{أو كلما عَاهَدُوا} اللَّه {عَهْدًا} عَلَى الْإِيمَان بِالنَّبِيِّ إنْ خَرَجَ أَوْ النَّبِيّ أَنْ لَا يُعَاوِنُوا عَلَيْهِ الْمُشْرِكِينَ {نَبَذَهُ} طَرَحَهُ {فَرِيق مِنْهُمْ} بِنَقْضِهِ جَوَاب كُلَّمَا وَهُوَ مَحَلّ الِاسْتِفْهَام الْإِنْكَارِيّ {بَلْ} لِلِانْتِقَالِ {أكثرهم لا يؤمنون}
{أو كلما عَاهَدُوا} “Onlar her ne zaman bağlandılarsa” Allah'a {عَهْدًا} “bir ahitle” ortaya çıktığında Peygamber'e iman edeceklerine dair veya Peygamber'e karşı müşriklere yardım etmeyeceklerine dair bir sözleşmeyle {نَبَذَهُ} “onu fırlatıp attı” onu bozup attı {فَرِيق مِنْهُمْ} “onlardan bir fırka öyle mi?” onu bozarak; bu, “kulle-mâ”nın cevabıdır ve inkârî istifhamın yeridir. {بَلْ} “Bilakis” intikal içindir {أكثرهم لا يؤمنون} “onların çoğu iman etmezler.”
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُول مِنْ عِنْد اللَّه} مُحَمَّد ﷺ {مُصَدِّق لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيق مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب كِتَاب اللَّه} أَيْ التَّوْرَاة {وَرَاء ظُهُورهمْ} أَيْ لَمْ يعلموا بِمَا فِيهَا مِنْ الْإِيمَان بِالرَّسُولِ وَغَيْره {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} مَا فِيهَا مِنْ أَنَّهُ نَبِيّ حق أو أنها كتاب الله
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُول مِنْ عِنْد اللَّه} “Onlara Allah katından bir elçi geldiğinde” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem {مُصَدِّق لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيق مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب كِتَاب اللَّه} “yanlarındakini doğrulayan; kendilerine kitap verilenlerden bir grup, Allah'ın Kitabı'nı fırlatıp attı” yani Tevrat'ı {وَرَاء ظُهُورهمْ} “arkalarına” yani Resul'e iman ve diğer konularda içindekilerle amel etmediler {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “sanki bilmiyorlarmış gibi” onun hak bir peygamber olduğunu veya o kitabın Allah'ın kitabı olduğunu içinde bulunanlardan [öğrenmemiş gibi].
{واتبعوا} عطف على نبذ {ما تتلوا} أَيْ تَلَتْ {الشَّيَاطِين عَلَى} عَهْد {مُلْك سُلَيْمَان} مِنْ السِّحْر وَكَانَتْ دَفَنَتْهُ تَحْت كُرْسِيّه لَمَّا نُزِعَ مُلْكه أَوْ كَانَتْ تَسْتَرِق السَّمْع وَتَضُمّ إلَيْهِ أَكَاذِيب وَتُلْقِيه إلَى الْكَهَنَة فَيُدَوِّنُونَهُ وَفَشَا ذَلِكَ وَشَاعَ أَنَّ الْجِنّ تَعْلَم الْغَيْب فَجَمَعَ سُلَيْمَان الْكُتُب وَدَفَنَهَا فَلَمَا مَاتَ دَلَّتْ الشَّيَاطِين عَلَيْهَا النَّاس فَاسْتَخْرَجُوهَا فَوَجَدُوا فِيهَا السِّحْر فَقَالُوا إنَّمَا مَلَكَكُمْ بِهَذَا فَتَعْلَمُوهُ فَرَفَضُوا كُتُب أَنْبِيَائِهِمْ قَالَ تَعَالَى تَبْرِئَة لِسُلَيْمَان وَرَدًّا عَلَى الْيَهُود فِي قَوْلهمْ اُنْظُرُوا إلَى مُحَمَّد يَذْكُر سُلَيْمَان فِي الْأَنْبِيَاء وَمَا كَانَ إلَّا سَاحِرًا {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَان} أَيْ لَمْ يَعْمَل السِّحْر لِأَنَّهُ كَفَرَ {وَلَكِنَّ} بِالتَّشْدِيدِ وَالتَّخْفِيف {الشَّيَاطِين كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاس السِّحْر} الْجُمْلَة حَال مِنْ ضَمِير كَفَرُوا {و} يُعَلِّمُونَهُم {مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ} أَيْ أُلْهِمَاهُ مِنْ السِّحْر وَقُرِئَ بِكَسْرِ اللَّام الْكَائِنَيْنِ {بِبَابِل} بَلَد فِي سَوَاد الْعِرَاق {هَارُوت وَمَارُوت} بدل أو عطف بيان للملكين قال بن عَبَّاس هُمَا سَاحِرَانِ كَانَا يُعَلِّمَانِ السِّحْر وَقِيلَ مَلَكَانِ أُنْزِلَا لِتَعْلِيمِهِ ابْتِلَاء مِنْ اللَّه لِلنَّاسِ {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ} زَائِدَة {أَحَد حَتَّى يَقُولَا} لَهُ نُصْحًا {إنَّمَا نَحْنُ فِتْنَة} بَلِيَّة مِنْ اللَّه إلَى النَّاس لِيَمْتَحِنهُمْ بِتَعْلِيمِهِ فَمَنْ تَعَلَّمَهُ كَفَرَ وَمَنْ تَرَكَهُ فَهُوَ مُؤْمِن {فَلَا تَكْفُر} بِتَعَلُّمِهِ فَإِنْ أَبَى إلَّا التَّعْلِيم عَلَّمَاهُ {فَيَتَعَلَّمُونَ منهما ما يفرقون به بين المرء وزوجه} بِأَنْ يُبَغِّض كُلًّا إلَى الْآخَر {وَمَا هُمْ} أَيْ السَّحَرَة {بِضَارِّينَ بِهِ} بِالسِّحْرِ {مِنْ} زَائِدَة {أَحَد إلَّا بِإِذْنِ اللَّه} بِإِرَادَتِهِ {وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرّهُمْ} فِي الْآخِرَة {وَلَا يَنْفَعهُمْ} وَهُوَ السِّحْر {وَلَقَدْ} لَام قَسَم {عَلِمُوا} أَيْ الْيَهُود {لَمَنْ} لَام ابْتِدَاء مُعَلَّقَة لِمَا قَبْلهَا وَمَنْ مَوْصُولَة {اشْتَرَاهُ} اخْتَارَهُ أَوْ اسْتَبْدَلَهُ بِكِتَابِ اللَّه {مَا لَهُ فِي الْآخِرَة مِنْ خَلَاق} نَصِيب فِي الْجَنَّة {وَلَبِئْسَ مَا} شَيْئًا {شَرَوْا} بَاعُوا {بِهِ أَنْفُسهمْ} أَيْ الشَّارِينَ أَيْ حَظّهَا مِنْ الْآخِرَة إنْ تَعَلَّمُوهُ حَيْثُ أَوْجَبَ لَهُمْ النَّار {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} حَقِيقَة مَا يَصِيرُونَ إلَيْهِ مِنْ الْعَذَاب مَا تَعَلَّمُوهُ
{واتبعوا} “Ve uydular” nebeze fiiline atfedilmiştir {ما تتلوا} “okudukları şeylere” yani okumuş oldukları {الشَّيَاطِين عَلَى} “şeytanların” devrinde {مُلْك سُلَيْمَان} “Süleyman'ın hükümranlığı” sihirden olan şeylere. Şeytanlar, Süleyman'ın hükümdarlığı elinden alındığında sihri onun tahtının altına gömmüşlerdi veya şeytanlar kulak hırsızlığı yapıp buna yalanlar katıyor ve kâhinlere fısıldıyorlardı, onlar da bunları yazıya geçiriyorlardı. Bu durum yayıldı ve cinlerin gaybı bildiği şayiası yayıldı. Bunun üzerine Süleyman bu kitapları toplayıp gömdü. O vefat edince şeytanlar insanlara bunların yerini gösterdi, onlar da çıkarıp içinde sihir buldular ve «Süleyman size ancak bununla hükmetti, öyleyse siz de bunu öğrenin» dediler ve peygamberlerinin kitaplarını terk ettiler. Allah Teâlâ, Süleyman'ı temize çıkarmak ve Yahudilerin «Muhammed'e bakın, Süleyman'ı peygamberler arasında anıyor, oysa o ancak bir sihirbazdı» şeklindeki sözlerini reddetmek üzere şöyle buyurdu: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَان} “Süleyman kâfir olmadı” yani sihir yapmadı, çünkü [sihir yapmak] küfürdür {وَلَكِنَّ} “fakat” şeddeli ve şeddesiz okunmuştur {الشَّيَاطِين كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاس السِّحْر} “şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihri öğretiyorlardı” Cümle, keferû fiilindeki zamirden haldir {و} “ve” onlara öğretiyorlardı {مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ} “iki meleğe indirileni” yani sihirden kendilerine ilham edileni; lâm harfinin kesresiyle [el-Melikeyni] iki hükümdar anlamında da okunmuştur {بِبَابِل} “Bâbil'deki” Irak Sevadı'nda bir belde {هَارُوت وَمَارُوت} “Hârût ve Mârût'a” melekeyn kelimesinden bedel veya atf-ı beyândır. İbn Abbâs: «Onlar sihri öğreten iki sihirbazdı» demiştir. Bir görüşe göre de insanları imtihan etmek için Allah tarafından sihri öğretmek üzere indirilmiş iki melektir. {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ} “O ikisi öğretmezlerdi hiçbir” zâiddir {أَحَد حَتَّى يَقُولَا} “kimseye, söylemedikçe” ona nasihat olarak: {إنَّمَا نَحْنُ فِتْنَة} “Biz ancak bir fitneyiz (imtihan vesilesiyiz)” insanlara sihri öğreterek onları imtihan etmesi için Allah'tan gelen bir imtihanız. Kim onu öğrenirse kâfir olur, kim de onu terk ederse o mümindir {فَلَا تَكْفُر} “sakın kâfir olma!” onu öğrenmek suretiyle. Şayet öğrenmekte diretirse ona öğretirlerdi. {فَيَتَعَلَّمُونَ منهما ما يفرقون به بين المرء وزوجه} “Böylece onlardan koca ile karısının arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı” her birini diğerine buğzettirmek suretiyle. {وَمَا هُمْ} “Halbuki onlar” yani büyücüler {بِضَارِّينَ بِهِ} “onunla zarar verebilecek değillerdir” o sihirle {مِنْ} “hiçbir” zâiddir {أَحَد إلَّا بِإِذْنِ اللَّه} “kimseye, Allah'ın izni olmaksızın” iradesi olmaksızın. {وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرّهُمْ} “Kendilerine zarar verecek şeyi öğreniyorlar” ahirette {وَلَا يَنْفَعهُمْ} “ve fayda vermeyecek şeyi” o da sihirdir. {وَلَقَدْ} “Andolsun” kasem lâmıdır {عَلِمُوا} “biliyorlardı” yani Yahudiler {لَمَنْ} “onu her kimin” önceki kısmı askıya alan (mualleka) ibtida lâmıdır; men ise mevsûledir {اشْتَرَاهُ} “satın aldığını” onu tercih ettiğini veya Allah'ın Kitabı'na bedel olarak onu aldığını {مَا لَهُ فِي الْآخِرَة مِنْ خَلَاق} “ahirette hiçbir nasibi olmadığını” cennette nasibi olmadığını [biliyorlardı]. {وَلَبِئْسَ مَا} “Ne kötü bir şeydir” şey olarak {شَرَوْا} “sattıkları” sattıkları {بِهِ أَنْفُسهمْ} “onun karşılığında nefislerini” yani satın alanların nefislerini; yani onu öğrendikleri takdirde kendilerine cehennemi zorunlu kılması bakımından ahiretten olan nasiplerini [satmaları ne kötüdür]! {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Keşke bilselerdi!” Varacakları azabın hakikatini bilselerdi onu öğrenmezlerdi.
{وَلَوْ أَنَّهُمْ} أَيْ الْيَهُود {آمَنُوا} بِالنَّبِيِّ وَالْقُرْآن {وَاتَّقَوْا} عِقَاب اللَّه بِتَرْكِ مَعَاصِيه كَالسِّحْرِ وَجَوَاب لَوْ مَحْذُوف أَيْ لَأُثِيبُوا دَلَّ عَلَيْهِ {لَمَثُوبَة} ثَوَاب وَهُوَ مُبْتَدَأ وَاللَّام فِيهِ لِلْقَسَمِ {مِنْ عِنْد اللَّه خَيْر} خَبَره مِمَّا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسهمْ {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} أَنَّهُ خَيْر لَمَا آثروه عليه
{وَلَوْ أَنَّهُمْ} “Eğer onlar” yani Yahudiler {آمَنُوا} “iman etselerdi” Peygamber'e ve Kur'an'a {وَاتَّقَوْا} “ve sakınsalardı” sihir gibi günahları terk ederek Allah'ın cezasından sakınsalardı... Lev harfinin cevabı mahzuftur; yani “elbette sevaplandırılırlardı”, şurası buna delalet etmektedir: {لَمَثُوبَة} “Elbette bir sevap” sevaptır, mübtedadır ve başındaki lâm kasem içindir {مِنْ عِنْد اللَّه خَيْر} “Allah katından daha hayırlıdır” nefislerini karşılığında sattıkları şeyden [daha hayırlıdır]; bu da haberdir {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “keşke bilselerdi!” onun daha hayırlı olduğunu bilselerdi onu buna tercih etmezlerdi.
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا} لِلنَّبِيِّ {رَاعِنَا} أَمْر مِنْ الْمُرَاعَاة وَكَانُوا يَقُولُونَ لَهُ ذَلِكَ وَهِيَ بِلُغَةِ الْيَهُود سَبّ مِنْ الرُّعُونَة فَسُرُّوا بِذَلِكَ وَخَاطَبُوا بِهَا النَّبِيّ فَنُهِيَ الْمُؤْمِنُونَ عَنْهَا {وَقُولُوا} بَدَلهَا {انْظُرْنَا} أَيْ اُنْظُرْ إلَيْنَا {وَاسْمَعُوا} مَا تُؤْمَرُونَ بِهِ سَمَاع قَبُول {وَلِلْكَافِرِينَ عَذَاب أَلِيم} مُؤْلِم هُوَ النَّار
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا} “Ey iman edenler! Demeyin” Peygamber'e {رَاعِنَا} “Râinâ” murâât kökünden emir fiildir. [Müminler] ona böyle diyorlardı. Bu kelime Yahudilerin dilinde bir ahmaklık (ru'ûnet) sövgüsü idi; Yahudiler buna sevindiler ve Peygamber'e bununla hitap ettiler; bunun üzerine müminler bu kelimeyi kullanmaktan nehyedildiler. {وَقُولُوا} “ve deyin” onun yerine {انْظُرْنَا} “Unzurnâ” yani bize bak, bizi gözet {وَاسْمَعُوا} “ve dinleyin” size emredilenleri kabul kulağıyla dinleyin. {وَلِلْكَافِرِينَ عَذَاب أَلِيم} “Kâfirler için can yakıcı bir azap vardır” elem verici [bir azap ki] o da ateştir.
{مَا يَوَدّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْل الْكِتَاب وَلَا الْمُشْرِكِينَ} مِنْ الْعَرَب عُطِفَ عَلَى أَهْل الْكِتَاب وَمِنْ لِلْبَيَانِ {أَنْ يُنَزَّل عَلَيْكُمْ مِنْ} زَائِدَة {خَيْر} وَحْي {مِنْ رَبّكُمْ} حَسَدًا لَكُمْ {وَاَللَّه يَخْتَصّ بِرَحْمَتِهِ} نُبُوَّته {من يشاء والله ذو الفضل العظيم
{مَا يَوَدّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْل الْكِتَاب وَلَا الْمُشْرِكِينَ} “Kitap ehlinden ve müşriklerden inkâr edenler istemezler ki” Araplardan [olan müşrikler]; Kitap ehline atfedilmiştir, min ise beyan (açıklama) içindir. {أَنْ يُنَزَّل عَلَيْكُمْ مِنْ} “üzerinize indirilsin” [min] zaidedir {خَيْر} “bir hayır” vahiy {مِنْ رَبّكُمْ} “Rabbinizden” size duydukları hasetten ötürü [bunu istemezler]. {وَاَللَّه يَخْتَصّ بِرَحْمَتِهِ} “Allah ise rahmetini tahsis eder” peygamberliğini {من يشاء والله ذو الفضل العظيم} “dilediğine. Allah, büyük lütuf sahibidir.”
وَلَمَّا طَعَنَ الْكُفَّار فِي النَّسْخ وَقَالُوا إنَّ مُحَمَّدًا يَأْمُر أَصْحَابه الْيَوْم بِأَمْرٍ وَيَنْهَى عَنْهُ غَدًا نَزَلَ {مَا} شَرْطِيَّة {نَنْسَخ مِنْ آيَة} أَيْ نَزَلَ حُكْمهَا إمَّا مَعَ لَفْظهَا أَوْ لَا وَفِي قِرَاءَة بِضَمِّ النُّون مِنْ أَنْسَخ أي نأمرك أو جبريل بنسخها {أو ننسأها} نُؤَخِّرهَا فَلَا نُنْزِل حُكْمهَا وَنَرْفَع تِلَاوَتهَا أَوْ نُؤَخِّرهَا فِي اللَّوْح الْمَحْفُوظ وَفِي قِرَاءَة بِلَا هَمْز مِنْ النِّسْيَان أَيْ نُنْسِكهَا أَيْ نَمْحُهَا مِنْ قَلْبك وَجَوَاب الشَّرْط {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا} أَنْفَع لِلْعِبَادِ فِي السُّهُولَة أَوْ كَثْرَة الْأَجْر {أَوْ مِثْلهَا} فِي التَّكْلِيف وَالثَّوَاب {أَلَمْ تَعْلَم إنَّ اللَّه عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} وَمِنْهُ النَّسْخ وَالتَّبْدِيل وَالِاسْتِفْهَام لِلتَّقْرِيرِ
Kâfirler nesh (hükmün kaldırılması) konusunda ileri geri konuşup “Muhammed bugün ashabına bir şeyi emrediyor, yarın ise onu yasaklıyor” dediklerinde şu [ayet] indi: {مَا} “Her neyi” şart edatıdır {نَنْسَخ مِنْ آيَة} “neshedersek bir ayetten” yani lafzıyla birlikte olsun veya olmasın hükmünü kaldırırsak -bir kıraatte nûn harfinin ötresiyle (نُنسِخ) “ensaha” fiilindendir; yani sana veya Cebrail'e onun neshedilmesini emrederiz- {أو ننسأها} “veya onu tehir edersek (unutturursak)” onu erteleriz de ne hükmünü indirir ne de tilavetini kaldırırız ya da onu Levh-i Mahfuz'da erteleriz. Hemzesiz bir kıraatte ise (نُنسِها) nisyan (unutmak) kökündendir; yani sana unuttururuz, kalbinden sileriz. Şartın cevabı şudur: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا} “ondan daha hayırlısını getiririz” kolaylık veya sevabın çokluğu bakımından kullar için daha faydalısını [getiririz] {أَوْ مِثْلهَا} “veya benzerini” mükellefiyet ve sevapta [benzerini getiririz]. {أَلَمْ تَعْلَم إنَّ اللَّه عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} “Bilmez misin ki şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir?” Nesh ve tebdil (değiştirme) de buna dahildir. Soru takrir (onaylatma) içindir.
{أَلَمْ تَعْلَم أَنَّ اللَّه لَهُ مُلْك السَّمَاوَات وَالْأَرْض} يَفْعَل مَا يَشَاء {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {مِنْ} زَائِدَة {وَلِيّ} يَحْفَظكُمْ {وَلَا نَصِير} يَمْنَع عَنْكُمْ عَذَابه إنْ أَتَاكُمْ وَنَزَلَ لَمَّا سَأَلَهُ أَهْل مَكَّة أَنْ يوسعها ويجعل الصفا ذهبا
{أَلَمْ تَعْلَم أَنَّ اللَّه لَهُ مُلْك السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır?” O, dilediğini yapar. {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُون اللَّه} “Sizin için Allah'tan başka yoktur” yani O'ndan başka {مِنْ} zaidedir {وَلِيّ} “hiçbir dost” sizi koruyacak {وَلَا نَصِير} “ve hiçbir yardımcı” şayet O'nun azabı size gelirse bunu sizden defedecek [hiçbir yardımcı yoktur]. Mekke halkı [Resulullah'tan] Mekke'yi genişletmesini ve Safa'yı altına dönüştürmesini istediklerinde şu [ayet] indi:
{أم} بل أ {تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى} أَيْ سَأَلَهُ قَوْمه {مِنْ قَبْل} مِنْ قَوْلهمْ أَرِنَا اللَّه جَهْرَة وَغَيْر ذَلِكَ {وَمَنْ يَتَبَدَّل الْكُفْر بِالْإِيمَانِ} أَيْ يَأْخُذهُ بَدَله بِتَرْكِ النَّظَر فِي الْآيَات وَاقْتِرَاح غَيْرهَا {فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِيل} أَخْطَأَ الطَّرِيق الْحَقّ وَالسَّوَاء فِي الْأَصْل الوسط
{أم} “Yoksa” bilakis... mı? {تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى} “Peygamberinizi, daha önce Musa'nın sorgulandığı gibi sorgulamak mı istiyorsunuz?” yani daha önce kavminin ona sorduğu gibi; onların “Bize Allah'ı apaçık göster” vb. sözleri gibi. {وَمَنْ يَتَبَدَّل الْكُفْر بِالْإِيمَانِ} “Kim küfrü iman ile değiştirirse” yani ayetleri tefekkür etmeyi bırakıp başka şeyler talep ederek imanın yerine küfrü alırsa {فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِيل} “şüphesiz o, doğru yoldan sapmıştır” hak yolu şaşırmıştır. Sevâ' (سَوَاء) aslen orta demektir.
