Binûn

Bakara — 3. Sayfa

Kaynak: Celâleyn Tefsiri · Mahallî & Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَأَتِمُّوا الْحَجّ وَالْعُمْرَة لِلَّهِ} أَدُّوهُمَا بِحُقُوقِهِمَا {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} مُنِعْتُمْ عَنْ إتْمَامهَا بِعَدُوٍّ {فَمَا اسْتَيْسَرَ} تَيَسَّرَ {مِنْ الْهَدْي} عَلَيْكُمْ وَهُوَ شَاة {وَلَا تحلقوا رؤوسكم} أَيْ لَا تَتَحَلَّلُوا {حَتَّى يَبْلُغ الْهَدْي} الْمَذْكُور {مَحِلّه} حَيْثُ يَحِلّ ذَبْحه وَهُوَ مَكَان الْإِحْصَار عِنْد الشَّافِعِيّ فَيَذْبَح فِيهِ بِنِيَّةِ التَّحَلُّل وَيُفَرِّق على مساكينه ويحلق به يَحْصُل التَّحَلُّل {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسه} كَقَمْلٍ وَصُدَاع فَحَلَقَ فِي الْإِحْرَام {فَفِدْيَة} عَلَيْهِ {مِنْ صِيَام} ثَلَاثَة أَيَّام {أَوْ صَدَقَة} بِثَلَاثَةِ أَصْوُع مِنْ غَالِب قُوت الْبَلَد عَلَى سِتَّة مَسَاكِين {أَوْ نُسُك} أي ذبح شاة أو لِلتَّخْيِيرِ وَأُلْحِقَ بِهِ مَنْ حَلَقَ لِغَيْرِ عُذْر لِأَنَّهُ أَوْلَى بِالْكَفَّارَةِ وَكَذَا مَنْ اسْتَمْتَعَ بِغَيْرِ الْحَلْق كَالطِّيبِ وَاللُّبْس وَالدَّهْن لِعُذْرٍ أَوْ غَيْره {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} الْعَدُوّ بِأَنْ ذَهَبَ أَوْ لَمْ يَكُنْ {فَمَنْ تَمَتَّعَ} اسْتَمْتَعَ {بِالْعُمْرَةِ} أَيْ بِسَبَبِ فَرَاغه مِنْهَا بِمَحْظُورَاتِ الْإِحْرَام {إلَى الْحَجّ}

{وَأَتِمُّوا الْحَجّ وَالْعُمْرَة لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” ikisini de haklarıyla eda edin. {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} “Eğer engellenirseniz” bir düşman sebebiyle onları tamamlamaktan alıkonulursanız {فَمَا اسْتَيْسَرَ} “kolayınıza gelen” size kolay olan {مِنْ الْهَدْي} “kurbanlığı [kesin]” ki o da bir koyundur. {وَلَا تحلقوا رؤوسكم} “Başlarınızı tıraş etmeyin” yani ihramdan çıkmayın {حَتَّى يَبْلُغ الْهَدْي} “kurbanlık ulaşıncaya kadar” mezkûr kurbanlık {مَحِلّه} “yerine” kesilmesinin helal olduğu yere; bu da Şâfiî'ye göre ihsar olunan (engellenen) yerdir; orada ihramdan çıkma niyetiyle kesilir, oranın yoksullarına dağıtılır ve baş tıraş edilir; böylece ihramdan çıkılmış olur. {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسه} “İçinizden kim hasta olur veya başında bir rahatsızlık bulunursa” bit ve baş ağrısı gibi, bu yüzden ihramlı iken tıraş olursa {فَفِدْيَة} “ona bir fidye gerekir” onun üzerine [fidye gerekir]: {مِنْ صِيَام} “oruçtan” üç gün [oruç] {أَوْ صَدَقَة} “yahut sadakadan” beldenin temel gıdasından altı yoksula üç sa' [sadaka] {أَوْ نُسُك} “veya kurbandan” yani bir koyun kesmekten; 'ev' (yahut/veya) muhayyerlik içindir. Özürsüz tıraş olan kimse de buna dâhil edilmiştir; zira o kefarete daha layıktır. Tıpkı bunun gibi, koku sürünmek, elbise giymek ve yağ sürünmek gibi tıraş dışındaki ihram yasaklarından özürlü veya özürsüz olarak faydalanan kimse de [bu kapsama girer]. {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuz vakit” düşmanın gitmesiyle yahut hiç olmamasıyla [güvende olduğunuzda], {فَمَنْ تَمَتَّعَ} “kim faydalanırsa” istifade ederse {بِالْعُمْرَةِ} “umre ile” yani umreyi bitirmesi sebebiyle ihram yasaklarından [kurtulup faydalanırsa] {إلَى الْحَجّ}

أَيْ إلَى الْإِحْرَام بِهِ بِأَنْ يَكُون أَحْرَمَ بِهَا فِي أَشْهُره {فَمَا اسْتَيْسَرَ} تَيَسَّرَ {مِنْ الْهَدْي} عَلَيْهِ وَهُوَ شَاة يَذْبَحهَا بَعْد الْإِحْرَام بِهِ وَالْأَفْضَل يَوْم النَّحْر {فَمَنْ لَمْ يَجِد} الْهَدْي لِفَقْدِهِ أَوْ فَقْد ثَمَنه {فَصِيَام} أَيْ فَعَلَيْهِ صِيَام {ثَلَاثَة أَيَّام فِي الْحَجّ} أَيْ فِي حَال الْإِحْرَام بِهِ فَيَجِب حِينَئِذٍ أَنْ يُحْرِم قَبْل السَّابِع مِنْ ذِي الْحِجَّة وَالْأَفْضَل قَبْل السَّادِس لِكَرَاهَةِ صَوْم يَوْم عَرَفَة وَلَا يَجُوز صَوْمهَا أَيَّام التَّشْرِيق عَلَى أَصَحّ قَوْلَيْ الشَّافِعِيّ {وَسَبْعَة إذَا رَجَعْتُمْ} إلَى وَطَنكُمْ مَكَّة أَوْ غَيْرهَا وَقِيلَ إذَا فَرَغْتُمْ مِنْ أَعْمَال الْحَجّ وَفِيهِ الْتِفَات عَنْ الْغِيبَة {تِلْكَ عَشَرَة كَامِلَة} جُمْلَة تَأْكِيد لِمَا قَبْلهَا {ذَلِكَ} الْحُكْم الْمَذْكُور مِنْ وُجُوب الْهَدْي أَوْ الصِّيَام عَلَى مَنْ تَمَتَّعَ {لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْله حَاضِرِي الْمَسْجِد الْحَرَام} بِأَنْ لَمْ يَكُونُوا عَلَى دُون مَرْحَلَتَيْنِ من الحرم عِنْد الشَّافِعِيّ فَإِنْ كَانَ فَلَا دَم عَلَيْهِ وَلَا صِيَام وَإِنْ تَمَتَّعَ فَعَلَيْهِ ذَلِكَ وَهُوَ أَحَد وَجْهَيْنِ عِنْد الشَّافِعِيّ وَالثَّانِي لَا وَالْأَهْل كناية عن النفس وألحق بالتمتع فِيمَا ذُكِرَ بِالسُّنَّةِ الْقَارِن وَهُوَ مَنْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ وَالْحَجّ مَعًا أَوْ يَدْخُل الْحَجّ عَلَيْهَا قَبْل الطَّوَاف {وَاتَّقُوا اللَّه} فِيمَا يَأْمُركُمْ بِهِ وَيَنْهَاكُمْ عَنْهُ {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه شَدِيد الْعِقَاب} لِمَنْ خَالَفَهُ

hac ayları içinde umre için ihrama girmiş olmak kaydıyla hac vaktine kadar “hacca kadar [faydalanırsa]”, {فَمَا اسْتَيْسَرَ} “kolayına gelen” üzerine kolay olan {مِنْ الْهَدْي} “bir kurbanlık [kesmelidir]” ki o da hac için ihrama girdikten sonra keseceği bir koyundur; en faziletlisi ise kurban bayramı gününde kesmektir. {فَمَنْ لَمْ يَجِد} “Fakat kim bulamazsa” kurbanlığı bulamaması yahut parasının olmaması sebebiyle [bulamazsa] {فَصِيَام} “oruç tutmalıdır” yani üzerine oruç gerekir {ثَلَاثَة أَيَّام فِي الْحَجّ} “hacda üç gün” yani hac ihramı esnasında; bu durumda Zilhicce'nin yedisinden önce ihrama girmesi vacip olur, Arefe günü oruç tutmanın mekruh olması sebebiyle altıncı gününden önce girmesi ise daha faziletlidir; Şâfiî'nin iki görüşünden daha sahih olanına göre bu üç gün teşrik günlerinde tutulamaz; {وَسَبْعَة إذَا رَجَعْتُمْ} “ve döndüğünüz zaman yedi [gün]” memleketiniz Mekke'ye veya başka yere döndüğünüz vakit; hac amellerini bitirdiğiniz vakit olduğu da söylenmiştir; burada gaibden muhataba iltifat sanatı vardır. {تِلْكَ عَشَرَة كَامِلَة} “İşte bunlar tam on gündür.” Kendisinden öncekini pekiştiren bir cümledir. {ذَلِكَ} “Bu” temettü yapan kimseye kurban kesmenin veya orucun vacip olması şeklindeki mezkûr hüküm {لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْله حَاضِرِي الْمَسْجِد الْحَرَام} “ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” Şâfiî'ye göre Harem'e iki konak mesafeden daha yakın bir mesafede oturmayanlar [içindir]. Şayet orada oturuyorsa ona kurban da oruç da gerekmez; temettü yapsa dahi böyledir ki bu Şâfiî nezdinde iki vecihten biridir, ikincisine göre ise [gerekir]. 'Ehl' (aile) kelimesi kişinin bizzat kendisinden kinayedir. Sünnet ile kıran haccı yapan kimse de zikredilen hususlarda temettü yapana dâhil edilmiştir; kıran haccı yapan ise umre ile hacca birlikte niyet edip ihrama giren yahut tavaftan önce umrenin üzerine hac ihramını dâhil eden kimsedir. {وَاتَّقُوا اللَّه} “Allah'tan sakının” size emrettiği ve yasakladığı şeylerde {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه شَدِيد الْعِقَاب} “ve bilin ki Allah cezalandırması pek çetin olandır” Kendisine karşı gelenler için.

{الْحَجّ} وَقْته {أَشْهُر مَعْلُومَات} شَوَّال وَذُو الْقَعْدَة وَعَشْر لَيَالٍ مِنْ ذِي الْحِجَّة وَقِيلَ كُلّه {فَمَنْ فَرَضَ} عَلَى نَفْسه {فِيهِنَّ الْحَجّ} بِالْإِحْرَامِ بِهِ {فَلَا رَفَث} جِمَاع فِيهِ {وَلَا فُسُوق} مَعَاصٍ {وَلَا جِدَال} خِصَام {فِي الْحَجّ} وَفِي قِرَاءَة بِفَتْحِ الْأَوَّلَيْنِ وَالْمُرَاد فِي الثَّلَاثَة النَّهْي {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْر} كَصَدَقَةٍ {يَعْلَمهُ اللَّه} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ وَنَزَلَ فِي أَهْل الْيَمَن وَكَانُوا يَحُجُّونَ بِلَا زَاد فَيَكُونُونَ كَلًّا عَلَى النَّاس {وَتَزَوَّدُوا} مَا يُبَلِّغكُمْ لِسَفَرِكُمْ {فَإِنَّ خَيْر الزَّاد التَّقْوَى} مَا يَتَّقِي بِهِ سُؤَال النَّاس وَغَيْره {وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَاب} ذَوِي الْعُقُول

{الْحَجّ} “Hac” [haccın] vakti {أَشْهُر مَعْلُومَات} “bilinen aylardır” Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin on gecesidir; tamamı olduğu da söylenmiştir. {فَمَنْ فَرَضَ} “Artık kim farz kılarsa” kendi nefsine {فِيهِنَّ الْحَجّ} “onlarda haccı” hac ihramına girerek {فَلَا رَفَث} “artık cinsel ilişki yoktur” onda cinsel ilişki yoktur {وَلَا فُسُوق} “günah işlemek yoktur” günahlar yoktur {وَلَا جِدَال} “kavga yoktur” çekişme yoktur {فِي الْحَجّ} “hacda”. Bir kıraatte ilk iki kelime fetha ile okunmuştur; her üçünde de kastedilen nehiydir. {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْر} “Siz hayırdan ne işlerseniz” sadaka gibi {يَعْلَمهُ اللَّه} “Allah onu bilir” ve size karşılığını verir. Bu ayet Yemen ehli hakkında inmiştir; onlar azıksız hacca gelir ve insanlara yük olurlardı. {وَتَزَوَّدُوا} “Ve azık edinin” yolculuğunuzda sizi ulaştıracak şeyleri; {فَإِنَّ خَيْر الزَّاد التَّقْوَى} “şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” insanlardan dilenmekten ve benzeri şeylerden korunulan şeydir. {وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَاب} “Benden sakının ey akıl sahipleri!” akıl sahipleri!

{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاح} فِي {أَنْ تَبْتَغُوا} تَطْلُبُوا {فَضْلًا} رِزْقًا {مِنْ رَبّكُمْ} بِالتِّجَارَةِ فِي الْحَجّ نَزَلَ رَدًّا لِكَرَاهَتِهِمْ ذَلِكَ {فَإِذَا أَفَضْتُمْ} دَفَعْتُمْ {مِنْ عَرَفَات} بَعْد الْوُقُوف بِهَا {فَاذْكُرُوا اللَّه} بَعْد الْمَبِيت بِمُزْدَلِفَةَ بِالتَّلْبِيَةِ وَالتَّهْلِيل وَالدُّعَاء {عِنْد الْمَشْعَر الْحَرَام} هُوَ جَبَل فِي آخِر الْمُزْدَلِفَة يُقَال لَهُ قُزَح وَفِي الْحَدِيث أَنَّهُ ﷺ وَقَفَ بِهِ يَذْكُر اللَّه وَيَدْعُو حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا رَوَاهُ مُسْلِم {وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ} لِمَعَالِم دِينه وَمَنَاسِك حَجّه وَالْكَاف لِلتَّعْلِيلِ {وَإِنْ} مُخَفَّفَة {كُنْتُمْ مِنْ قَبْله} قَبْل هُدَاهُ {لمن الضالين}

{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاح} “Size bir günah yoktur” şu hususta: {أَنْ تَبْتَغُوا} “aramanızda” talep etmenizde {فَضْلًا} “bir lütuf” bir rızık {مِنْ رَبّكُمْ} “Rabbinizden” hac esnasında ticaret yapmak suretiyle. Bu, bunu hoş görmemelerini reddetmek üzere inmiştir. {فَإِذَا أَفَضْتُمْ} “Ayrılıp akın ettiğiniz zaman” ayrıldığınız vakit {مِنْ عَرَفَات} “Arafat'tan” orada vakfeden sonra {فَاذْكُرُوا اللَّه} “Allah'ı anın” Müzdelife'de geceledikten sonra telbiye, tehlil ve dua ile {عِنْد الْمَشْعَر الْحَرَام} “Meş'ar-i Haram yanında”. O, Müzdelife'nin sonunda Kuzah denilen bir dağdır. Hadiste geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem orada durup ortalık iyice aydınlanıncaya kadar Allah'ı zikretmiş ve dua etmiştir; Müslim rivayet etmiştir. {وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ} “O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” sizi dininin esaslarına ve haccının menâsikine ulaştırdığı için; kâf harfi ta'lîl (gerekçe) içindir. {وَإِنْ} “ve şüphesiz” [in harfi] muhaffefedir {كُنْتُمْ مِنْ قَبْله} “siz bundan önce” O'nun hidayetinden önce {لمن الضالين} “kesinlikle sapıklardan idiniz.”

{ثُمَّ أَفِيضُوا} يَا قُرَيْش {مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاس} أَيْ مِنْ عَرَفَة بِأَنْ تَقِفُوا بِهَا مَعَهُمْ وَكَانُوا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ تَرَفُّعًا عَنْ الْوُقُوف مَعَهُمْ وَثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ فِي الذِّكْر {وَاسْتَغْفِرُوا اللَّه} مِنْ ذُنُوبكُمْ {إنَّ اللَّه غَفُور} لِلْمُؤْمِنِينَ {رَحِيم} بهم

{ثُمَّ أَفِيضُوا} “Sonra akın edin” ey Kureyşliler! {مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاس} “insanların akın ettiği yerden” yani Arafat'tan; onlarla birlikte orada vakfe yapmanız suretiyle. Onlar ise insanlarla birlikte vakfe yapmaktan kendilerini üstün görerek Müzdelife'de dururlardı. 'Sümme' (sonra) kelimesi zikirde tertip içindir. {وَاسْتَغْفِرُوا اللَّه} “Ve Allah'tan bağışlanma dileyin” günahlarınızdan. {إنَّ اللَّه غَفُور} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” müminleri {رَحِيم} “çok merhamet edendir” onlara.

{فَإِذَا قَضَيْتُمْ} أَدَّيْتُمْ {مَنَاسِككُمْ} عِبَادَات حَجّكُمْ بِأَنْ رَمَيْتُمْ جَمْرَة الْعَقَبَة وَطُفْتُمْ وَاسْتَقْرَرْتُمْ بِمِنًى {فَاذْكُرُوا اللَّه} بِالتَّكْبِيرِ وَالثَّنَاء {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} كَمَا كُنْتُمْ تَذْكُرُونَهُمْ عِنْد فَرَاغ حَجّكُمْ بِالْمُفَاخَرَةِ {أَوْ أَشَدّ ذِكْرًا} مِنْ ذِكْركُمْ إيَّاهُمْ وَنُصِبَ أَشَدّ عَلَى الْحَال مِنْ ذِكْر الْمَنْصُوب بِاُذْكُرُوا إذْ لَوْ تَأَخَّرَ عَنْهُ لَكَانَ صِفَة لَهُ {فَمِنْ النَّاس مَنْ يَقُول رَبّنَا آتِنَا} نَصِيبًا {فِي الدُّنْيَا} فَيُؤْتَاهُ فِيهَا {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَة مِنْ خلاق} نصيب

{فَإِذَا قَضَيْتُمْ} “Bitirdiğiniz vakit” eda ettiğinizde {مَنَاسِككُمْ} “ibadetlerinizi” hac ibadetlerinizi; Akabe cemresini taşlayıp tavaf ederek ve Mina'da yerleşerek [bitirdiğinizde], {فَاذْكُرُوا اللَّه} “Allah'ı anın” tekbir ve sena ile {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “atalarınızı andığınız gibi” haccınızı tamamladığınızda övünerek onları andığınız gibi {أَوْ أَشَدّ ذِكْرًا} “yahut daha kuvvetli bir anışla” onları anışınızdan daha kuvvetli bir şekilde. 'Eşedde' kelimesi 'uzkürû' ile mansub olan 'zikr'den hâl olarak nasb edilmiştir; zira ondan sonra gelseydi onun sıfatı olurdu. {فَمِنْ النَّاس مَنْ يَقُول رَبّنَا آتِنَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize ver' der” bir pay [ver der] {فِي الدُّنْيَا} “dünyada” dolayısıyla ona dünyada verilir {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَة مِنْ خلاق} “ve onun için ahirette hiçbir nasip yoktur” pay [yoktur].

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُول رَبّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَة} نِعْمَة {وَفِي الْآخِرَة حَسَنَة} هِيَ الْجَنَّة {وَقِنَا عَذَاب النَّار} بِعَدَمِ دُخُولهَا وَهَذَا بَيَان لِمَا كَانَ عَلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ وَلِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْقَصْد بِهِ الْحَثّ عَلَى طَلَب خَيْر الدَّارَيْنِ كَمَا وَعَدَ بِالثَّوَابِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُول رَبّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَة} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da bir iyilik ver' der” bir nimet [ver der] {وَفِي الْآخِرَة حَسَنَة} “ahirette de bir iyilik [ver]” o da cennettir {وَقِنَا عَذَاب النَّار} “ve bizi cehennem azabından koru [der]” oraya girmemek suretiyle. Bu, müşriklerin içinde bulunduğu durum ile müminlerin durumunun bir açıklamasıdır; bununla hedeflenen, şu buyruğuyla mükâfat vadettiği gibi her iki yurdun da hayrını istemeye teşvik etmektir:

{أولئك لهم نصيب} ثواب {م} ن أجل {ما كسبوا} عملوا من الْحَجّ وَالدُّعَاء {وَاَللَّه سَرِيع الْحِسَاب} يُحَاسِب الْخَلْق كُلّهمْ فِي قَدْر نِصْف نَهَار مِنْ أَيَّام الدُّنْيَا لِحَدِيثٍ بِذَلِكَ

{أولئك لهم نصيب} “İşte onlar için bir nasip vardır” bir sevap [vardır], {م} ن أجل [dolayı] {ما كسبوا} “kazandıklarından ötürü” hac ve duadan yaptıklarından ötürü. {وَاَللَّه سَرِيع الْحِسَاب} “Allah, hesabı çok çabuk görendir” bu konudaki bir hadisten dolayı, dünya günlerinden yarım gün kadar bir sürede bütün yaratılmışların hesabını görür.

{وَاذْكُرُوا اللَّه} بِالتَّكْبِيرِ عِنْد رَمْي الْجَمَرَات {فِي أَيَّام مَعْدُودَات} أَيْ أَيَّام التَّشْرِيق الثَّلَاثَة {فَمَنْ تَعَجَّلَ} أَيْ اسْتَعْجَلَ بِالنَّفْرِ مِنْ مِنًى {فِي يَوْمَيْنِ} أَيْ فِي ثَانِي أَيَّام التَّشْرِيق بَعْد رَمْي جِمَاره {فَلَا إثْم عَلَيْهِ} بِالتَّعْجِيلِ {وَمَنْ تَأَخَّرَ} بِهَا حَتَّى بَاتَ لَيْلَة الثَّالِث وَرَمَى جِمَاره {فَلَا إثْم عَلَيْهِ} بِذَلِكَ أَيْ هُمْ مُخَيَّرُونَ فِي ذَلِكَ وَنَفْي الْإِثْم {لِمَنْ اتَّقَى} اللَّه فِي حَجّه لِأَنَّهُ الْحَاجّ فِي الْحَقِيقَة {وَاتَّقُوا اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إلَيْهِ تُحْشَرُونَ} فِي الْآخِرَة فَيُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ

{وَاذْكُرُوا اللَّه} “Allah'ı anın” cemreleri taşlarken tekbir getirerek {فِي أَيَّام مَعْدُودَات} “sayılı günlerde” yani üç teşrik gününde. {فَمَنْ تَعَجَّلَ} “Artık kim acele ederse” yani Mina'dan ayrılmakta acele ederse {فِي يَوْمَيْنِ} “iki gün içinde” yani teşrik günlerinin ikincisinde cemrelerini taşladıktan sonra [ayrılırsa], {فَلَا إثْم عَلَيْهِ} “ona bir günah yoktur” acele etmesinden dolayı. {وَمَنْ تَأَخَّرَ} “Kim de geri kalırsa” orada üçüncü geceyi de geçirip cemrelerini taşlayana kadar gecikirse, {فَلَا إثْم عَلَيْهِ} “ona da bir günah yoktur” bundan dolayı; yani bu konuda serbesttirler. Günahın kaldırılması {لِمَنْ اتَّقَى} “sakınan kimse içindir” haccında Allah'tan sakınan kimse içindir, çünkü gerçek hacı odur. {وَاتَّقُوا اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz O'nun huzurunda toplanacaksınız” ahirette; böylece amellerinizin karşılığını size verecektir.

{وَمِنْ النَّاس مَنْ يُعْجِبك قَوْله فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} وَلَا يُعْجِبك فِي الْآخِرَة لِمُخَالَفَتِهِ لِاعْتِقَادِهِ {وَيُشْهِد اللَّه عَلَى مَا فِي قَلْبه} أَنَّهُ مُوَافِق لِقَوْلِهِ {وَهُوَ أَلَدّ الْخِصَام} شَدِيد الْخُصُومَة لَك وَلِأَتْبَاعِك لِعَدَاوَتِهِ لَك وَهُوَ الْأَخْنَس بْن شَرِيقٍ كَانَ مُنَافِقًا حُلْو الْكَلَام لِلنَّبِيِّ ﷺ يَحْلِف أَنَّهُ مُؤْمِن بِهِ وَمُحِبّ لَهُ فَيُدْنِي مَجْلِسه فَأَكْذَبَهُ اللَّه فِي ذَلِكَ وَمَرَّ بِزَرْعٍ وَحُمُر لِبَعْضِ الْمُسْلِمِينَ فَأَحْرَقَهُ وعقرها ليلا كما قال تعالى

{وَمِنْ النَّاس مَنْ يُعْجِبك قَوْله فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider” ahirette ise inancına aykırı olduğu için hoşuna gitmez {وَيُشْهِد اللَّه عَلَى مَا فِي قَلْبه} “ve kalbinde olana Allah'ı şahit tutar” sözüne uygun olduğuna dair [şahit tutar]. {وَهُوَ أَلَدّ الْخِصَام} “Halbuki o, düşmanların en yamanıdır” sana ve sana tabi olanlara karşı husumeti pek şiddetlidir. Bu kişi Ahnes b. Şerîk'tir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı tatlı dilli bir münafıktı, ona inandığına ve onu sevdiğine yemin eder, [Peygamber de] onu meclisine yaklaştırırdı. Allah bu hususta onu yalanladı. O, bazı Müslümanların ekinine ve eşeklerine rastlamış, geceleyin ekini yakıp eşekleri boğazlamıştı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

{وَإِذَا تَوَلَّى} انْصَرَفَ عَنْك {سَعَى} مَشَى {فِي الْأَرْض لِيُفْسِد فِيهَا وَيُهْلِك الْحَرْث وَالنَّسْل} مِنْ جُمْلَة الْفَسَاد {وَاَللَّه لَا يُحِبّ الْفَسَاد} أَيْ لَا يَرْضَى بِهِ

{وَإِذَا تَوَلَّى} “Dönüp gittiği zaman” yanından ayrıldığında {سَعَى} “koşar” yürür {فِي الْأَرْض لِيُفْسِد فِيهَا وَيُهْلِك الْحَرْث وَالنَّسْل} “yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak, ekini ve nesli helak etmek için” fesadın bir parçası olarak [böyle yapar]. {وَاَللَّه لَا يُحِبّ الْفَسَاد} “Allah ise bozgunculuğu sevmez” yani ona razı olmaz.

{وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّه} فِي فِعْلك {أَخَذَتْهُ الْعِزَّة} حَمَلَتْهُ الْأَنَفَة وَالْحَمِيَّة عَلَى الْعَمَل {بِالْإِثْمِ} الَّذِي أُمِرَ بِاتِّقَائِهِ {فَحَسْبه} كَافِيه {جَهَنَّم وَلَبِئْسَ الْمِهَاد} الْفِرَاش هِيَ

{وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّه} “Ona 'Allah'tan sakın' denildiği zaman” yaptığın şeyde [sakın denildiğinde] {أَخَذَتْهُ الْعِزَّة} “gururu onu yakalar” kibri ve taassubu onu işlemeye sevk eder {بِالْإِثْمِ} “günahı” sakınması emredilen [günahı]. {فَحَسْبه} “Artık ona yeter” ona kâfidir {جَهَنَّم وَلَبِئْسَ الْمِهَاد} “cehennem; o ne kötü bir döşektir!” o ne kötü bir yataktır!

{وَمِنْ النَّاس مَنْ يَشْرِي} يَبِيع {نَفْسه} أَيْ يبذلها في طاعة الله {ابتغاء} طلب {مرضات اللَّه} رِضَاهُ وَهُوَ صُهَيْب لَمَّا آذَاهُ الْمُشْرِكُونَ هَاجَرَ إلَى الْمَدِينَة وَتَرَكَ لَهُمْ مَاله {وَاَللَّه رؤوف بِالْعِبَادِ} حَيْثُ أَرْشَدهمْ لِمَا فِيهِ رِضَاهُ

{وَمِنْ النَّاس مَنْ يَشْرِي} “İnsanlardan öylesi de vardır ki satar” feda eder {نَفْسه} “kendini” yani Allah'a itaat uğruna onu harcar {ابتغاء} “isteyerek” talep ederek {مرضات اللَّه} “Allah'ın rızasını” O'nun hoşnutluğunu. Bu kişi Suheyb'dir; müşrikler ona eziyet edince Medine'ye hicret etti ve malını onlara bıraktı. {وَاَللَّه رؤوف بِالْعِبَادِ} “Allah, kullarına çok şefkatlidir” çünkü onları rızasını kazanacakları şeylere yönlendirmiştir.

وَنَزَلَ فِي عَبْد اللَّه بْن سَلَام وَأَصْحَابه لَمَّا عَظَّمُوا السَّبْت وَكَرِهُوا الْإِبِل بَعْد الْإِسْلَام {يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اُدْخُلُوا فِي السِّلْم} بِفَتْحِ السِّين وَكَسْرهَا الْإِسْلَام {كَافَّة} حَال مِنْ السِّلْم أَيْ فِي جَمِيع شَرَائِعه {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَات} طُرُق {الشَّيْطَان} أَيْ تَزْيِينه بِالتَّفْرِيقِ {إنَّهُ لَكُمْ عَدُوّ مُبِين} بَيِّن الْعَدَاوَة

[Bu ayet], İslam'a girdikten sonra cumartesi gününe tazim gösterip deve [etini] mekruh gördüklerinde Abdullah b. Selâm ve arkadaşları hakkında indi: {يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اُدْخُلُوا فِي السِّلْم} “Ey iman edenler! Barışa/İslam'a girin” [Sîn harfinin] fetha ve kesresiyle (es-Selm / es-Silm) İslam demektir {كَافَّة} “hep birden” 'es-Silm'den hâldir; yani onun bütün hükümlerine [girin]. {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَات} “Ve adımlarına uymayın” yollarına [uymayın] {الشَّيْطَان} “şeytanın” yani [hükümler arasında] ayrım yaparak süslemesine [uymayın]. {إنَّهُ لَكُمْ عَدُوّ مُبِين} “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır” düşmanlığı ortada olandır.

{فَإِنْ زَلَلْتُمْ} مِلْتُمْ عَنْ الدُّخُول فِي جَمِيعه {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْكُمْ الْبَيِّنَات} الْحُجَج الظَّاهِرَة على أنه حق {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه عَزِيز} لَا يُعْجِزهُ شَيْء عَنْ انْتِقَامه مِنْكُمْ {حَكِيم} فِي صُنْعه

{فَإِنْ زَلَلْتُمْ} “Eğer kayarsanız” tamamına girmekten saparsanız {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْكُمْ الْبَيِّنَات} “size apaçık deliller geldikten sonra” onun hak olduğuna dair açık hüccetler [geldikten sonra], {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه عَزِيز} “bilin ki şüphesiz Allah Azîz'dir” sizden intikam almaktan hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz, {حَكِيم} “Hakîm'dir” işinde ve sanatında [hikmet sahibidir].

{هَلْ} مَا {يَنْظُرُونَ} يَنْتَظِر التَّارِكُونَ الدُّخُول فِيهِ {إلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمْ اللَّه} أَيْ أَمْره كَقَوْلِهِ أَوْ يَأْتِي أَمْر رَبّك أَيْ عَذَابه {فِي ظُلَل} جَمْع ظُلَّة {مِنْ الْغَمَام} السَّحَاب {وَالْمَلَائِكَة وَقُضِيَ الْأَمْر} تَمَّ أَمْر هَلَاكهمْ {وَإِلَى اللَّه تُرْجَع الْأُمُور} بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَالْفَاعِل فِي الْآخِرَة فَيُجَازِي كُلًّا بِعَمَلِهِ

{هَلْ} “Yoksa onlar... mı?” [burada هل olumsuzluk anlamındadır] {يَنْظُرُونَ} “bekliyorlar” [İslam'a] girmeyi terk edenler ne bekliyorlar {إلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمْ اللَّه} “Allah'ın kendilerine gelmesinden başka” yani [şu ayetteki gibi:] “Yahut Rabbinin emri gelivermesin” O'nun emri, yani azabı gelmesinden başka {فِي ظُلَل} “gölgelikler içinde” zulle kelimesinin çoğuludur {مِنْ الْغَمَام} “buluttan” buluttan [gölgelikler], {وَالْمَلَائِكَة وَقُضِيَ الْأَمْر} “ve meleklerin [gelmesinden] ve işin bitirilmesinden başka?” onların helak edilme işi tamamlanır. {وَإِلَى اللَّه تُرْجَع الْأُمُور} “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” meçhul (türca'u) veya malum (tarci'u) bina ile; ahirette [Allah'a döner] ve O her birine ameliyle karşılık verir.

{سَلْ} يَا مُحَمَّد {بَنِي إسْرَائِيل} تَبْكِيتًا {كَمْ آتَيْنَاهُمْ} كَمْ اسْتِفْهَامِيَّة مُعَلَّقَة سَلْ عَنْ الْمَفْعُول الثَّانِي وَهِيَ ثَانِي مَفْعُول آتَيْنَا وَمُمَيِّزهَا {مِنْ آيَة بَيِّنَة} ظَاهِرَة كَفَلْقِ الْبَحْر وَإِنْزَال الْمَنّ وَالسَّلْوَى فَبَدَّلُوهَا كُفْرًا {وَمَنْ يُبَدِّل نِعْمَة اللَّه} أَيْ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ مِنْ الْآيَات لِأَنَّهَا سَبَب الْهِدَايَة {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْهُ} كُفْرًا {فَإِنَّ اللَّه شَدِيد الْعِقَاب} لَهُ

{سَلْ} “Sor” ey Muhammed! {بَنِي إسْرَائِيل} “İsrailoğullarına” kınama ve azarlama maksadıyla: {كَمْ آتَيْنَاهُمْ} “onlara ne kadar çok verdiğimizi” 'Kem' istifhamiyedir ve 'sel' fiilinin ikinci mefulünü amelden alıkoymuştur (ta'lik), kendisi de 'âteynâ' fiilinin ikinci mefulüdür; temyizi ise şudur: {مِنْ آيَة بَيِّنَة} “apaçık ayetten / mucizeden” denizin yarılması, kudret helvası ve bıldırcın indirilmesi gibi apaçık mucizelerden [ne kadar verdiğimizi sor]; onlar ise bunu inkârla değiştirdiler. {وَمَنْ يُبَدِّل نِعْمَة اللَّه} “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” yani hidayet sebebi olduğu için ayetlerden kendisine bahşettiği nimeti [değiştirirse] {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْهُ} “kendisine geldikten sonra” inkârla [değiştirirse], {فَإِنَّ اللَّه شَدِيد الْعِقَاب} “şüphesiz Allah, cezası pek şiddetli olandır” ona karşı.

{زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} مِنْ أَهْل مَكَّة {الْحَيَاة الدُّنْيَا} بِالتَّمْوِيهِ فَأَحَبُّوهَا {و} هُمْ {يَسْخَرُونَ مِنْ الَّذِينَ آمَنُوا} لِفَقْرِهِمْ كَبِلَالٍ وَعَمَّار وَصُهَيْب أَيْ يستهزؤون بِهِمْ وَيَتَعَالَوْنَ عَلَيْهِمْ بِالْمَالِ {وَاَلَّذِينَ اتَّقَوْا} الشِّرْك وَهُمْ هَؤُلَاءِ {فَوْقهمْ يَوْم الْقِيَامَة وَاَللَّه يَرْزُق مَنْ يَشَاء بِغَيْرِ حِسَاب} أَيْ رِزْقًا وَاسِعًا فِي الْآخِرَة أَوْ الدُّنْيَا بِأَنْ يَمْلِك الْمَسْخُور مِنْهُمْ أَمْوَال السَّاخِرِينَ وَرِقَابهمْ

{زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlere süslü gösterildi” Mekke halkından [inkâr edenlere], {الْحَيَاة الدُّنْيَا} “dünya hayatı” yaldızlanıp cazip kılınarak; onlar da onu sevdiler. {و} “Ve” onlar, {يَسْخَرُونَ مِنْ الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenlerle alay ederler” Bilal, Ammar ve Suheyb gibi fakirlikleri sebebiyle müminlerle; yani onlarla alay ederler ve mallarıyla onlara karşı kibirlenirler. {وَاَلَّذِينَ اتَّقَوْا} “Halbuki sakınanlar” şirkten sakınanlar ki bunlar onlardır, {فَوْقهمْ يَوْم الْقِيَامَة وَاَللَّه يَرْزُق مَنْ يَشَاء بِغَيْرِ حِسَاب} “kıyamet gününde onların üstündedirler. Allah dilediğine hesapsız rızık verir” yani ahirette yahut dünyada alay edilenlerin, alay edenlerin mallarına ve canlarına malik kılınması suretiyle bol bir rızık verir.

{كَانَ النَّاس أُمَّة وَاحِدَة} عَلَى الْإِيمَان فَاخْتَلَفُوا بِأَنْ آمَنَ بَعْض وَكَفَرَ بَعْض {فَبَعَثَ اللَّه النَّبِيِّينَ} إلَيْهِمْ {مُبَشِّرِينَ} مَنْ آمَنَ بِالْجَنَّةِ {وَمُنْذِرِينَ} مَنْ كَفَرَ بِالنَّارِ {وَأَنْزَلَ مَعَهُمْ الْكِتَاب} بِمَعْنَى الْكُتُب {بِالْحَقِّ} مُتَعَلِّق بِأَنْزَل {لِيَحْكُم} بِهِ {بَيْن النَّاس فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} مِنْ الدِّين {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ} أَيْ الدِّين {إلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ} أَيْ الْكِتَاب فَآمَنَ بَعْض وَكَفَرَ بَعْض {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْهُمْ الْبَيِّنَات} الْحُجَج الظَّاهِرَة عَلَى التَّوْحِيد وَمِنْ مُتَعَلِّقَة بِاخْتَلَفَ وَهِيَ وَمَا بَعْدهَا مُقَدَّم عَلَى الِاسْتِثْنَاء فِي الْمَعْنَى {بَغْيًا} مِنْ الْكَافِرِينَ {بَيْنهمْ فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنْ} لِلْبَيَانِ {الْحَقّ بِإِذْنِهِ} بِإِرَادَتِهِ {وَاَللَّه يَهْدِي مَنْ يَشَاء} هِدَايَته {إلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} طَرِيق الْحَقّ

{كَانَ النَّاس أُمَّة وَاحِدَة} “İnsanlar tek bir ümmet idi” iman üzere idiler; sonra bazısı iman edip bazısı inkâr ederek ihtilafa düştüler. {فَبَعَثَ اللَّه النَّبِيِّينَ} “Bunun üzerine Allah peygamberleri gönderdi” onlara; {مُبَشِّرِينَ} “müjdeleyiciler olarak” iman edenleri cennetle, {وَمُنْذِرِينَ} “ve uyarıcılar olarak” inkâr edenleri cehennemle. {وَأَنْزَلَ مَعَهُمْ الْكِتَاب} “Onlarla birlikte kitabı indirdi” kitaplar anlamındadır; {بِالْحَقِّ} “hak ile” 'enzele' fiiline bağlıdır, {لِيَحْكُم} “hükmetsin diye” onunla, {بَيْن النَّاس فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} “insanlar arasında ihtilafa düştükleri şeyde” dinden ihtilaf ettikleri hususlarda. {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ} “Halbuki onda ihtilaf etmedi” yani dinde, {إلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ} “ancak kendilerine o verilenler” yani kitap verilenler [ihtilaf etti]; nitekim bazısı iman edip bazısı inkâr etti, {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْهُمْ الْبَيِّنَات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” tevhide dair açık hüccetler [geldikten sonra]. 'Min' edatı 'ihtelefe' fiiline bağlıdır ve kendisi ile sonrası mana bakımından istisnadan öncedir; {بَغْيًا} “kıskançlık / azgınlık yüzünden” kâfirlerin {بَيْنهمْ} “aralarındaki” [kıskançlık yüzünden]. {فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنْ} “Bunun üzerine Allah iman edenleri, hakkında ihtilafa düştükleri şeye hidayet etti” buradaki 'min' beyan içindir, {الْحَقّ بِإِذْنِهِ} “Kendi izniyle hakka” Kendi iradesiyle. {وَاَللَّه يَهْدِي مَنْ يَشَاء} “Allah dilediğini iletir” hidayetini dilediği kimseyi, {إلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “doğru bir yola” hak yola.

ونزل في جهد أصاب المسلمين {أَمْ} بَلْ أَ {حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّة وَلَمَّا} لَمْ {يَأْتِكُمْ مَثَل} شِبْه مَا أَتَى {الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلكُمْ} مِنْ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ الْمِحَن فَتَصْبِرُوا كَمَا صَبَرُوا {مَسَّتْهُمْ} جُمْلَة مُسْتَأْنَفَة مُبَيِّنَة مَا قَبْلهَا {الْبَأْسَاء} شِدَّة الْفَقْر {وَالضَّرَّاء} الْمَرَض {وَزُلْزِلُوا} أُزْعِجُوا بِأَنْوَاعِ الْبَلَاء {حَتَّى يَقُول} بِالنَّصْبِ وَالرَّفْع أَيْ قَالَ {الرَّسُول وَاَلَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} اسْتِبْطَاء للنصر للتناهي الشدة عليهم {مَتَى} يَأْتِي {نَصْر اللَّه} الَّذِي وُعِدْنَاهُ فَأُجِيبُوا مِنْ قِبَل اللَّه {أَلَا إنَّ نَصْر اللَّه قريب} إتيانه

Müslümanların başına gelen bir darlık hakkında indi: {أَمْ} “Yoksa... mı?” [bel ve hemze anlamında] {حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّة وَلَمَّا} “siz cennete gireceğinizi mi sandınız henüz... olmadan?” {يَأْتِكُمْ مَثَل} “size benzeri gelmeden” başlarına gelenlerin benzeri [gelmeden], {الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلكُمْ} “sizden önce gelip geçenlerin” müminlerden [önce geçenlerin] çileleri gibi ki onlar gibi sabredesiniz. {مَسَّتْهُمْ} “Onlara dokunmuştu” kendisinden öncekini açıklayan istînâf cümlesidir; {الْبَأْسَاء} “şiddetli yoksulluk” aşırı fakirlik, {وَالضَّرَّاء} “ve darlık / hastalık” hastalık; {وَزُلْزِلُوا} “ve sarsılmışlardı” türlü belalarla tedirgin edilmişlerdi; {حَتَّى يَقُول} “nihayet diyecek kadar” nasb ve ref' ile (yekûle / yekûlü), yani dedi: {الرَّسُول وَاَلَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “Peygamber ve onunla birlikte iman edenler” üzerlerindeki sıkıntının son raddeye varması sebebiyle yardımın geciktiğini hissederek [şöyle dediler]: {مَتَى} “Ne zaman?” [ne zaman gelir] {نَصْر اللَّه} “Allah'ın yardımı?” bize vaat edilen [yardım]. Bunun üzerine Allah katından onlara şöyle cevap verildi: {أَلَا إنَّ نَصْر اللَّه قريب} “Haberiniz olsun ki şüphesiz Allah'ın yardımı pek yakındır” gelmesi [yakındır].

{يسألونك} يا محمد {ماذا ينفقون} أي الذين يُنْفِقُونَهُ وَالسَّائِل عَمْرو بْن الْجَمُوح وَكَانَ شَيْخًا ذَا مَال فَسَأَلَ ﷺ عَمَّا يُنْفِق وَعَلَى مَنْ يُنْفِق {قُلْ} لَهُمْ {مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْر} بَيَان لِمَا شَامِل لِلْقَلِيلِ وَالْكَثِير وَفِيهِ بَيَان الْمُنْفِق الَّذِي هُوَ أَحَد شِقَّيْ السُّؤَال وَأَجَابَ عَنْ الْمَصْرِف الَّذِي هُوَ الشِّقّ الْآخَر بِقَوْلِهِ {فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى والمساكين وبن السَّبِيل} أَيْ هُمْ أَوْلَى بِهِ {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْر} إنْفَاق أَوْ غَيْره {فَإِنَّ اللَّه بِهِ عَلِيم} فَمُجَازٍ عَلَيْهِ

{يسألونك} “Sana soruyorlar” ey Muhammed! {ماذا ينفقون} “Neyi infak edeceklerini” yani ne infak edeceklerini. Soran kişi Amr b. el-Cemûh idi; mal sahibi yaşlı bir zattı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e neyi ve kime infak edeceğini sormuştu. {قُلْ} “De ki” onlara: {مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْر} “Hayır olarak ne harcarsanız” 'mâ'nın açıklamasıdır, azı ve çoğu kapsar; bunda sorunun iki kısmından biri olan infak edilecek şeyin beyanı vardır. Diğer kısım olan harcama yerini ise şu buyruğuyla cevaplamıştır: {فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى والمساكين وبن السَّبِيل} “o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir” yani onlar buna daha layıktır. {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْر} “Ve hayırdan ne yaparsanız” infak veya başka bir şey [olsun], {فَإِنَّ اللَّه بِهِ عَلِيم} “şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” dolayısıyla onun karşılığını verecektir.

{كُتِبَ} فُرِضَ {عَلَيْكُمْ الْقِتَال} لِلْكُفَّارِ {وَهُوَ كُرْه} مكروه {لكم} طبعا لِمَشَقَّتِهِ {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْر لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرّ لَكُمْ} لِمَيْلِ النَّفْس إلَى الشَّهَوَات الْمُوجِبَة لِهَلَاكِهَا وَنُفُورهَا عَنْ التَّكْلِيفَات الْمُوجِبَة لِسَعَادَتِهَا فَلَعَلَّ لَكُمْ فِي الْقِتَال وَإِنْ كَرِهْتُمُوهُ خَيْرًا لِأَنَّ فِيهِ إمَّا الظَّفَر وَالْغَنِيمَة أَوْ الشَّهَادَة وَالْأَجْر وَفِي تَرْكه وَإِنْ أَحْبَبْتُمُوهُ شَرًّا لِأَنَّ فِيهِ الذُّلّ وَالْفَقْر وَحِرْمَان الْأَجْر {وَاَللَّه يَعْلَم} مَا هُوَ خَيْر لَكُمْ {وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} ذَلِكَ فَبَادِرُوا إلى ما يأمركم به

{كُتِبَ} “Yazıldı / farz kılındı” farz kılındı {عَلَيْكُمْ الْقِتَال} “üzerinize savaş” kâfirlerle savaşmak, {وَهُوَ كُرْه} “oysa o hoşlanılmayan bir şeydir” mekruhtur {لكم} “sizin için” meşakkati sebebiyle tabiatınıza [hoş gelmez]. {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْر لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرّ لَكُمْ} “Olur ki bir şeyi hoş görmezsiniz de o sizin için hayırlıdır; ve olur ki bir şeyi seversiniz de o sizin için şerdir” zira nefis kendi helakine yol açan şehvetlere meyillidir ve kendi mutluluğuna vesile olan mükellefiyetlerden kaçınır. Dolayısıyla hoşlanmasanız bile savaşta sizin için bir hayır olabilir; çünkü onda ya zafer ve ganimet ya da şehitlik ve ecir vardır. Hoşunuza gitse bile onu terk etmekte sizin için bir şer olabilir; çünkü onda zillet, fakirlik ve ecirden mahrumiyet vardır. {وَاَللَّه يَعْلَم} “Allah bilir” sizin için hayırlı olanı, {وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “siz ise bilmezsiniz” bunu; o halde size emrettiği şeye koşun!

وأرسل النبي أَوَّل سَرَايَاهُ وَعَلَيْهَا عَبْد اللَّه بْن جَحْش فقاتلوا المشركين وقتلوا بن الحضرمي أخر يوم من جمادى الآخر وَالْتَبَسَ عَلَيْهِمْ بِرَجَبٍ فَعَيَّرَهُمْ الْكُفَّار بِاسْتِحْلَالِهِ فَنَزَلَ {يَسْأَلُونَك عَنْ الشَّهْر الْحَرَام} الْمُحَرَّم {قِتَال فِيهِ} بَدَل اشْتِمَال {قُلْ} لَهُمْ {قِتَال فِيهِ كَبِير} عَظِيم وِزْرًا مُبْتَدَأ وَخَبَر {وَصَدّ} مُبْتَدَأ مَنْع لِلنَّاسِ {عَنْ سَبِيل اللَّه} دِينه {وَكُفْر بِهِ} بالله {وصد عنالمسجد الْحَرَام} أَيْ مَكَّة {وَإِخْرَاج أَهْله مِنْهُ} وَهُمْ النَّبِيّ ﷺ وَالْمُؤْمِنُونَ وَخَبَر الْمُبْتَدَأ {أَكْبَر} أَعْظَم وِزْرًا {عِنْد اللَّه} مِنْ الْقِتَال فِيهِ {وَالْفِتْنَة} الشِّرْك مِنْكُمْ {أَكْبَر مِنْ الْقَتْل} لَكُمْ فِيهِ {وَلَا يَزَالُونَ} أَيْ الْكُفَّار {يُقَاتِلُونَكُمْ} أَيّهَا الْمُؤْمِنُونَ {حَتَّى} كَيْ {يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينكُمْ} إلَى الْكُفْر {إنْ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينه فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِر فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ} بَطَلَتْ {أَعْمَالهمْ} الصَّالِحَة {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة} فَلَا اعْتِدَاد بِهَا وَلَا ثَوَاب عَلَيْهَا وَالتَّقَيُّد بِالْمَوْتِ عَلَيْهِ يُفِيد أَنَّهُ لَوْ رَجَعَ إلَى الْإِسْلَام لَمْ يَبْطُل عَمَله فَيُثَاب عَلَيْهِ وَلَا يُعِيدهُ كَالْحَجِّ مَثَلًا وَعَلَيْهِ الشَّافِعِيّ {وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون}

Peygamber ilk müfrezesini gönderdi ve başına Abdullah b. Cahş'ı geçirdi. Müşriklerle savaştılar ve Cemâziyelâhir'in son gününde İbnu'l-Hadramî'yi öldürdüler; bu gün onlara Recep ayı gibi karışık geldi. Kâfirler de haram ayı helal saydıkları gerekçesiyle onları ayıpladılar. Bunun üzerine şu ayet indi: {يَسْأَلُونَك عَنْ الشَّهْر الْحَرَام} “Sana haram ayı soruyorlar” Muharrem kılınmış ayı, {قِتَال فِيهِ} “onda savaşmayı [soruyorlar]” bedel-i iştimaldir. {قُلْ} “De ki” onlara: {قِتَال فِيهِ كَبِير} “Onda savaşmak büyük [bir günahtır]” günah bakımından büyüktür; mübtedâ ve haberdir. {وَصَدّ} “Ve alıkoymak” mübtedâdır, insanları men etmek, {عَنْ سَبِيل اللَّه} “Allah yolundan” O'nun dininden, {وَكُفْر بِهِ} “ve O'nu inkâr etmek” Allah'ı [inkâr etmek], {وصد عنالمسجد الْحَرَام} “ve Mescid-i Haram'dan [alıkoymak]” yani Mekke'den, {وَإِخْرَاج أَهْله مِنْهُ} “ve halkını oradan çıkarmak ise” onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerdir; mübtedânın haberi şudur: {أَكْبَر} “daha büyüktür” günah bakımından daha büyüktür {عِنْد اللَّه} “Allah katında” onda savaşmaktan. {وَالْفِتْنَة} “Ve fitne” sizin şirkiniz, {أَكْبَر مِنْ الْقَتْل} “öldürmekten daha büyüktür” onda sizin öldürülmenizden. {وَلَا يَزَالُونَ} “Onlar devam edeceklerdir” yani kâfirler, {يُقَاتِلُونَكُمْ} “sizinle savaşmaya” ey müminler! {حَتَّى} “-asıya kadar” için {يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينكُمْ} “sizi dininizden döndürünceye kadar” küfre [döndürünceye kadar], {إنْ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينه فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِر فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ} “güçleri yeterse. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların boşa gitmiştir” iptal olmuştur {أَعْمَالهمْ} “amelleri” salih amelleri {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة} “dünyada da ahirette de” dolayısıyla onlara itibar edilmez ve onlara bir sevap verilmez. Bu durumun kâfir olarak ölme şartına bağlanması gösterir ki, şayet kişi tekrar İslam'a dönerse ameli boşa gitmez, ondan sevap kazanır ve örneğin hac gibi ibadetleri iade etmesi gerekmez; Şâfiî bu görüştedir. {وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} “Ve işte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar.”

