{وَمَا أَضَلَّنَا} عَنْ الْهُدَى {إلَّا الْمُجْرِمُونَ} أَيْ الشَّيَاطِين أَوْ أَوَّلُونَا الَّذِينَ اقْتَدَيْنَا بِهِمْ
{وَمَا أَضَلَّنَا} “'Ve bizi saptırmadı” hidayetten {إلَّا الْمُجْرِمُونَ} “ancak o suçlular saptırdı.'” Yani şeytanlar yahut kendilerine uyduğumuz önceki atalarımız.
{فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ} كَمَا لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ الْمَلَائِكَة وَالنَّبِيِّينَ وَالْمُؤْمِنِينَ
{فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ} “'Artık bizim için şefaatçiler yoktur.'” Meleklerden, peygamberlerden ve müminlerden müminler için olduğu gibi.
{وَلَا صَدِيق حَمِيم} يُهِمّهُ أَمْرنَا
{وَلَا صَدِيق حَمِيم} “'Ne de candan bir dost.'” Durumumuzu dert edinen.
{فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّة} رَجْعَة إلَى الدُّنْيَا {فَنَكُون مِنْ الْمُؤْمِنِينَ} لَوْ هُنَا لِلتَّمَنِّي وَنَكُون جوابه
{فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّة} “'Keşke bizim için bir kere daha [fırsat] olsaydı” dünyaya bir dönüş [olsaydı da] {فَنَكُون مِنْ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerden olsaydık!'” Buradaki (لَوْ) temenni içindir; (نَكُون) ise onun cevabıdır.
{إنَّ فِي ذَلِكَ} الْمَذْكُور مِنْ قِصَّة إبْرَاهِيم وقومه {لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{إنَّ فِي ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda” İbrâhim ve kavminin kıssasından zikredilenlerde {لآية وما كان أكثرهم مؤمنين} “elbette bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir.”
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم}
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
{كَذَّبَتْ قَوْم نُوح الْمُرْسَلِينَ} بِتَكْذِيبِهِمْ لَهُ لِاشْتِرَاكِهِمْ فِي الْمَجِيء بِالتَّوْحِيدِ أَوْ لِأَنَّهُ لِطُولِ لُبْثه فِيهِمْ كَأَنَّهُ رُسُل وَتَأْنِيث قَوْم بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهُ وَتَذْكِيره بِاعْتِبَارِ لَفْظه
{كَذَّبَتْ قَوْم نُوح الْمُرْسَلِينَ} “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı.” Tevhidi getirmede ortak oldukları için onu yalanlamaları sebebiyle yahut onların arasında uzun süre kalmasından dolayı sanki peygamberler [topluluğu] gibi olduğu için [böyle denilmiştir]. (قَوْم) kelimesinin müennes kılınması manası itibarıyla, müzekker kılınması ise lafzı itibarıyladır.
{إذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ} نَسَبًا {نُوح أَلَا تتقون} الله
{إذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ} “Hani kardeşleri onlara şöyle demişti:” soyca [kardeşleri] {نُوح أَلَا تتقون} “Nûh: 'Sakınmaz mısınız?'” Allah'tan.
{إنِّي لَكُمْ رَسُول أَمِين} عَلَى تَبْلِيغ مَا أرسلت به
{إنِّي لَكُمْ رَسُول أَمِين} “'Muhakkak ki ben, sizin için güvenilir bir elçiyim.'” Gönderildiğim şeyleri tebliğ etme hususunda.
{فَاتَّقُوا اللَّه وَأَطِيعُونِ} فِيمَا آمُركُمْ بِهِ مِنْ تَوْحِيد اللَّه وَطَاعَته
{فَاتَّقُوا اللَّه وَأَطِيعُونِ} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” Size emrettiğim Allah'ı birleme ve O'na itaat konusunda.
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ} عَلَى تَبْلِيغه {مِنْ أَجْر إن} ما {أجري} أي ثوابي {إلا على رب العالمين}
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ} “'Buna karşılık sizden istemiyorum'” onu tebliğ etmeye karşılık {مِنْ أَجْر إن} “hiçbir ücret. Değildir” (ما) [anlamında] {أجري} “benim ücretim” yani sevabım {إلا على رب العالمين} “ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir.'”
{فَاتَّقُوا اللَّه وَأَطِيعُونِ} كَرَّرَهُ تَأْكِيدًا
{فَاتَّقُوا اللَّه وَأَطِيعُونِ} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” Vurgulamak için bunu tekrarlamıştır.