{وَدَّ كَثِير مِنْ أَهْل الْكِتَاب لَوْ} مَصْدَرِيَّة {يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْد إيمَانكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا} مَفْعُول لَهُ كَائِنًا {مِنْ عِنْد أَنْفُسهمْ} أَيْ حَمَلَتْهُمْ عَلَيْهِ أَنْفُسهمْ الْخَبِيثَة {مِنْ بَعْد مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ} فِي التَّوْرَاة {الْحَقّ} فِي شَأْن النَّبِيّ {فَاعْفُوا} عَنْهُمْ أَيْ اُتْرُكُوهُمْ {وَاصْفَحُوا} أَعْرِضُوا فَلَا تُجَازُوهُمْ {حَتَّى يَأْتِي اللَّه بِأَمْرِهِ} فِيهِمْ مِنْ الْقِتَال {إن الله على كل شيء قدير}
{وَدَّ كَثِير مِنْ أَهْل الْكِتَاب لَوْ} “Kitap ehlinden birçoğu arzu etti ki” [lev] masdariyyedir {يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْد إيمَانكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا} “imanınızdan sonra sizi kâfirlere çeviriverseler; hasetten ötürü” mef'ûlun leh'tir; kaynaklanan {مِنْ عِنْد أَنْفُسهمْ} “kendi nefislerinden” yani habis nefisleri onları buna sevk etmiştir {مِنْ بَعْد مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ} “kendilerine apaçık belli olduktan sonra” Tevrat'ta {الْحَقّ} “hak” Peygamber'in durumu hakkında [hak belli olduktan sonra]. {فَاعْفُوا} “Artık affedin” onları, yani bırakın {وَاصْفَحُوا} “ve hoşgörün” yüz çevirin de cezalandırmayın {حَتَّى يَأْتِي اللَّه بِأَمْرِهِ} “Allah emrini getirinceye kadar” onlar hakkında savaş emrini [getirinceye kadar]. {إن الله على كل شيء قدير} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاة وَآتُوا الزَّكَاة وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْر} طَاعَة كَصِلَةٍ وَصَدَقَة {تَجِدُوهُ} أَيْ ثَوَابه {عِنْد اللَّه إنَّ اللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاة وَآتُوا الزَّكَاة وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْر} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve kendiniz için hayır olarak ne takdim ederseniz” sıla-i rahim ve sadaka gibi taatlerden [her ne yaparsanız] {تَجِدُوهُ} “onu bulursunuz” yani sevabını {عِنْد اللَّه إنَّ اللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} “Allah katında. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” ve onunla sizi mükâfatlandıracaktır.
{وَقَالُوا لَنْ يَدْخُل الْجَنَّة إلَّا مَنْ كَانَ هُودًا} جَمْع هَائِد {أَوْ نَصَارَى} قَالَ ذَلِكَ يَهُود الْمَدِينَة وَنَصَارَى نَجْرَان لَمَّا تَنَاظَرُوا بَيْن يَدَيْ النَّبِيّ ﷺ أَيْ قَالَ الْيَهُود لَنْ يَدْخُلهَا إلَّا الْيَهُود وَقَالَ النَّصَارَى لَنْ يَدْخُلهَا إلَّا النَّصَارَى {تِلْكَ} الْقَوْلَة {أَمَانِيّهمْ} شَهَوَاتهمْ الْبَاطِلَة {قُلْ} لَهُمْ {هَاتُوا بُرْهَانكُمْ} حُجَّتكُمْ عَلَى ذَلِكَ {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِيهِ
{وَقَالُوا لَنْ يَدْخُل الْجَنَّة إلَّا مَنْ كَانَ هُودًا} “Dediler ki: Cennete Yahudi olandan başkası asla girmeyecek” [hûd] 'hâid'in çoğuludur {أَوْ نَصَارَى} “veya Hristiyan” Medine Yahudileri ile Necran Hristiyanları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda münazara ettiklerinde bunu söylediler; yani Yahudiler “Oraya ancak Yahudiler girecek”, Hristiyanlar ise “Oraya ancak Hristiyanlar girecek” dediler. {تِلْكَ} “Bu” söz {أَمَانِيّهمْ} “onların kuruntularıdır” batıl arzularıdır. {قُلْ} “De ki” onlara: {هَاتُوا بُرْهَانكُمْ} “Delilinizi getirin” buna dair hüccetinizi [getirin] {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz” bu iddiada.
{بَلَى} يَدْخُل الْجَنَّة غَيْرهمْ {مَنْ أَسْلَمَ وَجْهه لِلَّهِ} أَيْ انْقَادَ لِأَمْرِهِ وَخَصَّ الْوَجْه لِأَنَّهُ أَشْرَف الْأَعْضَاء فَغَيْره أَوْلَى {وَهُوَ مُحْسِن} مُوَحِّد {فَلَهُ أَجْره عِنْد رَبّه} أَيْ ثَوَاب عَمَله الْجَنَّة {وَلَا خَوْف عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} فِي الْآخِرَة
{بَلَى} “Hayır, bilakis” cennete başkaları da girer: {مَنْ أَسْلَمَ وَجْهه لِلَّهِ} “Kim yüzünü Allah'a teslim ederse” yani O'nun emrine boyun eğerse; yüzün özellikle zikredilmesi organların en şereflisi olmasındandır, dolayısıyla diğer organlar [teslimiyete] daha layıktır {وَهُوَ مُحْسِن} “ve o iyilik eden (muhsin) biriyse” muvahhidse {فَلَهُ أَجْره عِنْد رَبّه} “onun mükâfatı Rabbi katındadır” yani amelinin sevabı cennettir {وَلَا خَوْف عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” ahirette.
{وَقَالَتْ الْيَهُود لَيْسَتْ النَّصَارَى عَلَى شَيْء} مُعْتَدّ بِهِ وَكَفَرَتْ بِعِيسَى {وَقَالَتْ النَّصَارَى لَيْسَتْ الْيَهُود عَلَى شَيْء} مُعْتَدّ بِهِ وَكَفَرَتْ بِمُوسَى {وَهُمْ} أَيْ الْفَرِيقَانِ {يَتْلُونَ الْكِتَاب} الْمُنَزَّل عَلَيْهِمْ وَفِي كِتَاب الْيَهُود تَصْدِيق عِيسَى وَفِي كِتَاب النَّصَارَى تَصْدِيق مُوسَى وَالْجُمْلَة حَال {كَذَلِكَ} كَمَا قَالَ هَؤُلَاءِ {قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} أَيْ الْمُشْرِكُونَ مِنْ الْعَرَب وَغَيْرهمْ {مِثْل قَوْلهمْ} بَيَان لِمَعْنَى ذَلِكَ أَيْ قَالُوا لِكُلِّ ذِي دِين لَيْسُوا عَلَى شَيْء {فَاَللَّه يَحْكُم بَيْنهمْ يَوْم الْقِيَامَة فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} مِنْ أَمْر الدِّين فَيَدْخُل الْمُحِقّ الْجَنَّة وَالْمُبْطِل النَّار
{وَقَالَتْ الْيَهُود لَيْسَتْ النَّصَارَى عَلَى شَيْء} “Yahudiler: Hristiyanlar hiçbir şey üzere değildirler, dediler” kayda değer [bir esas üzere değildirler] ve İsa'yı inkâr ettiler. {وَقَالَتْ النَّصَارَى لَيْسَتْ الْيَهُود عَلَى شَيْء} “Hristiyanlar da: Yahudiler hiçbir şey üzere değildirler, dediler” kayda değer [bir esas üzere değildirler] ve Musa'yı inkâr ettiler. {وَهُمْ} “Halbuki onlar” yani her iki fırka da {يَتْلُونَ الْكِتَاب} “Kitabı okuyorlar” kendilerine indirilen [Kitabı]. Yahudilerin Kitabı'nda İsa'nın tasdiki, Hristiyanların Kitabı'nda da Musa'nın tasdiki vardır. Bu cümle hâldir. {كَذَلِكَ} “İşte böylece” bunların dediği gibi {قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “bilmeyenler de dedi” yani Araplardan ve diğerlerinden olan müşrikler {مِثْل قَوْلهمْ} “onların sözlerinin benzerini” 'böylece' kelimesinin anlamının beyanıdır; yani din sahibi her topluluğa “Siz hiçbir şey üzere değilsiniz” dediler. {فَاَللَّه يَحْكُم بَيْنهمْ يَوْم الْقِيَامَة فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Artık Allah, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir” din konusunda [hüküm verecektir]; böylece haklı olan cennete, batıl üzere olan ise cehenneme girecektir.
{وَمَنْ أَظْلَم} أَيْ لَا أَحَد أَظْلَم {مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِد اللَّه أَنْ يُذْكَر فِيهَا اسْمه} بِالصَّلَاةِ وَالتَّسْبِيح {وَسَعَى فِي خَرَابهَا} بِالْهَدْمِ أَوْ التَّعْطِيل نَزَلَتْ إخْبَارًا عَنْ الرُّوم الَّذِينَ خَرَّبُوا بَيْت الْمَقْدِس أَوْ فِي الْمُشْرِكِينَ لَمَّا صَدُّوا النَّبِيّ ﷺ عَام الْحُدَيْبِيَة عَنْ الْبَيْت {أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إلَّا خَائِفِينَ} خَبَر بِمَعْنَى الْأَمْر أَيْ أَخِيفُوهُمْ بِالْجِهَادِ فَلَا يَدْخُلهَا أَحَد آمِنًا {لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْي} هَوَان بِالْقَتْلِ وَالسَّبْي وَالْجِزْيَة {وَلَهُمْ فِي الْآخِرَة عَذَاب عَظِيم} هُوَ النَّار
{وَمَنْ أَظْلَم} “Daha zalim kim olabilir” yani hiç kimse daha zalim olamaz {مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِد اللَّه أَنْ يُذْكَر فِيهَا اسْمه} “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasını engelleyenden” namaz ve tesbih ile [anılmasını] {وَسَعَى فِي خَرَابهَا} “ve onların harap olmasına çalışandan?” yıkmak veya ibadetten alıkoymak suretiyle [harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir?] Bu ayet, Beytü'l-Makdis'i tahrip eden Rumlar hakkında bir haber olarak ya da Hudeybiye yılında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Beytullah'tan alıkoyduklarında müşrikler hakkında inmiştir. {أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إلَّا خَائِفِينَ} “Onların oralara korka korka girmekten başka hakları yoktur” emir anlamında haberdir; yani cihat ile onları korkutun ki oraya hiç kimse güven içinde giremesin. {لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْي} “Onlar için dünyada bir rezillik vardır” öldürülme, esir edilme ve cizye ile bir zillet vardır {وَلَهُمْ فِي الْآخِرَة عَذَاب عَظِيم} “ahirette ise onlar için büyük bir azap vardır” o da ateştir.
وَنَزَلَ لَمَّا طَعَنَ الْيَهُود فِي نَسْخ الْقِبْلَة أَوْ فِي صَلَاة النَّافِلَة عَلَى الرَّاحِلَة فِي السَّفَر حَيْثُمَا تَوَجَّهْت {وَلِلَّهِ الْمَشْرِق وَالْمَغْرِب} أَيْ الْأَرْض كُلّهَا لِأَنَّهُمَا نَاحِيَتَاهَا {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا} وُجُوهكُمْ فِي الصَّلَاة بِأَمْرِهِ {فَثَمَّ} هُنَاكَ {وَجْه اللَّه} قِبْلَته الَّتِي رَضِيَهَا {إنَّ اللَّه وَاسِع} يَسَع فَضْله كُلّ شَيْء {عَلِيم} بِتَدْبِيرِ خَلْقه
Yahudiler kıblenin neshedilmesi konusunda ileri geri konuştuklarında veya yolculukta binek üzerinde hangi yöne dönülürse dönülsün nafile namaz kılınması hakkında şu [ayet] indi: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِق وَالْمَغْرِب} “Doğu da Allah'ındır, batı da” yani bütün yeryüzü [O'nundur], çünkü doğu ve batı yeryüzünün iki tarafıdır {فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا} “Nereye dönerseniz” O'nun emriyle namazda yüzlerinizi [nereye çevirirseniz] {فَثَمَّ} “oradadır” {وَجْه اللَّه} “Allah'ın vechi (rızası/kıblesi)” O'nun razı olduğu kıblesi oradadır. {إنَّ اللَّه وَاسِع} “Şüphesiz Allah Vâsi'dir” lütfu her şeyi kuşatandır {عَلِيم} “Alîm'dir” mahlûkatını tedbir ve idare etmeyi hakkıyla bilendir.
{وَقَالُوا} بِوَاوٍ وَبِدُونِهَا الْيَهُود وَالنَّصَارَى وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَلَائِكَة بَنَات اللَّه {اتَّخَذَ اللَّه وَلَدًا} قَالَ تَعَالَى {سُبْحَانه} تَنْزِيهًا لَهُ عَنْهُ {بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} مُلْكًا وَخَلْقًا وَعَبِيدًا وَالْمِلْكِيَّة تُنَافِي الْوِلَادَة وَعَبَّرَ بِمَا تَغْلِيبًا لِمَا لَا يَعْقِل {كُلّ لَهُ قَانِتُونَ} مُطِيعُونَ كُلّ بِمَا يُرَاد مِنْهُ وَفِيهِ تَغْلِيب الْعَاقِل
{وَقَالُوا} “Dediler ki” vav ile ve vavsız olarak [okunmuştur]; Yahudiler, Hristiyanlar ve meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edenler [şöyle dediler]: {اتَّخَذَ اللَّه وَلَدًا} “Allah çocuk edindi”. Yüce Allah buyurdu ki: {سُبْحَانه} “O, bundan münezzehtir” O'nu bundan tenzih etmek içindir. {بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Bilakis, göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” mülk, yaratılış ve kulluk olarak [O'nundur]; mülkiyet ise çocuk edinmeye manidir. Akılsız varlıklar tağlib yoluyla çoğunluk sayılarak 'mâ' (مَا) ile ifade edilmiştir. {كُلّ لَهُ قَانِتُونَ} “Hepsi O'na boyun eğmiştir” itaatkârdırlar, her biri kendisinden murat edilen hususta [boyun eğer]; burada ise akıl sahipleri tağlib kılınmıştır.
{بَدِيع السَّمَاوَات وَالْأَرْض} مُوجِدهمْ لَا عَلَى مِثَال سَبَقَ {وَإِذَا قَضَى} أَرَادَ {أَمْرًا} أَيْ إيجَاده {فَإِنَّمَا يَقُول لَهُ كُنْ فَيَكُون} أَيْ فَهُوَ يَكُون وَفِي قِرَاءَة بِالنَّصْبِ جَوَابًا لِلْأَمْرِ
{بَدِيع السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Gökleri ve yeri örneksiz yaratandır” onları geçmiş bir örnek olmaksızın var edendir. {وَإِذَا قَضَى} “Hükmettiği zaman” dilediği zaman {أَمْرًا} “bir işe” yani onu var etmeyi [dilediğinde] {فَإِنَّمَا يَقُول لَهُ كُنْ فَيَكُون} “ona sadece 'Ol' der, o da hemen oluverir” yani o da meydana gelir. Bir kıraatte emrin cevabı olarak nasb ile (فَيَكُونَ) okunmuştur.
{وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} أَيْ كُفَّار مَكَّة للنبي {لَوْلَا} هَلَّا {يُكَلِّمنَا اللَّه} بِأَنَّك رَسُوله {أَوْ تَأْتِينَا آيَة} مِمَّا اقْتَرَحْنَاهُ عَلَى صِدْقك {كَذَلِكَ} كَمَا قَالَ هَؤُلَاءِ {قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلهمْ} مِنْ كُفَّار الْأُمَم الْمَاضِيَة لِأَنْبِيَائِهِمْ {مِثْل قَوْلهمْ} مِنْ التَّعَنُّت وَطَلَب الْآيَات {تَشَابَهَتْ قُلُوبهمْ} فِي الْكُفْر وَالْعِنَاد فِيهِ تَسْلِيَة لِلنَّبِيِّ ﷺ {قَدْ بَيَّنَّا الْآيَات لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} يَعْلَمُونَ أَنَّهَا آيَات فَيُؤْمِنُونَ فَاقْتِرَاح آيَة مَعَهَا تعنت
{وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilmeyenler dedi ki” yani Mekke kâfirleri Peygamber'e: {لَوْلَا} “Ne olurdu” keşke {يُكَلِّمنَا اللَّه} “Allah bizimle konuşsa” senin O'nun elçisi olduğuna dair {أَوْ تَأْتِينَا آيَة} “veya bize bir mucize gelse ya!” senin doğruluğuna dair talep ettiğimiz şeylerden [biri gelse ya!] {كَذَلِكَ} “İşte böylece” bunların dediği gibi {قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلهمْ} “onlardan öncekiler de demişti” geçmiş ümmetlerin kâfirleri peygamberlerine {مِثْل قَوْلهمْ} “onların sözünün benzerini” inatçılık ve mucize talebi türünden [aynısını söylemişti]. {تَشَابَهَتْ قُلُوبهمْ} “Kalpleri birbirine benzedi” küfür ve inatta [benzeşti]. Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır. {قَدْ بَيَّنَّا الْآيَات لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} “Biz, kesin bilgiyle inanan bir kavim için ayetleri apaçık gösterdik” onların ayet olduğunu bilip iman eden kimseler için [apaçık kıldık]. Dolayısıyla bu ayetler varken başka mucize talep etmek sırf bir inatçılıktır.
{إنَّا أَرْسَلْنَاك} يَا مُحَمَّد {بِالْحَقِّ} بِالْهُدَى {بَشِيرًا} مَنْ أَجَابَ إلَيْهِ بِالْجَنَّةِ {وَنَذِيرًا} مَنْ لَمْ يُجِبْ إلَيْهِ بِالنَّارِ {وَلَا تُسْأَل عَنْ أَصْحَاب الْجَحِيم} النَّار أَيْ الْكُفَّار مَا لَهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا إنَّمَا عَلَيْك الْبَلَاغ وَفِي قِرَاءَة بِجَزْمِ تسأل نهيا
{إنَّا أَرْسَلْنَاك} “Şüphesiz biz seni gönderdik” ey Muhammed {بِالْحَقِّ} “hak ile” hidayet ile {بَشِيرًا} “müjdeleyici olarak” ona icabet edeni cennetle [müjdeleyici] {وَنَذِيرًا} “ve uyarıcı olarak” ona icabet etmeyeni cehennemle [uyarıcı olarak]. {وَلَا تُسْأَل عَنْ أَصْحَاب الْجَحِيم} “Sen cehennemliklerden sorumlu değilsin” ateş ehlinden, yani kâfirlerin niçin iman etmediklerinden [sorumlu tutulmazsın]; sana düşen sadece tebliğdir. Bir kıraatte nehiy (yasaklama) olarak 'tes'el'in cezmiyle (وَلَا تَسْأَلْ) okunmuştur.
{وَلَنْ تَرْضَى عَنْك الْيَهُود وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِع مِلَّتهمْ} دِينهمْ {قُلْ إنَّ هُدَى اللَّه} أَيْ الْإِسْلَام {هُوَ الْهُدَى} وَمَا عَدَاهُ ضَلَال {وَلَئِنْ} لَام قَسَم {اتَّبَعْت أَهْوَاءَهُمْ} الَّتِي يَدْعُونَك إلَيْهَا فَرْضًا {بَعْد الَّذِي جَاءَك مِنْ الْعِلْم} الْوَحْي مِنْ اللَّه {مَا لَك مِنْ اللَّه من ولي} بحفظك {ولا نصير} يمنعك منه
{وَلَنْ تَرْضَى عَنْك الْيَهُود وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِع مِلَّتهمْ} “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar senden asla hoşnut olmazlar” dinlerini [kabul etmedikçe]. {قُلْ إنَّ هُدَى اللَّه} “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti” yani İslam {هُوَ الْهُدَى} “işte asıl hidayet odur” ve onun dışındakiler dalalettir. {وَلَئِنْ} “Ve andolsun ki eğer” [lâm] kasem içindir {اتَّبَعْت أَهْوَاءَهُمْ} “onların hevalarına uyacak olursan” faraza seni davet ettikleri [hevalarına uyarsan] {بَعْد الَّذِي جَاءَك مِنْ الْعِلْم} “sana gelen ilimden sonra” Allah'tan gelen vahiyden [sonra] {مَا لَك مِنْ اللَّه من ولي} “senin için Allah'tan hiçbir dost” seni koruyacak {ولا نصير} “ve hiçbir yardımcı yoktur” O'nun [azabını] senden engelleyecek [hiçbir yardımcı yoktur].
{والذين آتَيْنَاهُمْ الْكِتَاب} مُبْتَدَأ {يَتْلُونَهُ حَقّ تِلَاوَته} أَيْ يقرؤونه كَمَا أُنْزِلَ وَالْجُمْلَة حَال وَحَقّ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَر وَالْخَبَر {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} نَزَلَتْ فِي جَمَاعَة قَدِمُوا مِنْ الْحَبَشَة وَأَسْلَمُوا {وَمَنْ يَكْفُر بِهِ} أَيْ بِالْكِتَابِ الْمُؤْتَى بِأَنْ يُحَرِّفهُ {فَأُولَئِكَ هُمْ الْخَاسِرُونَ} لِمَصِيرِهِمْ إلَى النَّار الْمُؤَبَّدَة عَلَيْهِمْ
{والذين آتَيْنَاهُمْ الْكِتَاب} “Kendilerine Kitabı verdiklerimiz” mübtedadır {يَتْلُونَهُ حَقّ تِلَاوَته} “onu hakkıyla okurlar” yani indirildiği gibi okurlar. Cümle hâldir; hakka ise masdar olarak mensub kılınmıştır. Haber şudur: {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} “işte onlar ona iman ederler”. Bu ayet, Habeşistan'dan gelip Müslüman olan bir topluluk hakkında inmiştir. {وَمَنْ يَكْفُر بِهِ} “Kim onu inkâr ederse” yani tahrif ederek kendisine verilen Kitabı [inkâr ederse] {فَأُولَئِكَ هُمْ الْخَاسِرُونَ} “işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” kendilerine ebedî kılınan ateşe varacaklarından ötürü.
{يَا بَنِي إسْرَائِيل اُذْكُرُوا نِعْمَتِي الَّتِي أَنْعَمْت عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} تَقَدَّمَ مِثْله
{يَا بَنِي إسْرَائِيل اُذْكُرُوا نِعْمَتِي الَّتِي أَنْعَمْت عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın” bir benzeri daha önce geçmişti.
{واتقوا} خافوا {يوما لا تجزي} تُغْنِي {نَفْس عَنْ نَفْس} فِيهِ {شَيْئًا وَلَا يقبل منها عدل} فداء {ولا ينفعها شَفَاعَة وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} يُمْنَعُونَ مِنْ عَذَاب الله
{واتقوا} “Ve sakının” korkun {يوما لا تجزي} “öyle bir günden ki ödemez” fayda vermez {نَفْس عَنْ نَفْس} “hiçbir kimse başka bir kimse adına” o günde {شَيْئًا وَلَا يقبل منها عدل} “hiçbir şeyi; ne ondan bir fidye kabul edilir” bedel [kabul edilir] {ولا ينفعها شَفَاعَة وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ne ona bir şefaat fayda verir ne de onlara yardım edilir” Allah'ın azabından menedilirler.