وَلَمَّا ظَنَّ السَّرِيَّة أَنَّهُمْ إنْ سَلِمُوا مِنْ الْإِثْم فَلَا يَحْصُل لَهُمْ أَجْر نَزَلَ {إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَاَلَّذِينَ هَاجَرُوا} فَارَقُوا أَوْطَانهمْ {وَجَاهَدُوا فِي سَبِيل اللَّه} لِإِعْلَاءِ دِينه {أُولَئِكَ يَرْجُونَ رحمت اللَّه} ثَوَابه {وَاَللَّه غَفُور} لِلْمُؤْمِنِينَ {رَحِيم} بِهِمْ

Müfrezedekiler günahtan kurtulsalar bile kendilerine ecir verilmeyeceğini zannettiklerinde şu ayet indi: {إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَاَلَّذِينَ هَاجَرُوا} “Şüphesiz iman edenler ve hicret edenler” yurtlarından ayrılanlar {وَجَاهَدُوا فِي سَبِيل اللَّه} “ve Allah yolunda cihat edenler” O'nun dinini yüceltmek için [cihat edenler], {أُولَئِكَ يَرْجُونَ رحمت اللَّه} “işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar” O'nun sevabını. {وَاَللَّه غَفُور} “Allah çok bağışlayandır” müminleri, {رَحِيم} “çok merhamet edendir” onlara.

{يسألونك عن الخمر والميسر} القمار ما حكمها {قُلْ} لَهُمْ {فِيهِمَا} أَيْ فِي تَعَاطِيهمَا {إثْم كَبِير} عَظِيم وَفِي قِرَاءَة بِالْمُثَلَّثَةِ لِمَا يَحْصُل بِسَبَبِهِمَا مِنْ الْمُخَاصَمَة وَالْمُشَاتَمَة وَقَوْل الْفُحْش {وَمَنَافِع لِلنَّاسِ} بِاللَّذَّةِ وَالْفَرَح فِي الْخَمْر وَإِصَابَة الْمَال بِلَا كَدّ فِي الْمَيْسِر {وَإِثْمهمَا} أَيْ مَا يَنْشَأ عَنْهُمَا مِنْ الْمَفَاسِد {أَكْبَر} أَعْظَم {مِنْ نَفْعهمَا} وَلَمَّا نَزَلَتْ شَرِبَهَا قَوْم وَامْتَنَعَ عَنْهَا آخرون إلى أَنْ حَرَّمَتْهَا آيَة الْمَائِدَة {وَيَسْأَلُونَك مَاذَا يُنْفِقُونَ} أَيْ مَا قَدْره {قُلْ} أَنْفِقُوا {الْعَفْو} أَيْ الْفَاضِل عَنْ الْحَاجَة وَلَا تُنْفِقُوا مَا تَحْتَاجُونَ إلَيْهِ وَتُضَيِّعُوا أَنْفُسكُمْ وَفِي قِرَاءَة بِالرَّفْعِ بِتَقْدِيرِ هُوَ {كَذَلِكَ} أَيْ كَمَا بُيِّنَ لَكُمْ مَا ذكر {يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون

{يسألونك عن الخمر والميسر} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” kumarı, bunların hükmü nedir? {قُلْ} “De ki” onlara: {فِيهِمَا} “İkisinde” yani ikisini de kullanmakta {إثْم كَبِير} “büyük bir günah vardır” büyük [bir günah]; bir kıraatte [kâf-s̱e-yâ-râ ile] kes̱îr (pek çok) şeklindedir, ikisi sebebiyle husumet, sövüşme ve çirkin söz meydana geldiği için. {وَمَنَافِع لِلنَّاسِ} “ve insanlar için faydalar [vardır]” içkide lezzet ve neşe, kumarda ise yorulmadan mal kazanma ile. {وَإِثْمهمَا} “İkisinin günahı ise” yani ikisinden doğan zararlar {أَكْبَر} “daha büyüktür” {مِنْ نَفْعهمَا} “faydalarından.” Bu ayet indiğinde bir topluluk onu içti, diğerleri ise Maide suresindeki ayet onu haram kılana kadar ondan kaçındı. {وَيَسْأَلُونَك مَاذَا يُنْفِقُونَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” yani miktarının ne olduğunu. {قُلْ} “De ki” [şunu] infak edin: {الْعَفْو} “ihtiyaçtan fazlasını” yani ihtiyaçtan arta kalanı; kendinizin muhtaç olduğu şeyi infak edip kendinizi zayi etmeyin. Bir kıraatte 'hüve' takdiriyle merfû olarak okunmuştur. {كَذَلِكَ} “İşte böylece” yani zikredilenler size açıklandığı gibi {يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون

{فِي} أَمْر {الدُّنْيَا وَالْآخِرَة} فَتَأْخُذُونَ بِالْأَصْلَحِ لَكُمْ فِيهِمَا {وَيَسْأَلُونَك عَنْ الْيَتَامَى} وَمَا يَلْقَوْنَهُ مِنْ الْحَرَج فِي شَأْنهمْ فَإِنْ وَاكَلُوهُمْ يَأْثَمُوا وَإِنْ عَزَلُوا مَا لَهُمْ مِنْ أَمْوَالهمْ وَصَنَعُوا لَهُمْ طَعَامًا وَحْدهمْ فَحَرَج {قُلْ إصْلَاح لَهُمْ} فِي أموالهم بتنميتها ومداخلتكم {خَيْر} مِنْ تَرْك ذَلِكَ {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ} أَيْ تَخْلِطُوا نَفَقَتكُمْ بِنَفَقَتِهِمْ {فَإِخْوَانكُمْ} أَيْ فَهُمْ إخْوَانكُمْ فِي الدِّين وَمِنْ شَأْن الْأَخ أَنْ يُخَالِط أَخَاهُ أَيْ فَلَكُمْ ذَلِكَ {وَاَللَّه يَعْلَم الْمُفْسِد} لِأَمْوَالِهِمْ بِمُخَالَطَتِهِ {مِنْ الْمُصْلِح} بِهَا فَيُجَازِي كُلًّا مِنْهُمَا {وَلَوْ شَاءَ اللَّه لَأَعْنَتَكُمْ} لَضَيَّقَ عَلَيْكُمْ بِتَحْرِيمِ الْمُخَالَطَة {إنَّ اللَّه عَزِيز} غَالِب عَلَى أَمْره {حَكِيم}

{فِي} “Hakkında” {الدُّنْيَا وَالْآخِرَة} “dünya ve ahiret” işi hakkında [düşünesiniz diye]; böylece her ikisinde sizin için en uygun olanı alırsınız. {وَيَسْأَلُونَك عَنْ الْيَتَامَى} “Sana yetimleri de soruyorlar” ve onların durumunda karşılaştıkları zorluğu [soruyorlar]; zira onlarla birlikte yerlerse günaha girerler, onların mallarını kendi mallarından ayırıp onlara tek başlarına yemek yaparlarsa bu da bir meşakkattir. {قُلْ إصْلَاح لَهُمْ} “De ki: Onlar için ıslah etmek” onları nemalandırmak ve onlarla ortak olmak suretiyle mallarında [ıslah etmek] {خَيْر} “daha hayırlıdır” bunu terk etmekten. {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ} “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız” yani harcamanızı onların harcamasıyla birleştirirseniz {فَإِخْوَانكُمْ} “artık onlar sizin kardeşlerinizdir” yani dinde kardeşlerinizdir; kardeşin de kardeşiyle bir arada yaşaması doğaldır, yani buna ruhsatınız vardır. {وَاَللَّه يَعْلَم الْمُفْسِد} “Allah, bozguncuyu bilir” onlarla bir arada yaşayarak mallarını zayi edeni {مِنْ الْمُصْلِح} “ıslah edenden” bu sayede ıslah edenden [ayırıp bilir]; böylece her birine karşılığını verir. {وَلَوْ شَاءَ اللَّه لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak zora sokardı” bir arada yaşamayı haram kılarak sizi sıkıntıya sokardı. {إنَّ اللَّه عَزِيز} “Şüphesiz Allah Azîz'dir” emrine galiptir, {حَكِيم} “Hakîm'dir”

فِي صُنْعه

işinde ve yaratışında.

{وَلَا تَنْكِحُوا} تَتَزَوَّجُوا أَيّهَا الْمُسْلِمُونَ {الْمُشْرِكَات} أَيْ الْكَافِرَات {حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَة مُؤْمِنَة خَيْر مِنْ مُشْرِكَة} حُرَّة لِأَنَّ سَبَب نُزُولهَا الْعَيْب عَلَى مَنْ تَزَوَّجَ أَمَة وَتَرْغِيبه فِي نِكَاح حُرَّة مُشْرِكَة {وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ} لِجَمَالِهَا وَمَالهَا وَهَذَا مَخْصُوص بِغَيْرِ الْكِتَابِيَّات بِآيَةِ {وَالْمُحْصَنَات مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب} {وَلَا تُنْكِحُوا} تُزَوِّجُوا {الْمُشْرِكِينَ} أَيْ الْكُفَّار الْمُؤْمِنَات {حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْد مُؤْمِن خَيْر مِنْ مُشْرِك وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ} لِمَالِهِ وَجَمَاله {أُولَئِكَ} أَيْ أَهْل الشِّرْك {يَدْعُونَ إلَى النَّار} بِدُعَائِهِمْ إلَى الْعَمَل الْمُوجِب لَهَا فَلَا تَلِيق مُنَاكَحَتهمْ {وَاَللَّه يَدْعُو} عَلَى لِسَان رُسُله {إلَى الْجَنَّة وَالْمَغْفِرَة} أَيْ الْعَمَل الْمُوجِب لَهُمَا {بِإِذْنِهِ} بِإِرَادَتِهِ فَتَجِب إجَابَته بِتَزْوِيجِ أَوْلِيَائِهِ {وَيُبَيِّن آيَاته لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يتذكرون} يتعظون

{وَلَا تَنْكِحُوا} “Nikâhlamayın / evlenmeyin” evlenmeyin ey Müslümanlar! {الْمُشْرِكَات} “müşrik kadınlarla” yani kâfir kadınlarla {حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَة مُؤْمِنَة خَيْر مِنْ مُشْرِكَة} “onlar iman edinceye kadar. Elbette mümin bir cariye, müşrik bir kadından daha hayırlıdır” hür bir müşrik kadından; zira ayetin nüzul sebebi bir cariye ile evlenen kimsenin kınanması ve hür bir müşrik kadınla evlenmeye teşvik edilmesidir. {وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ} “o sizin hoşunuza gitse bile” güzelliği ve malı sebebiyle. Bu hüküm, {وَالْمُحْصَنَات مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب} “kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar” ayetiyle Ehl-i Kitap kadınlar hariç tutularak tahsis edilmiştir. {وَلَا تُنْكِحُوا} “Evlendirmeyin de” {الْمُشْرِكِينَ} “müşrik erkekleri” yani kâfir erkekleri mümin kadınlarla [evlendirmeyin], {حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْد مُؤْمِن خَيْر مِنْ مُشْرِك وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ} “onlar iman edinceye kadar. Elbette mümin bir köle, müşrik bir erkekten daha hayırlıdır; o sizin hoşunuza gitse bile” malı ve güzelliği sebebiyle. {أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani şirk ehli, {يَدْعُونَ إلَى النَّار} “ateşe çağırırlar” ateşi gerektiren amellere çağırmaları sebebiyle; dolayısıyla onlarla evlilik uygun olmaz. {وَاَللَّه يَدْعُو} “Allah ise çağırır” elçilerinin diliyle, {إلَى الْجَنَّة وَالْمَغْفِرَة} “cennete ve bağışlanmaya” yani bu ikisini gerektiren amellere {بِإِذْنِهِ} “Kendi izniyle” Kendi iradesiyle; bu sebeple O'nun dostlarıyla evlendirerek bu davete icabet etmek vaciptir. {وَيُبَيِّن آيَاته لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يتذكرون} “Ve insanlara ayetlerini açıklar ki öğüt alsınlar” ibret alsınlar.

{وَيَسْأَلُونَك عَنْ الْمَحِيض} أَيْ الْحَيْض أَوْ مَكَانه مَاذَا يَفْعَل بِالنِّسَاءِ فِيهِ {قُلْ هُوَ أَذًى} قَذَر أَوْ مَحَلّه {فَاعْتَزِلُوا النِّسَاء} اُتْرُكُوا وَطْأَهُنَّ {فِي الْمَحِيض} أَيْ وَقْته أَوْ مَكَانه {وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ} بِالْجِمَاعِ {حَتَّى يَطْهُرْنَ} بِسُكُونِ الطَّاء وَتَشْدِيدهَا وَالْهَاء وَفِيهِ إدْغَام التَّاء فِي الْأَصْل فِي الطَّاء أَيْ يَغْتَسِلْنَ بَعْد انْقِطَاعه {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ} بِالْجِمَاعِ {مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمْ اللَّه} بِتَجَنُّبِهِ فِي الْحَيْض وَهُوَ الْقُبُل وَلَا تَعْدُوهُ إلَى غَيْره {إنَّ اللَّه يُحِبّ} يُثِيب وَيُكْرِم {التَّوَّابِينَ} مِنْ الذُّنُوب {وَيُحِبّ الْمُتَطَهِّرِينَ} مِنْ الْأَقْذَار

{وَيَسْأَلُونَك عَنْ الْمَحِيض} “Sana hayız halini / adet görmeyi de soruyorlar” yani hayız kanını yahut yerini, bu haldeyken kadınlara ne yapılacağını [soruyorlar]. {قُلْ هُوَ أَذًى} “De ki: O bir ezadır / rahatsızlıktır” pisliktir yahut onun yeridir. {فَاعْتَزِلُوا النِّسَاء} “Öyleyse kadınlardan uzak durun” onlarla cinsel ilişkiyi terk edin {فِي الْمَحِيض} “hayız halinde” yani onun vaktinde yahut yerinde {وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ} “ve onlara yaklaşmayın” cinsel ilişki ile {حَتَّى يَطْهُرْنَ} “temizleninceye kadar” [Tâ harfinin] sükûnu ile (yathurne) veya şeddesi ve hê ile (yettahherne - aslında tâ harfinin tâ'ya idğâm edilmesiyle); yani kanın kesilmesinden sonra gusül abdesti alıncaya kadar. {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ} “Temizlendikleri zaman ise onlara yaklaşın” cinsel ilişki kurun {مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمْ اللَّه} “Allah'ın size emrettiği yerden” hayız sırasında kaçınmanızı emrettiği yerden ki o da fercdir; onu aşıp başkasına geçmeyin. {إنَّ اللَّه يُحِبّ} “Şüphesiz Allah sever” mükâfatlandırır ve ikram eder {التَّوَّابِينَ} “çok tövbe edenleri” günahlardan [tövbe edenleri] {وَيُحِبّ الْمُتَطَهِّرِينَ} “ve çok temizlenenleri [sever]” pisliklerden [arınıp temizlenenleri].

{نِسَاؤُكُمْ حَرْث لَكُمْ} أَيْ مَحَلّ زَرْعكُمْ الْوَلَد {فَأْتُوا حَرْثكُمْ} أَيْ مَحَلّه وَهُوَ الْقُبُل {أَنَّى} كَيْفَ {شِئْتُمْ} مِنْ قِيَام وَقُعُود وَاضْطِجَاع وَإِقْبَال وَإِدْبَار وَنَزَلَ رَدًّا لِقَوْلِ الْيَهُود مَنْ أَتَى امْرَأَته فِي قُبُلهَا أَيْ مِنْ جِهَة دُبُرهَا جَاءَ الْوَلَد أَحْوَل {وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ} الْعَمَل الصَّالِح كَالتَّسْمِيَةِ عِنْد الْجِمَاع {وَاتَّقُوا اللَّه} فِي أَمْره وَنَهْيه {وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ} بِالْبَعْثِ فَيُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ {وَبَشِّرْ الْمُؤْمِنِينَ} الَّذِينَ اتَّقَوْهُ بِالْجَنَّةِ

{نِسَاؤُكُمْ حَرْث لَكُمْ} “Kadınlarınız sizin için bir tarladır” yani çocuk ekim yerinizdir. {فَأْتُوا حَرْثكُمْ} “O halde tarlanıza varın” yani onun yerine varın ki o da fercdir {أَنَّى} “nasıl” {شِئْتُمْ} “dilerseniz” ayakta, oturarak, yatarak, önden veya arkadan yaklaşarak. Bu ayet Yahudilerin: 'Kim karısına fercinden ama arka tarafından yaklaşırsa çocuğu şaşı doğar' şeklindeki sözlerini reddetmek üzere inmiştir. {وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ} “Ve kendiniz için önceden hazırlık yapın” ilişki esnasında besmele çekmek gibi salih amellerle. {وَاتَّقُوا اللَّه} “Allah'tan sakının” O'nun emrinde ve yasağında {وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ} “ve bilin ki şüphesiz O'na kavuşacaksınız” diriliş ile; böylece amellerinizin karşılığını size verecektir. {وَبَشِّرْ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele” O'ndan sakınanları cennetle [müjdele].

{وَلَا تَجْعَلُوا اللَّه} أَيْ الْحَلِف بِهِ {عُرْضَة} عِلَّة مَانِعَة {لِأَيْمَانِكُمْ} أَيْ نَصْبًا لَهَا بِأَنْ تُكْثِرُوا الْحَلِف بِهِ {أَنْ} لَا {تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا} فَتُكْرَه الْيَمِين عَلَى ذَلِكَ وَيُسَنّ فِيهِ الْحِنْث وَيُكَفِّر بِخِلَافِهَا عَلَى فِعْل الْبِرّ وَنَحْوه فَهِيَ طَاعَة {وَتُصْلِحُوا بَيْن النَّاس} الْمَعْنَى لَا تَمْتَنِعُوا مِنْ فِعْل مَا ذُكِرَ مِنْ الْبِرّ وَنَحْوه إذَا حَلَفْتُمْ عَلَيْهِ بَلْ ائْتُوهُ وَكَفَّرُوا لِأَنَّ سَبَب نُزُولهَا الِامْتِنَاع مِنْ ذَلِكَ {وَاَللَّه سَمِيع} لِأَقْوَالِكُمْ {عَلِيم} بِأَحْوَالِكُمْ

{وَلَا تَجْعَلُوا اللَّه} “Allah'ı kılmayın” yani O'na yemin etmeyi [kılmayın] {عُرْضَة} “bir engel” engelleyici bir sebep [kılmayın] {لِأَيْمَانِكُمْ} “yeminleriniz için” yani O'na çok yemin etmek suretiyle yeminlerinize siper [kılmayın], {أَنْ} [yapmamak için] {تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا} “iyilik etmenize, sakınmanıza” buna dair yemin etmek mekruhtur; bu durumda yemini bozmak sünnettir ve keffaret verilir; iyilik ve benzeri şeyleri yapmaya yemin etmek ise böyle değildir, zira o bir itaattir; {وَتُصْلِحُوا بَيْن النَّاس} “ve insanların arasını düzeltmenize [engel kılmayın].” Mana şudur: İyilik ve benzeri zikredilen şeyleri yapmamaya yemin ettiğinizde bundan kaçınmayın, bilakis o iyiliği yapın ve [yemininiz için] keffaret verin; zira ayetin iniş sebebi bunlardan kaçınılmasıdır. {وَاَللَّه سَمِيع} “Allah hakkıyla işitendir” sözlerinizi, {عَلِيم} “hakkıyla bilendir” hallerinizi.

{لَا يُؤَاخِذكُمْ اللَّه بِاللَّغْوِ} الْكَائِن {فِي أَيْمَانكُمْ} وَهُوَ مَا يَسْبِق إلَيْهِ اللِّسَان مِنْ غَيْر قَصْد الْحَلِف نَحْو وَاَللَّه وَبَلَى وَاَللَّه فَلَا إثْم عَلَيْهِ وَلَا كَفَّارَة {وَلَكِنْ يُؤَاخِذكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبكُمْ} أَيْ قَصَدَتْهُ مِنْ الْأَيْمَان إذَا حَنِثْتُمْ {وَاَللَّه غَفُور} لِمَا كَانَ مِنْ اللَّغْو {حليم} بتأخير العقوبة عن مستحقها

{لَا يُؤَاخِذكُمْ اللَّه بِاللَّغْوِ} “Allah sizi sorumlu tutmaz lağvden / kasıtsız olanından” meydana gelen [kasıtsız yeminlerden] {فِي أَيْمَانكُمْ} “yeminlerinizdeki” bu da 'Vallahi', 'Hayır, vallahi' gibi yemin kastı olmaksızın dilin kendiliğinden söylediği sözlerdir; bundan ötürü ne bir günah ne de keffaret vardır. {وَلَكِنْ يُؤَاخِذكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبكُمْ} “Fakat kalplerinizin kazandığı şeyden sizi sorumlu tutar” yani yemin ettiğinizde kalplerinizin kastettiği yeminleri bozduğunuz takdirde [sorumlu tutar]. {وَاَللَّه غَفُور} “Allah çok bağışlayandır” lağv olan yeminleri, {حليم} “Halîm'dir” cezayı hak edenden cezalandırmayı ertelemekle.

{للذين يؤولون مِنْ نِسَائِهِمْ} أَيْ يَحْلِفُونَ أَنْ لَا يُجَامِعُوهُنَّ {تَرَبُّص} انْتِظَار {أَرْبَعَة أَشْهُر فَإِنْ فَاءُوا} رَجَعُوا فِيهَا أَوْ بَعْدهَا عَنْ الْيَمِين إلَى الْوَطْء {فإن الله غَفُور} لَهُمْ مَا أَتَوْهُ مِنْ ضَرَر الْمَرْأَة بِالْحَلِفِ {رَحِيم} بِهِمْ

{للذين يؤولون مِنْ نِسَائِهِمْ} “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için” yani onlarla cinsel ilişkide bulunmamaya yemin edenler için {تَرَبُّص} “bekleme süresi vardır” {أَرْبَعَة أَشْهُر فَإِنْ فَاءُوا} “dört aydır. Eğer dönerlerse” bu süre içinde veya sonrasında yeminden vazgeçip cinsel ilişkiye dönerlerse, {فإن الله غَفُور} “şüphesiz Allah çok bağışlayandır” yemin ederek kadına verdikleri zararı onlara bağışlar, {رَحِيم} “çok merhamet edendir” onlara.

{وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاق} أَيْ عَلَيْهِ بِأَنْ لَا يَفِيئُوا فَلْيُوقِعُوهُ {فَإِنَّ اللَّه سَمِيع} لِقَوْلِهِمْ {عَلِيم} بِعَزْمِهِمْ الْمَعْنَى لَيْسَ لَهُمْ بَعْد تَرَبُّص مَا ذُكِرَ إلَّا الْفَيْئَة أَوْ الطَّلَاق

{وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاق} “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse” yani dönmeyip boşamaya [karar verirlerse] artık boşasınlar; {فَإِنَّ اللَّه سَمِيع} “şüphesiz Allah hakkıyla işitendir” sözlerini, {عَلِيم} “hakkıyla bilendir” azim ve kararlarını. Mana şudur: Zikredilen bekleme süresinden sonra onlar için dönmek veya boşamaktan başka yol yoktur.