{قَالُوا أَنُؤْمِنُ} نُصَدِّق {لَك} لِقَوْلِك {وَاتَّبَعَك} وَفِي قِرَاءَة وَأَتْبَاعك جَمْع تَابِع مُبْتَدَأ {الْأَرْذَلُونَ} السَّفَلَة كالحاكة والأساكفة
{قَالُوا أَنُؤْمِنُ} “Dediler ki: 'Biz inanır mıyız'” tasdik eder miyiz {لَك} “sana” senin sözüne {وَاتَّبَعَك} “hâlbuki sana uyanlar” -bir kıraatte de (تَابِع) kelimesinin çoğulu ve mübteda olarak (وَأَتْبَاعك) şeklindedir- {الْأَرْذَلُونَ} “en bayağı kimselerdir?'” Dokumacılar ve kunduracılar gibi ayak takımı.
{قال وما علمي} أي علم لي {بما كانوا يعملون}
{قال وما علمي} “[Nûh] dedi ki: 'Benim ne bilgim olabilir'” yani benim ne bilgim var {بما كانوا يعملون} “onların yapmakta oldukları hakkında?'”
{إنْ} مَا {حِسَابهمْ إلَّا عَلَى رَبِّي} فَيُجَازِيهِمْ {لو تشعرون} تعلمون ذلك ما عبدتموهم
{إنْ} “Değildir” (مَا) [anlamında] {حِسَابهمْ إلَّا عَلَى رَبِّي} “onların hesabı ancak Rabbime aittir;” böylece onları cezalandırır/mükafatlandırır {لو تشعرون} “keşke farkında olsanız!” Bunu bilseydiniz onları ayıplamazdınız.
{وما أنا بطارد المؤمنين}
{وما أنا بطارد المؤمنين} “Ve ben müminleri kovucu değilim.”
{إنْ} مَا {أَنَا إلَّا نَذِير مُبِين} بَيِّن الإنذار
{إنْ} “[Ben] değilim” (مَا) [anlamında] {أَنَا إلَّا نَذِير مُبِين} “ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.” Uyarısı açık olan.
{قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوح} عَمَّا تَقُول لَنَا {لَتَكُونَن مِنْ الْمَرْجُومِينَ} بِالْحِجَارَةِ أَوْ بالشتم
{قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوح} “Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen'” bize söylediklerinden {لَتَكُونَن مِنْ الْمَرْجُومِينَ} “mutlaka taşlananlardan olacaksın!'” Taşla yahut sövgüyle.
{قال} نوح {رب إن قومي كذبون}
{قال} “[Nûh] dedi:” Nûh {رب إن قومي كذبون} “'Rabbim! Doğrusu kavmim beni yalanladı.'”
{فافتح بيني وبينهم فتحا} أي احكم {ونجني ومن معي من المؤمنين
{فافتح بيني وبينهم فتحا} “'Artık benimle onların arasını hükmünle ayır'” yani hüküm ver {ونجني ومن معي من المؤمنين
قال تعالى {فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْك الْمَشْحُون} الْمَمْلُوء مِنْ النَّاس وَالْحَيَوَان وَالطَّيْر
Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْك الْمَشْحُون} “Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık.” İnsanlar, hayvanlar ve kuşlarla dolu.
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْد} بَعْد إنْجَائِهِمْ {الْبَاقِينَ} مِنْ قومه
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْد} “Sonra ardından boğduk” onların kurtarılmasının ardından {الْبَاقِينَ} “geride kalanları.” Kavminden [olanları].
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين} “Şüphesiz bunda elbette bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir.”
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم}
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
{كذبت عاد المرسلين}
{كذبت عاد المرسلين} “Âd [kavmi] de peygamberleri yalanladı.”
{إذ قال لهم أخوهم هود ألا تتقون}
{إذ قال لهم أخوهم هود ألا تتقون} “Hani kardeşleri Hûd onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.”
{إني لكم رسول أمين}
{إني لكم رسول أمين} “'Muhakkak ki ben, sizin için güvenilir bir elçiyim.'”
{فاتقوا الله وأطيعون}
{فاتقوا الله وأطيعون} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'”
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إنْ} مَا {أجري إلا على رب العالمين}
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إنْ} “'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Değildir'” (مَا) [anlamında] {أجري إلا على رب العالمين} “benim ücretim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir.'”
{أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيع} مَكَان مُرْتَفِع {آيَة} بِنَاء عَلَمًا لِلْمَارَّةِ {تَعْبَثُونَ}
{أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيع} “'Siz her yüksek tepeye kurup'” yüksek yere {آيَة} “bir anıt” yoldan geçenler için bir nişane olan bir bina [yapıp] {تَعْبَثُونَ} “eğlenir misiniz?'”
بِمَنْ يَمُرّ بِكُمْ وَتَسْخَرُونَ منهم والجملة حال من ضمير تبنون
Yanınızdan geçen kimselerle [eğlenip] onlarla alay edersiniz. Bu cümle, (تبنون) fiilinin zamirinden hâldir.
{وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِع} لِلْمَاءِ تَحْت الْأَرْض {لَعَلَّكُمْ} كَأَنَّكُمْ {تَخْلُدُونَ} فِيهَا لَا تَمُوتُونَ
{وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِع} “Ve muhkem yapılar (su sarnıçları) ediniyorsunuz” yer altında su için {لَعَلَّكُمْ} “sanki siz” sanki siz {تَخْلُدُونَ} “ebedî kalacakmışsınız gibi” orada [ebedî kalacak], hiç ölmeyecekmişsiniz gibi.
{وَإِذَا بَطَشْتُمْ} بِضَرْبٍ أَوْ قَتْل {بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} مِنْ غَيْر رَأْفَة
{وَإِذَا بَطَشْتُمْ} “Yakaladığınız zaman da” döverek veya öldürerek {بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} “zorbalar gibi yakalıyorsunuz.” Hiçbir merhamet duymaksızın.
{فَاتَّقُوا اللَّه} فِي ذَلِكَ {وَأَطِيعُونِ} فِيمَا أَمَرْتُكُمْ به
{فَاتَّقُوا اللَّه} “Artık Allah'tan sakının” bu hususta {وَأَطِيعُونِ} “ve bana itaat edin” size emrettiğim şeylerde.
{واتقوا الذي أمدكم} أنعم عليكم {بما تعلمون}
{واتقوا الذي أمدكم} “Size yardım edip veren [Allah]'tan sakının” size nimet veren {بما تعلمون} “bildiğiniz şeylerle.”
{أمدكم بأنعام وبنين}
{أمدكم بأنعام وبنين} “Size davarlar ve oğullar vererek yardım etti.”
{وَجَنَّات} بَسَاتِين {وَعُيُون} أَنْهَار
{وَجَنَّات} “Ve bahçeler” bahçeler {وَعُيُون} “ve pınarlar.” Nehirler.
{إنِّي أَخَاف عَلَيْكُمْ عَذَاب يَوْم عَظِيم} فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة إنْ عَصَيْتُمُونِي
{إنِّي أَخَاف عَلَيْكُمْ عَذَاب يَوْم عَظِيم} “Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum.” Bana isyan ederseniz dünyada ve ahirette.
{قَالُوا سَوَاء عَلَيْنَا} مُسْتَوٍ عِنْدنَا {أَوَعَظْت أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنْ الْوَاعِظِينَ} أَصْلًا أَيْ لَا نرعوي لوعظك
{قَالُوا سَوَاء عَلَيْنَا} “Dediler ki: 'Bizim için birdir'” bizim katımızda eşittir {أَوَعَظْت أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنْ الْوَاعِظِينَ} “ister öğüt ver, ister öğüt verenlerden olma.'” Asla, yani senin öğüdünden vazgeçip kendimize çeki düzen verecek değiliz.
{إنْ} مَا {هَذَا} الَّذِي خَوَّفْتنَا بِهِ {إلَّا خلق الأولين} اختلافهم وَكَذِبهمْ وَفِي قِرَاءَة بِضَمِّ الْخَاء وَاللَّام أَيْ مَا هَذَا الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ مِنْ إنْكَار البعث إلا خلق الأولين أي طبيعتهم وعادتهم
{إنْ} “Değildir” (مَا) [anlamında] {هَذَا} “bu” bizi kendisiyle korkuttuğun şey {إلَّا خلق الأولين} “öncekilerin uydurmasından başka bir şey.” Onların uydurması ve yalanı. Bir kıraatte hâ ve lâm harflerinin ötresiyle (خُلُقُ) okunmuştur; yani yeniden dirilişi inkâr konusunda üzerinde bulunduğumuz bu durum öncekilerin ahlakından / âdetinden başka bir şey değildir, yani onların tabiatı ve âdetidir.