{وَ} اُذْكُرْ {إذْ ابْتَلَى} اخْتَبَرَ {إبْرَاهِيمَ} وَفِي قِرَاءَة إبْرَاهَام {رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} بِأَوَامِر وَنَوَاهٍ كَلَّفَهُ بِهَا قِيلَ هِيَ مَنَاسِك الْحَجّ وَقِيلَ الْمَضْمَضَة وَالِاسْتِنْشَاق وَالسِّوَاك وَقَصّ الشَّارِب وَفَرْق الشَّعْر وَقَلْم الإظفار ونتف الإبط وحلق العانة والختان والاستنجاء {فَأَتَمّهنَّ} أَدَّاهُنَّ تَامَّات {قَالَ} تَعَالَى لَهُ {إنِّي جَاعِلك لِلنَّاسِ إمَامًا} قُدْوَة فِي الدِّين {قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} أَوْلَادِي اجْعَلْ أَئِمَّة {قَالَ لَا يَنَال عَهْدِي} بِالْإِمَامَةِ {الظَّالِمِينَ} الْكَافِرِينَ مِنْهُمْ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يَنَال غَيْر الظَّالِم
{وَ} “Ve” hatırla {إذْ ابْتَلَى} “hani sınamıştı” imtihan etmişti {إبْرَاهِيمَ} “İbrahim'i” -bir kıraatte İbrahâm- {رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Rabbi birtakım kelimelerle” onu mükellef tuttuğu emirler ve yasaklarla; bunların hac menâsiki olduğu söylendiği gibi mazmaza (ağza su verme), istinşak (burna su çekme), misvak, bıyığı kısaltma, saçları ayırma, tırnak kesme, koltuk altı kıllarını yolma, etek tıraşı, sünnet olma ve istinca olduğu da söylenmiştir {فَأَتَمّهنَّ} “o da onları tastamam yerine getirdi” eksiksiz olarak eda etti. {قَالَ} “Buyurdu ki” Yüce Allah ona: {إنِّي جَاعِلك لِلنَّاسِ إمَامًا} “Şüphesiz ben seni insanlara bir önder yapacağım” dinde bir rehber. {قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “Dedi ki: Soyumdan da” çocuklarımdan da önderler kıl! {قَالَ لَا يَنَال عَهْدِي} “Buyurdu ki: Benim ahdime erişemez” önderlik ahdime {الظَّالِمِينَ} “zalimler” onlardan kâfir olanlar. Bu, ahdin zalim olmayanlara erişeceğine delalet eder.
{وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْت} الْكَعْبَة {مَثَابَة لِلنَّاسِ} مَرْجِعًا يَثُوبُونَ إلَيْهِ مِنْ كُلّ جَانِب {وَأَمْنًا} مَأْمَنًا لَهُمْ مِنْ الظُّلْم وَالْإِغَارَات الْوَاقِعَة فِي غَيْره كَانَ الرَّجُل يَلْقَى قَاتِل أَبِيهِ فِيهِ فَلَا يهيجه {واتخذوا} أيها الناس {مِنْ مَقَام إبْرَاهِيم} هُوَ الْحَجَر الَّذِي قَامَ عَلَيْهِ عِنْد بِنَاء الْبَيْت {مُصَلًّى} مَكَان صَلَاة بأن تصلوا خلفه ركعتي الطواف وفي قراءة بفتح الخاء خبر {وَعَهِدْنَا إلَى إبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل} أَمَرْنَاهُمَا {أَنْ} أَيْ بِأَنْ {طَهِّرَا بَيْتِي} مِنْ الْأَوْثَان {لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ} الْمُقِيمِينَ فِيهِ {وَالرُّكَّع السُّجُود} جَمْع رَاكِع وَسَاجِد المصلين
{وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْت} “Hani biz o Beyt'i (Kâbe'yi) kılmıştık” Kâbe'yi {مَثَابَة لِلنَّاسِ} “insanlar için bir toplanma yeri” her taraftan kendisine dönüp geldikleri bir mercî {وَأَمْنًا} “ve bir güven yeri” başka yerlerde meydana gelen zulüm ve baskınlardan onlar için bir sığınak; kişi orada babasının katiliyle karşılaşsa dahi ona ilişmezdi. {واتخذوا} “Siz de edinin” ey insanlar! {مِنْ مَقَام إبْرَاهِيم} “İbrahim'in makamından” Beyt'i inşa ederken üzerine bastığı taştır {مُصَلًّى} “bir namazgâh” arkasında tavafın iki rekâtlık namazını kılacağınız bir namaz yeri. Bir kıraatte hâ harfinin fethasıyla (وَاتَّخَذُوا) haberdir. {وَعَهِدْنَا إلَى إبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل} “İbrahim ve İsmail'e de ahdettik” ikisine emrettik {أَنْ} “diye” yani şöylece: {طَهِّرَا بَيْتِي} “Beytimi temizleyin” putlardan [arındırın] {لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ} “tavaf edenler, ibadete kapananlar” orada ikamet edenler {وَالرُّكَّع السُّجُود} “ve rükû ve secde edenler için” râki' ve sâcid'in çoğuludur, yani namaz kılanlar için.
{وَإِذْ قَالَ إبْرَاهِيمُ رَبّ اجْعَلْ هَذَا} الْمَكَان {بَلَدًا آمِنًا} ذَا أَمْن وَقَدْ أَجَابَ اللَّه دُعَاءَهُ فَجَعَلَهُ حَرَمًا لَا يُسْفَك فِيهِ دَم إنْسَان وَلَا يُظْلَم فِيهِ أَحَد وَلَا يُصَاد صَيْده وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهُ {وَارْزُقْ أَهْله مِنْ الثَّمَرَات} وَقَدْ فَعَلَ بِنَقْلِ الطَّائِف مِنْ الشَّام إلَيْهِ وَكَانَ أَقْفَر لَا زَرْع فِيهِ وَلَا مَاء {مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر} بَدَل مِنْ أَهْله وَخَصَّهُمْ بِالدُّعَاءِ لَهُمْ مُوَافَقَة لِقَوْلِهِ لَا يَنَال عَهْدِي الظَّالِمِينَ {قَالَ} تَعَالَى {وَ} اُرْزُقْ {مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعهُ} بِالتَّشْدِيدِ وَالتَّخْفِيف فِي الدُّنْيَا بِالرِّزْقِ {قَلِيلًا} مُدَّة حَيَاته {ثُمَّ أَضْطَرّهُ}
{وَإِذْ قَالَ إبْرَاهِيمُ رَبّ اجْعَلْ هَذَا} “Hani İbrahim: Rabbim, burayı kıl! demişti” bu mekânı {بَلَدًا آمِنًا} “güvenli bir belde” emniyetli [bir belde]. Allah onun duasını kabul etti ve orayı hiçbir insanın kanı akıtılmayan, kimseye zulmedilmeyen, avı avlanmayan ve taze otu koparılmayan bir harem kıldı. {وَارْزُقْ أَهْله مِنْ الثَّمَرَات} “ve halkını ürünlerle rızıklandır”. Allah, Taif'i Şam'dan oraya naklederek bunu gerçekleştirdi; oysa orası ne ekini ne de suyu olan çorak bir yerdi. {مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر} “onlardan Allah'a ve ahiret gününe iman edenleri” 'ehlihi' lafzından bedeldir; “Zalimler benim ahdime erişemez” buyruğuna muvafakat olsun diye duayı özellikle onlara tahsis etmiştir. {قَالَ} “Buyurdu ki” Yüce [Allah]: {وَ} “Ve” rızıklandırırım {مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعهُ} “inkâr edeni de; onu faydalandırırım” şeddeli ve şeddesiz olarak (أُمَتِّعُهُ / أُمْتِعُهُ) dünyada rızıkla [faydalandırırım] {قَلِيلًا} “az bir süre” ömrü müddetince {ثُمَّ أَضْطَرّهُ} “sonra onu mecbur kılarım”
أُلْجِئهُ فِي الْآخِرَة {إلَى عَذَاب النَّار} فَلَا يَجِد عَنْهَا مَحِيصًا {وَبِئْسَ الْمَصِير} الْمَرْجِع هي
Ahirette onu mecbur ederim {إلَى عَذَاب النَّار} “ateşin azabına” artık ondan kaçacak hiçbir yer bulamaz. {وَبِئْسَ الْمَصِير} “O ne kötü bir varış yeridir!” dönülecek yer olarak o [ateş ne kötüdür]!
{وَ} اُذْكُرْ {إذْ يَرْفَع إبْرَاهِيم الْقَوَاعِد} الْأُسُس أَوْ الْجُدُر {مِنْ الْبَيْت} يَبْنِيه مُتَعَلِّق بِيَرْفَعُ {وَإِسْمَاعِيل} عُطِفَ عَلَى إبْرَاهِيم يَقُولَانِ {رَبّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} بِنَاءَنَا {إنَّك أَنْت السَّمِيع} لِلْقَوْلِ {الْعَلِيم} بالفعل
{وَ} “Ve” hatırla {إذْ يَرْفَع إبْرَاهِيم الْقَوَاعِد} “hani İbrahim temelleri yükseltiyordu” temelleri veya duvarları {مِنْ الْبَيْت} “o Beyt'ten” onu inşa ediyordu; 'yerfeu'ya mütealliktir {وَإِسْمَاعِيل} “ve İsmail de” İbrahim'e atfedilmiştir; [şöyle] diyorlardı: {رَبّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} “Rabbimiz, bizden kabul buyur” binamızı {إنَّك أَنْت السَّمِيع} “şüphesiz sen hakkıyla işitensin” sözü {الْعَلِيم} “hakkıyla bilensin” fiili.
{ربنا واجعلنا مسلمين} منقادين {لك و} اجعل {من ذريتنا} أَوْلَادنَا {أُمَّة} جَمَاعَة {مُسْلِمَة لَك} وَمِنْ لِلتَّبْعِيضِ وَأَتَى بِهِ لِتَقَدُّمِ قَوْله لَا يَنَال عَهْدِي الظَّالِمِينَ {وَأَرِنَا} عَلِّمْنَا {مَنَاسِكنَا} شَرَائِع عِبَادَتنَا أَوْ حَجّنَا {وَتُبْ عَلَيْنَا إنَّك أَنْت التَّوَّاب الرَّحِيم} سَأَلَاهُ التَّوْبَة مَعَ عِصْمَتهمَا تَوَاضُعًا وَتَعْلِيمًا لِذُرِّيَّتِهِمَا
{ربنا واجعلنا مسلمين} “Rabbimiz, bizi teslim olanlardan kıl” boyun eğenlerden [kıl] {لك و} “sana; ve” kıl {من ذريتنا} “soyumuzdan da” çocuklarımızdan [da] {أُمَّة} “bir ümmet” bir topluluk {مُسْلِمَة لَك} “sana teslim olan”. 'Min' teb'îd (kısmiyet) içindir; daha önce geçen “Zalimler benim ahdime erişemez” buyruğundan ötürü bu şekilde getirilmiştir. {وَأَرِنَا} “ve bize göster” bize öğret {مَنَاسِكنَا} “ibadet yöntemlerimizi” ibadetlerimizin veya haccımızın hükümlerini {وَتُبْ عَلَيْنَا إنَّك أَنْت التَّوَّاب الرَّحِيم} “ve tövbemizi kabul buyur; şüphesiz sen tövbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin”. İsmet (günahsızlık) sıfatlarına rağmen tevazu göstererek ve soylarına öğretmek maksadıyla O'ndan tövbe dilediler.
{رَبّنَا وَابَعْث فِيهِمْ} أَيْ أَهْل الْبَيْت {رَسُولًا مِنْهُمْ} مِنْ أَنْفُسهمْ وَقَدْ أَجَابَ اللَّه دُعَاءَهُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتك} الْقُرْآن {وَيُعَلِّمهُمْ الْكِتَاب} الْقُرْآن {وَالْحِكْمَة} أَيْ مَا فِيهِ مِنْ الْأَحْكَام {وَيُزَكِّيهِمْ} يُطَهِّرهُمْ مِنْ الشِّرْك {إنَّك أَنْت الْعَزِيز} الْغَالِب {الْحَكِيم} فِي صنعه
{رَبّنَا وَابَعْث فِيهِمْ} “Rabbimiz, onların içinde gönder” yani Beyt halkı içinde {رَسُولًا مِنْهُمْ} “kendilerinden bir elçi” bizzat kendi içlerinden. Allah da onun bu duasını Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile kabul buyurmuştur; {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتك} “onlara senin ayetlerini okusun” Kur'an'ı {وَيُعَلِّمهُمْ الْكِتَاب} “onlara Kitab'ı öğretsin” Kur'an'ı {وَالْحِكْمَة} “ve hikmeti” yani onda bulunan hükümleri {وَيُزَكِّيهِمْ} “ve onları arındırsın” onları şirkten temizlesin. {إنَّك أَنْت الْعَزِيز} “Şüphesiz sen mutlak güç sahibisin” galip olansın {الْحَكِيم} “hüküm ve hikmet sahibisin” fiil ve yaratışında.
{وَمَنْ} أَيْ لَا {يَرْغَب عَنْ مِلَّة إبْرَاهِيم} فَيَتْرُكهَا {إلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسه} جَهِلَ أَنَّهَا مَخْلُوقَة لِلَّهِ يَجِب عَلَيْهَا عِبَادَته أَوْ اسْتَخَفَّ بِهَا وَامْتَهَنَهَا {وَلَقَدْ اصْطَفَيْنَاهُ} اخْتَرْنَاهُ {فِي الدُّنْيَا} بِالرِّسَالَةِ وَالْخَلَّة {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَة لَمِنْ الصَّالِحِينَ} الَّذِينَ لَهُمْ الدَّرَجَات الْعُلَى
{وَمَنْ} “Kim” yani hiç kimse {يَرْغَب عَنْ مِلَّة إبْرَاهِيم} “İbrahim'in dininden yüz çevirmez” ve onu terk etmez {إلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسه} “kendini bilmeyenden başka” nefsinin Allah için yaratıldığını ve O'na ibadet etmesi gerektiğini bilmeyen yahut nefsini hafife alıp onu değersizleştiren kimseden başka. {وَلَقَدْ اصْطَفَيْنَاهُ} “Andolsun biz onu seçtik” seçkin kıldık {فِي الدُّنْيَا} “dünyada” peygamberlik ve hullet (dostluk) ile {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَة لَمِنْ الصَّالِحِينَ} “şüphesiz o ahirette de salihlerdendir” en yüce derecelere sahip olan kimselerdendir.
وَاذْكُرْ {إذْ قَالَ لَهُ رَبّه أَسْلِمْ} انْقَدْ لِلَّهِ وَأَخْلِصْ لَهُ دِينك {قال أسلمت لرب العالمين}
[Ve] hatırla {إذْ قَالَ لَهُ رَبّه أَسْلِمْ} “Hani Rabbi ona: Teslim ol! demişti” Allah'a boyun eğ ve dinini O'na halis kıl [buyurmuştu]. {قال أسلمت لرب العالمين} “[O da:] Âlemlerin Rabbine teslim oldum, dedi”.
{وَوَصَّى} وَفِي قِرَاءَة أَوْصَى {بِهَا} بِالْمِلَّةِ {إبْرَاهِيم بَنِيهِ وَيَعْقُوب} بَنِيهِ قَالَ {يَا بَنِيّ إنَّ اللَّه اصْطَفَى لَكُمْ الدِّين} دِين الْإِسْلَام {فَلَا تَمُوتُنَّ إلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} نَهَى عَنْ تَرْك الْإِسْلَام وَأَمَرَ بِالثَّبَاتِ عَلَيْهِ إلَى مُصَادَفَة الْمَوْت
{وَوَصَّى} “Ve vasiyet etti” bir kıraatte (أَوْصَى) şeklindedir {بِهَا} “bunu” bu dini {إبْرَاهِيم بَنِيهِ وَيَعْقُوب} “İbrahim oğullarına ve Yakub da” oğullarına [vasiyet etti]. Dedi ki: {يَا بَنِيّ إنَّ اللَّه اصْطَفَى لَكُمْ الدِّين} “Ey oğullarım! Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti” İslam dinini; {فَلَا تَمُوتُنَّ إلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “öyleyse siz ancak Müslümanlar olarak can verin”. İslam'ı terk etmeyi yasaklamış ve ölüm kendilerini buluncaya dek onun üzerinde sebat etmeyi emretmiştir.
وَلَمَّا قَالَ الْيَهُود لِلنَّبِيِّ أَلَسْت تَعْلَم أَنَّ يَعْقُوب يَوْم مَاتَ أَوْصَى بَنِيهِ بِالْيَهُودِيَّةِ نَزَلَ {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاء} حُضُورًا {إذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إذْ} بَدَل مِنْ إذْ قَبْله {قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي} بَعْد مَوْتِي {قَالُوا نَعْبُد إلَهك وَإِلَه آبَائِك إبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق} عَدّ إسْمَاعِيل مِنْ الْآبَاء تَغْلِيب وَلِأَنَّ الْعَمّ بِمَنْزِلَةِ الْأَب {إلَهًا وَاحِدًا} بَدَل مِنْ إلَهك {ونحن له مسلمون} وَأَمْ بِمَعْنَى هَمْزَة الْإِنْكَار أَيْ لَمْ تَحْضُرُوهُ وَقْت مَوْته فَكَيْفَ تَنْسُبُونَ إلَيْهِ مَا لَا يَلِيق بِهِ
Yahudiler Peygamber'e: “Yakub'un vefat edeceği gün oğullarına Yahudiliği vasiyet ettiğini bilmiyor musun?” dediklerinde şu ayet indi: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاء} “Yoksa siz şahitler miydiniz?” hazır bulunanlar mıydınız? {إذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إذْ} “Yakub'a ölüm geldiği vakit? Hani” ikinci 'iz', önceki 'iz'den bedeldir; {قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي} “oğullarına: Benden sonra neye kulluk edeceksiniz? dediğinde” vefatımdan sonra? {قَالُوا نَعْبُد إلَهك وَإِلَه آبَائِك إبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق} “Dediler ki: Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahına kulluk edeceğiz”. İsmail'in atalardan sayılması tağlib yoluyladır ve amcanın baba makamında olmasındandır. {إلَهًا وَاحِدًا} “Tek bir ilaha” 'ilahike' lafzından bedeldir; {ونحن له مسلمون} “ve biz O'na teslim olanlarız”. 'Em' (أَمْ) inkar hemzesi anlamındadır; yani siz onun vefatı anında hazır bulunmadınız; öyleyse nasıl olur da ona yakışmayan bir şeyi ona nispet edersiniz?!
{تِلْكَ} مُبْتَدَأ وَالْإِشَارَة إلَى إبْرَاهِيم وَيَعْقُوب وَبَنِيهِمَا وَأَنَّثَ لِتَأْنِيثِ خَبَره {أُمَّة قَدْ خَلَتْ} سَلَفَتْ {لَهَا مَا كَسَبَتْ} مِنْ الْعَمَل أَيْ جَزَاؤُهُ اسْتِئْنَاف {وَلَكُمْ} الْخِطَاب لِلْيَهُودِ {مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} كَمَا لَا يُسْأَلُونَ عَنْ عَمَلكُمْ وَالْجُمْلَة تَأْكِيد لِمَا قَبْلهَا
{تِلْكَ} “İşte onlar” mübtedadır; işaret İbrahim, Yakub ve onların çocuklarınadır. Haberi müennes olduğu için müennes getirilmiştir; {أُمَّة قَدْ خَلَتْ} “gelip geçmiş bir ümmettir” [önceden] yaşamış [bir topluluktur]. {لَهَا مَا كَسَبَتْ} “Onların kazandıkları kendilerinindir” yaptıkları ameller, yani onların karşılığı onlaradır; [cümle] istinaftır. {وَلَكُمْ} “ve sizin” hitap Yahudileredir {مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “kazandıklarınız sizindir; siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız” tıpkı onların sizin amellerinizden sorgulanmayacakları gibi. Bu cümle bir öncekinin tekitidir.
{وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} أَوْ لِلتَّفْصِيلِ وَقَائِل الْأَوَّل يَهُود الْمَدِينَة وَالثَّانِي نَصَارَى نَجْرَان {قُلْ} لَهُمْ {بَلْ} نَتَّبِع {مِلَّة إبْرَاهِيم حَنِيفًا} حَال مِنْ إبْرَاهِيم مَائِلًا عَنْ الْأَدْيَان كُلّهَا إلَى الدِّين الْقَيِّم {وما كان من المشركين}
{وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “Dediler ki: Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız”. 'Ev' (أَوْ) tafsil içindir; ilk sözü söyleyen Medine Yahudileri, ikincisini söyleyen ise Necran Hristiyanlarıdır. {قُلْ} “De ki” onlara: {بَلْ} “Aksine” biz uyarız {مِلَّة إبْرَاهِيم حَنِيفًا} “hanif olarak İbrahim'in dinine”. [Hanifen], İbrahim'den haldir; diğer bütün dinlerden yüz çevirip dosdoğru dine yönelen demektir. {وما كان من المشركين} “O, müşriklerden de değildi”.
{قُولُوا} خِطَاب لِلْمُؤْمِنِينَ {آمَنَّا بِاَللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إلَيْنَا} مِنْ الْقُرْآن {وَمَا أُنْزِلَ إلَى إبْرَاهِيم} مِنْ الصُّحُف الْعَشْر {وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب وَالْأَسْبَاط} أولاده {وَمَا أُوتِيَ مُوسَى} مِنْ التَّوْرَاة {وَعِيسَى} مِنْ الْإِنْجِيل {وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبّهمْ} مِنْ الْكُتُب وَالْآيَات {لَا نُفَرِّق بَيْن أَحَد مِنْهُمْ} فَنُؤْمِن بِبَعْضٍ وَنَكْفُر بِبَعْضٍ كَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى {ونحن له مسلمون}
{قُولُوا} “Deyin ki” müminlere hitaptır: {آمَنَّا بِاَللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إلَيْنَا} “Biz Allah'a ve bize indirilene” Kur'an'a {وَمَا أُنْزِلَ إلَى إبْرَاهِيم} “İbrahim'e indirilene” on sahifeye {وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب وَالْأَسْبَاط} “İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlara [indirilenlere]” onun evlatlarına {وَمَا أُوتِيَ مُوسَى} “Musa'ya verilenlere” Tevrat'a {وَعِيسَى} “ve İsa'ya [verilenlere]” İncil'e {وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبّهمْ} “ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik” kitaplara ve mucizelere. {لَا نُفَرِّق بَيْن أَحَد مِنْهُمْ} “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” Yahudi ve Hristiyanlar gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz; {ونحن له مسلمون} “ve biz O'na teslim olanlarız”.
{فَإِنْ آمَنُوا} أَيْ الْيَهُود وَالنَّصَارَى {بِمِثْلِ} مِثْل زَائِدَة {مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدْ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا} عَنْ الْإِيمَان بِهِ {فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاق} خِلَاف مَعَكُمْ {فَسَيَكْفِيكَهُمْ اللَّه} يَا مُحَمَّد شِقَاقهمْ {وَهُوَ السَّمِيع} لِأَقْوَالِهِمْ {الْعَلِيم} بِأَحْوَالِهِمْ وَقَدْ كَفَاهُ إيَّاهُمْ بِقَتْلِ قُرَيْظَة وَنَفْي النَّضِير وَضَرْب الْجِزْيَة عَلَيْهِمْ
{فَإِنْ آمَنُوا} “Eğer iman ederlerse” yani Yahudiler ve Hristiyanlar {بِمِثْلِ} “benzerine” 'misl' zaiddir {مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدْ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا} “sizin iman ettiğinizin, artık kesinlikle doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse” ona iman etmekten {فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاق} “onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler” sizinle derin bir ihtilaf içindedirler. {فَسَيَكْفِيكَهُمْ اللَّه} “Onlara karşı Allah sana yetecektir” ey Muhammed, onların düşmanlığına karşı; {وَهُوَ السَّمِيع} “O, hakkıyla işitendir” onların söylediklerini {الْعَلِيم} “hakkıyla bilendir” onların durumlarını. Nitekim Kurayza'nın öldürülmesi, Nadîr'in sürülmesi ve onlara cizye konulması suretiyle [Allah] onlara karşı ona yetmiştir.