{والمطلقات يتربصن} أي لينتظرن {بِأَنْفُسِهِنَّ} عَنْ النِّكَاح {ثَلَاثَة قُرُوء} تَمْضِي مِنْ حِين الطَّلَاق جَمْع قَرْء بِفَتْحِ الْقَاف وَهُوَ الطُّهْر أَوْ الْحَيْض قَوْلَانِ وَهَذَا فِي الْمَدْخُول بهن أما غيرهن فلا عدة عليهم لِقَوْلِهِ {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّة} وَفِي غَيْر الْآيِسَة وَالصَّغِيرَة فَعِدَّتهنَّ ثَلَاثَة أَشْهُر وَالْحَوَامِل فَعِدَّتهنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلهنَّ كَمَا فِي سُورَة الطَّلَاق وَالْإِمَاء فَعِدَّتهنَّ قَرْءَانِ بِالسُّنَّةِ {وَلَا يَحِلّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّه فِي أَرْحَامهنَّ} مِنْ الْوَلَد وَالْحَيْض {إنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر وَبُعُولَتهنَّ} أَزْوَاجهنَّ {أَحَقّ بِرَدِّهِنَّ} بمراجعتهن ولو أبين {فِي ذَلِكَ} أَيْ فِي زَمَن التَّرَبُّص {إنْ أَرَادُوا إصْلَاحًا}

{والمطلقات يتربصن} “Boşanmış kadınlar beklesinler” yani beklerler {بِأَنْفُسِهِنَّ} “kendi kendilerine” evlenmekten [uzak durarak], {ثَلَاثَة قُرُوء} “üç kur' (üç âdet veya temizlik süresi).” Boşanma anından itibaren geçen süredir. Kāf harfinin fethasıyla (قَرْء) kelimesinin çoğuludur; bu da temizlik müddeti veya hayızdır ki iki görüştür. Bu hüküm, zifafa girilmiş kadınlar hakkındadır; kendileriyle zifafa girilmemiş kadınlar için ise bir iddet süresi yoktur, nitekim Yüce Allah {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّة} “Artık sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur” buyurmaktadır. Hayızdan kesilmiş ve henüz hayız görmemiş küçük kadınların iddeti üç aydır; hamilelerin iddeti ise Talâk Suresi'nde geçtiği üzere doğum yapmalarıdır. Cariyelerin iddeti ise sünnet ile sabit olduğu üzere iki kur'dur. {وَلَا يَحِلّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّه فِي أَرْحَامهنَّ} “Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” çocuk ve hayızdan olanı, {إنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر وَبُعُولَتهنَّ} “eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa. Kocaları da” onların eşleri {أَحَقّ بِرَدِّهِنَّ} “onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” onlar istemese bile evliliğe dönmeye [daha hak sahibidirler] {فِي ذَلِكَ} “bu süre içinde” yani bekleme müddeti içerisinde, {إنْ أَرَادُوا إصْلَاحًا} “eğer bir barış / ıslah isterlerse.”

بَيْنهمَا لِإِضْرَارِ الْمَرْأَة وَهُوَ تَحْرِيض عَلَى قَصْده لَا شَرْط لِجَوَازِ الرَّجْعَة وَهَذَا فِي الطَّلَاق الرَّجْعِيّ وَأَحَقّ لَا تَفْضِيل فِيهِ إذ لو حَقّ لِغَيْرِهِمْ مِنْ نِكَاحهنَّ فِي الْعِدَّة {وَلَهُنَّ} عَلَى الْأَزْوَاج {مِثْل الَّذِي} لَهُمْ {عَلَيْهِنَّ} مِنْ الْحُقُوق {بِالْمَعْرُوفِ} شَرْعًا مِنْ حُسْن الْعِشْرَة وَتَرْك الْإِضْرَار وَنَحْو ذَلِكَ {وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَة} فَضِيلَة فِي الْحَقّ مِنْ وُجُوب طَاعَتهنَّ لَهُمْ لِمَا سَاقُوهُ مِنْ الْمَهْر وَالْإِنْفَاق {وَاَللَّه عَزِيز} فِي مُلْكه {حَكِيم} فِيمَا دَبَّرَهُ لِخَلْقِهِ

İkisinin arasını kadına zarar vermek kastı olmaksızın düzeltmek amacıyla [isterlerse]. Bu, bu niyetin gözetilmesine bir teşviktir, yoksa geri dönüşün (ric'atın) geçerliliği için bir şart değildir. Bu hüküm ric'î talâkta (dönüşü olan boşamada) geçerlidir. Ayetteki “daha çok hak sahibidir” (eḥakk) lafzında üstünlük (tafdîl) manası yoktur; zira iddet müddeti içinde onlarla evlenme konusunda başkalarının hiçbir hakkı yoktur. {وَلَهُنَّ} “Kadınların vardır” kocaları üzerinde, {مِثْل الَّذِي} [kocaların] “olan haklarının benzeri” {عَلَيْهِنَّ} “kadınlar üzerindeki” haklardan {بِالْمَعْرُوفِ} “meşru / örfe uygun şekilde” şeran güzel geçim, zarar vermeyi terk etme ve benzeri şeylerden. {وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَة} “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” verdikleri mehir ve yaptıkları harcama sebebiyle kadınların kendilerine itaat etmelerinin gerekliliği gibi hak bakımından bir üstünlüğü vardır. {وَاَللَّه عَزِيز} “Allah Azîz'dir / mutlak galiptir” mülkünde, {حَكِيم} “Hakîm'dir / hikmet sahibidir” yarattıkları için takdir buyurduğu hükümlerde.

{الطَّلَاق} أَيْ التَّطْلِيق الَّذِي يُرَاجِع بَعْده {مَرَّتَانِ} أَيْ اثْنَتَانِ {فَإِمْسَاك} أَيْ فَعَلَيْكُمْ إمْسَاكهنَّ بَعْده بِأَنْ تُرَاجِعُوهُنَّ {بِمَعْرُوفٍ} مِنْ غَيْر ضِرَار {أَوْ تَسْرِيح} أَيْ إرْسَالهنَّ {بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلّ لَكُمْ} أَيّهَا الْأَزْوَاج {أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ} مِنْ الْمُهُور {شَيْئًا} إذَا طَلَّقْتُمُوهُنَّ {إلَّا أَنْ يَخَافَا} أي الزوجان {أ} ن {لَا يُقِيمَا حُدُود اللَّه} أَيْ أَنْ لَا يَأْتِيَا بِمَا حَدَّهُ لَهُمَا مِنْ الْحُقُوق وَفِي قِرَاءَة يُخَافَا بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ فَأَنْ لَا يُقِيمَا بَدَل اشْتِمَال مِنْ الضَّمِير فِيهِ وَقُرِئَ بالفوقانية في الفعلين {فإن خفتم أ} ن {لا يقيما حدود الله فلا جناح عليهما} {فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} نَفْسهَا مِنْ الْمَال لِيُطَلِّقهَا أَيْ لَا حَرَج عَلَى الزَّوْج فِي أَخْذه وَلَا الزَّوْجَة فِي بَذْله {تِلْكَ} الْأَحْكَام الْمَذْكُورَة {حدود الله فلا تعتدوها ومن يتعد حدود الله فأولئك هم الظالمون}

{الطَّلَاق} “[Dönüşü olan] boşama” yani peşinden geri dönülebilen boşama {مَرَّتَانِ} “iki defadır” yani iki keredir. {فَإِمْسَاك} “Artık tutmak gerekir” yani bundan sonra onları nikahınızda tutmanız {بِمَعْرُوفٍ} “iyilikle” zarar vermeksizin dönmek suretiyle [tutmaktır], {أَوْ تَسْرِيح} “yahut salıvermektir” yani onları serbest bırakmaktır {بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلّ لَكُمْ} “güzellikle. Size helal olmaz” ey kocalar! {أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ} “onlara verdiklerinizden” mehirlerden {شَيْئًا} “hiçbir şeyi [almanız]” onları boşadığınız takdirde; {إلَّا أَنْ يَخَافَا} “meğerki ikisi korksunlar” yani karı koca, {أ} n {لَا يُقِيمَا حُدُود اللَّه} “Allah'ın sınırlarını yerine getirememekten” yani Allah'ın kendileri için belirlediği hakları yerine getirememekten [korksunlar]. Bir kıraatte meful yapısıyla (meçhul olarak) يُخَافَا (korkulursa) şeklinde okunmuştur; bu durumda أَنْ لَا يُقِيمَا ifadesi oradaki zamirden bedel-i iştimal olur. İki fiil de fetha ile üstünlü (muhatap sîgasıyla) okunmuştur. {فإن خفتم أ} n {لا يقيما حدود الله فلا جناح عليهما} “Eğer siz onların Allah'ın sınırlarını yerine getiremeyeceklerinden korkarsanız, o takdirde ikisine de bir günah yoktur” {فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} “kadının [boşanmak için] fidye olarak verdiği şeyde” kocasının kendisini boşaması için malından verdiği bedelde; yani o malı almasında kocaya, vermesinde de kadına bir sakınca yoktur. {تِلْكَ} “İşte bunlar” zikredilen bu hükümler {حدود الله فلا تعتدوها ومن يتعد حدود الله فأولئك هم الظالمون} “Allah'ın sınırlarıdır, sakın onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

{فَإِنْ طَلَّقَهَا} الزَّوْج بَعْد الثِّنْتَيْنِ {فَلَا تَحِلّ لَهُ مِنْ بَعْد} بَعْد الطَّلْقَة الثَّالِثَة {حَتَّى تَنْكِح} تَتَزَوَّج {زَوْجًا غَيْره} وَيَطَأهَا كَمَا فِي الْحَدِيث رَوَاهُ الشَّيْخَانِ {فَإِنْ طَلَّقَهَا} أَيْ الزَّوْج الثَّانِي {فَلَا جُنَاح عَلَيْهِمَا} أَيْ الزَّوْجَة وَالزَّوْج الْأَوَّل {أَنْ يَتَرَاجَعَا} إلَى النِّكَاح بَعْد انْقِضَاء الْعِدَّة {إنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُود اللَّه وَتِلْكَ} الْمَذْكُورَات {حُدُود اللَّه يُبَيِّنهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} يتدبرون

{فَإِنْ طَلَّقَهَا} “Eğer koca onu [üçüncü defa] boşarsa” iki boşamadan sonra, {فَلَا تَحِلّ لَهُ مِنْ بَعْد} “artık bundan sonra ona helal olmaz” üçüncü boşamadan sonra, {حَتَّى تَنْكِح} “evlenmedikçe” nikahlanmadıkça {زَوْجًا غَيْره} “ondan başka bir eşle” ve Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) rivayet ettiği hadiste geçtiği üzere o eş kendisiyle zifafa girmedikçe [helal olmaz]. {فَإِنْ طَلَّقَهَا} “Eğer o da onu boşarsa” yani ikinci koca da boşarsa, {فَلَا جُنَاح عَلَيْهِمَا} “ikisine de bir günah yoktur” yani kadına ve birinci kocaya {أَنْ يَتَرَاجَعَا} “birbirlerine dönmelerinde” iddet bittikten sonra tekrar nikahlanmalarında [günah yoktur], {إنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُود اللَّه وَتِلْكَ} “eğer Allah'ın sınırlarını yerine getireceklerini düşünürlerse. İşte bunlar” zikredilen hükümler {حُدُود اللَّه يُبَيِّنهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “Allah'ın sınırlarıdır; [onları] bilen bir topluluk için açıklamaktadır” derinlemesine düşünen [bir topluluk için].

{وَإِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلهنَّ} قَارَبْنَ انْقِضَاء عِدَّتهنَّ {فَأَمْسِكُوهُنَّ} بِأَنْ تُرَاجِعُوهُنَّ {بِمَعْرُوفٍ} مِنْ غَيْر ضَرَر {أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} اُتْرُكُوهُنَّ حَتَّى تَنْقَضِي عِدَّتهنَّ {وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ} بِالرَّجْعَةِ {ضِرَارًا} مَفْعُول لِأَجْلِهِ {لِتَعْتَدُوا} عَلَيْهِنَّ بِالْإِلْجَاءِ إلَى الِافْتِدَاء وَالتَّطْلِيق وَتَطْوِيل الْحَبْس {وَمَنْ يَفْعَل ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسه} بِتَعْرِيضِهَا إلَى عَذَاب اللَّه {وَلَا تَتَّخِذُوا آيَات الله هزوا} مهزوءا بها بمخالفتها {واذكروا نعمت اللَّه عَلَيْكُمْ} بِالْإِسْلَامِ {وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ الْكِتَاب} الْقُرْآن {وَالْحِكْمَة} مَا فِيهِ مِنْ الْأَحْكَام {يَعِظكُمْ بِهِ} بِأَنْ تَشْكُرُوهَا بِالْعَمَلِ بِهِ {وَاتَّقُوا اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه بِكُلِّ شَيْء عَلِيم} وَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْء

{وَإِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلهنَّ} “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında” iddetlerinin bitimine yaklaştıklarında, {فَأَمْسِكُوهُنَّ} “onları tutun” nikahınıza döndürerek {بِمَعْرُوفٍ} “iyilikle / güzellikle” zarar vermeksizin, {أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} “yahut onları güzellikle salıverin” iddetleri bitinceye kadar bırakın. {وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ} “Onları tutmayın” nikaha döndürerek {ضِرَارًا} “zarar vermek kastıyla” mef'ûlün lieclihdir; {لِتَعْتَدُوا} “haklarına tecavüz etmek için” fidye vermeye, boşanmaya ve hapis süresini uzatmaya zorlayarak onlara zulmetmek için [tutmayın]. {وَمَنْ يَفْعَل ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسه} “Kim bunu yaparsa şüphesiz kendi nefsine zulmetmiş olur” onu Allah'ın azabına maruz bırakarak. {وَلَا تَتَّخِذُوا آيَات الله هزوا} “Allah'ın ayetlerini eğlence yerine koymayın” onlara muhalefet ederek hafife almayın. {واذكروا نعمت اللَّه عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” İslam nimeti ile, {وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ الْكِتَاب} “ve size indirdiği Kitab'ı” Kur'an'ı {وَالْحِكْمَة} “ve hikmeti” onda bulunan hükümleri [hatırlayın]; {يَعِظكُمْ بِهِ} “bununla size öğüt veriyor” onunla amel ederek buna şükredesiniz diye. {وَاتَّقُوا اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه بِكُلِّ شَيْء عَلِيم} “Allah'tan sakının ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir” O'na hiçbir şey gizli kalmaz.

{وَإِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلهنَّ} انْقَضَتْ عِدَّتهنَّ {فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ} خِطَاب لِلْأَوْلِيَاءِ أَيْ تَمْنَعُوهُنَّ مِنْ {أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجهنَّ} الْمُطَلِّقِينَ لَهُنَّ لِأَنَّ سَبَب نُزُولهَا أَنَّ أُخْت مَعْقِل بْن يَسَار طَلَّقَهَا زَوْجهَا فَأَرَادَ أَنْ يُرَاجِعهَا فَمَنَعَهَا مَعْقِل بْن يَسَار كَمَا رَوَاهُ الْحَاكِم {إذَا تَرَاضَوْا} أَيْ الْأَزْوَاج وَالنِّسَاء {بَيْنهمْ بِالْمَعْرُوفِ} شَرْعًا {ذَلِكَ} النَّهْي عَنْ الْعَضْل {يُوعَظ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِن بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر} لِأَنَّهُ الْمُنْتَفِع بِهِ {ذَلِكُمْ} أَيْ تَرْك الْعَضْل {أَزْكَى} خَيْر {لَكُمْ وَأَطْهَر} لَكُمْ وَلَهُمْ لِمَا يَخْشَى عَلَى الزَّوْجَيْنِ مِنْ الرِّيبَة بِسَبَبِ الْعَلَاقَة بَيْنهمَا {وَاَللَّه يَعْلَم} مَا فِيهِ الْمَصْلَحَة {وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} ذَلِكَ فاتبعوا أوامره

{وَإِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلهنَّ} “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında” iddetleri sona erdiğinde, {فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ} “onlara engel olmayın” velilere hitaptır; yani engel olmayın {أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجهنَّ} “kocalarıyla evlenmelerine” kendilerini boşamış olan [eski kocalarıyla]. Zira bu ayetin iniş sebebi şudur: Ma'kıl b. Yesâr'ın kız kardeşini kocası boşamış, sonra ona dönmek istemiş fakat Hâkim'in rivayet ettiği üzere Ma'kıl b. Yesâr buna engel olmuştu. {إذَا تَرَاضَوْا} “karşılıklı anlaştıkları takdirde” yani kocalar ve kadınlar, {بَيْنهمْ بِالْمَعْرُوفِ} “aralarında meşru ölçülerle / örfe uygun olarak” şeran makbul biçimde. {ذَلِكَ} “İşte bu” evlenmeye engel olmanın yasaklanması, {يُوعَظ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِن بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر} “içinizden Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye bununla öğüt verilmektedir” çünkü bundan faydalanacak olan odur. {ذَلِكُمْ} “İşte bu” yani engel olmayı bırakmak, {أَزْكَى} “daha hayırlı” en hayırlı olanıdır {لَكُمْ وَأَطْهَر} “sizin için ve daha temizdir” sizin için de onlar için de; aralarındaki ilgi sebebiyle iki eş hakkında duyulabilecek şüphelerden ötürü. {وَاَللَّه يَعْلَم} “Allah bilir” menfaatin nerede olduğunu, {وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “siz ise bilmezsiniz” bunu; o halde O'nun emirlerine uyun.

{وَالْوَالِدَات يُرْضِعْنَ} أَيْ لِيُرْضِعْنَ {أَوْلَادهنَّ حَوْلَيْنِ} عَامَيْنِ {كَامِلَيْنِ} صِفَة مُؤَكِّدَة ذَلِكَ {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمّ الرَّضَاعَة} وَلَا زِيَادَة عَلَيْهِ {وَعَلَى الْمَوْلُود لَهُ} أَيْ الْأَب {رِزْقهنَّ} إطْعَام الْوَالِدَات {وَكِسْوَتهنَّ} عَلَى الْإِرْضَاع إذَا كُنَّ مُطَلَّقَات {بِالْمَعْرُوفِ} بِقَدْرِ طَاقَته {لَا تُكَلَّف نَفْس إلَّا وُسْعهَا} طَاقَتهَا {لَا تُضَارّ وَالِدَة بِوَلَدِهَا} أَيْ بِسَبَبِهِ بِأَنْ تكره على إرضاعه إذا امتنعت {وَلَا} يُضَارّ {مَوْلُود لَهُ بِوَلَدِهِ} أَيْ بِسَبَبِهِ بِأَنْ يُكَلَّف فَوْق طَاقَته وَإِضَافَة الْوَلَد إلَى كُلّ مِنْهُمَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلِاسْتِعْطَافِ {وَعَلَى الْوَارِث} أَيْ وَارِث الْأَب وَهُوَ الصَّبِيّ أَيْ عَلَى وَلِيّه فِي مَاله {مِثْل ذَلِكَ} الَّذِي عَلَى الْأَب لِلْوَالِدَةِ مِنْ الرِّزْق وَالْكِسْوَة {فَإِنْ أَرَادَا} أي الولدان {فِصَالًا} فِطَامًا لَهُ قَبْل الْحَوْلَيْنِ صَادِرًا {عَنْ تَرَاضٍ} اتِّفَاق {مِنْهُمَا وَتَشَاوُر} بَيْنهمَا لِتَظْهَر مَصْلَحَة الصَّبِيّ فِيهِ {فَلَا جُنَاح عَلَيْهِمَا} فِي ذَلِكَ {وَإِنْ أَرَدْتُمْ} خِطَاب لِلْآبَاءِ {أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادكُمْ} مَرَاضِع غَيْر الْوَالِدَات {فَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ} فِيهِ {إذَا سَلَّمْتُمْ} إلَيْهِنَّ {مَا آتَيْتُمْ} أَيْ أَرَدْتُمْ إيتَاءَهُ لَهُنَّ مِنْ الْأُجْرَة {بِالْمَعْرُوفِ} بِالْجَمِيلِ كَطِيبِ النَّفْس {وَاتَّقُوا اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْء مِنْهُ

{وَالْوَالِدَات يُرْضِعْنَ} “Anneler emzirsinler” yani emzirirler {أَوْلَادهنَّ حَوْلَيْنِ} “çocuklarını iki yıl” iki sene boyunca {كَامِلَيْنِ} “tam olarak” tekit sıfatıdır bu; {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمّ الرَّضَاعَة} “emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” bundan fazlası yoktur. {وَعَلَى الْمَوْلُود لَهُ} “Çocuğun babasına aittir” yani babanın üzerinedir {رِزْقهنَّ} “onların yiyeceği” annelerin yiyeceğini sağlamak {وَكِسْوَتهنَّ} “ve giyeceği” boşanmış olduklarında emzirme karşılığı olarak {بِالْمَعْرُوفِ} “meşru ve örfe uygun ölçüde” gücü nispetinde. {لَا تُكَلَّف نَفْس إلَّا وُسْعهَا} “Hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez” takati kadarı yüklenir. {لَا تُضَارّ وَالِدَة بِوَلَدِهَا} “Ne bir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılsın” yani onun yüzünden, emzirmekten kaçındığında emzirmeye zorlanarak [zarara uğratılmasın], {وَلَا} “ne de” zarara uğratılsın {مَوْلُود لَهُ بِوَلَدِهِ} “kendisine çocuk doğurulan baba çocuğu sebebiyle” yani onun yüzünden, gücünün üzerinde harcamaya zorlanarak. Çocuğun her iki yerde de onlara nispet edilmesi şefkat ve merhameti uyandırmak içindir. {وَعَلَى الْوَارِث} “Vârisin üzerine de” yani babanın vârisine ki o da çocuktur, yani onun malından velisine düşer {مِثْل ذَلِكَ} “bunun aynısı vardır” yiyecek ve giyecekten anne için babanın üzerine düşen şeyin benzeri. {فَإِنْ أَرَادَا} “Eğer ikisi isterlerse” yani anne baba, {فِصَالًا} “sütten kesmek” iki yıldan önce sütten kesmeyi ki bu da {عَنْ تَرَاضٍ} “karşılıklı rıza ile” anlaşma ile {مِنْهُمَا وَتَشَاوُر} “ikisi arasında ve danışarak” çocuğun yararı bunda açıkça ortaya çıksın diye [yapılmalıdır], {فَلَا جُنَاح عَلَيْهما} “bu takdirde ikisine de bir günah yoktur” bunda. {وَإِنْ أَرَدْتُمْ} “Eğer isterseniz” babalara hitaptır, {أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادكُمْ} “çocuklarınızı emzirtmek” annelerden başka sütannelere [emzirtmek], {فَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ} “size bir günah yoktur” bunda; {إذَا سَلَّمْتُمْ} “teslim ettiğiniz takdirde” onlara {مَا آتَيْتُمْ} “vereceğiniz şeyi” yani onlara vermek istediğiniz ücreti {بِالْمَعْرُوفِ} “örfe uygun ve güzellikle” gönül hoşnutluğu gibi güzel bir şekilde verdiğinizde. {وَاتَّقُوا اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} “Allah'tan sakının ve bilin ki Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” yaptıklarınızdan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.

{وَاَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ} يَمُوتُونَ {مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ} يَتْرُكُونَ {أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ} أَيْ لِيَتَرَبَّصْنَ {بِأَنْفُسِهِنَّ} بَعْدهمْ عَنْ النِّكَاح {أَرْبَعَة أَشْهُر وَعَشْرًا} مِنْ اللَّيَالِي وَهَذَا فِي غَيْر الْحَوَامِل أَمَّا الْحَوَامِل فَعِدَّتهنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلهنَّ بِآيَةِ الطَّلَاق وَالْأَمَة عَلَى النِّصْف مِنْ ذلك بالنسبة {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلهنَّ} انْقَضَتْ مُدَّة تَرَبُّصهنَّ {فَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ} أَيّهَا الْأَوْلِيَاء {فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسهنَّ} مِنْ التَّزَيُّن وَالتَّعَرُّض لِلْخُطَّابِ {بِالْمَعْرُوفِ} شَرْعًا {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير} عَالِم بِبَاطِنِهِ كَظَاهِرِهِ

{وَاَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ} “Vefat edenler” ölenler {مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ} “içinizden ve geride bırakanlar” terk edenler {أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ} “eşler, [o eşler] beklesinler” yani beklerler {بِأَنْفُسِهِنَّ} “kendi kendilerine” onlardan sonra evlenmekten uzak durarak {أَرْبَعَة أَشْهُر وَعَشْرًا} “dört ay on gün” geceleriyle birlikte. Bu hüküm hamile olmayanlar hakkındadır. Hamile kadınlara gelince, onların iddeti Talâk Suresi'ndeki ayet gereğince doğum yapmalarıdır. Cariyenin iddeti ise kıyasen bunun yarısı kadardır. {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلهنَّ} “Bekleme sürelerini doldurduklarında” bekleme müddetleri sona erdiğinde, {فَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ} “artık sizin üzerinize bir günah yoktur” ey veliler! {فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسهنَّ} “kendi haklarında yaptıklarından dolayı” süslenmek ve taliplere görünmek gibi hususlarda {بِالْمَعْرُوفِ} “meşru ölçüler dâhilinde” şeriatın uygun gördüğü şekilde. {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” dışını bildiği gibi içinin mahiyetini de bilendir.

{وَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ} لَوَّحْتُمْ {بِهِ مِنْ خِطْبَة النِّسَاء} الْمُتَوَفَّى عَنْهُنَّ أَزْوَاجهنَّ فِي الْعِدَّة كَقَوْلِ الْإِنْسَان مَثَلًا إنَّك لَجَمِيلَة وَمَنْ يَجِد مِثْلك وَرُبّ رَاغِب فِيك {أَوْ أَكْنَنْتُمْ} أَضْمَرْتُمْ {فِي أَنْفُسكُمْ} مِنْ قَصْد نِكَاحهنَّ {عَلِمَ اللَّه أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} بِالْخِطْبَةِ وَلَا تَصْبِرُونَ عَنْهُنَّ فَأَبَاحَ لَكُمْ التَّعْرِيض {وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا} أَيْ نِكَاحًا {إلَّا} لَكِنْ {أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا} أَيْ مَا عُرِفَ شَرْعًا مِنْ التَّعْرِيض فَلَكُمْ ذَلِكَ {وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَة النِّكَاح} أَيْ عَلَى عَقْده {حَتَّى يَبْلُغ الْكِتَاب} أَيْ الْمَكْتُوب مِنْ الْعِدَّة {أَجَله} بِأَنْ يَنْتَهِي {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه يَعْلَم مَا فِي أَنْفُسكُمْ} مِنْ الْعَزْم وَغَيْره {فَاحْذَرُوهُ} أَنْ يُعَاقِبكُمْ إذَا عَزَمْتُمْ {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه غَفُور} لِمَنْ يَحْذَرهُ {حَلِيم} بِتَأْخِيرِ الْعُقُوبَة عَنْ مُسْتَحِقّهَا

{وَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ} “Çıtlatmanızda / üstü kapalı ima etmenizde sizin için bir günah yoktur” ima yollu çıtlattığınız şeylerde {بِهِ مِنْ خِطْبَة النِّسَاء} “kadınlara evlenme teklifi yapmaktan” iddet bekleyen ve kocası ölmüş olan kadınlara; örneğin bir kimsenin 'Sen gerçekten çok güzelsin', 'Senin gibisini kim bulabilir?', 'Sana talip olacak pek çok kişi vardır' demesi gibi. {أَوْ أَكْنَنْتُمْ} “Yahut gizlediğiniz şeylerde” içinizde sakladığınız {فِي أَنْفُسكُمْ} “kendi içinizde” onlarla evlenme niyetinden. {عَلِمَ اللَّه أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} “Allah bildi ki siz onları anacaksınız” evlenme teklifiyle ve onlara karşı sabredemeyeceksiniz; bu yüzden ima yollu çıtlatmayı size helal kıldı. {وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا} “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin” yani nikah üzerine [gizlice sözleşmeyin], {إلَّا} “ancak” şu var ki {أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا} “meşru ve örfe uygun bir söz söylemeniz müstesna” yani şeriatın tanıdığı üstü kapalı ima etme şeklinde olursa bu sizin hakkınızdır. {وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَة النِّكَاح} “Nikah akdini kesinleştirmeye kalkışmayın” yani akdi bağlamaya [kesin karar vermeyin], {حَتَّى يَبْلُغ الْكِتَاب} “farz kılınan müddet ulaşıncaya kadar” yani farz kılınan iddet {أَجَله} “kendi süresinin sonuna” sona erinceye kadar. {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه يَعْلَم مَا فِي أَنْفُسكُمْ} “Bilin ki Allah içinizde olanı bilir” kesin karar ve benzeri şeyleri; {فَاحْذَرُوهُ} “artık O'ndan sakının” kesin karar verirseniz sizi cezalandırmasından [sakının]. {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه غَفُور} “Bilin ki Allah çok bağışlayandır” O'ndan sakınan kimseyi, {حَلِيم} “Halîm'dir” cezayı hak edenden cezalandırmayı ertelemekle.

{لَا جُنَاح عَلَيْكُمْ إنْ طَلَّقْتُمْ النِّسَاء مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ} وَفِي قِرَاءَة {تُمَاسُّوهُنَّ} أَيْ تُجَامِعُوهُنَّ {أو} لم {تفرضوا لهن فريضة} مهرا وَمَا مَصْدَرِيَّة ظَرْفِيَّة أَيْ لَا تَبَعَة عَلَيْكُمْ فِي الطَّلَاق زَمَن عَدَم الْمَسِيس وَالْفَرْض بِإِثْمٍ ولا مهر فطلقوهن {وَمَتِّعُوهُنَّ} أَعْطُوهُنَّ مَا يَتَمَتَّعْنَ بِهِ {عَلَى الْمُوسِع} الْغَنِيّ مِنْكُمْ {قَدَره وَعَلَى الْمُقْتِر} الضَّيِّق الرِّزْق {قَدَره} يُفِيد أَنَّهُ لَا نَظَرَ إلَى قَدَر الزَّوْجَة {مَتَاعًا} تَمْتِيعًا {بِالْمَعْرُوفِ} شَرْعًا صِفَة مَتَاعًا {حقا} صفة ثانية أو مصدرية مُؤَكِّدَة {عَلَى الْمُحْسِنِينَ} الْمُطِيعِينَ

{لَا جُنَاح عَلَيْكُمْ إنْ طَلَّقْتُمْ النِّسَاء مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ} “Kadınları kendilerine dokunmadığınız takdirde boşamanızda size bir günah yoktur” bir kıraatte {تُمَاسُّوهُنَّ} şeklindedir, yani onlarla cinsel ilişkide bulunmadığınız; {أو} “yahut” henüz {تفرضوا لهن فريضة} “onlar için bir mehir belirlemediğiniz takdirde.” [Buradaki] مَا masdariyye ve zarfiyyedir; yani temas ve mehir tayininin bulunmadığı dönemdeki boşamada günah veya mehir gibi bir sorumluluk üzerinize yoktur; öyleyse onları boşayabilirsiniz. {وَمَتِّعُوهُنَّ} “Onlara müt'a (faydalanacakları bir meta) verin” faydalanacakları şeyleri verin; {عَلَى الْمُوسِع} “durumu geniş / zengin olanınızın üzerine” {قَدَره وَعَلَى الْمُقْتِر} “kendi gücü ölçüsünce, durumu dar / fakir olanın üzerine de” rızkı dar olanın {قَدَره} “kendi gücü ölçüsünce” [bir müt'a vermek gerekir]. Bu ifade kadının konumuna bakılmayacağını gösterir. {مَتَاعًا} “Faydalandırmak üzere” meta olarak, {بِالْمَعْرُوفِ} “örfe uygun / meşru ölçüde” şeran; مَتَاعًا kelimesinin sıfatıdır. {حقا} “Bir hak olarak” ikinci sıfattır yahut tekit edici mastardır, {عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlerin üzerine” itaatkâr olanların.

{وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْل أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَة فَنِصْف مَا فَرَضْتُمْ} يَجِب لَهُنَّ وَيَرْجِع لَكُمْ النِّصْف {إلَّا} لَكِنْ {أَنْ يَعْفُونَ} أَيْ الزَّوْجَات فَيَتْرُكْنَهُ {أَوْ يَعْفُو الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَة النِّكَاح} وَهُوَ الزَّوْج فَيَتْرُك لَهَا الكل وعن بن عَبَّاس الْوَلِيّ إذَا كَانَتْ مَحْجُورَة فَلَا حَرَج فِي ذَلِكَ {وَأَنْ تَعْفُوا} مُبْتَدَأ خَبَره {أَقْرَب لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوْا الْفَضْل بَيْنكُمْ} أَيْ أَنْ يَتَفَضَّل بَعْضكُمْ عَلَى بَعْض {إنَّ اللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ

{وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْل أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَة فَنِصْف مَا فَرَضْتُمْ} “Eğer onlara dokunmadan önce boşar da onlar için bir mehir belirlemiş bulunursanız, belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” yarısını vermek vacip olur, yarısı da size döner; {إلَّا} “meğerki” şu var ki {أَنْ يَعْفُونَ} “onlar bağışlasınlar” yani kadınlar vazgeçip mehri bıraksınlar, {أَوْ يَعْفُو الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَة النِّكَاح} “yahut elinde nikah bağı bulunan kimse bağışlasın” o da kocadır, tamamını kadına bırakır. İbn Abbas'tan gelen rivayete göre [elinde nikah bağı bulunan] kadın hacr altındaysa (kısıtlıysa) velisidir; bunda bir sakınca yoktur. {وَأَنْ تَعْفُوا} “Sizin bağışlamanız” mübtedadır, haberi şudur: {أَقْرَب لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوْا الْفَضْل بَيْنكُمْ} “takvaya daha yakındır. Aranızdaki lütuf ve iyiliği unutmayın” yani birbirinize lütufta bulunmayı [ihmal etmeyin]. {إنَّ اللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” ve karşılığını size verecektir.

{حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَات} الْخَمْس بِأَدَائِهَا فِي أَوْقَاتهَا {وَالصَّلَاة الْوُسْطَى} هِيَ الْعَصْر أَوْ الصُّبْح أَوْ الظُّهْر أَوْ غَيْرهَا أَقْوَال وَأَفْرَدَهَا بِالذِّكْرِ لِفَضْلِهَا {وَقُومُوا لِلَّهِ} فِي الصَّلَاة {قَانِتِينَ} قِيلَ مُطِيعِينَ لِقَوْلِهِ ﷺ كُلّ قُنُوت فِي الْقُرْآن فَهُوَ طَاعَة رَوَاهُ أَحْمَد وَغَيْره وَقِيلَ سَاكِتِينَ لِحَدِيثِ زَيْد بْن أَرْقَم كُنَّا نَتَكَلَّم فِي الصَّلَاة حَتَّى نَزَلَتْ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنْ الْكَلَام رَوَاهُ الشَّيْخَانِ

{حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَات} “Namazlara devam edin / onları koruyun” beş vakit namazı vakitlerinde eda ederek [koruyun], {وَالصَّلَاة الْوُسْطَى} “ve orta namaza da [devam edin].” O, ikindi veya sabah yahut öğle veya başka bir namazdır ki farklı görüşler vardır; faziletinden ötürü tek başına zikredilmiştir. {وَقُومُوا لِلَّهِ} “Allah için durun” namazda {قَانِتِينَ} “saygıyla boyun eğerek / huşû içinde.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Kur'an'daki her kunût, itaattir' (Ahmed ve diğerleri rivayet etmiştir) buyurmasından dolayı 'itaatkâr olarak' denilmiştir; Zeyd b. Erkâm'ın 'Biz bu ayet inene kadar namazda konuşurduk; ayet inince susmakla emrolunduk ve konuşmaktan nehyedildik' (Şeyhayn rivayet etmiştir) hadisinden dolayı 'susanlar olarak' da denilmiştir.

{فَإِنْ خِفْتُمْ} مِنْ عَدُوّ أَوْ سَيْل أَوْ سَبُع {فَرِجَالًا} جَمْع رَاجِل أَيْ مُشَاة صَلَّوْا {أَوْ رُكْبَانًا} جَمْع رَاكِب أَيْ كَيْفَ أَمْكَنَ مُسْتَقْبِلِي الْقِبْلَة أَوْ غَيْرهَا وَيُومِئ بِالرُّكُوعِ وَالسُّجُود {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} مِنْ الْخَوْف {فَاذْكُرُوا اللَّه} أَيْ صَلُّوا {كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} قَبْل تَعْلِيمه مِنْ فَرَائِضهَا وَحُقُوقهَا وَالْكَاف بِمَعْنَى مِثْل وَمَا مَصْدَرِيَّة أَوْ مَوْصُولَة

{فَإِنْ خِفْتُمْ} “Eğer korkarsanız” düşmandan, selden veya yırtıcı hayvandan, {فَرِجَالًا} “yaya olarak [kılın]” râcil kelimesinin çoğuludur; yani yürüyerek kılın {أَوْ رُكْبَانًا} “yahut binek üzerinde [kılın]” râkib kelimesinin çoğuludur; yani nasıl mümkünse kıbleye yönelerek veya başka yöne dönerek, rükû ve secdeleri ima ile yaparak [kılın]. {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda ise” korkudan kurtulunca {فَاذْكُرُوا اللَّه} “Allah'ı anın” yani namazı kılın {كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} “size bilmediğiniz şeyleri öğrettiği gibi” O'nun öğretmesinden önce [bilmediğiniz] farzlarını ve haklarını öğrettiği gibi. Kâf harfi 'gibi' (misl) anlamındadır; mâ ise masdariyye veya mevsûledir.

{وَاَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا} فَلْيُوصُوا {وَصِيَّة} وَفِي قِرَاءَة بِالرَّفْعِ أَيْ عَلَيْهِمْ {لِأَزْوَاجِهِمْ} وَلْيُعْطُوهُنَّ {مَتَاعًا} مَا يَتَمَتَّعْنَ بِهِ مِنْ النَّفَقَة وَالْكِسْوَة {إلَى} تَمَام {الْحَوْل} حَال أَيْ غَيْر مُخْرِجَات مِنْ مَسْكَنهنَّ {فَإِنْ خَرَجْنَ} بِأَنْفُسِهِنَّ {فَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ} يَا أَوْلِيَاء الْمَيِّت {فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسهنَّ مِنْ مَعْرُوف} شَرْعًا كَالتَّزَيُّنِ وَتَرْك الْإِحْدَاد وَقَطْع النَّفَقَة عَنْهَا {وَاَللَّه عَزِيز} فِي مُلْكه {حَكِيم} فِي صُنْعه وَالْوَصِيَّة الْمَذْكُورَة مَنْسُوخَة بِآيَةِ الْمِيرَاث وَتَرَبُّص الْحَوْل بِآيَةِ أَرْبَعَة أَشْهُر وَعَشْرًا السَّابِقَة الْمُتَأَخِّرَة فِي النُّزُول وَالسُّكْنَى ثَابِتَة لَهَا عِنْد الشَّافِعِيّ ﵀

{وَاَلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا} “İçinizden ölüp de geriye eşler bırakanlar” vasiyet etsinler {وَصِيَّة} “bir vasiyet” bir kıraatte ref ile (وَصِيَّةٌ) okunmuştur ki 'üzerlerine bir vasiyet vardır' demektir {لِأَزْوَاجِهِمْ} “eşleri için” ve onlara versinler {مَتَاعًا} “bir geçimlik” nafaka ve giyecekten yararlanacakları şeyi {إلَى} [tamamına kadar] {الْحَوْل} “yıla kadar” hâldir; yani evlerinden çıkarılmaksızın [bir yıl geçimlik sağlasınlar]. {فَإِنْ خَرَجْنَ} “Eğer kendiliklerinden çıkarlarsa” kendi istekleriyle, {فَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ} “size bir günah yoktur” ey ölünün velileri! {فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسهنَّ مِنْ مَعْرُوف} “onların kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı” süslenmek, yası terk etmek gibi şeran caiz şeylerden ve kadının nafakasının kesilmesinden ötürü [size günah yoktur]. {وَاَللَّه عَزِيز} “Allah Azîz'dir / mutlak galiptir” mülkünde, {حَكِيم} “Hakîm'dir / hikmet sahibidir” fiillerinde. Zikredilen bu vasiyet miras ayetiyle, bir yıl bekleme süresi ise nüzulce daha sonra gelen yukarıdaki 'dört ay on gün' ayetiyle neshedilmiştir. İmam Şâfiî rahimehullâh'a göre kadının evde oturma (süknâ) hakkı sabittir.

{وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاع} يُعْطِينَهُ {بِالْمَعْرُوفِ} بِقَدْرِ الْإِمْكَان {حَقًّا} نُصِبَ بِفِعْلِهِ الْمُقَدَّر {عَلَى الْمُتَّقِينَ} اللَّه تَعَالَى كَرَّرَهُ لِيَعُمّ الْمَمْسُوسَة أَيْضًا إذْ الْآيَة السَّابِقَة في غيرها

{وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاع} “Boşanmış kadınlar için bir meta / geçimlik vardır” kendilerine verilecek olan {بِالْمَعْرُوفِ} “örfe uygun / meşru ölçüde” imkân nispetinde. {حَقًّا} “Bir hak olarak” takdir edilen fiiliyle mansuptur, {عَلَى الْمُتَّقِينَ} “sakınanların üzerine” Yüce Allah'tan sakınanların üzerine. Bu hüküm, kendisiyle zifafa girilmiş kadını da kapsaması için tekrarlanmıştır; zira önceki ayet diğerleri hakkındaydı.

{كَذَلِكَ} كَمَا يُبَيِّن لَكُمْ مَا ذُكِرَ {يُبَيِّن اللَّه لَكُمْ آيَاته لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} تَتَدَبَّرُونَ

{كَذَلِكَ} “İşte böylece” zikredilen hususları size açıkladığı gibi {يُبَيِّن اللَّه لَكُمْ آيَاته لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “Allah ayetlerini size açıklar, umulur ki akledersiniz” derinlemesine düşünürsünüz.

{أَلَمْ تَرَ} اسْتِفْهَام تَعْجِيب وَتَشْوِيق إلَى اسْتِمَاع مَا بَعْده أَيْ يَنْتَهِ عِلْمك {إلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارهمْ وَهُمْ أُلُوف} أَرْبَعَة أَوْ ثَمَانِيَة أَوْ عَشَرَة أَوْ ثَلَاثُونَ أَوْ أَرْبَعُونَ أَوْ سَبْعُونَ أَلْفًا {حَذَر الْمَوْت} مَفْعُول لَهُ وَهُمْ قَوْم مِنْ بَنِي إسْرَائِيل وَقَعَ الطَّاعُون بِبِلَادِهِمْ فَفَرُّوا {فَقَالَ لَهُمْ اللَّه مُوتُوا} فَمَاتُوا {ثم أحياهم} بعث ثَمَانِيَة أَيَّام أَوْ أَكْثَر بِدُعَاءِ نَبِيّهمْ حِزْقِيل بِكَسْرِ الْمُهْمَلَة وَالْقَاف وَسُكُون الزَّاي فَعَاشُوا دَهْرًا عَلَيْهِمْ أَثَر الْمَوْت لَا يَلْبَسُونَ ثَوْبًا إلَّا عَادَ كَالْكَفَنِ وَاسْتَمَرَّتْ فِي أَسْبَاطهمْ {إنَّ اللَّه لَذُو فَضْل عَلَى النَّاس} وَمِنْهُ إحْيَاء هَؤُلَاءِ {وَلَكِنَّ أَكْثَر النَّاس} وَهُمْ الْكُفَّار {لَا يَشْكُرُونَ} وَالْقَصْد مِنْ ذِكْر خَبَر هَؤُلَاءِ تَشْجِيع الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَال وَلِذَا عَطَفَ عَلَيْهِ

{أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?” Hayret bildiren ve ardından gelen haberi dinlemeye teşvik eden bir istifhamdır; yani bilgin ulaştı mı? {إلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارهمْ وَهُمْ أُلُوف} “Yurtlarından çıkanları, onlar binlercedir” dört bin, sekiz bin, on bin, otuz bin, kırk bin veya yetmiş bin kişi idiler; {حَذَر الْمَوْت} “ölüm korkusuyla” mef'ûlün lehdir. Bunlar İsrâiloğullarından bir topluluktu; memleketlerinde veba salgını çıkınca kaçmışlardı. {فَقَالَ لَهُمْ اللَّه مُوتُوا} “Allah onlara 'Ölün!' dedi” onlar da öldüler; {ثم أحياهم} “sonra onları diriltti” peygamberleri Hızkīl'in -hâ ve kāf harflerinin kesresi, zây harfinin sükûnu ile- duasıyla sekiz gün veya daha fazla bir süre sonra [diriltti]. Üzerlerinde ölümün izi olduğu halde bir müddet yaşadılar; giydikleri her elbise kefen gibi oluyordu ve bu durum onların nesillerinde de devam etti. {إنَّ اللَّه لَذُو فَضْل عَلَى النَّاس} “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir” bu kimseleri diriltmesi de bu lütuftandır; {وَلَكِنَّ أَكْثَر النَّاس} “fakat insanların çoğu” kâfirler {لَا يَشْكُرُونَ} “şükretmezler.” Bu kimselerin haberinin zikredilmesinden maksat, müminleri savaşmaya teşvik etmektir; bu sebeple sonraki ayet buna atfedilmiştir.

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيل اللَّه} أَيْ لِإِعْلَاءِ دِينه {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه سَمِيع} لِأَقْوَالِكُمْ {عَلِيم} بِأَحْوَالِكُمْ فمجازيكم}

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيل اللَّه} “Allah yolunda savaşın” yani O'nun dinini yüceltmek için [savaşın], {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه سَمِيع} “ve bilin ki şüphesiz Allah hakkıyla işitendir” sözlerinizi, {عَلِيم} “hakkıyla bilendir” hallerinizi; böylece size karşılığını verecektir.

{مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِض اللَّه} بِإِنْفَاقِ مَاله فِي سَبِيل اللَّه {قَرْضًا حَسَنًا} بِأَنْ يُنْفِقهُ لله ﷿ عَنْ طِيب قَلْب {فَيُضَاعِفهُ} وَفِي قِرَاءَة فَيُضَعِّفهُ بِالتَّشْدِيدِ {لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَة} مِنْ عَشْر إلَى أَكْثَر مِنْ سَبْعمِائَةٍ كَمَا سَيَأْتِي {وَاَللَّه يَقْبِض} يُمْسِك الرِّزْق عَمَّنْ يَشَاء ابْتِلَاء {وَيَبْسُط} يُوَسِّعهُ لِمَنْ يَشَاء امْتِحَانًا {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} فِي الْآخِرَة بِالْبَعْثِ فَيُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ

{مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِض اللَّه} “Kimdir o kimse ki Allah'a borç verir” malını Allah yolunda infak ederek {قَرْضًا حَسَنًا} “güzel bir borçla” onu gönül hoşnutluğuyla aziz ve celil olan Allah için harcayarak; {فَيُضَاعِفهُ} “böylece O da bunu katlar” bir kıraatte şedde ile يُضَعِّفَهُ şeklindedir {لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَة} “onun için kat kat” ileride geleceği üzere on kattan yedi yüz kata veya daha fazlasına kadar katlar. {وَاَللَّه يَقْبِض} “Allah daraltır” imtihan etmek için dilediği kimseden rızkı kısar {وَيَبْسُط} “ve genişletir” denemek için dilediğine [rızkı] bollaştırır {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz” ahirette dirilerek [döndürüleceksiniz]; O da amellerinizin karşılığını size verecektir.

{ألم تر إلى الملأ} الجماعة {مِنْ بَنِي إسْرَائِيل مِنْ بَعْدِ} مَوْت {مُوسَى} أي إلى قصتهم وخبرهم {إذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لهم} هو شمويل {ابعث} أقم {لنا مَلِكًا نُقَاتِل} مَعَهُ {فِي سَبِيل اللَّه} تَنْتَظِم بِهِ كَلِمَتنَا وَنَرْجِع إلَيْهِ {قَالَ} النَّبِيّ لَهُمْ {هَلْ عَسَيْتُمْ} بِالْفَتْحِ وَالْكَسْر {إن كتب عليكم القتال أ} ن {لَا تُقَاتِلُوا} خَبَر عَسَى وَالِاسْتِفْهَام لِتَقْرِيرِ التَّوَقُّع بها {قالوا وما لنا أ} ن {لَا نُقَاتِل فِي سَبِيل اللَّه وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارنَا وَأَبْنَائِنَا} بِسَبْيِهِمْ وَقَتْلهمْ وَقَدْ فَعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ قَوْم جَالُوت أَيْ لَا مَانِع لنا منه مع وجود مقتضيه قال تعالى {فلما كتب عليهم القتال تَوَلَّوْا} عَنْهُ وَجَبُنُوا {إلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} وَهُمْ الَّذِينَ عَبَرُوا النَّهْر مَعَ طَالُوت كَمَا سَيَأْتِي {وَاَللَّه عَلِيم بِالظَّالِمِينَ} فَمُجَازِيهمْ وَسَأَلَ النَّبِيّ إرْسَال مَلِك فَأَجَابَهُ إلَى إرْسَال طَالُوت

{ألم تر إلى الملأ} “Görmedin mi ileri gelenleri?” topluluğu {مِنْ بَنِي إسْرَائِيل مِنْ بَعْدِ} vefatından sonra {مُوسَى} “İsrâiloğullarından Mûsâ'dan sonraki” yani onların kıssasını ve haberlerini [görmedin mi?] {إذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لهم} “Hani kendi peygamberlerine demişlerdi” o Şemvîl idi; {ابعث} “gönder” tayin et {لنا مَلِكًا نُقَاتِل} “bize bir hükümdar ki savaşalım” onunla beraber {فِي سَبِيل اللَّه} “Allah yolunda.” Onunla birliğimiz sağlansın ve ona başvuralım. {قَالَ} “[Peygamber] dedi” onlara, {هَلْ عَسَيْتُمْ} “Ya siz... yapar mısınız?” fetha ve kesre ile (عَسِيتُمْ / عَسَيْتُمْ), {إن كتب عليكم القتال أ} n {لَا تُقَاتِلُوا} “üzerinize savaş farz kılınırsa savaşmamazlık eder misiniz?” عَسَى fiilinin haberidir; istifham ise bunun gerçekleşme beklentisini kesinleştirmek içindir. {قالوا وما لنا أ} n {لَا نُقَاتِل فِي سَبِيل اللَّه وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارنَا وَأَبْنَائِنَا} “Onlar 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler” çocuklarının esir alınması ve öldürülmesi suretiyle; Câlût kavmi onlara bunu yapmıştı; yani gerektirici sebep ortadayken bizim için savaşa bir engel yoktur. Yüce Allah buyurdu: {فلما كتب عليهم القتال تَوَلَّوْا} “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca yüz çevirdiler” ondan kaçıp korktular {إلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} “içlerinden pek azı müstesna.” Onlar da ileride geleceği üzere Tâlût ile birlikte nehri geçenlerdir. {وَاَللَّه عَلِيم بِالظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” ve onların cezasını verecektir. Peygamber bir hükümdar gönderilmesini istedi; Allah da Tâlût'un gönderilmesi talebini kabul etti.