{وما نحن بمعذبين
{وما نحن بمعذبين
{فكذبوه} بالعذاب {فأهلكناهم} في الدنيا بالريح {إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{فكذبوه} “Böylece onu yalanladılar” azap konusunda {فأهلكناهم} “biz de onları helak ettik.” Dünyada rüzgâr ile. {إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين} “Şüphesiz bunda elbette bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir.”
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم}
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
{كذبت ثمود المرسلين}
{كذبت ثمود المرسلين} “Semûd [kavmi] de peygamberleri yalanladı.”
{إذ قال لهم أخوهم صالح ألا تتقون}
{إذ قال لهم أخوهم صالح ألا تتقون} “Hani kardeşleri Sâlih onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.”
١٤٣ - {إني لكم رسول أمين}
143 - {إني لكم رسول أمين} “'Muhakkak ki ben, sizin için güvenilir bir elçiyim.'”
١٤٤ - {فاتقوا الله وأطيعون}
144 - {فاتقوا الله وأطيعون} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'”
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إنْ} مَا {أجري إلا على رب العالمين}
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إنْ} “'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Değildir'” (مَا) [anlamında] {أجري إلا على رب العالمين} “benim ücretim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir.'”
{أتتركون في ما ها هنا} من الخيرات {آمنين}
{أتتركون في ما ها هنا} “Siz burada bulunan şeylerin içinde” nimetlerin [içinde] {آمنين} “güven içinde mi bırakılacaksınız?”
{في جنات وعيون}
{في جنات وعيون} “Bahçelerde ve pınarlarda.”
{وَزُرُوع وَنَخْل طَلْعهَا هَضِيم} لَطِيف لَيِّن
{وَزُرُوع وَنَخْل طَلْعهَا هَضِيم} “Ekinlerde ve tomurcukları olgun/ince hurmalıklarda.” Hoş, yumuşak.
{وَتَنْحِتُونَ من الجبال بيوتا فرهين} بَطِرِينَ وَفِي قِرَاءَة فَارِهِينَ حَاذِقِينَ
{وَتَنْحِتُونَ من الجبال بيوتا فرهين} “Ve dağlardan şımarıkça/ustalıkla evler yontuyorsunuz.” Şımararak. Bir kıraatte [elif ile] (فَارِهِينَ) [şeklinde okunmuştur ki] hünerli/usta kimseler olarak [demektir].
{فاتقوا الله وأطيعون} فيما أمرتكم به
{فاتقوا الله وأطيعون} “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin” size emrettiğim hususlarda.
{ولا تطيعوا أمر المسرفين}
{ولا تطيعوا أمر المسرفين} “Ve aşırı gidenlerin emrine uymayın.”
{الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْض} بِالْمَعَاصِي {وَلَا يُصْلِحُونَ} بطاعة الله
{الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْض} “Onlar ki yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar” günahlar işleyerek {وَلَا يُصْلِحُونَ} “ve ıslah etmezler.” Allah'a itaatle.
{قَالُوا إنَّمَا أَنْتَ مِنْ الْمُسَحَّرِينَ} الَّذِينَ سَحَرُوا كَثِيرًا حَتَّى غَلَبَ عَلَى عَقْلهمْ
{قَالُوا إنَّمَا أَنْتَ مِنْ الْمُسَحَّرِينَ} “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin.'” Akıllarına galebe çalacak derecede defalarca büyü yapılmış kimselerden.
{مَا أَنْتَ} أَيْضًا {إلَّا بَشَر مِثْلنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إنْ كُنْت مِنْ الصَّادِقِينَ} فِي رِسَالَتك
{مَا أَنْتَ} “Sen değilsin” aynı şekilde {إلَّا بَشَر مِثْلنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إنْ كُنْت مِنْ الصَّادِقِينَ} “bizim gibi bir insandan başkası. Eğer doğru sözlülerden isen haydi bir mucize getir!'” Peygamberliğinde.
{قَالَ هَذِهِ نَاقَة لَهَا شِرْب} نَصِيب مِنْ الماء {ولكم شرب يوم معلوم}
{قَالَ هَذِهِ نَاقَة لَهَا شِرْب} “Dedi ki: 'İşte bu bir dişi devedir; onun bir su içme hakkı vardır” sudan bir payı {ولكم شرب يوم معلوم} “ve sizin de belirli bir günün su içme hakkı vardır.'”
{وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذكُمْ عَذَاب يَوْم عَظِيم} بعظم العذاب
{وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذكُمْ عَذَاب يَوْم عَظِيم} “'Ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa büyük bir günün azabı sizi yakalar.'” Azabın büyüklüğü sebebiyle [büyük gün denmiştir].
{فَعَقَرُوهَا} عَقَرَهَا بَعْضهمْ بِرِضَاهُمْ {فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ} عَلَى عقرها
{فَعَقَرُوهَا} “Fakat onu kestiler” onların rızasıyla içlerinden bazıları onu kesti {فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ} “bunun üzerine pişman oldular.” Onu kestiklerine.
{فأخذهم العذاب} الموعود به فهلكوا {إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{فأخذهم العذاب} “Bunun üzerine onları o azap yakaladı” vadedilen [azap], böylece helak oldular. {إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين} “Şüpheshedir ki bunda kesin bir ibret vardır; yine de onların çoğu iman etmiş değildi.”
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم}
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
{كذبت قوم لوط المرسلين}
{كذبت قوم لوط المرسلين} “Lût kavmi de elçileri yalanladı.”
{إذ قال لهم أخوهم لوط ألا تتقون}
{إذ قال لهم أخوهم لوط ألا تتقون} “Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız?'”
{إني لكم رسول أمين}
{إني لكم رسول أمين} “'Muhakkak ki ben, sizin için güvenilir bir elçiyim.'”
{فاتقوا الله وأطيعون
{فاتقوا الله وأطيعون
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إنْ} مَا {أجري إلا على رب العالمين}
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إنْ} “'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Değildir'” (مَا) [anlamında] {أجري إلا على رب العالمين} “benim ücretim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir.'”
{أتأتون الذكران من العالمين} الناس
{أتأتون الذكران من العالمين} “Âlemlerin içinden erkeklere mi gidiyorsunuz?” İnsanlar[dan].
{وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبّكُمْ مِنْ أَزْوَاجكُمْ أَقْبَالهنَّ {بَلْ أَنْتُمْ قَوْم عَادُونَ} مُتَجَاوِزُونَ الْحَلَال إلى الحرام
{وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبّكُمْ مِنْ أَزْوَاجكُمْ “Ve Rabbinizin sizin için eşlerinizden yarattıklarını bırakıyorsunuz da?” onların önlerini {بَلْ أَنْتُمْ قَوْم عَادُونَ} “Hayır, siz haddi aşan bir topluluksunuz!” Helali aşıp harama geçen [kimselersiniz].
{قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوط} عَنْ إنْكَارك عَلَيْنَا {لَتَكُونَن مِنْ الْمُخْرَجِينَ} مِنْ بَلْدَتنَا
{قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوط} “Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen'” bizi kınamaktan {لَتَكُونَن مِنْ الْمُخْرَجِينَ} “'kesinlikle sürgün edilenlerden olacaksın!'” Memleketimizden.
{قَالَ} لُوط {إنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنْ الْقَالِينَ} الْمُبْغَضِينَ
{قَالَ} “Dedi ki:” Lût {إنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنْ الْقَالِينَ} “'Gerçekten ben, sizin bu yaptığınıza buğzedenlerdenim.'” Nefret edenlerden.
{رَبّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ} أَيْ مِنْ عذابه
{رَبّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ} “'Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar!'” Yani azabından.
{فنجيناه وأهله أجمعين}
{فنجيناه وأهله أجمعين} “Bunun üzerine onu ve bütün ailesini kurtardık.”
{إلَّا عَجُوزًا} امْرَأَته {فِي الْغَابِرِينَ} الْبَاقِينَ أَهْلَكْنَاهَا
{إلَّا عَجُوزًا} “Yalnızca yaşlı bir kadın müstesna;” onun karısı, {فِي الْغَابِرِينَ} “o geride kalanlar arasındaydı.” Kalanlar [arasındaydı]; onu helak ettik.
{ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ} أَهْلَكْنَاهُمْ
{ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ} “Sonra diğerlerini yerle bir ettik.” Onları helak ettik.
{وأمطرنا عليهم مطرا} حجارة من جملة الإ هلاك {فساء مطر المنذرين} مطرهم
{وأمطرنا عليهم مطرا} “Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki” helak etme cümlesinden olan taşlar {فساء مطر المنذرين} “uyarılanların yağmuru ne kötü oldu!” Onların yağmuru.