{صِبْغَة اللَّه} مَصْدَر مُؤَكِّد لِآمَنَّا وَنَصْبُهُ بِفِعْلٍ مُقَدَّر أَيْ صَبَغَنَا اللَّه وَالْمُرَاد بِهَا دِينه الَّذِي فَطَرَ النَّاس عَلَيْهِ لِظُهُورِ أَثَره عَلَى صَاحِبه كَالصَّبْغِ فِي الثَّوْب {وَمَنْ} أَيْ لَا أَحَد {أَحْسَن مِنْ اللَّه صِبْغَة} تَمْيِيز {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} قَالَ الْيَهُود لِلْمُسْلِمِينَ نَحْنُ أَهْل الْكِتَاب الْأَوَّل وَقِبْلَتنَا أَقْدَم وَلَمْ تَكُنْ الْأَنْبِيَاء مِنْ الْعَرَب وَلَوْ كَانَ مُحَمَّد نَبِيًّا لَكَانَ منا فنزل
{صِبْغَة اللَّه} “Allah'ın boyasıyla [boyandık]”. 'Âmennâ' fiilini pekiştiren bir mastardır ve takdiri bir fiille mensubdur; yani 'Allah bizi boyadı' demektir. Kastedilen, O'nun insanları üzerinde yarattığı fıtrat dini olup, elbisedeki boya gibi sahibinin üzerinde eserinin belirgin olmasından dolayı böyle ifade edilmiştir. {وَمَنْ} “Kimdir?” yani hiç kimse yoktur {أَحْسَن مِنْ اللَّه صِبْغَة} “Allah'tan daha güzel boyası olan?” 'sıbgaten' temyizdir. {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} “Ve biz yalnız O'na kulluk edenleriz”. Yahudiler Müslümanlara: “Biz ilk kitap ehline mensubuz, kıblemiz daha eskidir, Arap'tan peygamber gelmemiştir; şayet Muhammed peygamber olsaydı bizden olurdu” dediler. Bunun üzerine şu ayet indi:
{قُلْ} لَهُمْ {أَتُحَاجُّونَنَا} تُخَاصِمُونَنَا {فِي اللَّه} أَنْ اصْطَفَى نَبِيًّا مِنْ الْعَرَب {وَهُوَ رَبّنَا وَرَبّكُمْ} فَلَهُ أَنْ يَصْطَفِي مَنْ يَشَاء {وَلَنَا أَعْمَالنَا} نُجَازِي بِهَا {وَلَكُمْ أَعْمَالكُمْ} تُجَازُونَ بِهَا فَلَا يَبْعُد أَنْ يَكُون فِي أَعْمَالنَا مَا نَسْتَحِقّ بِهِ الْإِكْرَام {وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} الدِّين وَالْعَمَل دُونكُمْ فَنَحْنُ أَوْلَى بِالِاصْطِفَاءِ وَالْهَمْزَة لِلْإِنْكَارِ وَالْجُمَل الثلاث أحوال
{قُلْ} “De ki” onlara: {أَتُحَاجُّونَنَا} “Bizimle tartışıyor musunuz” çekişiyor musunuz {فِي اللَّه} “Allah hakkında?” Araplardan bir peygamber seçtiği hususunda? {وَهُوَ رَبّنَا وَرَبّكُمْ} “Oysa O, bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir” dilediğini seçmek O'na aittir. {وَلَنَا أَعْمَالنَا} “Bizim amellerimiz bizedir” karşılığını göreceğimiz {وَلَكُمْ أَعْمَالكُمْ} “sizin amelleriniz de sizedir” karşılığını göreceğiniz. Öyleyse amellerimiz içinde bu ikrama layık olacağımız şeylerin bulunması uzak bir ihtimal değildir. {وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} “Biz O'na ihlasla bağlananlarız” dini ve ameli sizden farklı olarak [yalnız O'na has kılarız]; dolayısıyla seçilmeye en layık olan biziz. Hemze inkar içindir ve bu üç cümle hâldir.
{أم} بل أ {تَقُولُونَ} بِالتَّاءِ وَالْيَاء {إنَّ إبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب وَالْأَسْبَاط كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ} لَهُمْ {أَأَنْتُمْ أَعْلَم أَمْ اللَّه} أَيْ اللَّه أَعْلَم وَقَدْ بَرَأَ مِنْهُمَا إبْرَاهِيم بِقَوْلِهِ {مَا كَانَ إبْرَاهِيم يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا} وَالْمَذْكُورُونَ مَعَهُ تَبَع لَهُ {وَمَنْ أَظْلَم مِمَّنْ كَتَمَ} أَخْفَى عَنْ النَّاس {شَهَادَة عِنْده} كَائِنَة {مِنْ اللَّه} أَيْ لَا أَحَد أَظْلَم مِنْهُ وَهُمْ الْيَهُود كَتَمُوا شَهَادَة اللَّه فِي التَّوْرَاة لِإِبْرَاهِيم بِالْحَنِيفِيَّةِ {وَمَا اللَّه بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} تَهْدِيد لَهُمْ
{أم} “Yoksa” bilakis siz {تَقُولُونَ} “diyor musunuz” 'tâ' ve 'yâ' ile (تَقُولُونَ / يَقُولُونَ): {إنَّ إبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب وَالْأَسْبَاط كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ} “Şüphesiz İbrahim, İsmail, İshak, Yakub ve torunlar Yahudi yahut Hristiyan idiler? De ki” onlara: {أَأَنْتُمْ أَعْلَم أَمْ اللَّه} “Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?” Yani Allah daha iyi bilir. Nitekim {مَا كَانَ إبْرَاهِيم يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا} “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı” buyurarak İbrahim'i bu iki nitelemeden beri kılmıştır; onunla beraber anılanlar da ona tabidir. {وَمَنْ أَظْلَم مِمَّنْ كَتَمَ} “Gizleyenden daha zalim kim olabilir?” insanlardan saklayandan {شَهَادَة عِنْده} “yanındaki şahitliği” bulunan {مِنْ اللَّه} “Allah'tan gelen?” Yani ondan daha zalim kimse yoktur; onlar Tevrat'ta Allah'ın İbrahim'in hanifliğine dair olan şahitliğini gizleyen Yahudilerdir. {وَمَا اللَّه بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”. Onlara bir tehdittir.
{تِلْكَ أُمَّة قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يعملون} تقدم مثله
{تِلْكَ أُمَّة قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يعملون} “İşte onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız”. Benzeri daha önce geçmişti.
{سيقول السفهاء} الجهال {مِنْ النَّاس} الْيَهُود وَالْمُشْرِكِينَ {مَا وَلَّاهُمْ} أَيّ شَيْء صَرَفَ النَّبِيّ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ {عَنْ قِبْلَتهمْ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} عَلَى استقبالها في الصلاة وهي بيت المقدس وَالْإِتْيَان بِالسِّينِ الدَّالَّة عَلَى الِاسْتِقْبَال مِنْ الْإِخْبَار بالغيب {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِق وَالْمَغْرِب} أَيْ الْجِهَات كُلّهَا فَيَأْمُر بِالتَّوَجُّهِ إلَى أَيّ جِهَة شَاءَ لَا اعْتِرَاض عَلَيْهِ {يَهْدِي مَنْ يَشَاء} هِدَايَته {إلَى صِرَاط} طَرِيق {مُسْتَقِيم} دِين الْإِسْلَام أَيْ وَمِنْهُمْ أَنْتُمْ دَلَّ عَلَى هَذَا
{سيقول السفهاء} “Beyinsizler diyecekler ki” cahiller {مِنْ النَّاس} “insanlardan” Yahudiler ve müşrikler: {مَا وَلَّاهُمْ} “Onları ne çevirdi” hangi şey Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri vazgeçirdi {عَنْ قِبْلَتهمْ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “üzerinde bulundukları kıblelerinden?” namazda yöneldikleri kıbleden; o da Beytü'l-Makdis'tir. Gelecek bildiren 'sîn' (سَ) harfinin getirilmesi gaybdan haber vermektir. {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِق وَالْمَغْرِب} “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır” yani bütün yönler O'nundur; dolayısıyla dilediği yöne yönelmeyi emreder, O'na itiraz olunamaz. {يَهْدِي مَنْ يَشَاء} “O, dilediğini iletir” hidayetini murad ettiği kimseyi {إلَى صِرَاط} “bir yola” doğru bir yola {مُسْتَقِيم} “dosdoğru” İslam dinine. Yani siz de onlardansınız; buna delalet etmiştir.
{وَكَذَلِكَ} كَمَا هَدَيْنَاكُمْ إلَيْهِ {جَعَلْنَاكُمْ} يَا أُمَّة مُحَمَّد {أُمَّةً وَسَطًا} خِيَارًا عُدُولًا {لِتَكُونُوا شُهَدَاء عَلَى النَّاس} يَوْم الْقِيَامَة أَنَّ رُسُلهمْ بَلَّغَتْهُمْ {وَيَكُون الرَّسُول عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} أَنَّهُ بَلَّغَكُمْ {وَمَا جَعَلْنَا} صَيَّرْنَا {الْقِبْلَة} لَك الْآن الْجِهَة {الَّتِي كُنْت عَلَيْهَا} أَوَّلًا وَهِيَ الْكَعْبَة وَكَانَ ﷺ يُصَلِّي إلَيْهَا فَلَمَّا هَاجَرَ أُمِرَ بِاسْتِقْبَالِ بَيْت الْمَقْدِس تَأَلُّفًا لِلْيَهُودِ فَصَلَّى إلَيْهِ سِتَّة أَوْ سَبْعَة عَشْر شَهْرًا ثُمَّ حُوِّلَ {إلَّا لِنَعْلَم} عِلْم ظُهُور {مَنْ يَتَّبِع الرَّسُول} فَيُصَدِّقهُ {مِمَّنْ يَنْقَلِب عَلَى عَقِبَيْهِ} أَيْ يَرْجِع إلَى الْكُفْر شَكًّا فِي الدِّين وَظَنًّا أَنَّ النَّبِيّ ﷺ فِي حِيرَة مِنْ أَمْره وَقَدْ ارْتَدَّ لِذَلِك جَمَاعَة {وَإِنْ} مُخَفَّفَة مِنْ الثَّقِيلَة وَاسْمهَا مَحْذُوف أَيْ وَإِنَّهَا {كَانَتْ} أَيْ التَّوْلِيَة إلَيْهَا {لَكَبِيرَة} شَاقَّة عَلَى النَّاس {إلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّه} مِنْهُمْ {وَمَا كَانَ اللَّه لِيُضِيعَ إيمَانكُمْ} أَيْ صَلَاتكُمْ إلَى بَيْت الْمَقْدِس بَلْ يُثِيبكُمْ عَلَيْهِ لِأَنَّ سَبَب نُزُولهَا السُّؤَال عَمَّنْ مَاتَ قَبْل التحويل {إن الله بالناس} المؤمنين {لرؤوف رَحِيم} فِي عَدَم إضَاعَة أَعْمَالهمْ وَالرَّأْفَة شِدَّة الرَّحْمَة وَقَدَّمَ الْأَبْلَغ لِلْفَاصِلَةِ
{وَكَذَلِكَ} “Ve böylece” sizi ona ilettiğimiz gibi {جَعَلْنَاكُمْ} “sizi kıldık” ey Muhammed ümmeti {أُمَّةً وَسَطًا} “vasat bir ümmet” seçkin ve adil [bir ümmet] {لِتَكُونُوا شُهَدَاء عَلَى النَّاس} “insanlara şahitler olasınız diye” kıyamet gününde elçilerinin kendilerine tebliğ ettiğine dair {وَيَكُون الرَّسُول عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “ve Resul de sizin üzerinize şahit olsun” size tebliğ ettiğine dair. {وَمَا جَعَلْنَا} “Ve biz kılmadık” yapmadık {الْقِبْلَة} “kıbleyi” şimdi senin için o yönü {الَّتِي كُنْت عَلَيْهَا} “önceden üzerinde bulunduğun” ilk başta ki o da Kâbe'dir. O sallallâhu aleyhi ve sellem ona doğru namaz kılardı. Hicret edince Yahudileri ısındırmak maksadıyla Beytü'l-Makdis'e yönelmesi emrolundu ve ona doğru on altı veya on yedi ay namaz kıldı, sonra [Kâbe'ye] çevrildi; {إلَّا لِنَعْلَم} “ancak bilelim diye” açıkça ortaya çıksın diye [kıldık] {مَنْ يَتَّبِع الرَّسُول} “Peygamber'e uyanı” onu tasdik edeni {مِمَّنْ يَنْقَلِب عَلَى عَقِبَيْهِ} “iki ökçesi üzerinde geri dönenden” dinde şüpheye düşerek ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in işinde şaşkınlık içinde olduğunu sanarak küfre dönenden [ayırt edelim diye]. Nitekim bundan ötürü bir topluluk dinden dönmüştü. {وَإِنْ} “Şüphesiz bu” muhaffefedir (şeddesiz إِنْ), ismi mahzuftur; yani 've innehe' (وَإِنَّهَا) takdirindedir {كَانَتْ} “oldu” yani ona doğru yöneliş {لَكَبِيرَة} “elbette çok ağır” insanlara çok meşakkatli {إلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّه} “ancak Allah'ın doğru yola ilettiği kimseler müstesna” onlardan. {وَمَا كَانَ اللَّه لِيُضِيعَ إيمَانكُمْ} “Allah imanınızı zayi edecek değildir” yani Beytü'l-Makdis'e doğru kıldığınız namazınızı, bilakis ona karşılık size sevap verecektir; zira bu ayetin iniş sebebi kıble değişmeden önce ölenlerin durumunun sorulmasıdır. {إن الله بالناس} “Şüphesiz Allah insanlara” müminlere {لرؤوف رَحِيم} “çok şefkatlidir, çok merhametlidir” onların amellerini boşa çıkarmama hususunda. Ra'fet, merhametin en ileri derecesidir; fasıla (ayet sonu uyumu) için daha beliğ olan öne alınmıştır.
{قَدْ} لِلتَّحْقِيقِ {نَرَى تَقَلُّب} تَصَرُّف {وَجْهك فِي} جِهَة {السَّمَاء} مُتَطَلِّعًا إلَى الْوَحْي وَمُتَشَوِّقًا لِلْأَمْرِ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَة وَكَانَ يَوَدّ ذَلِكَ لِأَنَّهَا قِبْلَة إبْرَاهِيم وَلِأَنَّهُ أَدْعَى إلَى إسْلَام الْعَرَب {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ} نُحَوِّلَنَّك {قِبْلَة تَرْضَاهَا} تُحِبّهَا {فَوَلِّ وَجْهك} اسْتَقْبِلْ فِي الصَّلَاة {شَطْر} نَحْو {الْمَسْجِد الْحَرَام} أَيْ الْكَعْبَة {وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ} خِطَاب لِلْأُمَّةِ {فَوَلُّوا وُجُوهكُمْ} فِي الصَّلَاة {شَطْره وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ} أَيْ التَّوَلِّي إلَى الْكَعْبَة {الْحَقّ} الثَّابِت {مِنْ رَبّهمْ} لِمَا فِي كُتُبهمْ مِنْ نَعْت النَّبِيّ ﷺ مِنْ أَنَّهُ يَتَحَوَّل إلَيْهَا {وَمَا اللَّه بِغَافِلٍ عما تعملون} بِالتَّاءِ أَيّهَا الْمُؤْمِنُونَ مِنْ امْتِثَال أَمْره وَبِالْيَاءِ أَيْ الْيَهُود مِنْ إنْكَار أَمْر الْقِبْلَة
{قَدْ} “Muhakkak ki” tahkik içindir {نَرَى تَقَلُّب} “dönüp durmasını görüyoruz” evrilip çevrilmesini {وَجْهك فِي} “yüzünün” yönüne {السَّمَاء} “göğe doğru” vahyi bekleyerek ve Kâbe'ye yönelme emrinin gelmesini arzulayarak. O bunu çok istiyordu; çünkü orası İbrahim'in kıblesiydi ve Arapların İslam'a girmesini daha çok teşvik ediciydi. {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ} “Elbette seni döndüreceğiz” çevireceğiz {قِبْلَة تَرْضَاهَا} “hoşnut olacağın bir kıbleye” seveceğin [bir kıbleye]. {فَوَلِّ وَجْهك} “Artık yüzünü çevir” namazda yönel {شَطْر} “tarafına” cihetine {الْمَسْجِد الْحَرَام} “Mescid-i Haram'ın” yani Kâbe'nin. {وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ} “Ve nerede bulunursanız bulunun” ümmete hitaptır: {فَوَلُّوا وُجُوهكُمْ} “yüzlerinizi çevirin” namazda {شَطْره وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ} “onun tarafına. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler gayet iyi bilirler ki o” yani Kâbe'ye yönelmek {الْحَقّ} “haktır” sabittir {مِنْ رَبّهمْ} “Rablerinden gelen” kitaplarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in oraya yöneleceğine dair vasfı yer aldığı için. {وَمَا اللَّه بِغَافِلٍ عما تعملون} “Allah onların/sizin yaptıklarınızdan gafil değildir” 'tâ' ile okunduğunda (تَعْمَلُونَ): ey müminler, O'nun emrine uymanızdan; 'yâ' ile okunduğunda (يَعْمَلُونَ): yani Yahudilerin kıble emrini inkâr etmelerinden [gafil değildir].
{وَلَئِنْ} لَام الْقَسَم {أَتَيْت الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب بِكُلِّ آيَة} عَلَى صِدْقك فِي أَمْر الْقِبْلَة {مَا تَبِعُوا} أَيْ لَا يَتْبَعُونَ {قِبْلَتك} عِنَادًا {وَمَا أَنْت بِتَابِعٍ قِبْلَتهمْ} قَطْع لِطَمَعِهِ فِي إسْلَامهمْ وَطَمَعهمْ فِي عَوْده إلَيْهَا {وَمَا بَعْضهمْ بِتَابِعٍ قِبْلَة بَعْض} أَيْ الْيَهُود قِبْلَة النَّصَارَى وَبِالْعَكْسِ {وَلَئِنْ اتَّبَعْت أَهْوَاءَهُمْ} الَّتِي يَدْعُونَك إلَيْهَا {مِنْ بَعْد مَا جَاءَك مِنْ الْعِلْم} الْوَحْي {إنَّك إذًا} إنْ اتَّبَعْتهمْ فَرْضًا {لمن الظالمين}
{وَلَئِنْ} “Ve andolsun ki” kasem lâmıdır {أَتَيْت الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب بِكُلِّ آيَة} “kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen” kıble hususundaki doğruluğuna dair {مَا تَبِعُوا} “onlar uymazlar” yani uymayacaklardır {قِبْلَتك} “senin kıblene” inatlarından ötürü. {وَمَا أَنْت بِتَابِعٍ قِبْلَتهمْ} “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin”. Bu, onun onların Müslüman olmasına dair ümidini, onların da onun kendi kıblelerine dönmesine dair ümidini kesmektedir. {وَمَا بَعْضهمْ بِتَابِعٍ قِبْلَة بَعْض} “Onların bir kısmı da diğerinin kıblesine uyacak değildir” yani Yahudiler Hristiyanların kıblesine, Hristiyanlar da Yahudilerin kıblesine uymazlar. {وَلَئِنْ اتَّبَعْت أَهْوَاءَهُمْ} “Andolsun eğer onların hevalarına uyacak olursan” seni davet ettikleri şeylere {مِنْ بَعْد مَا جَاءَك مِنْ الْعِلْم} “sana gelen bunca ilimden sonra” vahiyden sonra {إنَّك إذًا} “kesinlikle sen o takdirde” faraza onlara uyacak olursan {لمن الظالمين} “elbette zalimlerden olursun”.
{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمْ الْكِتَاب يَعْرِفُونَهُ} أَيْ مُحَمَّدًا {كَمَا يعرفون أبناءهم} بنعته في كتبهم قال بن سَلَام لَقَدْ عَرَفْته حِين رَأَيْته كَمَا أَعْرِف ابني ومعرفتي لمحمد أَشَدّ {وَإْنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقّ} نَعْته {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} هَذَا الَّذِي أَنْت عَلَيْهِ
{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمْ الْكِتَاب يَعْرِفُونَهُ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu tanırlar” yani Muhammed'i {كَمَا يعرفون أبناءهم} “kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi” kitaplarındaki vasfıyla. İbn Selâm: “Onu gördüğüm anda öz oğlumu tanıdığım gibi tanıdım, hatta Muhammed'e dair bilgim daha da kesindi” demiştir. {وَإْنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقّ} “Bununla beraber onlardan bir grup hakkı kesinlikle gizlemektedir” onun vasfını {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “bile bile” senin üzerinde bulunduğun bu hakikati.
{الْحَقّ} كَائِنًا {مِنْ رَبّك فَلَا تَكُونَن مِنْ الْمُمْتَرِينَ} الشَّاكِّينَ فِيهِ أَيْ مِنْ هَذَا النَّوْع فَهُوَ أَبْلَغ مِنْ أَنْ لَا تَمْتَرِ
{الْحَقّ} “O hak” sabittir {مِنْ رَبّك فَلَا تَكُونَن مِنْ الْمُمْتَرِينَ} “Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma!” onda şüphe edenlerden, yani bu türden kimselerden olma; bu ifade 'sakın şüphe etme' demekten daha beliğdir.
{وَلِكُلٍّ} مِنْ الْأُمَم {وِجْهَة} قِبْلَة {هُوَ مُوَلِّيهَا} وِجْهَة فِي صَلَاته وَفِي قِرَاءَة مَوْلَاهَا {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَات} بَادِرُوا إلَى الطَّاعَات وَقَبُولهَا {أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمْ اللَّه جَمِيعًا} يَجْمَعكُمْ يَوْم الْقِيَامَة فَيُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ {إن الله على كل شيء قدير
{وَلِكُلٍّ} “Her birinin” ümmetlerden her birinin {وِجْهَة} “bir yönü vardır” bir kıblesi {هُوَ مُوَلِّيهَا} “ona yönelir” namazında o yöne döner; bir kıraatte (مُوَلَّاهَا) şeklindedir. {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَات} “Öyleyse hayırlarda yarışın” taatlere ve onları kabule koşun. {أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمْ اللَّه جَمِيعًا} “Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir” kıyamet gününde sizi toplar da amellerinizin karşılığını verir. {إن الله على كل شيء قدير} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”.
