلطان ونسب ذلك إلى أبي عبيدة وأبي الحسن، وقال الزجاج: هي بالفتح النصرة والنسب وبالكسر للامارة، ونقل عنه أنه ذهب إلى أن الولاية لاحتياجها إلى تمرن وتدرب شبهت بالصناعات ولذا جاء فيها الكسر كالامارة، وذلك لما ذهب إليه المحققون من أهل اللغة من أن فعالة بالكسر في الأسماء لما يحيط بشيء ويجعل فيه كاللفافة والعمامة وفي المصادر يكون في الصناعات وما يزاول بالأعمال كالكتابة والخياطة والزراعة والحراثة، وما ذكره من حديث التشبيه بالصناعات يحتمل أن يكون من الواضع بمعنى أن الواضع حين وضعها شبهها بذلك فتكون حقيقة ويحتمل أن يكون من غيره على طرز تشبيه زيد بالأسد فحينئذ يكون هناك استعارة، وهي كما قال بعض الجلة: استعارة أصلية لوقوعها في المصدر دون المشتق وإن كان التصرف في الهيئة لا في المادة، ومنه أن الاستعارة الأصلية قسمان ما يكون التجوز في مادته وما يكون في هيئته وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ أي فواجب عليكم أن تنصروهم على المشركين أعداء الله تعالى وأعدائكم إِلَّا عَلى قَوْمٍ منهم بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فلا تنصروهم عليه لما في ذلك من نقض عهدهم وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فلا تخالفوا أمره ولا تتجاوزوا ما حده لكم كي لا يحل عليكم عقابه وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ آخر منهم أي في الميراث كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقال قتادة وابن إسحاق: في المؤازرة، وهذا بمفهومه مفيد لنفي الموارثة والمؤازرة بينهم وبين المسلمين وإيجاب ضد ذلك وان كانوا أقارب، ومن هنا ذهب الجمهور إلى

Gelecek âyette onların velayetini nefyettikten sonra: { فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } [Enfâl: 72] [buyurmuştur]. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenlere gelince” diğer müminler gibi [olanlara], { ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “onlar hicret edinceye kadar sizin onlarla hiçbir velayet bağınız yoktur”; yani en yakın akrabanız dahi olsalar mirasta onlara velayetiniz yoktur, { حَتَّى يُهاجِرُوا } “hicret edinceye kadar”; hicret ettiklerinde ise önceki hüküm onlar için de sabit olur. Hamza, A'meş ve Yahyâ b. Vessâb kesre ile «vilâyetihim» (ولايتهم) şeklinde okumuşlardır. Asmaî bunun bir hata olduğunu iddia etmişse de asıl hata eden kendisidir; zira bu kıraat mütevatir olarak nakledilmiştir. Lügatte velayet/vilayet fetha ve kesre ile masdar olarak gelmiştir ve denildiğine göre bunlar aynı anlamda iki lügattir; o da hissî ve manevî yakınlıktır. Bir görüşe göre de aralarında fark vardır; fetha ile olanı (velâyet) nesep akrabasının ve benzerinin velayetidir, kesre ile olanı (vilâyet) ise sultanın idareciliğidir; bu görüş Ebû Ubeyde ve Ebü'l-Hasen'e nispet edilmiştir. Zeccâc ise: «Fetha ile olanı yardım ve neseptir, kesre ile olanı ise emirliktir/idareciliktir» demiştir. Ondan nakledildiğine göre o, velayetin temrin ve eğitime ihtiyaç duyması sebebiyle zanaatlara benzetildiği, bu sebeple imaret/idarecilik gibi onda da kesrenin geldiği görüşüne varmıştır. Zira dil âlimlerinden muhakkiklerin benimsediğine göre isimlerde fı'âlet (فِعَالَة) vezni, lifâfe (sargı bezi) ve imâme (sarık) gibi bir şeyi kuşatan ve içine konulan şeyler için; masdarlarda ise zanaatlar ile yazı, terzilik, ziraat ve çiftçilik gibi amelle icra edilen işler için gelir. Onun zanaatlara benzetme konusunda zikrettiği hususun, vaz'ı yapan (vâzı') tarafından olması muhtemeldir; yani vâzı' bu kelimeyi vazederken ona benzetmiştir ki bu durumda hakikat olur; Zeyd'in arslana benzetilmesi tarzında başkası tarafından olması da muhtemeldir ki bu takdirde orada bir istiare bulunur. Bu da bazı seçkin âlimlerin belirttiği gibi tasarruf maddede değil heyette olsa bile türemiş kelimede değil masdarda vaki olduğu için aslî bir istiaredir; bundan ötürü aslî istiare, mecazın maddesinde olduğu ve heyetinde olduğu şeklinde iki kısma ayrılır. { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } “Eğer dinde sizden yardım isterlerse onlara yardım etmek üzerinize borçtur”; yani Allah Teâlâ'nın ve sizin düşmanınız olan müşriklere karşı onlara yardım etmeniz farzdır, { إِلَّا عَلى قَوْمٍ } “ancak bir kavim aleyhine olursa müstesna” onlardan [bir kavim], { بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “aralarında sizinle kendileri arasında bir antlaşma bulunan”, o takdirde antlaşmalarını bozmak anlamına geleceğinden onlara karşı yardım etmeyiniz. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”, dolayısıyla O'nun emrine muhalefet etmeyin ve sizin için çizdiği sınırları aşmayın ki üzerinize O'nun azabı inmesin. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridir”, onlardan diğerlerinin [velisidir]; yani İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiği üzere mirasta böyledir. Katâde ve İbn İshâk ise: «Birbirine arka çıkmada [velidirler]» demişlerdir. Bu ifade mefhumuyla, onlar ile Müslümanlar arasındaki mirasçılığı ve yardımlaşmayı nefyetmeyi ve akraba bile olsalar bunun zıddını vacip kılmayı ifade eder. Buradan hareketle cumhur,