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيّهمْ إنَّ اللَّه قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوت مَلِكًا قَالُوا أَنَّى} كَيْفَ {يَكُون لَهُ الْمُلْك عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ} لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ سَبْط الْمَمْلَكَة وَلَا النُّبُوَّة وَكَانَ دَبَّاغًا أَوْ رَاعِيًا {وَلَمْ يُؤْتَ سَعَة مِنْ الْمَال} يَسْتَعِين بِهَا عَلَى إقَامَة الْمُلْك {قَالَ} النَّبِيّ لَهُمْ {إنَّ اللَّه اصْطَفَاهُ} اخْتَارَهُ لِلْمُلْكِ {عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَة} سَعَة {فِي الْعِلْم وَالْجِسْم} وَكَانَ أَعْلَم بَنِي إسْرَائِيل يَوْمئِذٍ وَأَجْمَلهمْ وَأَتَمّهمْ خَلْقًا {وَاَللَّه يُؤْتِي مُلْكه مَنْ يَشَاء} إيتَاءَهُ لَا اعْتِرَاض عَلَيْهِ {وَاَللَّه وَاسِع} فَضْله {عَلِيم} بِمَنْ هُوَ أَهْل لَهُ

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيّهمْ إنَّ اللَّه قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوت مَلِكًا قَالُوا أَنَّى} “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi' dedi. Onlar: 'Nasıl...?' dediler” nasıl olur da {يَكُون لَهُ الْمُلْك عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ} “onun üzerimize hükümdarlığı olur? Halbuki biz hükümdarlığa ondan daha layığız” çünkü o ne krallık ne de peygamberlik soyundandı; kendisi derici veya çobandı. {وَلَمْ يُؤْتَ سَعَة مِنْ الْمَال} “Ona maldan bir genişlik / zenginlik de verilmemiştir” hükümdarlığı tesis etmede yararlanacağı bir zenginlik. {قَالَ} “[Peygamber] dedi” onlara: {إنَّ اللَّه اصْطَفَاهُ} “Şüphesiz Allah onu seçti” hükümdarlık için seçti {عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَة} “sizin üzerinize ve ona bir üstünlük / genişlik verdi” bolluk [verdi] {فِي الْعِلْم وَالْجِسْم} “ilimde ve bedende.” O gün İsrâiloğullarının en bilgilisi, en güzeli ve yaratılışça en mükemmeli idi. {وَاَللَّه يُؤْتِي مُلْكه مَنْ يَشَاء} “Allah mülkünü dilediğine verir” vermeyi dilediği kimseye verir; O'na itiraz edilemez. {وَاَللَّه وَاسِع} “Allah lütfu geniş olandır” {عَلِيم} “hakkıyla bilendir” buna ehil olan kimseyi.

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيّهمْ} لَمَّا طَلَبُوا مِنْهُ آيَة عَلَى مُلْكه {إنَّ آيَة مُلْكه أَنْ يَأْتِيَكُمْ التَّابُوتُ} الصُّنْدُوق كَانَ فِيهِ صُوَر الْأَنْبِيَاء أَنْزَلَهُ عَلَى آدَم وَاسْتَمَرَّ إلَيْهِمْ فَغَلَبَهُمْ الْعَمَالِقَة عَلَيْهِ وَأَخَذُوهُ وَكَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ بِهِ عَلَى عَدُوّهُمْ وَيُقَدِّمُونَهُ في القتال ويسكنون إليه كما قال تعالى {فِيهِ سَكِينَة} طُمَأْنِينَة لِقُلُوبِكُمْ {مِنْ رَبّكُمْ وَبَقِيَّة مِمَّا تَرَكَ آل مُوسَى وَآل هَارُونَ} وَهِيَ نَعْلَا مُوسَى وَعَصَاهُ وَعِمَامَة هَارُونَ وَقَفِيز مِنْ الْمَنّ الَّذِي كَانَ يَنْزِل عَلَيْهِمْ وَرُضَاض مِنْ الْأَلْوَاح {تَحْمِلهُ الْمَلَائِكَة} حَال مِنْ فَاعِل يَأْتِيكُمْ {إنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَة لَكُمْ} عَلَى مُلْكه {إن كنتم مؤمنين} فَحَمَلَتْهُ الْمَلَائِكَة بَيْن السَّمَاء وَالْأَرْض وَهُمْ يَنْظُرُونَ إلَيْهِ حَتَّى وَضَعَتْهُ عِنْد طَالُوت فَأَقَرُّوا بِمُلْكِهِ وَتَسَارَعُوا إلَى الْجِهَاد فَاخْتَارَ مِنْ شَبَابهمْ سَبْعِينَ أَلْفًا

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيّهمْ} “Peygamberleri onlara dedi” hükümdarlığına dair bir delil istediklerinde: {إنَّ آيَة مُلْكه أَنْ يَأْتِيَكُمْ التَّابُوتُ} “Şüphesiz onun hükümdarlığının alameti, size o Sandığın (Tâbût'un) gelmesidir.” O bir sandıktı; içinde peygamberlerin resimleri vardı; Allah onu Âdem'e indirmiş ve onlara kadar devam edip gelmişti. Amâlika kavmi onlara galip gelip sandığı ellerinden almıştı. Onlar düşmanlarına karşı bu sandıkla zafer diler, savaşta onu öne sürer ve ona sığınıp huzur bulurlardı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فِيهِ سَكِينَة} “İçinde bir sekînet / huzur vardır” kalpleriniz için bir güvence vardır {مِنْ رَبّكُمْ وَبَقِيَّة مِمَّا تَرَكَ آل مُوسَى وَآل هَارُونَ} “Rabbinizden ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin geride bıraktıklarından bir kalıntı vardır” bunlar Mûsâ'nın pabuçları ile asası, Hârûn'un sarığı, üzerlerine inen kudret helvasından bir ölçek ve levhaların kırık parçalarıdır; {تَحْمِلهُ الْمَلَائِكَة} “onu melekler taşır” يَأْتِيكُمْ fiilinin failinden hâldir; {إنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَة لَكُمْ} “şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır” onun hükümdarlığına dair, {إن كنتم مؤمنين} “eğer inanıyorsanız.” Melekler onu yer ile gök arasında onlar bakıp dururken taşıdılar, nihayet Tâlût'un yanına koydular; bunun üzerine onun hükümdarlığını kabul ettiler ve cihada koştular. Tâlût da onların gençlerinden yetmiş bin kişi seçti.

{فَلَمَّا فَصَلَ} خَرَجَ {طَالُوت بِالْجُنُودِ} مِنْ بَيْت الْمَقْدِس وَكَانَ الْحَرّ شَدِيدًا وَطَلَبُوا مِنْهُ الْمَاء {قَالَ إنَّ اللَّه مُبْتَلِيكُمْ} مُخْتَبِركُمْ {بِنَهَرٍ} لِيَظْهَر الْمُطِيع مِنْكُمْ وَالْعَاصِي وَهُوَ بَيْن الْأُرْدُنّ وَفِلَسْطِين {فمن شرب منه} أي من ماءه {فَلَيْسَ مِنِّي} أَيْ مِنْ أَتْبَاعِي {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمهُ} يَذُقْهُ {فَإِنَّهُ مِنِّي إلَّا مَنْ اغْتَرَفَ غُرْفَة} بِالْفَتْحِ وَالضَّمّ {بِيَدِهِ} فَاكْتَفَى بِهَا وَلَمْ يَزِدْ عَلَيْهَا فَإِنَّهُ مِنِّي {فَشَرِبُوا مِنْهُ} لَمَّا وَافَوْه بِكَثْرَةٍ {إلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} فَاقْتَصَرُوا عَلَى الْغُرْفَة رُوِيَ أَنَّهَا كَفَتْهُمْ لِشُرْبِهِمْ وَدَوَابّهمْ وَكَانُوا ثَلَاثمِائَة وَبِضْعَة عَشَرَ رَجُلًا {فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَاَلَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} وَهُمْ الَّذِينَ اقْتَصَرُوا عَلَى الْغُرْفَة {قَالُوا} أَيْ الَّذِينَ شَرِبُوا {لَا طَاقَة} قُوَّة {لَنَا الْيَوْم بِجَالُوت وَجُنُوده} أَيْ بِقِتَالِهِمْ وَجَبُنُوا وَلَمْ يُجَاوِزُوهُ {قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ} يُوقِنُونَ {أنهم ملاقوا اللَّه} بِالْبَعْثِ وَهُمْ الَّذِينَ جَاوَزُوهُ {كَمْ} خَبَرِيَّة بِمَعْنَى كَثِير {مِنْ فِئَة} جَمَاعَة {قَلِيلَة غَلَبَتْ فِئَة كَثِيرَة بِإِذْنِ اللَّه} بِإِرَادَتِهِ {وَاَللَّه مَعَ الصَّابِرِينَ} بِالْعَوْنِ وَالنَّصْر

{فَلَمَّا فَصَلَ} “Ayrılınca” çıktığında {طَالُوت بِالْجُنُودِ} “Tâlût ordularla” Beytülmakdis'ten; sıcak çok şiddetliydi ve ondan su istediler; {قَالَ إنَّ اللَّه مُبْتَلِيكُمْ} “Dedi ki: 'Şüphesiz Allah sizi sınayacaktır'” deneyecektir {بِنَهَرٍ} “bir ırmakla” içinizden itaatkâr olan ile isyankâr olan ortaya çıksın diye; bu da Ürdün ile Filistin arasındaydı. {فمن شرب منه} “Artık kim ondan içerse” yani onun suyundan {فَلَيْسَ مِنِّي} “benden değildir” yani benim takipçilerimden değildir; {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمهُ} “kim de onu tatmazsa” {فَإِنَّهُ مِنِّي إلَّا مَنْ اغْتَرَفَ غُرْفَة} “şüphesiz o bendendir, ancak bir avuç alan müstesna” fetha ve zamme ile (غَرْفَة / غُرْفَة), {بِيَدِهِ} “eliyle” onunla yetinip fazlasını almayan kimse bendendir. {فَشَرِبُوا مِنْهُ} “Fakat ondan içtiler” ırmağa vardıklarında çokça içtiler {إلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} “içlerinden pek azı müstesna.” Onlar ise bir avuçla yetindiler. Rivayet edildiğine göre bu bir avuç su hem kendilerine hem bineklerine yetmişti; onlar da üç yüz on küsur kişiydiler. {فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَاَلَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “Nihayet o ve beraberindeki iman edenler ırmağı geçtiklerinde” ki onlar bir avuçla yetinenlerdi, {قَالُوا} “dediler ki” yani içmiş olanlar: {لَا طَاقَة} “gücümüz yoktur” takatimiz yoktur {لَنَا الْيَوْم بِجَالُوت وَجُنُوده} “bugün bizim Câlût ve ordularına karşı” yani onlarla savaşmaya [gücümüz yoktur] ve korkup ırmağı geçmediler. {قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ} “Kesin olarak inananlar dediler ki” yakînen bilenler {أنهم ملاقوا اللَّه} “Allah'a kavuşacaklarına” diriliş ile [kavuşacaklarına; bunlar ırmağı geçenlerdir]: {كَمْ} “Nice...” haberiyye olup 'pek çok' anlamındadır, {مِنْ فِئَة} “topluluk vardır ki” cemaat {قَلِيلَة غَلَبَتْ فِئَة كَثِيرَة بِإِذْنِ اللَّه} “az bir topluluk Allah'ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir!” O'nun iradesiyle. {وَاَللَّه مَعَ الصَّابِرِينَ} “Allah sabredenlerle beraberdir” yardım ve zaferiyle.

{وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوت وَجُنُوده} أَيْ ظَهَرُوا لِقِتَالِهِمْ وَتَصَافُّوا {قَالُوا رَبّنَا أَفْرِغْ} أَصْبِبْ {عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامنَا} بِتَقْوِيَةِ قُلُوبنَا عَلَى الْجِهَاد {وانصرنا على القوم الكافرين}

{وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوت وَجُنُوده} “Câlût ve ordularına karşı meydana çıktıklarında” yani onlarla savaşmak için karşı karşıya gelip saf bağladıklarında, {قَالُوا رَبّنَا أَفْرِغْ} “dediler ki: 'Rabbimiz! Boşalt / yağdır'” dök {عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامنَا} “üzerimize sabır ve ayaklarımızı sabit kıl'” cihat hususunda kalplerimizi güçlendirerek {وانصرنا على القوم الكافرين} “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!'”

{فَهَزَمُوهُمْ} كَسَرُوهُمْ {بِإِذْنِ اللَّه} بِإِرَادَتِهِ {وَقَتَلَ دَاوُد} وَكَانَ فِي عَسْكَر طَالُوت {جَالُوت وَآتَاهُ} أَيْ دَاوُد {اللَّه الْمُلْك} فِي بَنِي إسْرَائِيل {وَالْحِكْمَة} النُّبُوَّة بَعْد مَوْت شَمْوِيل وَطَالُوت وَلَمْ يَجْتَمِعَا لِأَحَدٍ قَبْله {وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاء} كَصَنْعَةِ الدُّرُوع وَمَنْطِق الطَّيْر {وَلَوْلَا دَفْع اللَّه النَّاس بَعْضَهْم} بَدَل بَعْض مِنْ النَّاس {بِبَعْض لَفَسَدَتْ الْأَرْض} بِغَلَبَةِ الْمُشْرِكِينَ وَقَتْل الْمُسْلِمِينَ وَتَخْرِيب الْمَسَاجِد {وَلَكِنَّ اللَّه ذُو فَضْل عَلَى الْعَالَمِينَ} فَدَفَعَ بَعْضهمْ ببعض

{فَهَزَمُوهُمْ} “Bunun üzerine onları bozguna uğrattılar” kırdılar {بِإِذْنِ اللَّه} “Allah'ın izniyle” iradesiyle {وَقَتَلَ دَاوُد} “ve Dâvûd öldürdü” o Tâlût'un ordusundaydı {جَالُوت وَآتَاهُ} “Câlût'u. Ve ona verdi” yani Dâvûd'a {اللَّه الْمُلْك} “Allah hükümdarlığı” İsrâiloğulları içinde {وَالْحِكْمَة} “ve hikmeti” Şemvîl ve Tâlût'un vefatından sonra peygamberliği; bu ikisi ondan önce hiç kimsede bir arada bulunmamıştı {وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاء} “ve ona dilediği şeylerden öğretti” zırh yapımı ve kuş dili gibi. {وَلَوْلَا دَفْع اللَّه النَّاس بَعْضَهْم} “Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını” -[buradaki] 'bâ'zuhum' (بَعْضَهْم) ifadesi 'en-nâs' (النَّاس) kelimesinden bedeldir- {بِبَعْض} “diğer kısmıyla savması olmasaydı” {لَفَسَدَتْ الْأَرْض} “yeryüzü mutlaka fesada uğrardı” müşriklerin galip gelmesi, Müslümanların öldürülmesi ve mescitlerin tahrip edilmesiyle. {وَلَكِنَّ اللَّه ذُو فَضْل عَلَى الْعَالَمِينَ} “Fakat Allah, âlemlere karşı lütuf sahibidir” bu yüzden onların bir kısmını diğerleriyle savmıştır.

{تِلْكَ} هَذِهِ الْآيَات آيَات اللَّه {نَتْلُوهَا} نَقُصّهَا {عَلَيْك} يَا مُحَمَّد {بِالْحَقِّ} بِالصِّدْقِ {وَإِنَّك لَمِنْ الْمُرْسَلِينَ} التَّأْكِيد بِأَنَّ وَغَيْرهَا رَدّ لِقَوْلِ الْكُفَّار لَهُ لَسْت مُرْسَلًا

{تِلْكَ} “İşte bunlar” bu ayetler {آيَات اللَّه} “Allah'ın ayetleridir;” {نَتْلُوهَا} “onları okuyoruz” anlatıyoruz {عَلَيْك} “sana” [ey Muhammed!] {بِالْحَقِّ} “hak olarak” doğrulukla. {وَإِنَّك لَمِنْ الْمُرْسَلِينَ} “Şüphesiz sen gönderilen elçilerdensin.” “İnne” (إِنَّ) ve diğer [tekit edatları] ile yapılan vurgu, kâfirlerin ona “Sen gönderilmiş bir elçi değilsin” sözlerini reddetmektedir.

{تِلْكَ} مُبْتَدَأ {الرُّسُل} نَعْت أَوْ عَطْف بَيَان وَالْخَبَر {فَضَّلْنَا بَعْضهمْ عَلَى بَعْض} بِتَخْصِيصِهِ بِمَنْقَبَةٍ لَيْسَتْ لِغَيْرِهِ {مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّه} كَمُوسَى {وَرَفَعَ بَعْضهمْ} أَيْ مُحَمَّد ﷺ {دَرَجَات} عَلَى غَيْره بِعُمُومِ الدَّعْوَة وَخَتْم النُّبُوَّة وَتَفْضِيل أُمَّته عَلَى سَائِر الْأُمَم وَالْمُعْجِزَات المتكاثرات والخصائص العديدة {وآتينا عيسى بن مَرْيَم الْبَيِّنَات وَأَيَّدْنَاهُ} قَوَّيْنَاهُ {بِرُوحِ الْقُدُس} جِبْرِيل يَسِير مَعَهُ حَيْثُ سَارَ {وَلَوْ شَاءَ اللَّه} هَدَى النَّاس جَمِيعًا {مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدهمْ} بَعْد الرُّسُل أَيْ أُمَمهمْ {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْهُمْ الْبَيِّنَات} لِاخْتِلَافِهِمْ وَتَضْلِيل بَعْضهمْ بَعْضًا {وَلَكِنْ اخْتَلَفُوا} لِمَشِيئَتِهِ ذَلِكَ {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ} ثَبَتَ عَلَى إيمَانه {وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ} كَالنَّصَارَى بَعْد الْمَسِيح {وَلَوْ شَاءَ اللَّه مَا اقْتَتَلُوا} تَأْكِيد {وَلَكِنَّ اللَّه يَفْعَل مَا يُرِيد} مِنْ توفيق من شاء وخذلان من شاء

{تِلْكَ} mübtedadır; {الرُّسُل} “İşte o elçiler” sıfat veya atf-ı beyandır, haberi ise şudur: {فَضَّلْنَا بَعْضهمْ عَلَى بَعْض} “biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık.” Onlara başkalarında bulunmayan faziletler tahsis ederek. {مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّه} “İçlerinden kimisiyle Allah konuştu” Mûsâ gibi, {وَرَفَعَ بَعْضهمْ} “kimisini de derecelerle yükseltti” yani Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetinin evrenselliği, peygamberliğin sonuncusu olması, ümmetinin diğer bütün ümmetlere üstün kılınması, pek çok mucizesi ve sayısız hususiyetleriyle diğerlerinin üzerine {دَرَجَات} “derecelerle [yükseltti].” {وآتينا عيسى بن مَرْيَم الْبَيِّنَات} “Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik” {وَأَيَّدْنَاهُ} “ve onu destekledik” güçlendirdik {بِرُوحِ الْقُدُس} “Kutsal Ruh (Cebrail) ile.” Cebrail nereye gitse onunla birlikte gidiyordu. {وَلَوْ شَاءَ اللَّه} “Eğer Allah dileseydi” bütün insanları hidayete erdirirdi de {مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدهمْ} “onlardan sonrakiler birbirlerini öldürmezlerdi” peygamberlerden sonrakiler, yani onların ümmetleri, {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْهُمْ الْبَيِّنَات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” aralarındaki ihtilaf ve birbirlerini dalalette saymaları yüzünden [savaşmazlardı]. {وَلَكِنْ اخْتَلَفُوا} “Fakat ihtilaf ettiler” [Allah'ın] bunu dilemesi sebebiyle; {فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ} “böylece onlardan kimi iman etti” imanında sebat etti, {وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ} “kimi de inkâr etti” Mesih'ten sonraki Hristiyanlar gibi. {وَلَوْ شَاءَ اللَّه مَا اقْتَتَلُوا} “Eğer Allah dileseydi birbirlerini öldürmezlerdi” [bu ifade] tekit içindir. {وَلَكِنَّ اللَّه يَفْعَل مَا يُرِيد} “Fakat Allah dilediğini yapar” dilediğine muvaffakiyet vermesi ve dilediğini yardımsız bırakması gibi.

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ} زَكَاته {مِنْ قَبْل أَنْ يَأْتِي يَوْم لَا بَيْع} فِدَاء {فِيهِ وَلَا خُلَّة} صَدَاقَة تَنْفَع {وَلَا شَفَاعَة} بِغَيْرِ إذْنه وَهُوَ يَوْم الْقِيَامَة وَفِي قِرَاءَة بِرَفْعِ الثَّلَاثَة {وَالْكَافِرُونَ} بِاَللَّهِ أَوْ بِمَا فُرِضَ عَلَيْهِمْ {هُمْ الظَّالِمُونَ} لِوَضْعِهِمْ أَمْر اللَّه فِي غير محله

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” zekâtını verin {مِنْ قَبْل أَنْ يَأْتِي يَوْم لَا بَيْع} “hiçbir alışverişin” fidyenin {فِيهِ وَلَا خُلَّة} “dostluğun” fayda veren arkadaşlığın {وَلَا شَفَاعَة} “ve şefaatin olmadığı bir gün gelmeden önce.” O'nun izni olmadan [şefaatin olmayacağı o gün], kıyamet günüdür. Bir kıraatte her üç kelime de ref ile okunmuştur (لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ). {وَالْكَافِرُونَ} “Kâfirler ise” Allah'ı yahut kendilerine farz kılınan şeyleri inkâr edenler {هُمْ الظَّالِمُونَ} “asıl zalimlerin ta kendileridir” Allah'ın emrini yerli yerine koymadıkları için.

{اللَّه لَا إلَه} أَيْ لَا مَعْبُود بِحَقٍّ فِي الْوُجُود {إلَّا هُوَ الْحَيّ} الدَّائِم بِالْبَقَاءِ {الْقَيُّوم} الْمُبَالِغ فِي الْقِيَام بِتَدْبِيرِ خَلْقه {لَا تَأْخُذهُ سِنَة} نُعَاس {وَلَا نَوْم لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} مُلْكًا وَخَلْقًا وَعَبِيدًا {مَنْ ذَا الَّذِي} أَيْ لَا أَحَد {يَشْفَع عِنْده إلَّا بِإِذْنِهِ} لَهُ فِيهَا {يَعْلَم مَا بَيْن أَيْدِيهمْ} أَيْ الْخَلْق {وَمَا خَلْفهمْ} أَيْ مِنْ أَمْر الدُّنْيَا وَالْآخِرَة {وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمه} أَيْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنْ مَعْلُومَاته {إلَّا بِمَا شَاءَ} أَنْ يُعْلِمهُمْ بِهِ مِنْهَا بِأَخْبَارِ الرُّسُل {وَسِعَ كُرْسِيّه السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قِيلَ أَحَاطَ عِلْمه بِهِمَا وَقِيلَ الْكُرْسِيّ نَفْسه مُشْتَمِل عَلَيْهِمَا لِعَظَمَتِهِ لِحَدِيثِ مَا السَّمَاوَات السَّبْع فِي الْكُرْسِيّ إلَّا كَدَرَاهِم سَبْعَة أُلْقِيَتْ في ترس {ولا يؤوده} يثقله {حفظهما} أي السماوات وَالْأَرْض {وَهُوَ الْعَلِيّ} فَوْق خَلْقه بِالْقَهْرِ {الْعَظِيم} الكبير

{اللَّه لَا إلَه} “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” yani varlıkta hak olarak ibadet edilen hiçbir mabut yoktur {إلَّا هُوَ الْحَيّ} “ancak O vardır; Hayy'dır (diridir)” bekası daim olandır, {الْقَيُّوم} “Kayyûm'dur” yarattıklarının idaresini hakkıyla yerine getirendir. {لَا تَأْخُذهُ سِنَة} “O'nu ne bir uyuklama tutar” dalgınlık {وَلَا نَوْم لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} “ne de uyku. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” mülk, yaratılış ve kulluk bakımından. {مَنْ ذَا الَّذِي} “Kimdir o kimse ki” yani hiç kimse yoktur ki {يَشْفَع عِنْده إلَّا بِإِذْنِهِ} “O'nun izni olmaksızın O'nun katında şefaat edebilsin?” O'nun bu husustaki izni olmadan. {يَعْلَم مَا بَيْن أَيْدِيهمْ} “O, onların önlerindekini bilir” yani yaratılmışların [önlerindekini] {وَمَا خَلْفهمْ} “ve arkalarındakini de” yani dünya ve ahiret işlerinden olan şeyleri. {وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمه} “Onlar ise O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar” yani O'nun bildiklerinden hiçbir şeyi bilemezler {إلَّا بِمَا شَاءَ} “dilediği müstesna” peygamberlerin haberleriyle bunlardan kendilerine bildirmeyi dilediği kadarı hariç. {وَسِعَ كُرْسِيّه السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır.” Bir görüşe göre, ilmi her ikisini kuşatmıştır; diğer bir görüşe göre ise kürsünün kendisi büyüklüğünden dolayı her ikisini içine almıştır, nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Yedi gök kürsüye nispetle bir kalkanın içine atılmış yedi dirhem gibidir.” {ولا يؤوده} “O'na ağır gelmez” meşakkat vermez {حفظهما} “bunları korumak” yani gökleri ve yeri korumak. {وَهُوَ الْعَلِيّ} “O, çok yücedir” kahrı ve kudretiyle mahlukatının fevkindedir, {الْعَظِيم} “pek büyüktür” Kebîr'dir.