{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْت} لِسَفَرٍ {فَوَلِّ وَجْهك شَطْر الْمَسْجِد الْحَرَام وَإِنَّهُ لَلْحَقّ مِنْ رَبّك وَمَا اللَّه بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} بِالتَّاءِ وَالْيَاء تَقَدَّمَ مِثْله وَكَرَّرَهُ لِبَيَانِ تَسَاوِي حُكْم السَّفَر وَغَيْره
{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْت} “Nereden yola çıkarsan çık” yolculuk için {فَوَلِّ وَجْهك شَطْر الْمَسْجِد الْحَرَام وَإِنَّهُ لَلْحَقّ مِنْ رَبّك وَمَا اللَّه بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen haktır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”. 'Tâ' ve 'yâ' ile (تَعْمَلُونَ / يَعْمَلُونَ) okunmuştur; benzeri daha önce geçmişti. Sefer ile sefer dışındaki durumların hükümce eşit olduğunu beyan etmek için bunu tekrarlamıştır.
{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْت فَوَلِّ وَجْهك شَطْر الْمَسْجِد الحرام وحيثما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهكُمْ شَطْره} كَرَّرَهُ لِلتَّأْكِيدِ {لِئَلَّا يَكُون لِلنَّاسِ} الْيَهُود أَوْ الْمُشْرِكِينَ {عَلَيْكُمْ حُجَّة} أَيْ مُجَادَلَة فِي التَّوَلِّي إلَى غَيْره لِتَنْتِفِي مُجَادَلَتهمْ لَكُمْ مِنْ قَوْل الْيَهُود يَجْحَد دِيننَا وَيَتْبَع قِبْلَتنَا وَقَوْل الْمُشْرِكِينَ يَدَّعِي مِلَّة إبْرَاهِيم وَيُخَالِف قِبْلَته {إلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} بِالْعِنَادِ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا تَحَوَّلَ إلَيْهَا إلَّا مَيْلًا إلَى دِين آبَائِهِ وَالِاسْتِثْنَاء مُتَّصِل وَالْمَعْنَى لَا يَكُون لِأَحَدٍ عَلَيْكُمْ كَلَام إلَّا كَلَام هَؤُلَاءِ {فَلَا تَخْشَوْهُمْ} تَخَافُوا جِدَالهمْ فِي التَّوَلِّي إلَيْهَا {وَاخْشَوْنِي} بِامْتِثَالِ أَمْرِي {وَلِأُتِمّ} عُطِفَ عَلَى لِئَلَّا يَكُون {نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ} بِالْهِدَايَةِ إلَى مَعَالِم دِينكُمْ {وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} إلَى الْحَقّ
{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْت فَوَلِّ وَجْهك شَطْر الْمَسْجِد الحرام وحيثما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهكُمْ شَطْره} “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir; nerede bulunursanız bulunun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin”. Pekiştirmek için bunu tekrarlamıştır; {لِئَلَّا يَكُون لِلنَّاسِ} “ta ki insanların olmasın” Yahudilerin yahut müşriklerin {عَلَيْكُمْ حُجَّة} “size karşı bir delili” yani başka yöne yönelmeniz hususunda bir tartışması [olmasın]; böylece Yahudilerin: “Bizim dinimizi inkâr ediyor ama kıblemize uyuyor” demesi ve müşriklerin de: “İbrahim'in dininde olduğunu iddia ediyor ama onun kıblesine muhalefet ediyor” demesiyle size karşı yapacakları tartışma ortadan kalksın; {إلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “ancak onlardan zulmedenler müstesna” inat edenler [müstesna]. Zira onlar: “Oraya ancak atalarının dinine meylinden ötürü döndü” derler. İstisna muttasıldır; anlamı ise şudur: Bunların lafından başka kimsenin size karşı söyleyecek bir sözü olmasın. {فَلَا تَخْشَوْهُمْ} “Onlardan korkmayın” oraya yönelme hususundaki tartışmalarından korkmayın {وَاخْشَوْنِي} “benden korkun” emrime itaat ederek; {وَلِأُتِمّ} “ve tamamlayayım diye” 'li-ellâ yekûne' üzerine atfedilmiştir {نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ} “size olan nimetimi” dininizin esaslarına hidayet etmek suretiyle {وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “ve doğru yolu bulasınız diye” hakka [erişesiniz diye].
{كما أرسلنا} متعلق بأتم أي إتمام كَإِتْمَامِهَا بِإِرْسَالِنَا {فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ} مُحَمَّدًا ﷺ {يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتنَا} الْقُرْآن {وَيُزَكِّيكُمْ} يُطَهِّركُمْ مِنْ الشِّرْك {وَيُعَلِّمكُمْ الْكِتَاب} الْقُرْآن {وَالْحِكْمَة} مَا فِيهِ مِنْ الْأَحْكَام {ويعلمكم ما لم تكونوا تعلمون}
{كما أرسلنا} “Nitekim gönderdiğimiz gibi” 've-li-ütimme' lafzına mütealliktir; yani 'göndermek suretiyle nimetimizi tamamladığımız gibi bir tamamlayışla' demektir: {فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ} “içinizden size bir elçi” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i; {يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتنَا} “size ayetlerimizi okuyan” Kur'an'ı {وَيُزَكِّيكُمْ} “sizi arındıran” şirkten temizleyen {وَيُعَلِّمكُمْ الْكِتَاب} “size Kitab'ı öğreten” Kur'an'ı {وَالْحِكْمَة} “ve hikmeti” onda bulunan hükümleri {ويعلمكم ما لم تكونوا تعلمون} “ve size bilmediklerinizi öğreten [bir elçi gönderdik]”.
{فَاذْكُرُونِي} بِالصَّلَاةِ وَالتَّسْبِيح وَنَحْوه {أَذْكُركُمْ} قِيلَ مَعْنَاهُ أُجَازِيكُمْ وَفِي الْحَدِيث عَنْ اللَّه مَنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسه ذَكَرْته فِي نَفْسِي وَمَنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَأ ذَكَرْته فِي مَلَأ خَيْر مِنْ مَلَئِهِ {وَاشْكُرُوا لِي} نِعْمَتِي بِالطَّاعَةِ {وَلَا تَكْفُرُونِ} بالمعصية
{فَاذْكُرُونِي} “Öyleyse beni anın” namazla, tesbihle ve benzeri şeylerle {أَذْكُركُمْ} “ki ben de sizi anayım”. Manasının 'size mükâfat vereyim' olduğu söylenmiştir. Hadiste Allah'tan [rivayetle şöyle buyrulur]: “Kim beni kendi içinde anarsa, ben de onu zâtımda anarım. Kim beni bir topluluk içinde anarsa, ben de onu onlarınkinden daha hayırlı bir topluluk içinde anarım”. {وَاشْكُرُوا لِي} “Ve bana şükredin” itaatle nimetlerime [şükredin] {وَلَا تَكْفُرُونِ} “bana nankörlük etmeyin” isyan ederek.
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا} عَلَى الْآخِرَة {بِالصَّبْرِ} عَلَى الطَّاعَة وَالْبَلَاء {وَالصَّلَاة} خَصَّهَا بِالذِّكْرِ لِتَكَرُّرِهَا وَعِظَمهَا {إنَّ اللَّه مَعَ الصَّابِرِينَ} بِالْعَوْنِ
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا} “Ey iman edenler, yardım dileyin” ahiret işleri için {بِالصَّبْرِ} “sabırla” itaate ve belalara karşı {وَالصَّلَاة} “ve namazla”. Tekrarlandığı ve azameti büyük olduğu için namazı özellikle zikretmiştir. {إنَّ اللَّه مَعَ الصَّابِرِينَ} “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” yardım ve desteğiyle.
{وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَل فِي سَبِيل اللَّه} هُمْ {أَمْوَات بَلْ} هُمْ {أَحْيَاء} أَرْوَاحهمْ فِي حَوَاصِل طُيُور خُضْر تَسْرَح فِي الْجَنَّة حَيْثُ شَاءَتْ لِحَدِيثٍ بِذَلِكَ {وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ} تَعْلَمُونَ ما فيه
{وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَل فِي سَبِيل اللَّه} “Allah yolunda öldürülenler için:” onlar {أَمْوَات بَلْ} “ölülerdir, demeyin; bilakis” onlar {أَحْيَاء} “diridirler”. Ruhları yeşil kuşların kursaklarındadır; cennette diledikleri gibi dolaşırlar—bu konudaki hadis sebebiyle. {وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ} “Fakat siz farkında değilsiniz” onların içinde bulundukları [durumu] bilmezsiniz.
{وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِنْ الْخَوْف} لِلْعَدُوِّ {وَالْجُوع} الْقَحْط {وَنَقْص مِنْ الْأَمْوَال} بِالْهَلَاكِ {وَالْأَنْفُس} بِالْقَتْلِ وَالْمَوْت وَالْأَمْرَاض {وَالثَّمَرَات} بِالْحَوَائِجِ أَيْ لَنَخْتَبِرَنَّكُم فَنَنْظُر أَتَصْبِرُونَ أَمْ لَا {وَبَشِّرْ الصَّابِرِينَ} عَلَى الْبَلَاء بِالْجَنَّةِ
{وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِنْ الْخَوْف} “Andolsun ki sizi biraz korkuyla” düşman [korkusuyla], {وَالْجُوع} “ve açlıkla” kıtlıkla, {وَنَقْص مِنْ الْأَمْوَال} “mallardan” helak olmak suretiyle, {وَالْأَنْفُس} “canlardan” öldürülme, ölüm ve hastalıklar yoluyla, {وَالثَّمَرَات} “ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız” [çeşitli] afetlerle [eksiltmekle sınayacağız]; yani sizi mutlaka imtihan edeceğiz ki sabredecek misiniz yoksa etmeyecek misiniz görelim. {وَبَشِّرْ الصَّابِرِينَ} “Sabredenleri” belalara karşı [sabredenleri] cennetle “müjdele”.
هُمُ {الَّذِينَ إذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَة} بَلَاء {قَالُوا إنَّا لِلَّهِ} مَلِكًا وَعَبِيدًا يَفْعَل بِنَا مَا يَشَاء {وَإِنَّا إلَيْهِ رَاجِعُونَ} فِي الْآخِرَة فَيُجَازِينَا وَفِي الْحَدِيث مَنْ اسْتَرْجَعَ عِنْد الْمُصِيبَة أَجَرَهُ اللَّه فِيهَا وَأَخْلَفَ اللَّه عَلَيْهِ خَيْرًا وَفِيهِ أَنَّ مِصْبَاح النَّبِيّ ﷺ طُفِئَ فَاسْتَرْجَعَ فَقَالَتْ عَائِشَة إنَّمَا هَذَا مِصْبَاح فَقَالَ كُلّ مَا أَسَاءَ الْمُؤْمِن فَهُوَ مُصِيبَة رَوَاهُ أَبُو دَاوُد فِي مَرَاسِيله
Onlar {الَّذِينَ إذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَة} “o kimselerdir ki kendilerine bir musibet” bir bela “gelip çattığında” {قَالُوا إنَّا لِلَّهِ} “'Biz şüphesiz Allah'a aidiz'” [O'nun] mülkü ve kullarıyız, hakkımızda dilediğini yapar {وَإِنَّا إلَيْهِ رَاجِعُونَ} “'ve şüphesiz O'na döneceğiz'” ahirette [O'na döneceğiz], O da bize karşılığını verecektir, “derler”. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Musibet anında istircâ yapan (innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn diyen) kimseye Allah musibetinde ecir verir ve onun ardından kendisine daha hayırlısını ihsan eder.” Yine hadiste geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kandili sönmüş, bunun üzerine istircâda bulunmuştur. Âişe: “Bu sadece bir kandildir” deyince, “Mümini üzen her şey bir musibettir” buyurmuştur. Bunu Ebû Dâvûd Merâsîl'inde rivayet etmiştir.
{أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَات} مَغْفِرَة {مِنْ رَبّهمْ وَرَحْمَة} نعمة {واؤلئك هُمْ الْمُهْتَدُونَ} إلَى الصَّوَاب
{أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَات} “İşte Rablerinden bağışlanmalar” mağfiret {مِنْ رَبّهمْ وَرَحْمَة} “ve rahmet onların üzerinedir” nimet [onlaradır]; {واؤلئك هُمْ الْمُهْتَدُونَ} “ve doğru yola ermiş olanlar da işte onlardır” doğruya [ulaşanlardır].
{إنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَة} جَبَلَانِ بِمَكَّة {مِنْ شَعَائِر اللَّه} أَعْلَام دِينه جَمْع شَعِيرَة {فَمَنْ حَجّ الْبَيْت أَوْ اعْتَمَرَ} أَيْ تَلَبَّسَ بِالْحَجِّ أَوْ الْعُمْرَة وَأَصْلهمَا الْقَصْد وَالزِّيَارَة {فَلَا جُنَاح عَلَيْهِ} إثْم عَلَيْهِ {أَنْ يَطَّوَّف} فِيهِ إدْغَام التَّاء فِي الْأَصْل فِي الطَّاء {بِهِمَا} بِأَنْ يَسْعَى بَيْنهمَا سَبْعًا نَزَلَتْ لَمَّا كَرِهَ الْمُسْلِمُونَ ذَلِكَ لِأَنَّ أَهْل الْجَاهِلِيَّة كَانُوا يَطُوفُونَ بِهِمَا وَعَلَيْهِمَا صنمان يمسحونهما وعن بن عَبَّاس أَنَّ السَّعْي غَيْر فَرْض لِمَا أَفَادَهُ رَفْع الْإِثْم مِنْ التَّخْيِير وَقَالَ الشَّافِعِيّ وَغَيْره رُكْن وَبَيَّنَ ﷺ فَرِيضَته بِقَوْلِهِ إنَّ اللَّه كَتَبَ عَلَيْكُمْ السَّعْي رَوَاهُ البيهقي وغيره وقال ابدأوا بِمَا بَدَأَ اللَّه بِهِ يَعْنِي الصَّفَا رَوَاهُ مُسْلِم {وَمَنْ تَطَوَّعَ} وَفِي قِرَاءَة بِالتَّحْتِيَّةِ وَتَشْدِيد الطَّاء مَجْزُومًا وَفِيهِ إدْغَام التَّاء فِيهَا {خَيْرًا} أَيْ بِخَيْرٍ أَيْ عَمِلَ مَا لَمْ يَجِب عَلَيْهِ مِنْ طَوَاف وَغَيْره {فَإِنَّ اللَّه شَاكِر} لِعَمَلِهِ بِالْإِثَابَةِ عَلَيْهِ {عَلِيم} بِهِ
{إنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَة} “Şüphesiz Safa ile Merve” Mekke'deki iki dağ {مِنْ شَعَائِر اللَّه} “Allah'ın [dininin] nişanelerindendir” dininin alametlerindendir; şeîre'nin çoğuludur. {فَمَنْ حَجّ الْبَيْت أَوْ اعْتَمَرَ} “Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa” yani hac veya umreye başlarsa—her ikisinin asıl anlamı yönelmek ve ziyaret etmektir— {فَلَا جُنَاح عَلَيْهِ} “üzerine hiçbir günah yoktur” hiçbir vebal yoktur {أَنْ يَطَّوَّف} “tavaf etmesinde” aslındaki tâ harfi tı harfine idgam edilmiştir {بِهِمَا} “ikisi arasında” yani aralarında yedi defa sa'y etmesinde [bir günah yoktur]. Bu ayet, Müslümanlar bunu kerih gördükleri zaman inmiştir; çünkü Câhiliye halkı ikisi arasında tavaf ediyorlardı ve üzerlerinde mesh ettikleri (ellerini sürdükleri) iki put vardı. İbn Abbâs'tan sa'yin farz olmadığı rivayet edilmiştir, çünkü günahın kaldırılması serbestlik (tahyîr) ifade eder. Şâfiî ve başkaları ise bunun bir rükün olduğunu söylemiştir. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz Allah üzerinize sa'yi farz kıldı” buyurarak bunun farz oluşunu açıklamıştır; bunu Beyhakî ve başkaları rivayet etmiştir. Ayrıca: “Allah'ın başladığı şeyle (yani Safa ile) başlayınız” buyurmuştur; bunu Müslim rivayet etmiştir. {وَمَنْ تَطَوَّعَ} “Kim gönülden yaparsa” bir kıraatte tâ harfinin tı harfine idgamıyla meczûm ve ye harfiyle [yettavva'] okunmuştur {خَيْرًا} “bir hayır” yani bir hayır ile, [yani] kendisine farz olmayan tavaf ve benzeri bir ameli fazladan yaparsa {فَإِنَّ اللَّه شَاكِر} “şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir” ona sevap vererek amelini karşılıksız bırakmayandır, {عَلِيم} “hakkıyla bilendir” onu.
وَنَزَلَ فِي الْيَهُود {إنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ} النَّاس {مَا أَنْزَلْنَا مِنْ الْبَيِّنَات وَالْهُدَى} كَآيَةِ الرَّجْم وَنَعْت مُحَمَّد ﷺ {مِنْ بَعْد مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَاب} التَّوْرَاة {أُولَئِكَ يَلْعَنهُمْ اللَّه} يُبْعِدهُمْ مِنْ رَحْمَته {وَيَلْعَنهُمْ اللَّاعِنُونَ} الْمَلَائِكَة وَالْمُؤْمِنُونَ أَوْ كُلّ شَيْء بِالدُّعَاءِ عليهم باللعنة
Yahudiler hakkında indi: {إنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ} “Şüphesiz gizleyenler” insanlardan [gizleyenler] {مَا أَنْزَلْنَا مِنْ الْبَيِّنَات وَالْهُدَى} “indirdiğimiz açık delilleri ve hidayeti” recm ayeti ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı gibi şeyleri, {مِنْ بَعْد مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَاب} “biz onu insanlara Kitap'ta açıkladıktan sonra” Tevrat'ta [açıkladıktan sonra]; {أُولَئِكَ يَلْعَنهُمْ اللَّه} “işte onlara Allah lanet eder” onları rahmetinden uzaklaştırır, {وَيَلْعَنهُمْ اللَّاعِنُونَ} “lanet ediciler de onlara lanet eder” melekler ve müminler yahut her şey lanet dileğinde bulunarak [lanet eder].
{إلَّا الَّذِينَ تَابُوا} رَجَعُوا عَنْ ذَلِكَ {وَأَصْلَحُوا} عَمَلهمْ {وَبَيَّنُوا} مَا كَتَمُوا {فَأُولَئِكَ أَتُوب عَلَيْهِمْ} أَقْبَل تَوْبَتهمْ {وَأَنَا التَّوَّاب الرَّحِيم} بِالْمُؤْمِنِينَ
{إلَّا الَّذِينَ تَابُوا} “Ancak tövbe edenler” bundan dönenler, {وَأَصْلَحُوا} “ıslah edenler” amellerini [ıslah edenler] {وَبَيَّنُوا} “ve açıklayanlar müstesna” gizlediklerini [açıklayanlar müstesnadır]. {فَأُولَئِكَ أَتُوب عَلَيْهِمْ} “İşte onların tövbelerini kabul ederim” tövbelerini kabul ederim; {وَأَنَا التَّوَّاب الرَّحِيم} “çünkü ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim” müminlere karşı.
{إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّار} حَال {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَة اللَّه وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعِينَ} أَيْ هُمْ مُسْتَحِقُّونَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة وَالنَّاس قِيلَ عَامّ وَقِيلَ الْمُؤْمِنُونَ
{إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّار} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler” hâl cümlesidir; {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَة اللَّه وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعِينَ} “işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir” yani dünyada ve ahirette bunu hak etmişlerdir. 'İnsanlar' kelimesinin bütün insanları kapsadığı söylenmiştir; müminler olduğu da söylenmiştir.
{خَالِدِينَ فِيهَا} أَيْ اللَّعْنَة وَالنَّار الْمَدْلُول بِهَا عَلَيْهَا {لَا يُخَفَّف عَنْهُمْ الْعَذَاب} طَرْفَة عَيْن {وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} يُمْهَلُونَ لِتَوْبَةٍ أَوْ لِمَعْذِرَةٍ
{خَالِدِينَ فِيهَا} “Onda ebedî kalacaklardır” yani lanette ve onun delalet ettiği ateşte [ebedî kalacaklardır]; {لَا يُخَفَّف عَنْهُمْ الْعَذَاب} “onlardan azap hafifletilmez” göz açıp kapayıncaya kadar bile, {وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} “onlara mühlet de verilmez” tövbe etmeleri yahut mazeret beyan etmeleri için ertelenmezler.
وَنَزَلَ لَمَّا قَالُوا صِفْ لَنَا رَبّك {وَإِلَهكُمْ} الْمُسْتَحِقّ لِلْعِبَادَةِ مِنْكُمْ {إلَه وَاحِد} لَا نَظِير له لا فِي ذَاته وَلَا فِي صِفَاته {لَا إلَه إلَّا هُوَ} هُوَ {الرَّحْمَن الرَّحِيم} وَطَلَبُوا آيَة على ذلك فنزلت
'Bize Rabbini nitele' dediklerinde indi: {وَإِلَهكُمْ} “Sizin ilahınız” sizden ibadeti hak eden [ilahınız] {إلَه وَاحِد} “tek bir ilahtır” ne zatında ne de sıfatlarında O'nun hiçbir benzeri yoktur. {لَا إلَه إلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” O, {الرَّحْمَن الرَّحِيم} “Rahmân'dır, Rahîm'dir”. Buna dair bir delil istediler; bunun üzerine [şu ayet] indi:
{إن في خلق السماوات والأرض} وما فيهما مِنْ الْعَجَائِب {وَاخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار} بِالذَّهَابِ وَالْمَجِيء وَالزِّيَادَة وَالنُّقْصَان {وَالْفُلْك} السُّفُن {الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْر} وَلَا تَرْسُب مُوقَرَة {بِمَا يَنْفَع النَّاس} مِنْ التِّجَارَات وَالْحَمْل {وَمَا أَنْزَلَ اللَّه مِنْ السَّمَاء مِنْ مَاء} مَطَر {فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْض} بِالنَّبَاتِ {بَعْد مَوْتهَا} يُبْسهَا {وَبَثَّ} فَرَّقَ وَنَشَرَ بِهِ {فِيهَا مِنْ كُلّ دَابَّة} لِأَنَّهُمْ يَنْمُونَ بِالْخِصْبِ الْكَائِن عَنْهُ {وَتَصْرِيف الرِّيَاح} تَقْلِيبهَا جُنُوبًا وَشِمَالًا حَارَّة وَبَارِدَة {وَالسَّحَاب} الْغَيْم {الْمُسَخَّر} الْمُذَلَّل بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى يَسِير إلَى حَيْثُ شَاءَ اللَّه {بَيْن السَّمَاء وَالْأَرْض} بِلَا عَلَاقَة {لَآيَات} دَالَّات عَلَى وَحْدَانِيّته تَعَالَى {لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} يَتَدَبَّرُونَ
{إن في خلق السماوات والأرض} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında” ve bu ikisinde bulunan hayret verici şeylerde, {وَاخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار} “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde” gidip gelmesinde, uzayıp kısalmasında, {وَالْفُلْك} “gemilerde” {الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْر} “denizde akıp giden” yükle dolu olduğu halde batmayan, {بِمَا يَنْفَع النَّاس} “insanlara fayda veren şeylerle” ticaret malları ve taşınan yüklerle, {وَمَا أَنْزَلَ اللَّه مِنْ السَّمَاء مِنْ مَاء} “Allah'ın gökten indirdiği suda” yağmurda {فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْض} “ve onunla yeri canlandırmasında” bitkilerle [canlandırmasında] {بَعْد مَوْتهَا} “ölümünden sonra” kurumasının ardından; {وَبَثَّ} “ve yaymasında” dağıtıp saçmasında {فِيهَا مِنْ كُلّ دَابَّة} “orada her türlü canlıyı” çünkü onlar yağmurun vesile olduğu bollukla çoğalırlar; {وَتَصْرِيف الرِّيَاح} “rüzgârların yönlendirilmesinde” güneyden ve kuzeyden, sıcak ve soğuk olarak estirilmesinde {وَالسَّحَاب} “ve bulutlarda” {الْمُسَخَّر} “boyun eğdirilmiş” Allah Teâlâ'nın emrine amade kılınmış, Allah'ın dilediği yere doğru giden, {بَيْن السَّمَاء وَالْأَرْض} “yer ile gök arasında” hiçbir bağ olmaksızın [duran bulutlarda]; {لَآيَات} “elbette deliller vardır” O'nun birliğine delalet eden [deliller vardır] {لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “akleden bir topluluk için” düşünen [bir topluluk için].