أنه لا يرث مسلم كافرا ولا كافر مسلما، وأخرج ذلك ابن مروديه والحاكم وصححه عن أسامة ﵁ أنه ﷺ قال ذلك وقرأ الآية،

Müslümanın kâfire, kâfirin de Müslümana mirasçı olamayacağı görüşüne varmıştır. İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Üsâme'den radıyallâhu anh Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunu buyurduğunu ve bu âyeti okuduğunu rivayet etmişlerdir.

ومن الناس من قال: إن المسلم يرث الكافر دون العكس وليس مما يعول عليه والفتوى على الأول كما تحقق في محله إِلَّا تَفْعَلُوهُ أي إلا تفعلوا ما أمرتم به في الآيتين، وقيل: الضمير المنصوب للميثاق أو حفظه أو الإرث أو النصر أو الاستنصار المفهوم من الفعل والأولى ما ذكرنا، وفي الأخير ما لا يخفى من التكلف.

İnsanlardan bazıları: «Müslüman kâfire mirasçı olur fakat aksi olmaz» demişlerdir; ancak bu itimat edilecek bir görüş değildir, fetva ise kendi yerinde tahkik edildiği üzere birinci görüşe göredir. { إِلَّا تَفْعَلُوهُ } “Eğer bunu yapmazsanız”; yani iki âyette size emredilen şeyleri yapmazsanız. Denildi ki: Mansub zamir antlaşmaya yahut onu korumaya veya mirasa ya da yardıma yahut fiilden anlaşılan yardım talebine aittir; ancak evla olan bizim zikrettiğimizdir; sonuncusunda ise gizli olmayan bir tekellüf (zorlama) vardır.

تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ أي تحصل فتنة عظيمة فيها، وهي اختلاف الكلمة وضعف الإيمان وظهور الكفر وَفَسادٌ كَبِيرٌ وهو سفك الدماء على ما روي عن الحسن فالمراد فساد كبير فيها، وقيل: المراد في الدارين وهو خلاف الظاهر، وعن الكسائي أنه قرأ «كثير» بالمثلثة.

{ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bir fitne olur”; yani orada büyük bir fitne meydana gelir ki o da görüş ayrılığı, imanın zayıflaması ve küfrün galebe çalmasıdır; { وَفَسادٌ كَبِيرٌ } “ve büyük bir fesat [çıkar]”, o da Hasan'dan rivayet edildiğine göre kan dökülmesidir; murat yeryüzünde büyük bir fesattır. Bir görüşe göre de her iki yurtta (dünya ve âhirette) demektir ki bu zahire aykırıdır. Kisâî'den üç noktalı se (ث) ile «kesîr» (كثير) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا كلام مسوق للثناء على القسمين الأولين من الأقسام الثلاثة للمؤمنين وهم المهاجرون والأنصار بأنهم الفائزون بالقدح المعلى من الإيمان مع الوعد الكريم بقوله سبحانه: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ لا يقادر قدرها وَرِزْقٌ كَرِيمٌ أي لا تبعة له ولا منة فيه،

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا } “İman edip hicret eden, Allah yolunda cihad edenler ve [onları] barındırıp yardım edenler; işte onlar hakiki müminlerin ta kendileridir.” sözü, müminlerin üç kısmından ilk iki kısmını, yani Muhacirleri ve Ensar'ı, imanın en üstün payını kazandıkları gerekçesiyle övmek için sevk edilmiş bir kelamdır; nitekim Yüce Allah'ın şu kerîm vaadi de buna eşlik etmektedir: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “Onlar için bir bağışlanma vardır” ki onun kadrine ulaşılamaz; { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık [vardır]”; yani peşinden bir vebal gelmeyen ve içinde başa kakma bulunmayan [bir rızık].

وقيل: هو الذي لا يستحيل نجوا في الأجواف وهو رزق الجنة.

Bir görüşe göre de o, karınlarda dışkıya dönüşmeyen şeydir ki o da cennet rızkıdır.

وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ أي في بعض أسفاركم، والمراد بهم قيل: المؤمنون المهاجرون من بعد صلح الحديبية وهي الهجرة الثانية، وقيل: من بعد نزول الآية، وقيل: من بعد غزوة بدر، والأصح أن المراد بهم الذين هاجروا بعد الهجرة الأولى فَأُولئِكَ مِنْكُمْ أي من جملتكم أيها المهاجرون والأنصار، وفيه إشارة إلى أن السابقين هم السابقون في الشرف وأن هؤلاء دونهم فيه، ويؤيد أمر شرفهم توجيه الخطاب إليهم بطريق الالتفات، وبهذا القسم صارت أقسام المؤمنين أربعة، والتوارث إنما هو في القسمين الأولين على ما علمت، وزعم الطبرسي أن ذلك الحكم يثبت لهؤلاء أيضا فيكون التوارث بين ثلاثة أقسام، وجعل معنى مِنْكُمْ من جملتكم وحكمهم حكمكم في وجوب الموالاة والموارثة والنصرة ولم أره لأصحابنا.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ } “Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler”; yani bazı seferlerinizde [cihad edenler]. Bunlardan muradın; Hudeybiye Barışı'ndan sonra hicret eden müminler olduğu söylenmiştir ki bu ikinci hicrettir. Bir görüşe göre âyetin inişinden sonra, diğer bir görüşe göre ise Bedir Gazvesi'nden sonradır. En sahih olanı ise bunlardan muradın ilk hicretten sonra hicret eden kimseler olduğudur. { فَأُولئِكَ مِنْكُمْ } “işte onlar sizdendir”; yani ey Muhacirler ve Ensar, sizin cümlenizdendirler. Bunda, ilklerin şerefte de önde gelenler olduğuna ve bunların ise o şerefte onlardan aşağıda bulunduğuna bir işaret vardır. Hitabın iltifat yoluyla onlara yöneltilmesi de bu şeref hususunu teyit etmektedir. Bu kısımla birlikte müminlerin kısımları dört olmuştur. Miraslaşma ise bildiğin üzere ancak ilk iki kısım arasındadır. Tabersî, bu hükmün bunlar için de sabit olduğunu ve dolayısıyla miraslaşmanın üç kısım arasında gerçekleşeceğini iddia etmiş ve { مِنْكُمْ } “sizdendir” ifadesinin manasını; velayet, mirasçılık ve yardımın vacip oluşunda 'sizin cümlenizdendir ve hükümleri sizin hükmünüzdür' şeklinde yorumlamıştır; fakat ben bunu bizim ashabımızdan (âlimlerimizden) kimsede görmedim.