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين} “Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır; yine de onların çoğu iman etmiş değildi.”
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم}
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
{كَذَّبَ أَصْحَاب الْأَيْكَة} وَفِي قِرَاءَة بِحَذْفِ الْهَمْزَة وَإِلْقَاء حَرَكَتهَا عَلَى اللَّام وَفَتْح الْهَاء هِيَ غيضة شجر قرب مدين {المرسلين}
{كَذَّبَ أَصْحَاب الْأَيْكَة} “Eyke halkı da yalanladı” bir kıraatte hemzenin hazfi, harekesinin lâm harfine verilmesi ve he harfinin fethasıyla [(لَيْكَةَ) şeklinde okunmuştur ki]; o, Medyen yakınlarında ağaçlık bir yerdir {المرسلين} “elçileri.”
{إذ قال لهم شعيب} لم يقل لهم أخوهم لأنه لم يكن منهم {ألا تتقون}
{إذ قال لهم شعيب} “Hani Şuayb onlara şöyle demişti:” Onlardan olmadığı için 'kardeşleri' demedi {ألا تتقون} “'Sakınmaz mısınız?'”
{إني لكم رسول أمين}
{إني لكم رسول أمين} “'Muhakkak ki ben, sizin için güvenilir bir elçiyim.'”
{فاتقوا الله وأطيعون}
{فاتقوا الله وأطيعون} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'”
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إنْ} مَا {أجري إلا على رب العالمين}
{وَمَا أَسْأَلكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر إنْ} “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum.” [Buradaki (إنْ) edatı] (مَا) [olumsuzluk manasındadır]. {أجري إلا على رب العالمين} “Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.”
{أَوْفُوا الْكَيْل} أَتِمُّوهُ {وَلَا تَكُونُوا مِنْ الْمُخْسِرِينَ} الناقصين
{أَوْفُوا الْكَيْل} “Ölçüyü tam tutun,” onu tastamam yapın {وَلَا تَكُونُوا مِنْ الْمُخْسِرِينَ} “eksik verenlerden olmayın.” Noksanlaştıranlardan [olmayın].
{وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيم} الْمِيزَان السَّوِيّ
{وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيم} “Ve doğru terazi ile tartın.” Düzgün terazi ile.
{وَلَا تَبْخَسُوا النَّاس أَشْيَاءَهُمْ} لَا تُنْقِصُوهُمْ مِنْ حَقّهمْ شَيْئًا {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْض مُفْسِدِينَ} بِالْقَتْلِ وَغَيْره مِنْ عَثِيَ بِكَسْرِ الْمُثَلَّثَة أَفْسَدَ وَمُفْسِدِينَ حَال مُؤَكِّدَة لِمَعْنَى عَامِلهَا
{وَلَا تَبْخَسُوا النَّاس أَشْيَاءَهُمْ} “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin,” onların haklarından hiçbir şeyi noksan yapmayın {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْض مُفْسِدِينَ} “ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın.” Öldürme ve benzeri şeylerle [fesat çıkarmayın]. [Bu fiil], peltek se harfinin kesrasıyla olan ve 'bozgunculuk yaptı' anlamına gelen ‘asiye (عَثِيَ) fiilindendir. {مُفْسِدِينَ} ise amilinin anlamını tekit eden haldir.
{واتقوا الذي خلقكم والجبلة} الخليقة {الأولين}
{واتقوا الذي خلقكم والجبلة} “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan sakının.” Yaratılmışları {الأولين} “önceki.”
{قالوا إنما أنت من المسحرين}
{قالوا إنما أنت من المسحرين} “Dediler ki: 'Sen olsa olsa iyice büyülenmiş birisin.'”
{وَمَا أَنْتَ إلَّا بَشَر مِثْلنَا وَإِنْ} مُخَفَّفَة مِنْ الثَّقِيلَة وَاسْمهَا مَحْذُوف أَيْ أَنَّهُ {نظنك لمن الكاذبين}
{وَمَا أَنْتَ إلَّا بَشَر مِثْلنَا وَإِنْ} “'Sen de ancak bizim gibi bir beşersin ve muhakkak ki...'” [Buradaki (إِنْ)] şeddeli olan [inne]'den hafifletilmiştir, ismi mahzuftur; yani 'şüphesiz o...' demektir {نظنك لمن الكاذبين} “'...biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz.'”
{فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا} بِسُكُونِ السِّين وَفَتْحهَا قِطَعًا {مِنْ السَّمَاء إنْ كُنْت مِنْ الصَّادِقِينَ} فِي رسالتك
{فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا} “'Eğer doğru söyleyenlerden isen, üzerimize gökten parçalar düşür.'” Sin harfinin sükûnu ve fethasıyla [(كِسْفًا) ve (كِسَفًا) şeklinde okunmuştur ki]; parçalar [demektir]. {مِنْ السَّمَاء إنْ كُنْت مِنْ الصَّادِقِينَ} “gökten, eğer doğru söyleyenlerden isen.” Peygamberliğinde.
{قَالَ رَبِّي أَعْلَم بِمَا تَعْمَلُونَ} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ
{قَالَ رَبِّي أَعْلَم بِمَا تَعْمَلُونَ} “[Şuayb] dedi ki: 'Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.'” Böylece size onunla karşılık verir.
{فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَاب يَوْم الظُّلَّة} هِيَ سَحَابَة أَظَلَّتْهُمْ بَعْد حَرّ شَدِيد أَصَابَهُمْ فَأَمْطَرَتْ عَلَيْهِمْ نارا فاحترقوا {إنه كان عذاب يوم عظيم}
{فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَاب يَوْم الظُّلَّة} “Bunun üzerine onu yalanladılar; derken onları o gölgelik gününün azabı yakalayıverdi.” O, kendilerine isabet eden şiddetli bir sıcaktan sonra onları gölgeleyen bir buluttu; üzerlerine ateş yağdırdı da yandılar. {إنه كان عذاب يوم عظيم} “Şüphesiz o, büyük bir günün azabı idi.”
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين} “Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır; yine de onların çoğu iman etmiş değildi.”
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم}
{وإن ربك لهو العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
{وإنه} أي القرآن {لتنزيل رب العالمين}
{وإنه} “Şüphesiz o,” yani Kur'an {لتنزيل رب العالمين} “âlemlerin Rabbinin indirmesidir.”
{نزل به الروح الأمين} جبريل
{نزل به الروح الأمين} “Onu Güvenilir Ruh indirmiştir,” Cebrail.
{على قلبك لتكون من المنذرين}
{على قلبك لتكون من المنذرين} “Uyarıcılardan olasın diye senin kalbine.”
{بِلِسَانٍ عَرَبِيّ مُبِين} بَيِّن وَفِي قِرَاءَة بِتَشْدِيدِ نَزَلَ وَنَصْب الرُّوح وَالْفَاعِل اللَّه
{بِلِسَانٍ عَرَبِيّ مُبِين} “Açık, anlaşılır Arapça bir lisan ile.” Apaçık. Bir kıraatte (نَزَّلَ) fiilinin şeddelenmesi ve (الرُّوحَ)'un nasbı iledir; fail ise Allah'tır.
{وَإِنَّهُ} ذِكْر الْقُرْآن الْمُنَزَّل عَلَى مُحَمَّد {لَفِي زبر} كتب {الأولين} كالتوراة والإنجيل
{وَإِنَّهُ} “Ve şüphesiz o,” Muhammed'e indirilen Kur'an'ın zikri {لَفِي زبر} “kitaplarında da vardır” yazılı metinlerinde {الأولين} “öncekilerin.” Tevrat ve İncil gibi.
{أو لم يَكُنْ لَهُمْ} لِكُفَّارِ مَكَّة {آيَة} عَلَى ذَلِكَ {أَنْ يَعْلَمهُ عُلَمَاء بَنِي إسْرَائِيل} كَعَبْدِ اللَّه بن سلام وأصحابه من الذين آمنوا فإنهم يخبرون بذلك وَيَكُنْ بالتحتانية وَنَصْب آيَة وبالفوقانية وَرَفْع آيَة
{أو لم يَكُنْ لَهُمْ} “Onlar için olmadı mı?” Mekke kâfirleri için {آيَة} “bir delil” buna dair, {أَنْ يَعْلَمهُ عُلَمَاء بَنِي إسْرَائِيل} “İsrailoğulları bilginlerinin onu bilmesi.” İman edenlerden Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi; çünkü onlar bunu haber veriyorlardı. [Fiil] alttan iki noktalı [ye] ile (يَكُنْ) ve (آيَةً)'nin nasbıyla; üstten iki noktalı [te] ile (تَكُنْ) ve (آيَةٌ)'nin ref'iyle de okunmuştur.