{وَمِنْ النَّاس مَنْ يَتَّخِذ مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {أَنْدَادًا} أَصْنَامًا {يُحِبُّونَهُمْ} بِالتَّعْظِيمِ وَالْخُضُوع {كَحُبِّ اللَّه} أَيْ كَحُبِّهِمْ لَهُ {وَاَلَّذِينَ آمَنُوا أَشَدّ حُبًّا لِلَّهِ} مِنْ حُبّهمْ لِلْأَنْدَادِ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْدِلُونَ عَنْهُ بِحَالٍ مَا وَالْكُفَّار يَعْدِلُونَ فِي الشِّدَّة إلَى اللَّه {وَلَوْ يَرَى} تُبْصِر يَا مُحَمَّد {الَّذِينَ ظَلَمُوا} بِاِتِّخَاذِ الْأَنْدَاد {إذْ يَرَوْنَ} بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَالْمَفْعُول يُبْصِرُونَ {الْعَذَاب}
{وَمِنْ النَّاس مَنْ يَتَّخِذ مِنْ دُون اللَّه} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka” yani O'nun dışında {أَنْدَادًا} “eşler edinir” putlar [edinir]; {يُحِبُّونَهُمْ} “onları severler” tazim ve boyun eğmeyle [severler] {كَحُبِّ اللَّه} “Allah'ı sever gibi” yani kendilerinin Allah'ı sevmesi gibi. {وَاَلَّذِينَ آمَنُوا أَشَدّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha güçlüdür” onların putlara olan sevgisinden; çünkü onlar hiçbir durumda O'ndan vazgeçmezler; kâfirler ise darlık anında Allah'a yönelirler. {وَلَوْ يَرَى} “Görseydi” görsen [ey Muhammed] {الَّذِينَ ظَلَمُوا} “o zulmedenler” putlar edinmek suretiyle [zulmedenler], {إذْ يَرَوْنَ} “gördükleri zaman” fâil ve mef'ûl kipiyle; yani gördüklerinde {الْعَذَاب} “azabı”,
لَرَأَيْت أَمْرًا عَظِيمًا وَإِذْ بِمَعْنَى إذَا {أَنَّ} أَيْ لِأَنَّ {الْقُوَّة} الْقُدْرَة وَالْغَلَبَة {لِلَّهِ جَمِيعًا} حَال {وَأَنَّ اللَّه شَدِيد الْعَذَاب} وَفِي قِرَاءَة تَرَى وَالْفَاعِل ضَمِير السَّامِع وَقِيلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا فَهِيَ بِمَعْنَى يَعْلَم وَأَنَّ وَمَا بَعْدهَا سَدَّتْ مَسَدّ الْمَفْعُولَيْنِ وَجَوَاب لَوْ مَحْذُوف وَالْمَعْنَى لَوْ عَلِمُوا فِي الدُّنْيَا شِدَّة عَذَاب اللَّه وَأَنَّ الْقُدْرَة لِلَّهِ وَحْده وَقْت مُعَايَنَتهمْ لَهُ وَهُوَ يَوْم الْقِيَامَة لَمَّا اتَّخَذُوا مِنْ دُونه أَنْدَادًا
büyük bir iş görürdün. 'İz' lafzı 'izâ' anlamındadır. {أَنَّ} “Muhakkak” yani şundan dolayı ki {الْقُوَّة} “kuvvet” kudret ve galebe {لِلَّهِ جَمِيعًا} “bütünüyle Allah'ındır” hâl konumundadır {وَأَنَّ اللَّه شَدِيد الْعَذَاب} “ve şüphesiz Allah'ın azabı pek şiddetlidir”. Bir kıraatte 'terâ' (sen görürsün) şeklindedir; fâili dinleyicinin zamiridir. 'Zulmedenler' olduğu da söylenmiştir; bu takdirde 'ya'lemü' (bilir) manasındadır. 'Enne' ve sonrası iki mef'ûlün yerine geçmiştir. 'Lev'in cevabı hazfedilmiştir. Manası şudur: Dünyada Allah'ın azabının şiddetini ve onu bizzat gördükleri vakit -ki o kıyamet günüdür- kudretin yalnızca Allah'a ait olduğunu bilselerdi, O'ndan başka eşler edinmezlerdi.
{إذْ} بَدَل مِنْ إذْ قَبْله {تَبَرَّأَ الَّذِينَ اُتُّبِعُوا} أَيْ الرُّؤَسَاء {مِنْ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} أَيْ أَنْكَرُوا إضْلَالهمْ {وَ} قَدْ {رَأَوْا الْعَذَاب وَتَقَطَّعَتْ} عُطِفَ عَلَى تَبَرَّأَ {بِهِمْ} عَنْهُمْ {الْأَسْبَاب} الْوَصْل الَّتِي كَانَتْ بَيْنهمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ الْأَرْحَام والمودة
{إذْ} “O zaman” kendisinden önceki 'iz'den bedeldir; {تَبَرَّأَ الَّذِينَ اُتُّبِعُوا} “uyulanlar uzak durup kaçınmışlardır” yani önderler {مِنْ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “uyanlardan” yani onları saptırmış olduklarını inkâr etmişlerdir; {وَ} “ve” kesinlikle {رَأَوْا الْعَذَاب وَتَقَطَّعَتْ} “azabı görmüşlerdir ve kopmuştur” 'teberrae' üzerine atfedilmiştir {بِهِمْ} “aralarındaki” kendilerinden {الْأَسْبَاب} “bütün bağlar” dünyada aralarında bulunan akrabalık ve dostluk gibi bağlar [kopmuştur].
{وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّة} رجعة إلى الدنيا {فَنَتَبَرَّأ مِنْهُمْ} أَيْ الْمَتْبُوعِينَ {كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} اليوم ولو للتمني ونتبرأ جوابه {كَذَلِكَ} أَيْ كَمَا أَرَاهُمْ شِدَّة عَذَابه وَتَبَرَّأَ بَعْضهمْ مِنْ بَعْض {يُرِيهِمْ اللَّه أَعْمَالهمْ} السَّيِّئَة {حَسَرَات} حَال نَدَامَات {عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْ النَّار} بَعْد دُخُولهَا
{وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّة} “Uyanlar dediler ki: 'Keşke bizim için bir dönüş olsa'” dünyaya bir dönüş [olsa], {فَنَتَبَرَّأ مِنْهُمْ} “'da onlardan uzak dursak'” yani uyulan kimselerden [uzak dursak] {كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا} “'onların bizden uzak durdukları gibi'” bugün. 'Lev' temenni içindir; 'fe-neteberrae' ise onun cevabıdır. {كَذَلِكَ} “Böylece” yani onlara azabının şiddetini gösterdiği ve birbirlerinden uzaklaştıkları gibi {يُرِيهِمْ اللَّه أَعْمَالهمْ} “Allah onlara amellerini gösterir” kötü [amellerini], {حَسَرَات} “hüsranlar olarak” hâl konumundadır; pişmanlıklar [olarak gösterir] {عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْ النَّار} “üzerlerine; ve onlar ateşten çıkacak değillerdir” oraya girdikten sonra.
ونزل فيمن حرم السوائب ونحوها {يأيها النَّاس كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْض حَلَالًا} حَال {طَيِّبًا} صِفَة مُؤَكِّدَة أَيْ مُسْتَلَذًّا {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَات} طُرُق {الشَّيْطَان} أَيْ تَزْيِينه {إنَّهُ لَكُمْ عَدُوّ مُبِين} بَيِّن الْعَدَاوَة
Sâibe ve benzeri hayvanları haram kılanlar hakkında indi: {يأيها النَّاس كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْض حَلَالًا} “Ey insanlar, yeryüzünde bulunan şeylerden helal” hâl konumundadır {طَيِّبًا} “ve temiz olarak yiyin” pekiştirici sıfattır; yani lezzetli ve hoş olan şeylerden [yiyin]; {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَات} “ve adımlarına uymayın” yollarına [uymayın] {الشَّيْطَان} “şeytanın” yani onun süslemelerine [kanmayın]; {إنَّهُ لَكُمْ عَدُوّ مُبِين} “çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır” düşmanlığı besbellidir.
{إنَّمَا يَأْمُركُمْ بِالسُّوءِ} الْإِثْم {وَالْفَحْشَاء} الْقَبِيح شَرْعًا {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّه مَا لَا تَعْلَمُونَ} مِنْ تَحْرِيم مَا لَمْ يُحَرِّم وَغَيْره
{إنَّمَا يَأْمُركُمْ بِالسُّوءِ} “O size ancak kötülüğü” günahı {وَالْفَحْشَاء} “ve çirkin hayasızlığı” şer'an çirkin olanı {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّه مَا لَا تَعْلَمُونَ} “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder” O'nun haram kılmadığı şeyleri haram kılmak ve benzeri hususlarda.
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} أَيْ الْكُفَّار {اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّه} مِنْ التَّوْحِيد وَتَحْلِيل الطَّيِّبَات {قَالُوا} لَا {بَلْ نَتَّبِع مَا أَلْفَيْنَا} وَجَدْنَا {عَلَيْهِ آبَاءَنَا} مِنْ عِبَادَة الْأَصْنَام وَتَحْرِيم السَّوَائِب وَالْبَحَائِر قال تعالى {أ} يتبعونهم {ولو كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا} مِنْ أَمْر الدين {ولا يهتدون} إلى الحق والهمزة للإنكار
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} “Onlara denildiği zaman” yani kâfirlere {اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّه} “'Allah'ın indirdiğine uyun'” tevhide ve temiz şeylerin helal kılınışına [uyun], {قَالُوا} “derler ki:” hayır, {بَلْ نَتَّبِع مَا أَلْفَيْنَا} “'bilakis biz üzerinde bulduğumuz şeye uyarız'” bulduğumuz şeye {عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “atalarımızı” putlara tapma, sâibe ve bahîre hayvanlarını haram kılma gibi konularda. Allah Teâlâ buyurdu ki: {أ} “Acaba” onlara mı uyacaklar {ولو كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا} “ataları hiçbir şey akledemez” din işlerinden hiçbir şeyi [akledemez] {ولا يهتدون} “ve doğru yolu bulamaz olsalar da mı?” hakka [ulaşamaz olsalar da mı?]. Hemze inkâr (kınama) içindir.
{وَمَثَل} صِفَة {الَّذِينَ كَفَرُوا} وَمَنْ يَدْعُوهُمْ إلَى الْهُدَى {كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ} يُصَوِّت {بِمَا لَا يَسْمَع إلَّا دُعَاء وَنِدَاء} أَيْ صَوْتًا وَلَا يَفْهَم مَعْنَاهُ أَيْ فِي سَمَاع الْمَوْعِظَة وَعَدَم تَدَبُّرهَا كَالْبَهَائِمِ تَسْمَع صَوْت رَاعِيهَا وَلَا تَفْهَمهُ هُمْ {صُمّ بُكْم عُمْي فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} الموعظة
{وَمَثَل} “Durumu” sıfatı {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlerin” ve onları hidayete çağıran kimsenin [durumu] {كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ} “bağıran kimsenin durumuna benzer” seslenen [kimsenin durumuna benzer] {بِمَا لَا يَسْمَع إلَّا دُعَاء وَنِدَاء} “bağırma ve çağırmadan başka bir şey duymayan şeylere” yani yalnızca bir ses [duyan] ama manasını anlamayan şeylere; yani öğüdü dinleme ve onu düşünmeme hususunda onlar, çobanın sesini işiten fakat onu anlamayan hayvanlar gibidirler. Onlar {صُمّ بُكْم عُمْي فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık onlar akletmezler” öğüdü [anlamazlar].
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَات} حَلَالَات {مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ} عَلَى مَا أَحَلَّ لَكُمْ {إن كنتم إياه تعبدون
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَات} “Ey iman edenler, temiz şeylerden yiyin” helallerden {مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ} “size rızık olarak verdiklerimizden ve Allah'a şükredin” size helal kıldığı şeylere {إن كنتم إياه تعبدون
{إنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَة} أَيْ أَكْلهَا إذْ الْكَلَام فِيهِ وَكَذَا مَا بَعْدهَا وَهِيَ مَا لم يذك شرعا وألحق به بِالسُّنَّةِ مَا أُبِينَ مِنْ حَيّ وَخَصَّ مِنْهَا السَّمَك وَالْجَرَاد {وَالدَّم} أَيْ الْمَسْفُوح كَمَا فِي الْأَنْعَام {وَلَحْم الْخِنْزِير} خَصَّ اللَّحْم لِأَنَّهُ مُعْظَم الْمَقْصُود وَغَيْره تَبَع لَهُ {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّه} أَيْ ذُبِحَ عَلَى اسْم غَيْره وَالْإِهْلَال رَفْع الصَّوْت وَكَانُوا يَرْفَعُونَهُ عِنْد الذَّبْح لِآلِهَتِهِمْ {فَمَنْ اُضْطُرَّ} أَيْ أَلْجَأَتْهُ الضَّرُورَة إلَى أَكْل شَيْء مِمَّا ذُكِرَ فَأَكَلَهُ {غَيْر بَاغٍ} خَارِج عَلَى الْمُسْلِمِينَ {وَلَا عَادٍ} مُتَعَدٍّ عَلَيْهِمْ بِقَطْعِ الطَّرِيق {فَلَا إثْم عَلَيْهِ} فِي أَكْله {إنَّ اللَّه غَفُور} لِأَوْلِيَائِهِ {رَحِيم} بِأَهْلِ طَاعَته حَيْثُ وَسَّعَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ وَخَرَجَ الْبَاغِي وَالْعَادِي وَيَلْحَق بِهِمَا كُلّ عَاصٍ بِسَفَرِهِ كَالْآبِقِ وَالْمَكَّاس فَلَا يَحِلّ لَهُمْ أَكْل شَيْء مِنْ ذَلِكَ مَا لَمْ يَتُوبُوا وَعَلَيْهِ الشَّافِعِيّ
{إنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَة} “O size ancak leşi haram kıldı” yani onun yenmesini; zira söz konusu olan budur; bundan sonrakiler de böyledir. O da şer'î usulle boğazlanmamış olandır. Canlıdan koparılan parça da sünnet ile buna dahil edilmiştir; balık ve çekirge ise bundan istisna edilmiştir. {وَالدَّم} “Ve kanı” yani En'âm suresinde geçtiği üzere akıtılmış olanı, {وَلَحْم الْخِنْزِير} “ve domuz etini”. Eti özellikle zikretmiştir; çünkü asıl kastedilen odur, diğer kısımları ise ona tâbidir. {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّه} “Ve Allah'tan başkası adına kesileni [haram kıldı]” yani başkasının adı anılarak boğazlananı. İhlâl, sesi yükseltmektir; onlar da putları için kestiklerinde seslerini yükseltirlerdi. {فَمَنْ اُضْطُرَّ} “Fakat kim mecbur kalırsa” yani zaruret kendisini bu zikredilenlerden birini yemeye sevk eder de yerse, {غَيْر بَاغٍ} “başkaldırmaksızın” Müslümanlara karşı isyan etmeksizin {وَلَا عَادٍ} “ve haddi aşmaksızın” yol kesmek suretiyle onlara saldırmaksızın [yerse], {فَلَا إثْم عَلَيْهِ} “onun üzerine hiçbir günah yoktur” onu yemesinde. {إنَّ اللَّه غَفُور} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” dostlarını, {رَحِيم} “çok merhamet edendir” itaat ehline; zira bu konuda onlara genişlik tanımıştır. Âsi olanlar ve haddi aşanlar bu hükmün dışındadır; kaçak köle ve vergi/haraç toplayan zâlim (makkâs) gibi yolculuğu sebebiyle günahkâr olan herkes de bunlara dahil edilir. Dolayısıyla tövbe etmedikleri müddetçe bunlardan hiçbir şeyi yemeleri kendilerine helal olmaz; Şâfiî'nin görüşü de bu doğrultudadır.
{إنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّه مِنْ الْكِتَاب} الْمُشْتَمِل عَلَى نَعْت مُحَمَّد ﷺ وَهُمْ الْيَهُود {وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} مِنْ الدُّنْيَا يَأْخُذُونَهُ بَدَله مِنْ سَفَلَتهمْ فَلَا يُظْهِرُونَهُ خَوْف فَوْته عَلَيْهِمْ {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونهمْ إلَّا النَّار} لِأَنَّهَا مَآلهمْ {وَلَا يُكَلِّمهُمْ اللَّه يَوْم الْقِيَامَة} غَضَبًا عَلَيْهِمْ {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} يُطَهِّرهُمْ مِنْ دَنَس الذُّنُوب {وَلَهُمْ عَذَاب أَلِيم} مُؤْلِم هُوَ النَّار
{إنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّه مِنْ الْكِتَاب} “Şüphesiz Allah'ın indirdiği Kitap'tan bir şeyi gizleyenler” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını içeren [Kitap'tan]—ki bunlar Yahudilerdir— {وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “ve onu az bir fiyata satanlar” dünya menfaatine karşılık; kendilerine gelmeyeceğinden korktukları için gizlediklerine karşılık ayak takımından aldıkları [az bir bedel uğruna satanlar]; {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونهمْ إلَّا النَّار} “işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey doldurmazlar” çünkü varacakları yer odur; {وَلَا يُكَلِّمهُمْ اللَّه يَوْم الْقِيَامَة} “ve Allah kıyamet günü onlarla konuşmaz” onlara gazaplandığı için; {وَلَا يُزَكِّيهِمْ} “onları temize de çıkarmaz” günah kirlerinden arındırmaz; {وَلَهُمْ عَذَاب أَلِيم} “ve onlar için pek acı verici bir azap vardır” can yakıcıdır ki o da ateştir.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوْا الضَّلَالَة بِالْهُدَى} أَخَذُوهَا بَدَله فِي الدُّنْيَا {وَالْعَذَاب بِالْمَغْفِرَةِ} الْمُعَدَّة لَهُمْ فِي الْآخِرَة لَوْ لَمْ يَكْتُمُوا {فَمَا أَصْبَرهمْ عَلَى النَّار} أَيْ مَا أَشَدّ صَبْرهمْ وَهُوَ تَعَجُّب لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ ارْتِكَابهمْ مُوجِبَاتهَا مِنْ غَيْر مُبَالَاة وَإِلَّا فَأَيّ صَبْر لَهُمْ
{أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوْا الضَّلَالَة بِالْهُدَى} “İşte onlar hidayete karşılık sapıklığı” dünyada onun yerine sapıklığı almışlardır, {وَالْعَذَاب بِالْمَغْفِرَةِ} “ve bağışlanmaya karşılık azabı satın almış olanlardır” şayet gizlemeselerdi ahirette kendileri için hazırlanmış olan [bağışlanmaya karşılık]. {فَمَا أَصْبَرهمْ عَلَى النَّار} “Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” yani sabırları ne kadar da çetindir! Bu, hiç aldırmaksızın ateşi gerektiren amelleri işlemelerine müminlerin duyduğu şaşkınlığı ifade eder; yoksa onlar için ne sabır olabilir ki!
{ذَلِكَ} الَّذِي ذُكِرَ مِنْ أَكْلهمْ النَّار وَمَا بَعْده {بِأَنَّ} بِسَبَبِ أَنَّ {اللَّه نَزَّلَ الْكِتَاب بِالْحَقِّ} مُتَعَلِّق بِنَزَّلَ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ حَيْثُ آمَنُوا بِبَعْضِهِ وَكَفَرُوا بِبَعْضِهِ بِكَتْمِهِ {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَاب} بِذَلِكَ وَهُمْ الْيَهُود وَقِيلَ الْمُشْرِكُونَ فِي الْقُرْآن حَيْثُ قَالَ بَعْضهمْ شِعْر وَبَعْضهمْ سِحْر وَبَعْضهمْ كَهَانَة {لَفِي شِقَاق} خِلَاف {بَعِيد} عن الحق
{ذَلِكَ} “Bu” ateş yemeleri ve sonrasına dair zikredilen hususlar {بِأَنَّ} “şundan dolayıdır ki” şunun sebebiyledir ki: {اللَّه نَزَّلَ الْكِتَاب بِالْحَقِّ} “Allah Kitab'ı hak ile indirmiştir”. 'Bi'l-hakkı', 'nezzele'ye mütealliktir. Fakat onlar onda ihtilafa düştüler; zira bir kısmına iman edip bir kısmını da gizleyerek inkâr ettiler. {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَاب} “Şüphesiz Kitap hakkında anlaşmazlığa düşenler” bu şekilde [ihtilafa düşenler]—ki onlar Yahudilerdir; Kur'an hakkında bazısı 'şiirdir', bazısı 'sihirdir', bazısı 'kâhinliktir' diyen müşrikler olduğu da söylenmiştir— {لَفِي شِقَاق} “elbette bir ayrılık içindedirler” bir ihtilaf [içindedirler] {بَعِيد} “derin” haktan uzak.