وَأُولُوا الْأَرْحامِ أي ذوو القرابة بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ آخر منهم في التوريث من الأجانب فِي كِتابِ اللَّهِ أي في حكمه أو في اللوح المحفوظ،

{ وَأُولُوا الْأَرْحامِ } “Akrabalar ise”; yani hısımlar, { بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “birbirlerine daha yakındırlar”, miras bırakmada onlardan diğerine yabancılardan daha önceliklidirler, { فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nda”; yani O'nun hükmünde veya Levh-i Mahfuz'da.

أخرج الطيالسي والطبراني وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «آخى رسول الله ﷺ بين أصحابه وورث بعضهم من بعض حتى نزلت هذه الآية فتركوا ذلك وتوارثوا بالنسب،

Tayâlisî, Taberânî ve başkaları İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı arasında kardeşlik bağı kurmuştu ve bu âyet ininceye kadar birbirlerine mirasçı oluyorlardı; [bu âyet inince] bunu bıraktılar ve nesep yoluyla mirasçı oldular.»

وأخرج ابن مروديه عنه رضي الله تعالى عنه قال: توارث المسلمون لما قدموا المدينة بالهجرة ثم نسخ ذلك بهذه الآية، واستدل بها على توريث ذوي الأرحام الذين ذكرهم الفرضيون، وذلك لأنها نسخ بها التوارث بالهجرة ولم يفرق بين العصبات وغيرهم فيدخل من لا تسمية لهم ولا تعصيب وهم- هم- وبها أيضا احتج ابن مسعود كما أخرجه ابن أبي حاتم. والحاكم على أن ذوي الأرحام أولى من مولى العتاقة، ولما سمع الحبر قال: هيهات هيهات أين ذهب؟ إنما كان المهاجرون يتوارثون دون الأعراب فنزلت، وخالفه سائر الصحابة رضي الله تعالى عنهم أيضا على ما قيل. وأنت تعلم أنه إذا أريد بكتاب الله تعالى آيات المواريث السابقة في سورة النساء أو حكمه سبحانه المعلوم هناك لا يبقى للاستدلال على توريث ذوي الأرحام بالآية وجه، وكذا ما قاله ابن الفرس من أنه قد يستدل بها لمن قال: إن القريب أولى بالصلاة على الميت من الوالي إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ومن جملته ما في تعليق التوارث بالقرابة الدينية أولا على الوجه السابق وبالقرابة النسبية آخرا من الحكم البالغة.