{لَا إكْرَاه فِي الدِّين} عَلَى الدُّخُول فِيهِ {قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْد مِنْ الْغَيّ} أَيْ ظَهَرَ بِالْآيَاتِ الْبَيِّنَات أَنَّ الْإِيمَان رُشْد وَالْكُفْر غَيّ نَزَلَتْ فِيمَنْ كَانَ لَهُ مِنْ الْأَنْصَار أَوْلَاد أَرَادَ أَنْ يُكْرِههُمْ عَلَى الْإِسْلَام {فَمَنْ يَكْفُر بِالطَّاغُوتِ} الشَّيْطَان أَوْ الْأَصْنَام وَهُوَ يُطْلَق عَلَى الْمُفْرَد وَالْجَمْع {وَيُؤْمِن بِاَللَّهِ فَقَدْ اسْتَمْسَكَ} تَمَسَّكَ {بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى} بِالْعَقْدِ الْمُحْكَم {لَا انْفِصَام} انْقِطَاع {لَهَا وَاَللَّه سَمِيع} لِمَا يُقَال {عَلِيم} بِمَا يفعل

{لَا إكْرَاه فِي الدِّين} “Dinde zorlama yoktur” ona girmeye zorlamak yoktur. {قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْد مِنْ الْغَيّ} “Doğruluk sapıklıktan kesinlikle ayrılmıştır” yani apaçık delillerle imanın doğruluk, küfrün ise sapıklık olduğu ortaya çıkmıştır. Bu ayet, Ensar'dan olup da çocuklarını İslâm'a zorlamak isteyen bir kimse hakkında inmiştir. {فَمَنْ يَكْفُر بِالطَّاغُوتِ} “Artık kim tağutu inkâr eder” şeytanı veya putları; bu kelime hem tekil hem de çoğul için kullanılır, {وَيُؤْمِن بِاَللَّهِ فَقَدْ اسْتَمْسَكَ} “ve Allah'a iman ederse, şüphesiz sarılmıştır” tutunmuştur {بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى} “en sağlam kulpa” kopmaz akde {لَا انْفِصَام} “kopması mümkün olmayan” kesintisi olmayan [bir kulpa]. {لَهَا وَاَللَّه سَمِيع} “Allah hakkıyla işitendir” söylenenleri, {عَلِيم} “hakkıyla bilendir” yapılanları.

{اللَّه وَلِيّ} نَاصِر {الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجهُمْ مِنْ الظُّلُمَات} الْكُفْر {إلَى النُّور} الْإِيمَان {وَاَلَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمْ الطَّاغُوت يُخْرِجُونَهُمْ مِنْ النُّور إلَى الظُّلُمَات} ذَكَرَ الْإِخْرَاج أَمَّا فِي مُقَابَلَة قَوْله يُخْرِجهُمْ مِنْ الظُّلُمَات أَوْ فِي كُلّ مَنْ آمَنَ بِالنَّبِيِّ قَبْل بَعْثَته مِنْ الْيَهُود ثُمَّ كَفَرَ بِهِ {أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون

{اللَّه وَلِيّ} “Allah velisidir” yardımcısıdır {الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجهُمْ مِنْ الظُّلُمَات} “iman edenlerin; onları karanlıklardan çıkarır” küfürden {إلَى النُّور} “aydınlığa” imana. {وَاَلَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمْ الطَّاغُوت يُخْرِجُونَهُمْ مِنْ النُّور إلَى الظُّلُمَات} “İnkâr edenlerin velileri ise tâğûttur; onları aydınlıktan çıkarıp karanlıklara götürürler.” Çıkarmaktan bahsedilmesi; ya “onları karanlıklardan çıkarır” sözünün mukabili olarak zikredilmiştir veya Yahudilerden peygamber olarak gönderilmeden önce Peygamber’e inanıp ardından onu inkâr eden herkes hakkındadır. {أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون

{أَلَمْ تَرَ إلَى الَّذِي حَاجَّ} جَادَلَ {إبراهيم في ربه} ل {أَنْ آتَاهُ اللَّه الْمُلْك} أَيْ حَمَلَهُ بَطَره بنعمة الله على ذلك وهو النمروذ {إذْ} بَدَل مِنْ حَاجَّ {قَالَ إبْرَاهِيم} لَمَّا قَالَ لَهُ مَنْ رَبّك الَّذِي تَدْعُونَا إلَيْهِ {رَبِّي الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيت} أَيْ يَخْلُق الْحَيَاة وَالْمَوْت فِي الْأَجْسَاد {قَالَ} هُوَ {أَنَا أُحْيِي وَأُمِيت} بِالْقَتْلِ وَالْعَفْو عَنْهُ وَدَعَا بِرَجُلَيْنِ فَقَتَلَ أَحَدهمَا وَتَرَكَ الْآخَر فَلَمَّا رَآهُ غَبِيًّا {قَالَ إبْرَاهِيم} مُنْتَقِلًا إلَى حُجَّة أَوْضَح مِنْهَا {فَإِنَّ اللَّه يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنْ الْمَشْرِق فَأْتِ بِهَا} أَنْت {مِنْ الْمَغْرِب فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ} تَحَيَّرَ وَدُهِشَ {وَاَللَّه لَا يَهْدِي الْقَوْم الظَّالِمِينَ} بِالْكُفْرِ إلَى مَحَجَّة الِاحْتِجَاج

{أَلَمْ تَرَ إلَى الَّذِي حَاجَّ} “Görmedin mi o kimseyi ki tartışmıştı” münakaşa etmişti {إبراهيم في ربه} “İbrahim ile Rabbi hakkında” sırf {أَنْ آتَاهُ اللَّه الْمُلْك} “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye!” Yani Allah'ın nimetine karşı nankörlüğü ve şımarıklığı onu buna sevk etmişti; o kimse Nemrud'dur. {إذْ} -'hâcce' (حَاجَّ) fiilinden bedeldir- {قَالَ إبْرَاهِيم} “Hani İbrahim demişti ki:” [Nemrud] kendisine: “Bizi kendisine davet ettiğin Rabbin kimdir?” diye sorduğunda, {رَبِّي الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيت} “'Benim Rabbim hem dirilten hem öldürendir.'” Yani bedenlerde hayatı ve ölümü yaratandır. {قَالَ} “O dedi ki:” Nemrud, {أَنَا أُحْيِي وَأُمِيت} “'Ben de diriltir ve öldürürüm!'” Öldürerek ve affederek. Nitekim iki adam çağırdı, birini öldürdü, diğerini serbest bıraktı. [İbrahim] onun anlayışsız olduğunu görünce {قَالَ إبْرَاهِيم} “İbrahim dedi ki:” bundan daha açık bir delile geçerek: {فَإِنَّ اللَّه يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنْ الْمَشْرِق فَأْتِ بِهَا} “'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu getir'” sen [getir] {مِنْ الْمَغْرِب فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ} “batıdan!' Bunun üzerine o inkâr eden adam apışıp kaldı” şaşırıp dona kaldı. {وَاَللَّه لَا يَهْدِي الْقَوْم الظَّالِمِينَ} “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” küfürleri sebebiyle doğru delil getirme yoluna iletmez.

{أَوْ} رَأَيْت {كَاَلَّذِي} الْكَاف زَائِدَة {مَرَّ عَلَى قَرْيَة} هِيَ بَيْت الْمَقْدِس رَاكِبًا عَلَى حِمَار وَمَعَهُ سَلَّة تِين وَقَدَح عَصِير وَهُوَ عُزَيْر {وَهِيَ خَاوِيَة} سَاقِطَة {عَلَى عُرُوشهَا} سُقُوطهَا لَمَّا خَرَّبَهَا بُخْتُنَصَّرَ {قَالَ أَنَّى} كَيْفَ {يُحْيِي هَذِهِ اللَّه بَعْد مَوْتهَا} اسْتِعْظَامًا لِقُدْرَتِهِ تَعَالَى {فَأَمَاتَهُ اللَّه} وَأَلْبَثَهُ {مِائَة عَام ثُمَّ بَعَثَهُ} أَحْيَاهُ ليريه كيفية ذلك {قَالَ} تَعَالَى لَهُ {كَمْ لَبِثْت} مَكَثْت هُنَا {قَالَ لَبِثْت يَوْمًا أَوْ بَعْض يَوْم} لِأَنَّهُ نَامَ أَوَّل النَّهَار فَقُبِضَ وَأُحْيِي عِنْد الْغُرُوب فَظَنَّ أَنَّهُ يَوْم النَّوْم {قَالَ بَلْ لَبِثْت مِائَة عَام فَانْظُرْ إلَى طَعَامك} التِّين {وَشَرَابك} الْعَصِير {لَمْ يَتَسَنَّهُ} لَمْ يَتَغَيَّر مَعَ طُول الزَّمَان وَالْهَاء قِيلَ أَصْل مِنْ سَانَهْت وَقِيلَ لِلسَّكْتِ مِنْ سَانَيْت وَفِي قِرَاءَة بِحَذْفِهَا {وَانْظُرْ إلَى حِمَارك} كَيْفَ هُوَ فَرَآهُ مَيِّتًا وَعِظَامه بيض تلوح فعلنا ذلك لتعلم {وَلِنَجْعَلك آيَة} عَلَى الْبَعْث {لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إلَى الْعِظَام} مِنْ حِمَارك {كَيْفَ نُنْشِزُهَا} نُحْيِيهَا بِضَمِّ النون وقرئ بفتحها من أنشر ونشر لُغَتَانِ وَفِي قِرَاءَة بِضَمِّهَا وَالزَّاي نُحَرِّكهَا وَنَرْفَعهَا {ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا} فَنَظَرَ إلَيْهِ وَقَدْ تَرَكَّبَتْ وَكُسِيَتْ لَحْمًا وَنُفِخَ فِيهِ الرُّوح وَنَهَقَ {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} ذَلِكَ بِالْمُشَاهَدَةِ {قَالَ أَعْلَم} عِلْم مُشَاهَدَة {أن الله على كل شيء قدير} وَفِي قِرَاءَة اعْلَمْ أَمْر مِنْ اللَّه لَهُ

{أَوْ} “Yahut” gördün mü {كَاَلَّذِي} “o kimse gibisini” 'kâf' (ك) zâiddir, {مَرَّ عَلَى قَرْيَة} “bir kasabaya uğrayan” o kasaba Beytü'l-Makdis'tir; o kimse de bir eşek üzerinde, yanında bir sepet incir ve bir kadeh meyve suyu bulunan Üzeyr'dir {وَهِيَ خَاوِيَة} “o [kasaba] çökmüşken” yıkılmışken {عَلَى عُرُوشهَا} “tavanları üzerine.” Bu çöküş Buhtunnasr'ın orayı tahrip etmesiyle olmuştu. {قَالَ أَنَّى} “Dedi ki: 'Nasıl...'” nice {يُحْيِي هَذِهِ اللَّه بَعْد مَوْتهَا} “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?'” Yüce Allah'ın kudretinin büyüklüğünü hayranlıkla ifade ederek. {فَأَمَاتَهُ اللَّه} “Bunun üzerine Allah onu öldürdü” ve onu öylece bıraktı {مِائَة عَام ثُمَّ بَعَثَهُ} “yüz yıl; sonra da onu diriltti” bunun nasıl olduğunu ona göstermek için onu hayata döndürdü. {قَالَ} Yüce Allah ona buyurdu: {كَمْ لَبِثْت} “'Ne kadar kaldın?'” burada ne kadar durdun? {قَالَ لَبِثْت يَوْمًا أَوْ بَعْض يَوْم} “Dedi ki: 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldım.'” Çünkü günün başında uyumuş, o esnada canı alınmış ve gün batımında diriltilmişti; bu yüzden uykunun olduğu aynı gün sandı. {قَالَ بَلْ لَبِثْت مِائَة عَام فَانْظُرْ إلَى طَعَامك} “[Allah] buyurdu ki: 'Hayır, yüz yıl kaldın! Haydi yiyeceğine bak'” incire {وَشَرَابك} “ve içeceğine de bak” meyve suyuna {لَمْ يَتَسَنَّهُ} “bozulmamıştır!” Uzun zamana rağmen değişmemiştir. [Kelimenin sonundaki] 'he' (ه) harfinin, 'sânehte' (سَانَهْت) kökünden asıl harf olduğu söylenmiştir; 'sâneyte' (سَانَيْت) kökünden sekt (durak) he'si olduğu da söylenmiştir. Bir kıraatte 'he' harfi hazfedilerek okunmuştur. {وَانْظُرْ إلَى حِمَارك} “Eşeğine de bak!” Ne durumda olduğuna bak. Bir de gördü ki eşeği ölmüş ve kemikleri bembeyaz parıldamaktadır. [Allah buyurdu:] “Bunu bilesin diye yaptık {وَلِنَجْعَلك آيَة} ve seni bir ibret / mucize kılalım diye” dirilişe dair {لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إلَى الْعِظَام} insanlara. Kemiklere bak” eşeğinin kemiklerine {كَيْفَ نُنْشِزُهَا} onları nasıl bir araya getirip canlandırıyoruz?” Nûn harfinin zammesiyle (نُنْشِزُهَا); fethasıyla da okunmuştur (نَنْشُزُهَا); 'enşere' (أَنْشَرَ) ve 'neşere' (نَشَرَ) iki ayrı lehçedir. Zâ harfiyle olan bir kıraatte ise “onları hareket ettirip yükseltiyoruz” manasındadır. {ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا} “Sonra da onlara et giydiriyoruz.'” Bunun üzerine baktı ki kemikler birbirine eklenmiş, üzerleri etle kaplanmış, içine ruh üflenmiş ve eşek anırmıştır. {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} “Bu durum kendisine apaçık belli olunca” bizzat görerek {قَالَ أَعْلَم} “dedi ki: 'Biliyorum ki'” müşahede ilmiyle [kesinlikle biliyorum ki] {أن الله على كل شيء قدير} “şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.'” Bir kıraatte 'i'lem' (اعْلَمْ) şeklinde Allah'ın ona bir emri olarak okunmuştur.

{و} اُذْكُرْ {إذْ قَالَ إبْرَاهِيم رَبّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ} تَعَالَى لَهُ {أَوَلَمْ تُؤْمِن} بِقُدْرَتِي عَلَى الْإِحْيَاء سَأَلَهُ مَعَ عِلْمه بِإِيمَانِهِ بِذَلِكَ لِيُجِيبَهُ بِمَا سَأَلَ فَيَعْلَم السَّامِعُونَ غرضه {قال بلى} آمنت {وَلَكِنْ} سَأَلْتُك {لِيَطْمَئِنّ} يَسْكُن {قَلْبِي} بِالْمُعَايَنَةِ الْمَضْمُومَة إلَى الِاسْتِدْلَال {قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَة مِنْ الطَّيْر فَصُرْهُنَّ إلَيْك} بِكَسْرِ الصَّاد وَضَمّهَا أَمِلْهُنَّ إلَيْك وقطعهن واخلط لحمهن وريشهن {ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلّ جَبَل} مِنْ جِبَال أَرْضك {منهن جزءا ثم اُدْعُهُنَّ} إلَيْك {يَأْتِينَك سَعْيًا} سَرِيعًا {وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه عَزِيز} لَا يُعْجِزهُ شَيْء {حَكِيم} في صنعه فَأَخَذَ طَاوُوسًا وَنِسْرًا وَغُرَابًا وَدِيكًا وَفَعَلَ بِهِنَّ ما ذكر وأمسك رؤوسهن عِنْده وَدَعَاهُنَّ فَتَطَايَرَتْ الْأَجْزَاء إلَى بَعْضهَا حَتَّى تكاملت ثم أقبلت إلى رؤوسها

{و} Hatırla {إذْ قَالَ إبْرَاهِيم رَبّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ} “Hani İbrahim: 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti. [Allah] buyurdu ki:” {أَوَلَمْ تُؤْمِن} “'Yoksa inanmadın mı?'” diriltmeye olan kudretime. O'nun inandığını bildiği halde, vereceği cevabı işitenler maksadını anlasınlar diye bunu ona sordu. {قال بلى} “[İbrahim] dedi ki: 'Bilakis!'” inandım {وَلَكِنْ} “fakat” [şunun için] senden istedim: {لِيَطْمَئِنّ} “huzura ersin / yatışsın” sakin olsun {قَلْبِي} “kalbim.” Akli delile eklenen gözle müşahede sayesinde. {قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَة مِنْ الطَّيْر فَصُرْهُنَّ إلَيْك} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dört tane al ve onları kendine alıştır'” Sad harfinin kesresi ve zammesiyle (فَصِرْهُنَّ / فَصُرْهُنَّ); onları kendine meylettir, sonra onları parçala ve etleriyle tüylerini birbirine karıştır. {ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلّ جَبَل} “Sonra her bir dağın üzerine koy” bulunduğun yerin dağlarından her birinin üzerine {منهن جزءا ثم اُدْعُهُنَّ} “onlardan birer parça; sonra onları çağır” kendine doğru {يَأْتِينَك سَعْيًا} “koşarak / hızla sana geleceklerdir.” Süratle. {وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه عَزِيز} “Ve bil ki şüphesiz Allah Azîz'dir” hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz, {حَكِيم} “Hakîm'dir” sanatında hikmet sahibidir. Bunun üzerine İbrahim bir tavus kuşu, bir kartal, bir karga ve bir horoz aldı; onlara belirtilen işlemleri yaptı, başlarını yanında tutup onları çağırdı. Parçalar birbirine doğru uçuşup birleşti, sonra da gelip başlarıyla bütünleşti.

{مَثَل} صِفَة نَفَقَات {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالهمْ فِي سَبِيل اللَّه} أَيْ طَاعَته {كَمَثَلِ حَبَّة أَنْبَتَتْ سَبْع سَنَابِل فِي كُلّ سُنْبُلَة مِائَة حَبَّة} فكذلك نفقاتهم تضاعف لسبعمائة ضِعْف {وَاَللَّه يُضَاعِف} أَكْثَر مِنْ ذَلِكَ {لِمَنْ يَشَاء وَاَللَّه وَاسِع} فَضْله {عَلِيم} بِمَنْ يَسْتَحِقّ المضاعفة

{مَثَل} Durumu, harcamalarının vasfı {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالهمْ فِي سَبِيل اللَّه} “Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu” yani O'na itaat yolunda {كَمَثَلِ حَبَّة أَنْبَتَتْ سَبْع سَنَابِل فِي كُلّ سُنْبُلَة مِائَة حَبَّة} “yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir.” İşte onların harcamaları da yedi yüz kata kadar böyle katlanır. {وَاَللَّه يُضَاعِف} “Allah kat kat artırır” bundan daha fazlasını {لِمَنْ يَشَاء وَاَللَّه وَاسِع} “dilediği kimseye. Allah Vâsi'dir” lütfu geniştir, {عَلِيم} “Alîm'dir” kat kat mükâfata kimin layık olduğunu hakkıyla bilendir.

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالهمْ فِي سَبِيل اللَّه ثُمَّ لا يتبعون ما أنفقوا مَنًّا} عَلَى الْمُنْفَق عَلَيْهِ بِقَوْلِهِمْ مَثَلًا قَدْ أحسنت إليه وجبرت حاله {وَلَا أَذًى} لَهُ بِذِكْرِ ذَلِكَ إلَى مَنْ لَا يُحِبّ وُقُوفه عَلَيْهِ وَنَحْوه {لَهُمْ أَجْرهمْ} ثَوَاب إنْفَاقهمْ {عِنْد رَبّهمْ وَلَا خَوْف عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} فِي الْآخِرَة

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالهمْ فِي سَبِيل اللَّه ثُمَّ لا يتبعون ما أنفقوا مَنًّا} “Mallarını Allah yolunda infak edip sonra verdiklerinin arkasından başa kakmayan” kendilerine yardım edilen kimseye mesela: “Ben sana iyilik ettim, halini düzelttim” diyerek minnet etmeyen {وَلَا أَذًى} “ve gönül kırmayanların” bundan haberdar olmasından hoşlanmayacağı kimselere bunu anlatarak ve benzeri şekillerde ona eziyet etmeyenlerin {لَهُمْ أَجْرهمْ} “mükâfatları” harcamalarının sevabı {عِنْد رَبّهمْ وَلَا خَوْف عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Rableri katındadır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” ahirette.

{قَوْل مَعْرُوف} كَلَام حَسَن وَرَدّ عَلَى السَّائِل جميل {ومغفرة} لَهُ فِي إلْحَاحه {خَيْر مِنْ صَدَقَة يَتْبَعهَا أَذًى} بِالْمَنِّ وَتَعْيِير لَهُ بِالسُّؤَالِ {وَاَللَّه غَنِيّ} عَنْ صَدَقَة الْعِبَاد {حَلِيم} بِتَأْخِيرِ الْعُقُوبَة عَنْ المان والمؤذي

{قَوْل مَعْرُوف} “Güzel bir söz” tatlı bir kelam ve isteyene güzel bir karşılık verme {ومغفرة} “ve bir bağışlama” ısrarı karşısında onu hoş görme {خَيْر مِنْ صَدَقَة يَتْبَعهَا أَذًى} “arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır.” Başa kakmak ve istemesinden dolayı onu ayıplamak suretiyle [yapılan eziyetten]. {وَاَللَّه غَنِيّ} “Allah Ganî'dir” kulların sadakasına muhtaç değildir, {حَلِيم} “Halîm'dir” başa kakan ve eziyet eden kimselerin cezasını tehir edendir.