{لَيْسَ الْبِرّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهكُمْ} فِي الصَّلَاة {قِبَل الْمَشْرِق وَالْمَغْرِب} نَزَلَ رَدًّا عَلَى الْيَهُود والنصارى حين زَعَمُوا ذَلِكَ {وَلَكِنَّ الْبِرّ} أَيْ ذَا الْبِرّ وَقُرِئَ بِفَتْحِ الْبَاء أَيْ الْبَارّ {مَنْ آمَنَ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر وَالْمَلَائِكَة وَالْكِتَاب} أَيْ الْكُتُب {وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَال عَلَى} مَعَ {حُبّه} لَهُ {ذوي القربى}
{لَيْسَ الْبِرّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهكُمْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir” namazda {قِبَل الْمَشْرِق وَالْمَغْرِب} “doğu ve batı tarafına”. Yahudi ve Hristiyanların bu yöndeki iddialarını reddetmek üzere inmiştir. {وَلَكِنَّ الْبِرّ} “Lakin asıl iyilik” yani iyilik sahibi kimsedir; bâ harfinin fethasıyla [el-berra] yani iyilik yapan kimse şeklinde de okunmuştur {مَنْ آمَنَ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر وَالْمَلَائِكَة وَالْكِتَاب} “Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a” yani kitaplara {وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَال عَلَى} “peygamberlere inanan, malı seve seve” sevgisiyle birlikte {حُبّه} {ذوي القربى} “veren [kimsedir]”
القرابة {واليتامى والمساكين وبن السَّبِيل} الْمُسَافِر {وَالسَّائِلِينَ} الطَّالِبِينَ {وَفِي} فَكّ {الرِّقَاب} الْمُكَاتَبِينَ وَالْأَسْرَى {وَأَقَامَ الصَّلَاة وَآتَى الزَّكَاة} الْمَفْرُوضَة وَمَا قَبْله فِي التَّطَوُّع {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إذَا عَاهَدُوا} اللَّه أَوْ النَّاس {وَالصَّابِرِينَ} نُصِبَ عَلَى الْمَدْح {فِي الْبَأْسَاء} شِدَّة الْفَقْر {وَالضَّرَّاء} الْمَرَض {وَحِين الْبَأْس} وَقْت شِدَّة الْقِتَال فِي سَبِيل اللَّه {أُولَئِكَ} الْمَوْصُوفُونَ بِمَا ذُكِرَ {الَّذِينَ صَدَقُوا} فِي إيمَانهمْ أَوْ ادِّعَاء الْبِرّ {وَأُولَئِكَ هُمْ المتقون} الله
akrabalara {واليتامى والمساكين وبن السَّبِيل} “yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa” yolcuya {وَالسَّائِلِينَ} “isteyenlere” talepte bulunanlara {وَفِي} “ve harcayan” kurtarılması yolunda [harcayan] {الِّرقَاب} “kölelerin” mükâtep kölelerin ve esirlerin; {وَأَقَامَ الصَّلَاة وَآتَى الزَّكَاة} “namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren” farz olan zekâtı; bundan öncekiler ise nafile sadaka hakkındadır; {وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إذَا عَاهَدُوا} “antlaşma yaptıkları zaman ahitlerini yerine getirenler” Allah'a veya insanlara karşı [ahitlerini yerine getirenler]; {وَالصَّابِرِينَ} “sabredenlerdir” övgü üzere nasb edilmiştir {فِي الْبَأْسَاء} “darlıkta” şiddetli fakirlikte {وَالضَّرَّاء} “zorlukta” hastalıkta {وَحِين الْبَأْس} “ve savaşın şiddetlendiği anda” Allah yolunda savaşın çetinleştiği vakitte. {أُولَئِكَ} “İşte bunlar” zikredilenlerle vasıflananlar {الَّذِينَ صَدَقُوا} “sadık kalanlardır” imanlarında yahut iyilik iddialarında [doğru olanlardır]; {وَأُولَئِكَ هُمْ المتقون} “ve işte onlar takva sahiplerinin ta kendileridir” Allah'tan [sakınanlardır].
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ} فُرِضَ {عَلَيْكُمْ الْقِصَاص} الْمُمَاثَلَة {فِي الْقَتْلَى} وَصْفًا وَفِعْلًا {الْحُرّ} يُقْتَل {بِالْحُرِّ} وَلَا يُقْتَل بِالْعَبْدِ {وَالْعَبْد بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} وَبَيَّنَتْ السُّنَّة أَنَّ الذَّكَر يُقْتَل بِهَا وَأَنَّهُ تُعْتَبَر الْمُمَاثَلَة فِي الدِّين فَلَا يُقْتَل مُسْلِم وَلَوْ عَبْدًا بِكَافِرٍ وَلَوْ حُرًّا {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ} مِنْ الْقَاتِلِينَ {مِنْ} دَم {أَخِيهِ} الْمَقْتُول {شَيْء} بِأَنْ تَرَكَ الْقِصَاص مِنْهُ وَتَنْكِير شَيْء يُفِيد سُقُوط الْقِصَاص بِالْعَفْوِ عَنْ بَعْضه وَمِنْ بَعْض الْوَرَثَة وَفِي ذِكْر أَخِيهِ تَعَطُّف دَاعٍ إلَى الْعَفْو وَإِيذَان بِأَنَّ الْقَتْل لَا يَقْطَع أُخُوَّة الْإِيمَان وَمَنْ مُبْتَدَأ شَرْطِيَّة أَوْ مَوْصُولَة وَالْخَبَر {فَاتِّبَاع} أَيْ فِعْل الْعَافِي اتِّبَاع لِلْقَاتِلِ {بِالْمَعْرُوفِ} بِأَنْ يُطَالِبهُ بِالدِّيَةِ بِلَا عُنْف وَتَرْتِيب الِاتِّبَاع عَلَى الْعَفْو يُفِيد أَنَّ الْوَاجِب أَحَدهمَا وَهُوَ أَحَد قَوْلَيْ الشَّافِعِيّ وَالثَّانِي الْوَاجِب الْقِصَاص وَالدِّيَة بَدَل عَنْهُ فَلَوْ عَفَا وَلَمْ يُسَمِّهَا فَلَا شَيْء وَرَجَحَ {و} عَلَى الْقَاتِل {أَدَاء} الدِّيَة {إلَيْهِ} أَيْ الْعَافِي وَهُوَ الْوَارِث {بِإِحْسَانٍ} بِلَا مَطْل وَلَا بَخْس {ذَلِكَ} الْحُكْم الْمَذْكُور مِنْ جَوَاز الْقِصَاص وَالْعَفْو عَنْهُ عَلَى الدِّيَة {تَخْفِيف} تَسْهِيل {مِنْ رَبّكُمْ} عَلَيْكُمْ {وَرَحْمَة} بِكُمْ حَيْثُ وَسَّعَ فِي ذَلِكَ وَلَمْ يُحَتِّم وَاحِدًا مِنْهُمَا كَمَا حَتَّمَ عَلَى الْيَهُود الْقِصَاص وَعَلَى النَّصَارَى الدِّيَة {فَمَنْ اعْتَدَى} ظَلَمَ الْقَاتِل بِأَنْ قَتَلَهُ {بَعْد ذَلِكَ} أَيْ الْعَفْو {فَلَهُ عَذَاب أَلِيم} مُؤْلِم فِي الْآخِرَة بِالنَّارِ أَوْ فِي الدنيا بالقتل
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ} “Ey iman edenler! Size farz kılındı” farz kılındı {عَلَيْكُمْ الْقِصَاص} “kısas” denklik {فِي الْقَتْلَى} “öldürülenler hakkında” vasıf ve fiil olarak: {الْحُرّ} “Hür” öldürülür {بِالْحُرِّ} “hüre karşı”, köleye karşılık öldürülmez, {وَالْعَبْد بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “köle köleye, kadın da kadına karşı”. Sünnet, erkeğin kadına karşılık öldürüleceğini ve dinde denkliğin şart olduğunu açıklamıştır; dolayısıyla Müslüman bir kimse -köle dahi olsa- bir kâfire karşılık -hür dahi olsa- öldürülmez. {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ} “Fakat kime bağışlanırsa” katillerden her kime [bağışlanırsa] {مِنْ} {أَخِيهِ} “kardeşinin kanından” öldürülenin [kanından] {شَيْء} “bir şey” kendisinden kısas terkedilmek suretiyle... 'Şey' kelimesinin belgisiz (nekre) gelmesi, kısasın bir kısmının affedilmesiyle ve mirasçıların bir kısmı tarafından affedilmesiyle de kısasın düşeceğini ifade eder. 'Kardeşi' ifadesinin zikredilmesinde affa çağıran bir şefkat ve öldürmenin iman kardeşliğini koparmadığına dair bir bildirim vardır. 'Men' şart veya mevsul olarak mübtedadır; haberi ise: {فَاتِّبَاع} “artık uymak gerekir” yani affedenin yapacağı iş katili takip etmektir {بِالْمَعْرُوفِ} “örfe uygun olarak” sertlik yapmaksızın diyeti talep etmesi suretiyle. Takibin (talebın) affa bağlanması, iki durumdan birinin vacip olduğunu ifade eder ki bu Şâfiî'nin iki görüşünden biridir; ikinci görüşe göre ise asıl vacip olan kısastır, diyet ise onun bedelidir; dolayısıyla affeder de diyeti zikretmezse hiçbir şey gerekmez -bu görüş tercih edilmiştir-. {و} “ve” katile de gerekir {أَدَاء} “ödemek” diyeti {إلَيْهِ} “ona” yani affedene -ki o da mirasçıdır- {بِإِحْسَانٍ} “güzellikle” ertelemeden ve eksiltmeden. {ذَلِكَ} “Bu” kısasın caiz kılınması ve diyet karşılığında affedilmesi şeklindeki zikredilen hüküm {تَخْفِيف} “bir hafifletmedir” bir kolaylaştırmadır {مِنْ رَبّكُمْ} “Rabbinizden” sizlere {وَرَحْمَة} “ve bir rahmettir” sizlere; nitekim bu konuda genişlik tanımış, Yahudilere sadece kısası, Hristiyanlara ise sadece diyeti kesin kıldığı gibi bunlardan birini kesin kılmamıştır. {فَمَنْ اعْتَدَى} “Kim tecavüz ederse” katile haksızlık eder de onu öldürürse {بَعْد ذَلِكَ} “bundan sonra” yani aftan sonra {فَلَهُ عَذَاب أَلِيم} “artık onun için can yakıcı bir azap vardır” ahirette ateşle yahut dünyada öldürülmek suretiyle acı verici [bir azap vardır].
{وَلَكُمْ فِي الْقِصَاص حَيَاة} أَيْ بَقَاء عَظِيم {يَا أُولِي الْأَلْبَاب} ذَوِي الْعُقُول لِأَنَّ الْقَاتِل إذَا عَلِمَ أَنَّهُ يُقْتَل ارْتَدَعَ فَأَحْيَا نَفْسه وَمَنْ أَرَادَ قَتْله فَشَرَعَ {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} الْقَتْل مخافة القود
{وَلَكُمْ فِي الْقِصَاص حَيَاة} “Kısasta sizin için hayat vardır” yani büyük bir bekâ vardır {يَا أُولِي الْأَلْبَاب} “ey akıl sahipleri!” akıl sahipleri! Zira katil öldürüleceğini bildiğinde [cinayetten] vazgeçer; böylece hem kendi canını hem de öldürmek istediği kimsenin canını kurtarmış olur. İşte bu sebeple meşru kılınmıştır {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırsınız” kısas korkusuyla adam öldürmekten.
{كُتِبَ} فُرِضَ {عَلَيْكُمْ إذَا حَضَرَ أَحَدَكُمْ الْمَوْتُ} أَيْ أَسْبَابه {إنْ تَرَكَ خَيْرًا} مَالًا {الْوَصِيَّة} مَرْفُوع بِكُتِبَ وَمُتَعَلِّق بِإِذَا إنْ كَانَتْ ظَرْفِيَّة وَدَالّ عَلَى جَوَابهَا إنْ كَانَتْ شَرْطِيَّة وَجَوَاب إنْ أَيْ فَلْيُوصِ {لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ} بِالْعَدْلِ بِأَنْ لَا يَزِيد عَلَى الثُّلُث وَلَا يَفْضُل الْغَنِيّ {حَقًّا} مَصْدَر مُؤَكِّد لِمَضْمُونِ الْجُمْلَة قَبْله {عَلَى الْمُتَّقِينَ} اللَّه وَهَذَا مَنْسُوخ بِآيَةِ الْمِيرَاث وَبِحَدِيثِ لَا وَصِيَّة لِوَارِثٍ رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ
{كُتِبَ} “Farz kılındı” farz kılındı {عَلَيْكُمْ إذَا حَضَرَ أَحَدَكُمْ الْمَوْتُ} “sizden birine ölüm geldiği zaman” yani ölümün sebepleri [geldiği zaman] {إنْ تَرَكَ خَيْرًا} “eğer bir hayır bırakacaksa” bir mal [bırakacaksa] {الْوَصِيَّة} “vasiyet etmek” [kelimesi] كُتِبَ ile merfûdur; zarfiyet ifade ediyorsa إذَا ile müteallıktır, şart ise onun cevabına delalet eder; 'in'in cevabı ise 'öyleyse vasiyet etsin' takdirindedir; {لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ} “ana babaya ve akrabalara meşru bir şekilde” adaletle, üçte birden fazlasını vasiyet etmeyerek ve zengin olanı kayırmayarak [vasiyet etmek farz kılındı]. {حَقًّا} “bir hak olarak” kendisinden önceki cümlenin içeriğini pekiştiren mastardır {عَلَى الْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri üzerine” Allah'tan [sakınanlar üzerine]. Bu [hüküm], miras ayetiyle ve Tirmizî'nin rivayet ettiği 'Vârise vasiyet yoktur' hadisiyle neshedilmiştir.
{فَمَنْ بَدَّلَهُ} أَيْ الْإِيصَاء مِنْ شَاهِد وَوَصِيّ {بعد ما سمعه} علمه {فإنما إثمه} أي الإيصاء الْمُبَدَّل {عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} فِيهِ إقَامَة الظَّاهِر مَقَام الْمُضْمَر {إنَّ اللَّه سَمِيع} لِقَوْلِ الْمُوصِي {عَلِيم} بِفِعْلِ الْوَصِيّ فَمُجَازٍ عَلَيْهِ
{فَمَنْ بَدَّلَهُ} “Artık kim onu değiştirirse” yani şahit ve vasîden kim yapılan vasiyeti [değiştirirse] {بعد ما سمعه} “onu işittikten sonra” onu öğrendikten [sonra], {فإنما إثمه} “onun günahı ancak” yani değiştirilen vasiyetin [günahı ancak] {عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “onu değiştirenlerin üzerinedir”. Burada zamir makamına açık isim getirilmiştir. {إنَّ اللَّه سَمِيع} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir” vasiyet edenin sözünü {عَلِيم} “hakkıyla bilendir” vasînin yaptığını; dolayısıyla onun karşılığını verecektir.
{فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ} مُخَفَّفًا وَمُثَقَّلًا {جَنَفًا} مَيْلًا عَنْ الْحَقّ خَطَأ {أَوْ إثْمًا} بِأَنْ تَعَمَّدَ ذَلِكَ بِالزِّيَادَةِ عَلَى الثُّلُث أَوْ تَخْصِيص غني مثلا {فأصلح بينهم} بين الوصي وَالْمُوصَى لَهُ بِالْأَمْرِ بِالْعَدْلِ {فَلَا إثْم عَلَيْهِ} في ذلك {إن الله غفور رحيم}
{فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ} “Fakat kim vasiyet edenin” şeddesiz (mûsin) ve şeddeli (muvassin) olarak [okunmuştur] {جَنَفًا} “bir tarafgirliğinden” hataen haktan sapmasından {أَوْ إثْمًا} “yahut bir günaha girmesinden” üçte birden fazlasını vasiyet ederek veya örneğin zengin birini kayırarak bunu kasten yapmasından [korkar da] {فأصلح بينهم} “aralarını düzeltirse” vasî ile lehine vasiyet edilenin arasını adaleti emrederek [düzeltirse] {فَلَا إثْم عَلَيْهِ} “ona bir günah yoktur” bu hususta. {إن الله غفور رحيم} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ} فُرِضَ {عَلَيْكُمْ الصِّيَام كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلكُمْ} مِنْ الْأُمَم {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} الْمَعَاصِي فَإِنَّهُ يَكْسِر الشَّهْوَة الَّتِي هي مبدؤها
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ} “Ey iman edenler! Size farz kılındı” farz kılındı {عَلَيْكُمْ الصِّيَام كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلكُمْ} “oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi” önceki ümmetlere {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırsınız” günahlardan; çünkü oruç, günahların kaynağı olan şehveti kırar.
{أَيَّامًا} نُصِبَ بِالصِّيَامِ أَوْ يَصُومُوا مُقَدَّرًا {مَعْدُودَات} أَيْ قَلَائِل أَوْ مُؤَقَّتَات بِعَدَدٍ مَعْلُوم وَهِيَ رَمَضَان كَمَا سَيَأْتِي وَقَلَّلَهُ تَسْهِيلًا عَلَى الْمُكَلَّفِينَ {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ} حِين شُهُوده {مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَر} أَيْ مُسَافِرًا سَفَر الْقَصْر وَأَجْهَدَهُ الصَّوْم فِي الْحَالَيْنِ فَأَفْطَرَ {فَعِدَّة} فَعَلَيْهِ عِدَّة مَا أَفْطَرَ {مِنْ أَيَّام أُخَر} يَصُومهَا بَدَله {وَعَلَى الَّذِينَ} لَا {يُطِيقُونَهُ} لِكِبَرٍ أَوْ مَرَض لَا يُرْجَى بُرْؤُهُ {فِدْيَة} هِيَ {طَعَام مِسْكِين} أَيْ قَدْر مَا يَأْكُلهُ فِي يَوْمه وَهُوَ مُدّ مِنْ غَالِب قُوت الْبَلَد لِكُلِّ يَوْم وَفِي قِرَاءَة بِإِضَافَةِ فِدْيَة وَهِيَ لِلْبَيَانِ وَقِيلَ لَا غَيْر مُقَدَّرَة وَكَانُوا مُخَيَّرِينَ فِي صَدْر الْإِسْلَام بَيْن الصَّوْم وَالْفِدْيَة ثُمَّ نُسِخَ بِتَعْيِينِ الصَّوْم بِقَوْلِهِ مَنْ شَهِدَ مِنْكُمْ الشَّهْر فَلْيَصُمْهُ قال بن عَبَّاس إلَّا الْحَامِل وَالْمُرْضِع إذَا أَفْطَرَتَا خَوْفًا عَلَى الْوَلَد فَإِنَّهَا بَاقِيَة بِلَا نَسْخ فِي حَقّهمَا {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} بِالزِّيَادَةِ عَلَى الْقَدْر الْمَذْكُور فِي الْفِدْيَة {فَهُوَ} أَيْ التَّطَوُّع {خَيْر لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا} مُبْتَدَأ خَبَره {خَيْر لَكُمْ} ومن الْإِفْطَار وَالْفِدْيَة {إنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أَنَّهُ خَيْر لَكُمْ فَافْعَلُوهُ
{أَيَّامًا} “Günler” الصِّيَام kelimesiyle yahut takdir edilen يَصُومُوا ile mansubdur {مَعْدُودَات} “sayılı [günler]” yani az yahut bilinen bir sayıyla vakitleri belirlenmiş [günler]; geleceği üzere o, Ramazan'dır. Mükelleflere kolaylık olsun diye az gösterilmiştir. {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ} “İçinizden kim olursa” Ramazan'a ulaştığı vakit {مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَر} “hasta yahut yolculukta” yani namazı kısaltmayı caiz kılacak bir yolculukta olur ve oruç her iki durumda da onu zora sokar da iftar ederse {فَعِدَّة} “o kadar gün” iftar ettiği günlerin sayısı kadar ona gerekir {مِنْ أَيَّام أُخَر} “başka günlerden” onun yerine oruç tutar. {وَعَلَى الَّذِينَ} “üzerine düşer” [oruç] {يُطِيقُونَهُ} “güç yetiremeyenlerin” -burada 'lâ' takdirindedir- yaşlılık yahut iyileşmesi umulmayan hastalık sebebiyle {فِدْيَة} “bir fidye” o da {طَعَام مِسْكِين} “bir yoksulun yiyeceğidir” yani bir günde yediği miktar kadardır; bu da her gün için beldenin temel gıdasından bir müddür. Bir kıraatte 'fidye' kelimesinin izafetiyle okunmuştur ki bu açıklama (beyan) içindir. Bir görüşe göre ise 'lâ' takdir edilmez; nitekim İslam'ın ilk dönemlerinde oruç tutmak ile fidye vermek arasında muhayyer idiler; sonra 'İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun' ayetiyle orucun bizzat tutulması belirlenerek [bu muhayyerlik] neshedildi. İbn Abbas şöyle demiştir: Çocukları için korktukları zaman iftar eden hamile ve emzikli kadınlar müstesnadır; nitekim bu hüküm onlar hakkında neshedilmeksizin baki kalmıştır. {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim gönüllü olarak bir hayır yaparsa” fidyede zikredilen miktardan fazlasını vererek {فَهُوَ} “artık bu” yani bu gönüllü hayır {خَيْر لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا} “onun için daha hayırlıdır. Oruç tutmanız ise” mübtedadır, haberi ise {خَيْر لَكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır” iftar etmekten ve fidye vermekten, {إنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “eğer bilirseniz” bunun sizin için daha hayırlı olduğunu [bilirseniz], artık onu yapınız.
تِلْكَ الْأَيَّام {شَهْر رَمَضَان الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآن} مِنْ اللَّوْح الْمَحْفُوظ إلَى السَّمَاء الدُّنْيَا فِي لَيْلَة الْقَدْر مِنْهُ {هُدًى} حَال هَادِيًا مِنْ الضَّلَالَة {لِلنَّاسِ وَبَيِّنَات} آيَات وَاضِحَات {مِنْ الْهُدَى} بِمَا يَهْدِي إلَى الْحَقّ مِنْ الْأَحْكَام {و} من {الْفُرْقَان} مِمَّا يُفَرَّق بَيْن الْحَقّ وَالْبَاطِل {فَمَنْ شَهِدَ} حَضَرَ {مِنْكُمْ الشَّهْر فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَر فَعِدَّة مِنْ أَيَّام أُخَر} تَقَدَّمَ مِثْله وَكُرِّرَ لِئَلَّا يُتَوَهَّم نَسْخه بِتَعْمِيمِ مَنْ شَهِدَ {يُرِيد اللَّه بِكُمْ الْيُسْر وَلَا يُرِيد بِكُمْ الْعُسْر} وَلِذَا أَبَاحَ لَكُمْ الْفِطْر فِي الْمَرَض وَالسَّفَر لِكَوْنِ ذَلِكَ فِي مَعْنَى الْعِلَّة أَيْضًا لِلْأَمْرِ بِالصَّوْمِ عُطِفَ عَلَيْهِ {وَلِتُكْمِلُوا} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد {الْعِدَّة} أَيْ عِدَّة صَوْم رَمَضَان {وَلِتُكَبِّرُوا اللَّه} عِنْد إكْمَالهَا {عَلَى مَا هَدَاكُمْ} أَرْشَدكُمْ لِمَعَالِم دِينه {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} اللَّه على ذلك
O günler, {شَهْر رَمَضَان الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآن} “Ramazan ayıdır ki Kur'an onda indirilmiştir” Levh-i Mahfuz'dan dünya semasına onun Kadir gecesinde indirilmiştir; {هُدًى} “bir hidayet olarak” haldir; sapıklıktan hidayete erdirici olarak {لِلنَّاسِ وَبَيِّنَات} “insanlara ve açık deliller olarak” apaçık ayetler olarak {مِنْ الْهُدَى} “hidayetten” hakka ulaştıran hükümlerden {و} “ve” {الْفُرْقَان} “furkandan” hak ile batılı ayıran şeylerden. {فَمَنْ شَهِدَ} “Artık kim şahit olursa” hazır bulunursa {مِنْكُمْ الشَّهْر فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَر فَعِدَّة مِنْ أَيَّام أُخَر} “içinizden bu aya, onda oruç tutsun. Kim de hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun].” Benzeri daha önce geçmişti; hazır bulunan herkesi kapsayan ifadeden ötürü hükmün neshedildiği zannına kapılınmasın diye tekrar edilmiştir. {يُرِيد اللَّه بِكُمْ الْيُسْر وَلَا يُرِيد بِكُمْ الْعُسْر} “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez.” İşte bu sebeple hastalık ve yolculukta size iftar etmeyi helal kılmıştır; çünkü bu durumlar aynı zamanda oruç emrinin gerekçesi (illetselliği) anlamındadır ve ona atfedilmiştir: {وَلِتُكْمِلُوا} “sayıyı tamamlamanız” şeddesiz ve şeddeli olarak [okunmuştur] {الْعِدَّة} “sayıyı” yani Ramazan orucunun sayısını [tamamlamanız için], {وَلِتُكَبِّرُوا اللَّه} “ve Allah'ı yüceltmeniz için” onu tamamladığınız vakit {عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “size doğru yolu gösterdiğine karşılık” sizi dininin nişanelerine ulaştırdığına [karşılık], {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “ve umulur ki şükredersiniz” buna karşılık Allah'a.