İbn Merdûye de ondan radıyallâhu teâlâ anh şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müslümanlar Medine'ye geldiklerinde hicret sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı; sonra bu durum bu âyetle neshedildi. Bu âyetle, ferâiz âlimlerinin zikrettiği zevi'l-erhâmın mirasçı olacağına delil getirilmiştir; çünkü hicret sebebiyle mirasçılık bu âyetle neshedilmiş ve asabe olanlarla olmayanlar arasında bir ayrım yapılmamıştır; böylece kendilerine belirli pay (tesmiye) tayin edilmemiş ve asabe olmayan kimseler de [hükme] dâhil olur ki onlar da bunlardır (zevi'l-erhâmdır). Yine İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in rivayet ettiği üzere İbn Mes'ûd da zevi'l-erhâmın âzât eden efendiden (mevle'l-atâka) daha öncelikli olduğuna bu âyetle delil getirmiştir. İlim deryası (el-Hibr / İbn Abbâs) bunu işitince: «Heyhat, heyhat! Nereye gitmiş öyle? Muhacirler bedevilere değil sadece birbirlerine mirasçı oluyorlardı da bu âyet öylece indi» demiştir. Nakledildiğine göre diğer sahabiler de radıyallâhu teâlâ anhüm ona muhalefet etmişlerdir. Sen de bilirsin ki eğer Allah Teâlâ'nın Kitabı ile Nisâ Sûresi'ndeki önceki miras âyetleri yahut Yüce Allah'ın orada malum olan hükmü kastedilirse, âyetle zevi'l-erhâmın mirasçılığına delil getirmenin bir yönü kalmaz. Aynı şekilde İbnü'l-Feres'in; akrabanın cenaze namazını kıldırmada idareciden (vâli) daha evla olduğunu söyleyen kimse için bu âyetle delil getirilebileceğine dair sözü de böyledir. { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; mirasçılığın ilk önce geçen şekilde dinî yakınlığa, son olarak da nesep yakınlığına bağlanmasındaki erişilmez hikmetler de bu cümlenin kapsamındadır.

هذا «ومن باب الإشارة» وَالَّذِينَ آمَنُوا الإيمان العلمي وَهاجَرُوا من أوطان نفوسهم وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ بإنفاقها حتى تخللوا بعباء التجرد والانقطاع إلى الله ﷿ وَأَنْفُسِهِمْ بإتعابها بالرياضة ومحاربة الشيطان وبذلها في سبيل الله تعالى وطريق الوصول إليه وَالَّذِينَ آوَوْا إخوانهم في الطريق ونصروهم على عدوهم بالامداد أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ بميراث الحقائق والعلوم النافعة وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا عن وطن النفس ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ فلا توارث بينكم وبينهم إذ ما عندكم لا يصلح لهم ما لم يستعدوا له وما عندهم يأباه استعدادكم حَتَّى يُهاجِرُوا كما هاجرتم فحينئذ يثبت التوارث بينكم وبينهم وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ فإن الدين مشترك، وعلى هذا الطرز يقال في باقي الآيات والله تعالى ولي التوفيق وبيده أزمة التحقيق.

Bu [zahiri manadır]; «işarî tevil babından» ise: { وَالَّذِينَ آمَنُوا } ilmî iman ile iman edenler, { وَهاجَرُوا } nefislerinin vatanlarından hicret edenler, { وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ } onları infak ederek tecerrüd ve Allah'a azze ve celle yönelip bağlanma abasına bürünene kadar mallarıyla, { وَأَنْفُسِهِمْ } riyazetle ve şeytanla mücadele ederek nefislerini yorup onları Allah Teâlâ yolunda ve O'na vuslat yolunda feda ederek canlarıyla cihad edenler, { وَالَّذِينَ آوَوْا } [bu] yoldaki kardeşlerini barındıranlar { وَنَصَرُوا } ve yardımlarla düşmanlarına karşı onlara yardım edenler; { أُولئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } işte onlar hakikatlerin ve faydalı ilimlerin mirası hususunda birbirlerinin velileridirler. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا } İman edip de nefis vatanından hicret etmeyenlere gelince; { ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } onların velayetinden size hiçbir şey yoktur; dolayısıyla sizinle onlar arasında miraslaşma olamaz. Zira sizin katınızdaki şeyler onlar hazır olup istidat kazanmadıkça kendilerine yaramaz; onların katındakileri ise sizin istidadınız kabul etmez; { حَتَّى يُهاجِرُوا } ta ki sizin hicret ettiğiniz gibi hicret edinceye kadar. İşte o vakit sizinle onlar arasında miraslaşma sabit olur. { وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ } “Eğer din hususunda sizden yardım isterlerse, yardım etmek üzerinize borçtur”; zira din ortaktır. Bu tarz üzere diğer âyetlerde de [işarî teviller] söylenir. Muvaffakiyetin velisi Allah Teâlâ'dır ve hakikatin dizginleri O'nun elindedir.