وَسَأَلَ جَمَاعَة النَّبِيّ ﷺ أَقَرِيب رَبّنَا فَنُنَاجِيه أَمْ بَعِيد فَنُنَادِيه فَنَزَلَ {وَإِذَا سَأَلَك عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيب} مِنْهُمْ بعلمي فأخبرهم بذلك {أجيب دعوة الداع إذا دعان} بِإِنَالَتِهِ مَا سَأَلَ {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} دُعَائِي بِالطَّاعَةِ {وليؤمنوا} يداوموا على الإيمان {بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} يَهْتَدُونَ
Bir grup topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Rabbimiz yakın mıdır ki O'na gizlice yalvaralım, yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?' diye sordu; bunun üzerine şu ayet indi: {وَإِذَا سَأَلَك عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيب} “Kullarım sana beni sordukları zaman, şüphesiz ben yakınım” ilmimle onlara yakınım; bunu onlara bildir; {أجيب دعوة الداع إذا دعان} “bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim” istediği şeyi ona vermek suretiyle. {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي} “O halde onlar da bana icabet etsinler” itaatte bulunarak benim davetime [icabet etsinler] {وليؤمنوا} “ve inansınlar” imanda daim olsunlar {بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} “bana; umulur ki doğru yolu bulurlar” hidayete ererler.
{أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَة الصِّيَام الرَّفَث} بِمَعْنَى الْإِفْضَاء {إلَى نِسَائِكُمْ} بِالْجِمَاعِ نَزَلَ نَسْخًا لِمَا كَانَ فِي صَدْر الْإِسْلَام عَلَى تَحْرِيمه وَتَحْرِيم الْأَكْل وَالشُّرْب بَعْد الْعِشَاء {هُنَّ لِبَاس لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاس لَهُنَّ} كِنَايَة عَنْ تَعَانُقهمَا أَوْ احْتِيَاج كُلّ مِنْهُمَا إلَى صَاحِبه {عَلِمَ اللَّه أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ} تَخُونُونَ {أَنْفُسكُمْ} بِالْجِمَاعِ لَيْلَة الصِّيَام وَقَعَ ذَلِكَ لِعُمَرَ وَغَيْره وَاعْتَذَرُوا إلَى النَّبِيّ ﷺ {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} قَبْل تَوْبَتكُمْ {وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآن} إذْ أُحِلَّ لَكُمْ {بَاشِرُوهُنَّ} جَامِعُوهُنَّ {وَابْتَغُوا} اُطْلُبُوا {مَا كَتَبَ اللَّه لَكُمْ} أَيْ أَبَاحَهُ مِنْ الْجِمَاع أَوْ قَدْره مِنْ الْوَلَد {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا} اللَّيْل كُلّه {حَتَّى يَتَبَيَّن} يَظْهَر {لَكُمْ الْخَيْط الْأَبْيَض مِنْ الْخَيْط الْأَسْوَد مِنْ الْفَجْر} أَيْ الصَّادِق بَيَان لِلْخَيْطِ الْأَبْيَض وَبَيَان الْأَسْوَد مَحْذُوف أَيْ مِنْ اللَّيْل شِبْه مَا يَبْدُو مِنْ الْبَيَاض وَمَا يَمْتَدّ مَعَهُ مِنْ الْغَبَش بِخَيْطَيْنِ أَبْيَض وَأَسْوَد فِي الِامْتِدَاد {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَام} مِنْ الْفَجْر {إلَى اللَّيْل} أَيْ إلَى دُخُوله بِغُرُوبِ الشَّمْس {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ} أَيْ نِسَاءَكُمْ {وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ} مُقِيمُونَ بِنِيَّةِ الاعتكاف {في المساجد} متعلق بعافكون نَهْي لِمَنْ كَانَ يَخْرُج وَهُوَ مُعْتَكِف فَيُجَامِع امْرَأَته وَيَعُود {تِلْكَ} الْأَحْكَام الْمَذْكُورَة {حُدُود اللَّه} حَدَّهَا لِعِبَادِهِ لِيَقِفُوا عِنْدهَا {فَلَا تَقْرَبُوهَا} أَبْلَغ مِنْ لَا تَعْتَدُوهَا الْمُعَبَّر بِهِ فِي آيَة أُخْرَى {كَذَلِكَ} كَمَا بَيَّنَ لَكُمْ مَا ذُكِرَ {يُبَيِّن اللَّه آيَاته لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} مَحَارِمه
{أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَة الصِّيَام الرَّفَث} “Oruç gecesinde size yaklaşmak helal kılındı” temas etmek anlamında {إلَى نِسَائِكُمْ} “kadınlarınıza” cinsel ilişkide bulunmak suretiyle. Bu ayet, İslam'ın ilk dönemlerinde bunun haram oluşunu ve yatsıdan sonra yiyip içmenin haram kılınışını neshedici olarak inmiştir. {هُنَّ لِبَاس لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاس لَهُنَّ} “Onlar sizin için bir örtü, siz de onlar için bir örtüsünüz.” Bu, onların birbirine sarılmasından yahut her birinin eşine olan ihtiyacından kinayedir. {عَلِمَ اللَّه أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ} “Allah bildi ki siz hıyanet ediyordunuz” hainlik ediyordunuz {أَنْفُسكُمْ} “kendinize” oruç gecesinde cinsel ilişkide bulunarak; bu durum Ömer ve başkalarının başına gelmiş, onlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den özür dilemişlerdi. {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “Bunun üzerine tövbenizi kabul etti” tövbenizden önce {وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآن} “ve sizi bağışladı. Artık şimdi” mademki size helal kılındı {بَاشِرُوهُنَّ} “onlara yaklaşın” onlarla cinsel ilişkide bulunun {وَابْتَغُوا} “ve arayın” isteyin {مَا كَتَبَ اللَّه لَكُمْ} “Allah'ın sizin için yazdığını” yani cinsel ilişkiden helal kıldığını yahut çocuktan takdir ettiğini; {وَكُلُوا وَاشْرَبُوا} “yiyin için” bütün gece boyunca {حَتَّى يَتَبَيَّن} “ta ki belirginleşinceye kadar” açığa çıkıncaya kadar {لَكُمْ الْخَيْط الْأَبْيَض مِنْ الْخَيْط الْأَسْوَد مِنْ الْفَجْر} “sizin için fecrin beyaz ipliği siyah ipliğinden” yani fecr-i sâdık (ikinci fecir). Bu, beyaz ipliğin açıklamasıdır; siyahın açıklaması ise hazfedilmiştir, yani geceden [ayrılıncaya kadar]. Ortaya çıkan aydınlık ile onunla birlikte uzayıp giden karanlık, uzanıp gitme hususunda beyaz ve siyah iki ipliğe benzetilmiştir. {ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَام} “Sonra orucu tamamlayın” fecirden itibaren {إلَى اللَّيْل} “geceye kadar” yani güneşin batmasıyla gecenin girişine kadar. {وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ} “Fakat onlara yaklaşmayın” yani kadınlarınıza {وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ} “siz itikâfta iken” itikâf niyetiyle ikamet etmekte iken {في المساجد} “mescitlerde” 'âkifûn' kelimesine müteallıktır; bu, itikâfta iken dışarı çıkıp eşiyle cinsel ilişkide bulunan ve sonra geri dönen kimseye yönelik bir nehiydir. {تِلْكَ} “İşte bunlar” zikredilen bu hükümler {حُدُود اللَّه} “Allah'ın sınırlarıdır” kulları yanında dursun diye koyduğu sınırlardır; {فَلَا تَقْرَبُوهَا} “sakın onlara yaklaşmayın!” [Bu ifade], başka bir ayette geçen 'onları aşmayın' ifadesinden daha beliğdir. {كَذَلِكَ} “İşte böylece” zikredilenleri size açıkladığı gibi {يُبَيِّن اللَّه آيَاته لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Allah ayetlerini insanlara açıklar, umulur ki sakınırlar” O'nun haram kıldıklarından.
{وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالكُمْ بَيْنكُمْ} أَيْ يَأْكُل بَعْضكُمْ مَال بَعْض {بِالْبَاطِلِ} الْحَرَام شَرْعًا كَالسَّرِقَةِ وَالْغَصْب {و} لَا {تُدْلُوا} تُلْقُوا {بِهَا} أَيْ بِحُكُومَتِهَا أَوْ بِالْأَمْوَالِ رِشْوَة {إلَى الْحُكَّام لِتَأْكُلُوا} بِالتَّحَاكُمِ {فَرِيقًا} طَائِفَة {مِنْ أَمْوَال النَّاس} مُتَلَبِّسِينَ {بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أَنَّكُمْ مُبْطِلُونَ
{وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالكُمْ بَيْنكُمْ} “Mallarınızı aranızda yemeyin” yani birbirinizin malını yemeyin {بِالْبَاطِلِ} “haksız yollarla” hırsızlık ve gasp gibi şer'an haram olan yollarla. {و} “ve” {تُدْلُوا} “aktarmayın” sarkıtmayın/vermeyin {بِهَا} “onları” yani onların davasını yahut rüşvet olarak malları {إلَى الْحُكَّام لِتَأْكُلُوا} “hâkimlere, yemek için” mahkemeleşme yoluyla [yemek için] {فَرِيقًا} “bir kısmını” bir fırkasını {مِنْ أَمْوَال النَّاس} “insanların mallarından” bürünmüş olarak {بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “günah ile, hem de siz bile bile” haksız olduğunuzu [bile bile].
{يَسْأَلُونَك} يَا مُحَمَّد {عَنْ الْأَهِلَّة} جَمْع هِلَال لَمْ تَبْدُو دَقِيقَة ثُمَّ تَزِيد حَتَّى تَمْتَلِئ نُورًا ثُمَّ تَعُود كَمَا بَدَتْ وَلَا تَكُون عَلَى حَالَة وَاحِدَة كَالشَّمْسِ {قُلْ} لَهُمْ {هِيَ مَوَاقِيت} جَمْع مِيقَات {لِلنَّاسِ} يَعْلَمُونَ بِهَا أَوْقَات زَرْعهمْ وَمَتَاجِرهمْ وَعِدَد نِسَائِهِمْ وَصِيَامهمْ وَإِفْطَارهمْ {وَالْحَجّ} عُطِفَ عَلَى النَّاس أَيْ يَعْلَم بِهَا وَقْته فَلَوْ اسْتَمَرَّتْ عَلَى حَالَة لَمْ يَعْرِف ذَلِكَ {وليس البر أن تَأْتُوا الْبُيُوت مِنْ ظُهُورهَا} فِي الْإِحْرَام بِأَنْ تَنْقُبُوا فِيهَا نَقْبًا تَدْخُلُونَ مِنْهُ وَتَخْرُجُونَ وَتَتْرُكُوا الْبَاب وَكَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ وَيَزْعُمُونَهُ بِرًّا {وَلَكِنَّ الْبِرّ} أَيْ ذَا الْبِرّ {مَنْ اتَّقَى} اللَّه بِتَرْكِ مُخَالَفَته {وَأْتُوا الْبُيُوت مِنْ أَبْوَابهَا}
{يَسْأَلُونَك} “Sana soruyorlar” ey Muhammed {عَنْ الْأَهِلَّة} “hilalleri” hilâl kelimesinin çoğuludur; niçin incecik doğar, sonra nurla doluncaya kadar büyür, sonra ilk doğduğu hale döner de güneş gibi tek bir halde kalmaz? {قُلْ} “De ki” onlara: {هِيَ مَوَاقِيت} “Onlar vakit ölçüleridir” mîkāt kelimesinin çoğuludur {لِلنَّاسِ} “insanlar için” ekim, ticaret, kadınlarının bekleme süreleri, oruçları ve iftarları için vakitleri onunla bilirler; {وَالْحَجّ} “ve hac için” en-nâs üzerine matuftur; yani onun vakti de hilallerle bilinir; şayet tek bir halde devam etseydi bu bilinemezdi. {وليس البر أن تَأْتُوا الْبُيُوت مِنْ ظُهُورهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir” ihramlı iken duvarları delip bir delik açarak oradan girip çıkmanız ve kapıyı terk etmeniz [iyilik değildir]; nitekim onlar böyle yapıyor ve bunu bir iyilik sanıyorlardı. {وَلَكِنَّ الْبِرّ} “Lakin asıl iyilik” yani iyilik sahibi kimse {مَنْ اتَّقَى} “sakınan kimsedir” Allah'a karşı gelmekten [sakınan kimsedir]. {وَأْتُوا الْبُيُوت مِنْ أَبْوَابهَا}
فِي الْإِحْرَام {وَاتَّقُوا اللَّه لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} تَفُوزُونَ
ihramda iken “Evlere kapılarından girin” {وَاتَّقُوا اللَّه لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz” zafere ulaşasınız.
ولما صد ﷺ عَنْ الْبَيْت عَام الْحُدَيْبِيَة وَصَالَحَ الْكُفَّار عَلَى أَنْ يَعُود الْعَام القابل ويخلو لَهُ مَكَّة ثَلَاثَة أَيَّام وَتَجَهَّزَ لِعُمْرَةِ الْقَضَاء وَخَافُوا أَنْ لَا تَفِي قُرَيْش وَيُقَاتِلُوهُمْ وَكَرِهَ الْمُسْلِمُونَ قِتَالهمْ فِي الْحَرَم وَالْإِحْرَام وَالشَّهْر الْحَرَام نَزَلَ {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيل اللَّه} أَيْ لِإِعْلَاءِ دِينه {الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} الْكُفَّار {وَلَا تَعْتَدُوا} عَلَيْهِمْ بِالِابْتِدَاءِ بِالْقِتَالِ {إنَّ اللَّه لَا يُحِبّ الْمُعْتَدِينَ} الْمُتَجَاوِزِينَ مَا حَدّ لَهُمْ وَهَذَا مَنْسُوخ بِآيَةِ بَرَاءَة أَوْ بِقَوْلِهِ
Hudeybiye senesinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beytullah'tan alıkonulup kâfirlerle gelecek yıl dönmek ve Mekke'yi üç günlüğüne ona boşaltmaları şartıyla barış yaptığında, kaza umresi için hazırlandı. Müslümanlar Kureyş'in sözünde durmamasından ve kendileriyle savaşmasından endişe ettiler; ayrıca Harem'de, ihramlı iken ve haram ayda savaşmayı çirkin gördüler. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيل اللَّه} “Allah yolunda savaşın” yani O'nun dinini yüceltmek için {الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “sizinle savaşanlarla” kâfirlerle {وَلَا تَعْتَدُوا} “fakat aşırı gitmeyin” savaşı ilk başlatan olarak onlara saldırmayın. {إنَّ اللَّه لَا يُحِبّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez” kendilerine çizilen sınırı aşanları. Bu hüküm Berâe (Tevbe) ayetiyle yahut şu buyrukla neshedilmiştir:
{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} وَجَدْتُمُوهُمْ {وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} أَيْ مِنْ مَكَّة وَقَدْ فَعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ عَام الْفَتْح {وَالْفِتْنَة} الشِّرْك مِنْهُمْ {أَشَدّ} أَعْظَم {مِنْ الْقَتْل} لَهُمْ فِي الْحَرَم أَوْ الْإِحْرَام الَّذِي اسْتَعْظَمْتُمُوهُ {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} أَيْ فِي الْحَرَم {حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ} فِيهِ {فَاقْتُلُوهُمْ} فِيهِ وَفِي قِرَاءَة بِلَا أَلِف فِي الْأَفْعَال الثَّلَاثَة {كَذَلِكَ} الْقَتْل وَالْإِخْرَاج {جزاء الكافرين}
{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} “Onları yakaladığınız yerde öldürün” bulduğunuz yerde {وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} “ve sizi çıkardıkları yerden onları çıkarın” yani Mekke'den; nitekim Fetih yılında onlara bunu yapmıştır; {وَالْفِتْنَة} “fitne ise” onlardan sâdır olan şirk {أَشَدّ} “daha büyüktür” daha büyüktür {مِنْ الْقَتْل} “öldürmekten” gözünüzde büyüttüğünüz Harem'de veya ihramda iken onları öldürmekten. {وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} “Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın” yani Harem dâhilinde {حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ} “onlar sizinle savaşmadıkça” orada; {فَاقْتُلُوهُمْ} “onları öldürün” orada. Bir kıraatte her üç fiil de elifsiz olarak okunmuştur. {كَذَلِكَ} “İşte böyledir” öldürmek ve çıkarmak {جزاء الكافرين} “kâfirlerin cezası.”
{فَإِنْ انْتَهَوْا} عَنْ الْكُفْر وَأَسْلَمُوا {فَإِنَّ اللَّه غَفُور} لَهُمْ {رَحِيم} بِهِمْ
{فَإِنْ انْتَهَوْا} “Şayet vazgeçerlerse” küfürden [vazgeçip] Müslüman olurlarsa {فَإِنَّ اللَّه غَفُور} “şüphesiz Allah çok bağışlayandır” onları {رَحِيم} “çok merhamet edendir” onlara.
{وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُون} تُوجَد {فِتْنَة} شِرْك {وَيَكُون الدِّين} الْعِبَادَة {لِلَّهِ} وَحْده لَا يُعْبَد سِوَاهُ {فَإِنْ انْتَهَوْا} عَنْ الشِّرْك فَلَا تَعْتَدُوا عَلَيْهِمْ دَلَّ عَلَى هَذَا {فَلَا عُدْوَان} اعْتِدَاء بِقَتْلٍ أَوْ غَيْره {إلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ} وَمَنْ انْتَهَى فَلَيْسَ بِظَالِمٍ فَلَا عُدْوَان عَلَيْهِ
{وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُون} “Onlarla savaşın ta ki kalmayıncaya” bulunmayıncaya {فِتْنَة} “fitne” şirk {وَيَكُون الدِّين} “ve din oluncaya kadar” ibadet {لِلَّهِ} “Allah için” yalnızca O'nun için, O'ndan başkasına ibadet edilmeyinceye kadar. {فَإِنْ انْتَهَوْا} “Şayet vazgeçerlerse” şirkten, artık onlara saldırmayın; nitekim şu cümle buna delalet eder: {فَلَا عُدْوَان} “artık düşmanlık yoktur” öldürme veya başka yolla bir tecavüz yoktur {إلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ} “ancak zalimlere karşı vardır”. Kim vazgeçerse artık zalim değildir, dolayısıyla ona bir tecavüz de söz konusu olamaz.
{الشَّهْر الْحَرَام} الْمُحَرَّم مُقَابَل {بِالشَّهْرِ الْحَرَام} فَكُلَّمَا قاتلوكم فيه قاتلوهم فِي مِثْله رَدّ لِاسْتِعْظَامِ الْمُسْلِمِينَ ذَلِكَ {وَالْحُرُمَات} جَمْع حُرْمَة مَا يَجِب احْتِرَامه {قِصَاص} أَيْ يَقْتَصّ بِمِثْلِهَا إذَا اُنْتُهِكَتْ {فَمَنْ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} بِالْقِتَالِ فِي الْحَرَم أَوْ الْإِحْرَام أَوْ الشَّهْر الْحَرَام {فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} سَمَّى مُقَابَلَته اعْتِدَاء لِشَبَهِهَا بِالْمُقَابِلِ بِهِ فِي الصُّورَة {وَاتَّقُوا اللَّه} فِي الِانْتِصَار وَتَرْك الِاعْتِدَاء {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه مَعَ الْمُتَّقِينَ} بِالْعَوْنِ وَالنَّصْر
{الشَّهْر الْحَرَام} “Haram ay” hürmetli ay, karşılıktır {بِالشَّهْرِ الْحَرَام} “haram aya”. Onlar sizinle onda her ne zaman savaşırlarsa siz de benzeri bir ayda onlarla savaşın; bu, Müslümanların bunu gözlerinde büyütmelerine bir cevaptır. {وَالْحُرُمَات} “Hürmetler” hürmet kelimesinin çoğuludur, saygı gösterilmesi gereken şeylerdir {قِصَاص} “kısastır” yani çiğnendiği takdirde misliyle kısas yapılır. {فَمَنْ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} “Kim size saldırırsa” Harem'de, ihramda yahut haram ayda savaşarak [saldırırsa] {فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} “siz de ona, size saldırdığı gibi misliyle saldırın”. Buna karşılık vermeyi, şekil bakımından karşılık verilen şeye benzediği için 'saldırı/tecavüz' olarak isimlendirmiştir. {وَاتَّقُوا اللَّه} “Allah'tan sakının” hakkınızı alırken ve haddi aşmayı terk hususunda {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه مَعَ الْمُتَّقِينَ} “ve bilin ki Allah takva sahipleriyle beraberdir” yardım ve zaferiyle.
{وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيل اللَّه} طَاعَته بِالْجِهَادِ وَغَيْره {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ} أَيْ أَنْفُسكُمْ وَالْبَاء زَائِدَة {إلَى التَّهْلُكَة} الْهَلَاك بِالْإِمْسَاكِ عَنْ النَّفَقَة فِي الْجِهَاد أَوْ تَرْكه لِأَنَّهُ يُقَوِّي الْعَدُوّ عَلَيْكُمْ {وَأَحْسِنُوا} بِالنَّفَقَةِ وَغَيْرهَا {إنَّ اللَّه يُحِبّ الْمُحْسِنِينَ} أي يثيبهم
{وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيل اللَّه} “Allah yolunda infak edin” cihat ve diğer hususlarda O'na itaatte [harcayın] {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ} “ve kendi ellerinizle atmayın” yani kendinizi -bâ harfi zaiddir- {إلَى التَّهْلُكَة} “tehlikeye” helake; cihatta harcamaktan kaçınarak yahut cihadı terk ederek; zira bu durum düşmanı size karşı güçlendirir. {وَأَحْسِنُوا} “ve iyilik edin” infak ve diğer konularda. {إنَّ اللَّه يُحِبّ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” yani onları mükâfatlandırır.