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتكُمْ} أَيْ أُجُورهَا {بالمن والأذى} إبطالا {كَاَلَّذِي} أَيْ كَإِبْطَالِ نَفَقَة الَّذِي {يُنْفِق مَاله رِئَاء النَّاس} مُرَائِيًا لَهُمْ {وَلَا يُؤْمِن بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر} هُوَ الْمُنَافِق {فَمَثَله كَمَثَلِ صَفْوَان} حَجَر أَمْلَس {عَلَيْهِ تُرَاب فَأَصَابَهُ وَابِل} مَطَر شَدِيد {فَتَرَكَهُ صَلْدًا} صُلْبًا أَمْلَس لَا شَيْء عَلَيْهِ {لَا يَقْدِرُونَ} اسْتِئْنَاف لِبَيَانِ مَثَل الْمُنَافِق الْمُنْفِق رِئَاء النَّاس وَجَمْع الضَّمِير بِاعْتِبَارِ مَعْنَى الَّذِي {عَلَى شَيْء مِمَّا كَسَبُوا} عَمِلُوا أَيْ لَا يَجِدُونَ لَهُ ثَوَابًا فِي الْآخِرَة كَمَا لَا يُوجَد عَلَى الصَّفْوَان شَيْء مِنْ التُّرَاب الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ لِإِذْهَابِ الْمَطَر لَهُ {والله لا يهدي القوم الكافرين}

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتكُمْ} “Ey iman edenler! Sadakalarınızı boşa çıkarmayın” yani ecirlerini {بالمن والأذى} “başa kakmak ve eziyet etmekle” [öyle bir boşa çıkarma ki] {كَاَلَّذِي} “tıpkı şu kimse gibi” yani şu kimsenin harcamasını boşa çıkarması gibi: {يُنْفِق مَاله رِئَاء النَّاس} “malını insanlara gösteriş için infak eden” onlara riyakârlık yapan {وَلَا يُؤْمِن بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر} “ve Allah'a ve ahiret gününe inanmayan.” O münafıktır. {فَمَثَله كَمَثَلِ صَفْوَان} “Artık onun durumu, üzerinde toprak bulunan kayanın durumu gibidir” düz, pürüzsüz bir taş {عَلَيْهِ تُرَاب فَأَصَابَهُ وَابِل} “ki ona şiddetli bir yağmur isabet etmiş” kuvvetli yağmur {فَتَرَكَهُ صَلْدًا} “ve onu cascavlak bırakmıştır” sert, kaygan ve üzerinde hiçbir şey kalmamış halde. {لَا يَقْدِرُونَ} -insanlara gösteriş için harcama yapan münafığın halini açıklayan yeni bir cümledir; zamirin çoğul gelmesi 'ellezî' (الَّذِي) lafzının manası itibarıyladır- “Onlar hiçbir şey elde edemezler” {عَلَى شَيْء مِمَّا كَسَبُوا} “kazandıklarından hiçbir şeye [güç yetiremezler]” işledikleri amellerden; yani yağmurun üzerindeki toprağı alıp götürmesi sebebiyle kayanın üzerinde hiçbir şey bulunmadığı gibi, onlar da ahirette yaptıklarının hiçbir sevabını bulamazlar. {والله لا يهدي القوم الكافرين} “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”

{وَمَثَل} نَفَقَات {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالهمْ ابْتِغَاء} طَلَب {مرضاة اللَّه وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسهمْ} أَيْ تَحْقِيقًا لِلثَّوَابِ عليه بخلاف المنافقين الذين لا يرجون لِإِنْكَارِهِمْ لَهُ وَمِنْ ابْتِدَائِيَّة {كَمَثَلِ جَنَّة} بُسْتَان {بِرَبْوَةٍ} بِضَمِّ الرَّاء وَفَتْحهَا مَكَان مُرْتَفِع مُسْتَوٍ {أَصَابَهَا وَابِل فَآتَتْ} أَعْطَتْ {أُكُلهَا} بِضَمِّ الْكَاف وَسُكُونهَا ثَمَرهَا {ضِعْفَيْنِ} مِثْلَيْ مَا يُثْمِر غَيْرهَا {فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِل فَطَلّ} مَطَر خَفِيف يُصِيبهَا وَيَكْفِيهَا لِارْتِفَاعِهَا الْمَعْنَى تُثْمِر وَتَزْكُو كَثُرَ الْمَطَر أَمْ قَلَّ فَكَذَلِكَ نَفَقَات مَنْ ذُكِرَ تَزْكُو عِنْد اللَّه كَثُرَتْ أَمْ قَلَّتْ {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ

{وَمَثَل} Harcamalarının durumu {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالهمْ ابْتِغَاء} “Mallarını arayarak infak edenlerin durumu” talep ederek {مرضاة اللَّه وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسهمْ} “Allah'ın rızasını ve kendilerini pekiştirerek / içten gelen bir samimiyetle” yani inkâr ettikleri için [sevap] ummayan münafıkların aksine, onun sevabını kesin bilerek; 'min' (مِنْ) ibtidaiyyedir; {كَمَثَلِ جَنَّة} “bir bahçenin durumu gibidir” {بِرَبْوَةٍ} “yüksekçe bir tepede bulunan” Râ harfinin zammesi ve fethasıyla (رُبْوَة / رَبْوَة); yüksek ve düzlük bir yer; {أَصَابَهَا وَابِل فَآتَتْ} “ki ona bol bir yağmur isabet etmiş de vermiştir” {أُكُلهَا} “meyvesini” Kâf harfinin zammesi ve sükûnuyla (أُكُل / أُكْل); ürününü {ضِعْفَيْنِ} “iki kat” diğer yerlerin verdiğinin iki katını. {فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِل فَطَلّ} “Eğer ona bol bir yağmur isabet etmezse bir çisenti yeter.” Hafif bir yağmur isabet eder ve yüksekliği sebebiyle ona yeter. Anlam şudur: Yağmur çok da olsa az da olsa o [bahçe] ürün verir ve bereketlenir; aynı şekilde anılan kimselerin harcamaları da çok olsun az olsun Allah katında bereketlenir. {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” bu yüzden size karşılığını verecektir.

{أَيَوَدُّ} أَيُحِبُّ {أَحَدكُمْ أَنْ تَكُون لَهُ جَنَّة} بُسْتَان {مِنْ نَخِيل وَأَعْنَاب تَجْرِي مِنْ تَحْتهَا الأنهار له فيها} ثمر {من كل الثمرات وَقَدْ {أَصَابَهُ الْكِبَر} فَضَعَفَ مِنْ الْكِبَر عَنْ الْكَسْب {وَلَهُ ذُرِّيَّة ضُعَفَاء} أَوْلَاد صِغَار لَا يقدرون عليه {فأصابها إعصار} ريح شديدة فيها {فِيهِ نَار فَاحْتَرَقَتْ} فَفَقَدَهَا أَحْوَج مَا كَانَ إلَيْهَا وَبَقِيَ هُوَ وَأَوْلَاده عَجَزَة مُتَحَيِّرِينَ لَا حِيلَة لَهُمْ وَهَذَا تَمْثِيل لِنَفَقَةِ الْمُرَائِي وَالْمَانّ فِي ذَهَابهَا وَعَدَم نَفْعهَا أَحْوَج مَا يَكُون إلَيْهَا فِي الْآخِرَة وَالِاسْتِفْهَام بِمَعْنَى النَّفْي وَعَنْ بن عَبَّاس هُوَ الرَّجُل عَمِلَ بِالطَّاعَاتِ ثُمَّ بَعَثَ لَهُ الشَّيْطَان فَعَمِلَ بِالْمَعَاصِي حَتَّى أَحْرَقَ أَعْمَاله {كَذَلِكَ} كَمَا بُيِّنَ مَا ذُكِرَ {يُبَيِّن اللَّه لكم الآيات لعلكم تتفكرون} فتعتبرون

{أَيَوَدُّ} “İster mi?” arzu eder mi {أَحَدكُمْ أَنْ تَكُون لَهُ جَنَّة} “biriniz kendisinin bir bahçesi olmasını” bahçe {مِنْ نَخِيل وَأَعْنَاب تَجْرِي مِنْ تَحْتهَا الأنهار له فيها} “hurmalardan ve üzümlerden, altından ırmaklar akan ve içinde kendisi için bulunan” meyve {من كل الثمرات وَقَدْ {أَصَابَهُ الْكِبَر} “her türlü üründen; üstelik kendisine yaşlılık da gelip çatmışken” yaşlılıktan ötürü kazanç elde etmekten aciz kalmış {وَلَهُ ذُرِّيَّة ضُعَفَاء} “ve kendisinin güçsüz çocukları varken” buna güç yetiremeyen küçük çocuklar {فأصابها إعصار} “derken ona bir kasırga isabet etsin” içinde şiddetli bir rüzgâr {فِيهِ نَار فَاحْتَرَقَتْ} “içinde ateş bulunan da yanıversin?” Böylece ona en çok muhtaç olduğu anda onu kaybetmiş; kendisi ve çocukları çaresiz, şaşkın ve hiçbir çıkış yolu bulunmaz halde kalakalmış olsun. Bu, riyakârın ve başa kakanın infakının ahirette ona en çok muhtaç olduğu anda yok olup gitmesi ve fayda vermemesi için bir örneklendirmedir. Soru ise olumsuzluk anlamındadır. İbn Abbâs'tan [rivayet edildiğine göre] o: İtaatler işleyen, sonra şeytanın kendisine musallat olup günahlar işletmesiyle nihayet amellerini yakıp yok ettiği kimsedir. {كَذَلِكَ} “İşte böylece” zikredilenler açıklandığı gibi {يُبَيِّن اللَّه لكم الآيات لعلكم تتفكرون} “Allah size ayetleri açıklar, ta ki düşünesiniz” böylece ibret alasınız.

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا} أَيْ زَكُّوا {مِنْ طَيِّبَات} جياد {ما كسبتم} من المال {وم} ن طيبات {ما أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنْ الْأَرْض} مِنْ الْحُبُوب وَالثِّمَار {وَلَا تَيَمَّمُوا} تَقْصِدُوا {الْخَبِيث} الرَّدِيء {مِنْهُ} أَيْ من المذكور {تنفقون} هـ فِي الزَّكَاة حَال مِنْ ضَمِير تَيَمَّمُوا {وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ} أَيْ الْخَبِيث لَوْ أَعْطَيْتُمُوهُ فِي حُقُوقكُمْ {إلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ} بِالتَّسَاهُلِ وَغَضّ الْبَصَر فَكَيْفَ تُؤَدُّونَ مِنْهُ حَقّ اللَّه {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه غَنِيّ} عَنْ نَفَقَاتكُمْ {حَمِيد} مَحْمُود عَلَى كل حال

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا} “Ey iman edenler! İnfak edin” yani zekâtını verin {مِنْ طَيِّبَات} “helal ve temiz / kaliteli olanlarından” iyilerinden {ما كسبتم} “kazandıklarınızın” mallardan {وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنْ الْأَرْض} “ve sizin için yerden çıkardıklarımızın [temiz olanlarından]” ekinlerden ve meyvelerden. {وَلَا تَيَمَّمُوا} “Kastetmeyin” yönelmeyin {الْخَبِيث} “kötü / kalitesiz olanı” bayağı olanı {مِنْهُ} “ondan” yani anılan şeylerden {تنفقون} “infak etmeye” zekât olarak [vermeyi]; 'teyemmemû'daki zamirden haldir. {وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ} “Oysa siz onu alıcı değilsiniz” yani o adi mal haklarınız karşılığında size verilseydi onu almazdınız {إلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ} “ancak göz yumarak [almanız müstesna].” Müsamaha gösterip göz ardı ederek. Durum böyleyken Allah'ın hakkını ondan nasıl ödersiniz? {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه غَنِيّ} “Ve bilin ki şüphesiz Allah Ganî'dir” sizin infaklarınıza muhtaç değildir, {حَمِيد} “Hamîd'dir” her halükârda övgüye layık olandır.

{الشَّيْطَان يَعِدكُمْ الْفَقْر} يُخَوِّفكُمْ بِهِ إنْ تَصَدَّقْتُمْ فَتُمْسِكُوا {وَيَأْمُركُمْ بِالْفَحْشَاءِ} الْبُخْل وَمَنْع الزَّكَاة {وَاَللَّه يَعِدكُمْ} عَلَى الْإِنْفَاق {مَغْفِرَة مِنْهُ} لِذُنُوبِكُمْ {وَفَضْلًا} رزقا خلفا منه {والله وَاسِع} فَضْله {عَلِيم} بِالْمُنْفِقِ

{الشَّيْطَان يَعِدكُمْ الْفَقْر} “Şeytan sizi fakirlikle korkutur” sadaka verdiğiniz takdirde [fakir düşersiniz diye] sizi bununla korkutur ki cimrilik edesiniz {وَيَأْمُركُمْ بِالْفَحْشَاءِ} “ve size hayâsızlığı / cimriliği emreder” cimriliği ve zekât vermemeyi. {وَاَللَّه يَعِدكُمْ} “Allah ise size vaat ediyor” infakınız karşılığında {مَغْفِرَة مِنْهُ} “kendinden bir bağışlama” günahlarınız için {وَفَضْلًا} “ve bir lütuf” kendi katından bir rızık ve karşılık. {والله وَاسِع} “Allah Vâsi'dir” lütfu geniştir, {عَلِيم} “Alîm'dir” infak edeni hakkıyla bilendir.

{يُؤْتِي الْحِكْمَة} أَيْ الْعِلْم النَّافِع الْمُؤَدِّي إلَى الْعَمَل {مَنْ يَشَاء وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَة فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا} لِمَصِيرِهِ إلَى السَّعَادَة الْأَبَدِيَّة {وَمَا يُذْكَر} فِيهِ إدْغَام التَّاء فِي الْأَصْل فِي الذَّال يتعظ {إلا أولوا الْأَلْبَاب} أَصْحَاب الْعُقُول

{يُؤْتِي الْحِكْمَة} “O, hikmeti verir” yani amele sevk eden faydalı ilmi {مَنْ يَشَاء وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَة فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا} “dilediğine. Kime hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir.” Ebedî saadete ulaştırdığı için. {وَمَا يُذْكَر} -aslında 'tâ' (ت) harfi 'zâl' (ذ) harfine idğam edilmiştir (يَتَذَكَّرُ -> يَذَّكَّرُ)- “Düşünüp öğüt almaz” ibret almaz {إلا أولوا الْأَلْبَاب} “sağduyu / akıl sahiplerinden başkası.”

{وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَة} أَدَّيْتُمْ مِنْ زَكَاة أَوْ صَدَقَة {أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْر} فَوَفَّيْتُمْ بِهِ {فَإِنَّ اللَّه يَعْلَمهُ} فَيُجَازِيكُمْ عَلَيْهِ {وَمَا لِلظَّالِمِينَ} بِمَنْعِ الزَّكَاة وَالنَّذْر أَوْ بِوَضْعِ الْإِنْفَاق فِي غَيْر مَحَلّه مِنْ مَعَاصِي اللَّه {مِنْ أَنْصَار} مَانِعِينَ لَهُمْ مِنْ عَذَابه

{وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَة} “Yaptığınız her bir harcamayı” zekât veya sadaka olarak ödediğiniz her şeyi {أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْر} “yahut adadığınız her bir adağı” gereğini yerine getirdiğiniz [her adağı], {فَإِنَّ اللَّه يَعْلَمهُ} “şüphesiz Allah onu bilir” ve size karşılığını verir. {وَمَا لِلظَّالِمِينَ} “Zalimler için yoktur” zekâtı ve adağı vermeyerek yahut harcamayı yerli yerine yapmayıp Allah'a isyan yolunda sarf ederek [zulmedenler için], {مِنْ أَنْصَار} “hiçbir yardımcı” onları O'nun azabından engelleyecek [hiçbir kimse].

{إنْ تُبْدُوا} تُظْهِرُوا {الصَّدَقَات} أَيْ النَّوَافِل {فَنِعِمَّا هي} أي نعم شيئا إبداؤه {وَإِنْ تُخْفُوهَا} تُسِرُّوهَا {وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاء فَهُوَ خَيْر لَكُمْ} مِنْ إبْدَائِهَا وَإِيتَائِهَا الْأَغْنِيَاء أَمَّا صَدَقَة الْفَرْض فَالْأَفْضَل إظْهَارهَا لِيُقْتَدَى بِهِ وَلِئَلَّا يُتَّهَم وَإِيتَاؤُهَا الْفُقَرَاء مُتَعَيَّن {وَيُكَفِّر} بِالْيَاءِ وَالنُّون مَجْزُومًا بِالْعَطْفِ عَلَى مَحَلّ فَهُوَ وَمَرْفُوعًا عَلَى الِاسْتِئْنَاف {عنكم من} بعض {سيآتكم وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير} عَالِم بِبَاطِنِهِ كَظَاهِرِهِ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْء مِنْهُ

{إنْ تُبْدُوا} “Eğer açıklarsanız” açığa vurursanız {الصَّدَقَات} “sadakaları” yani nafileleri {فَنِعِمَّا هي} “bu ne güzeldir!” Yani onun açığa vurulması ne güzel bir şeydir! {وَإِنْ تُخْفُوهَا} “Eğer onları gizlerseniz” gizli tutar {وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاء فَهُوَ خَيْر لَكُمْ} “ve onları fakirlere verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır” onları açığa vurmaktan ve zenginlere vermekten. Farz olan sadakaya (zekâta) gelince; örnek alınması ve itham altında kalınmaması için onu açıkça vermek daha efdaldir; fakirlere verilmesi ise zaten şarttır / belirlidir. {وَيُكَفِّر} -'yâ' ve 'nûn' ile (وَيُكَفِّرُ / وَنُكَفِّرُ), 'fehuve'nin mahalline atıfla meczûm veya istînâf olarak merfû okunmuştur- “ve örter” {عنكم من} “sizden bir kısmını” bazısını {سيآتكم} “günahlarınızın.” {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” dışını bildiği gibi içini de bilendir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz.

وَلَمَّا مَنَعَ ﷺ مِنْ التَّصَدُّق عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِيُسْلِمُوا نَزَلَ {لَيْسَ عَلَيْك هُدَاهُمْ} أَيْ النَّاس إلَى الدُّخُول فِي الْإِسْلَام إنَّمَا عَلَيْك الْبَلَاغ {وَلَكِنَّ اللَّه يَهْدِي مَنْ يَشَاء} هِدَايَته إلَى الدُّخُول فِيهِ {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْر} مَال {فَلِأَنْفُسِكُمْ} لِأَنَّ ثَوَابه لَهَا {وَمَا تُنْفِقُونَ إلَّا ابْتِغَاء وَجْه اللَّه} أَيْ ثَوَابه لَا غَيْره مِنْ أَعْرَاض الدُّنْيَا خَبَر بِمَعْنَى النَّهْي {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْر يُوَفَّ إلَيْكُمْ} جَزَاؤُهُ {وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} تُنْقِصُونَ مِنْهُ شَيْئًا وَالْجُمْلَتَانِ تَأْكِيد لِلْأُولَى

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Müslüman olsunlar diye müşriklere sadaka verilmesini yasaklayınca şu ayet indi: {لَيْسَ عَلَيْك هُدَاهُمْ} “Onları doğru yola iletmek senin vazifen değildir” yani insanları İslâm'a girdirmek; senin görevin ancak tebliğ etmektir, {وَلَكِنَّ اللَّه يَهْدِي مَنْ يَشَاء} “fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” ona girmesi için hidayetini [dilediğine verir]. {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْر} “Hayırdan ne infak ederseniz” maldan {فَلِأَنْفُسِكُمْ} “kendi nefsiniz / lehinizedir” çünkü sevabı kendisinedir. {وَمَا تُنْفِقُونَ إلَّا ابْتِغَاء وَجْه اللَّه} “Siz ancak Allah'ın rızasını arayarak infak edersiniz” yani dünya menfaatlerinden başka bir şey için değil, sadece O'nun sevabı için; nehiy anlamında bir haber cümlesidir. {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْر يُوَفَّ إلَيْكُمْ} “Hayırdan ne infak ederseniz, size tastamam ödenir” onun mükâfatı {وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} “ve siz hiçbir haksızlığa uğratılmazsınız” ondan hiçbir şey eksiltilmez. Bu iki cümle ilki için birer tekittir.

{لِلْفُقَرَاءِ} خَبَر مُبْتَدَأ مَحْذُوف أَيْ الصَّدَقَات {الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيل اللَّه} أَيْ حَبَسُوا أَنْفُسهمْ عَلَى الْجِهَاد نَزَلَتْ فِي أَهْل الصُّفَّة وَهُمْ أَرْبَعمِائَة مِنْ الْمُهَاجِرِينَ أُرْصِدُوا لِتَعَلُّمِ الْقُرْآن وَالْخُرُوج مَعَ السَّرَايَا {لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا} سَفَرًا {فِي الْأَرْض} لِلتِّجَارَةِ وَالْمَعَاش لِشُغْلِهِمْ عَنْهُ بِالْجِهَادِ {يَحْسِبهُمْ الْجَاهِل} بِحَالِهِمْ {أَغْنِيَاء مِنْ التَّعَفُّف} أَيْ لِتَعَفُّفِهِمْ عَنْ السُّؤَال وَتَرْكه {تَعْرِفهُمْ} يَا مُخَاطَب {بِسِيمَاهُمْ} عَلَامَتهمْ مِنْ التَّوَاضُع وَأَثَر الْجَهْد {لَا يَسْأَلُونَ النَّاس} شَيْئًا فَيُلْحِفُونَ {إلْحَافًا} أَيْ لَا سُؤَال لَهُمْ أَصْلًا فَلَا يَقَع مِنْهُمْ إلْحَاف وَهُوَ الْإِلْحَاح {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْر فَإِنَّ اللَّه به عليم} فمجاز عليه

{لِلْفُقَرَاءِ} mahzuf mübtedanın haberidir, yani “Sadakalar... {الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيل اللَّه} Allah yolunda kendilerini adayan fakirler içindir” yani kendilerini cihada vakfedenler içindir. Bu ayet Ehl-i Suffe hakkında inmiştir; onlar, Kur'an öğrenmek ve seriyyelerle [sefere] çıkmak için kendilerini ayıran muhacirlerden dört yüz kişiydiler. {لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا} “Dolaşmaya güç yetiremezler” sefere çıkmaya {فِي الْأَرْض} “yeryüzünde” ticaret ve geçim için; cihatla meşgul olduklarından ötürü. {يَحْسِبهُمْ الْجَاهِل} “Bilmeyen kimse onları sanır” durumlarını bilmeyen kimse {أَغْنِيَاء مِنْ التَّعَفُّف} “iffetlerinden / istemekten çekinmelerinden dolayı zengin.” İstemekten sakınmaları ve onu terk etmeleri sebebiyle. {تَعْرِفهُمْ} “Sen onları tanırsın” ey muhatap! {بِسِيمَاهُمْ} “simalarından / alametlerinden” tevazularından ve meşakkat izlerinden. {لَا يَسْأَلُونَ النَّاس} “İnsanlardan istemezler” bir şey isteyip de ısrar etmezler {إلْحَافًا} “yüzsüzlük / ısrar ederek.” Yani onların asla bir istemeleri yoktur ki onlardan ilhâf, yani ısrar vaki olsun. {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْر فَإِنَّ اللَّه به عليم} “Hayırdan her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” ve karşılığını verendir.

{الذين ينفقون أموالهم بالليل والنهار سرا وعلانية فلهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون}

{الذين ينفقون أموالهم بالليل والنهار سرا وعلانية فلهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون} “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler var ya, işte onların mükâfatları Rableri katındadır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”

{الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا} أَيْ يَأْخُذُونَهُ وَهُوَ الزِّيَادَة فِي الْمُعَامَلَة بِالنُّقُودِ وَالْمَطْعُومَات فِي الْقَدْر أَوْ الْأَجَل {لَا يَقُومُونَ} مِنْ قُبُورهمْ {إلَّا} قِيَامًا {كَمَا يَقُوم الَّذِي يَتَخَبَّطهُ} يَصْرَعهُ {الشَّيْطَان مِنْ الْمَسّ} الْجُنُون مُتَعَلِّق بيَقُومُونَ {ذَلِكَ} الَّذِي نَزَلَ بِهِمْ {بِأَنَّهُمْ} بِسَبَبِ أَنَّهُمْ {قَالُوا إنَّمَا الْبَيْع مِثْل الرِّبَا} فِي الْجَوَاز وَهَذَا مِنْ عَكْس التَّشْبِيه مُبَالَغَة فَقَالَ تَعَالَى رَدًّا عَلَيْهِمْ {وَأَحَلَّ اللَّه الْبَيْع وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ} بَلَغَهُ {مَوْعِظَة} وَعْظ {مِنْ رَبّه فَانْتَهَى} عَنْ أَكْله {فَلَهُ مَا سَلَفَ} قَبْل النَّهْي أَيْ لَا يَسْتَرِدّ مِنْهُ {وَأَمْره} فِي الْعَفْو عَنْهُ {إلَى اللَّه وَمَنْ عَادَ} إلَى أَكْله مُشَبِّهًا لَهُ بِالْبَيْعِ فِي الْحِلّ {فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون}

{الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا} “Faiz yiyenler” yani onu alanlar; faiz, para ve gıda muamelelerinde miktar veya vade yönünden fazlalıktır {لَا يَقُومُونَ} “kalkamazlar” kabirlerinden {إلَّا} “ancak” [şöyle] bir kalkışla [kalkarlar]: {كَمَا يَقُوم الَّذِي يَتَخَبَّطهُ} “çarptığı kimsenin kalkışı gibi” yere serdiği {الشَّيْطَان مِنْ الْمَسّ} “şeytanın cinnetten ötürü.” Delilikten ötürü; 'yekûmûne' fiiline müteallıktır. {ذَلِكَ} Başlarına gelen bu hal {بِأَنَّهُمْ} “onların... sebebiyledir” şundan dolayıdır ki {قَالُوا إنَّمَا الْبَيْع مِثْل الرِّبَا} “'Alışveriş de tıpkı faiz gibidir' demişlerdir” caiz olma hususunda. Bu, mübalağa amacıyla yapılan ters teşbihtendir. Bunun üzerine Yüce Allah onları reddederek şöyle buyurmuştur: {وَأَحَلَّ اللَّه الْبَيْع وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ} “Oysa Allah alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır. Artık kime gelirse” ulaşırsa {مَوْعِظَة} “bir öğüt” {مِنْ رَبّه فَانْتَهَى} “Rabbinden, ve o da vazgeçerse” onu yemekten {فَلَهُ مَا سَلَفَ} “geçmişte olan kendisinindir” yasaktan öncekiler, yani ondan geri alınmaz {وَأَمْره} “ve onun işi” affedilme hususundaki işi {إلَى اللَّه وَمَنْ عَادَ} “Allah'a aittir. Kim de tekrar dönerse” helallik hususunda faizi alışverişe benzeterek onu yemeye [dönerse], {فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} “işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

{يَمْحَق اللَّه الرِّبَا} يُنْقِصهُ وَيُذْهِب بَرَكَته {وَيُرْبِي الصَّدَقَات} يَزِيدهَا وَيُنَمِّيهَا وَيُضَاعِف ثَوَابهَا {وَاَللَّه لَا يُحِبّ كُلّ كَفَّار} بِتَحْلِيلِ الرِّبَا {أَثِيم} فَاجِر بأكله أي يعاقبه

{يَمْحَق اللَّه الرِّبَا} “Allah faizi mahveder” onu eksiltir ve bereketini giderir {وَيُرْبِي الصَّدَقَات} “sadakaları ise artırır” onları çoğaltır, nemalandırır ve sevabını kat kat yapar. {وَاَللَّه لَا يُحِبّ كُلّ كَفَّار} “Allah hiçbir nankörü sevmez” faizi helal saymak suretiyle [nankörlük eden kimseyi sevmez] {أَثِيم} “günahkârı da” onu yemekle fâsık/günahkâr olan kimseyi; yani onları cezalandırır.

{إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة لهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون}

{إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة لهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه وَذَرُوا} اُتْرُكُوا {مَا بَقِيَ مِنْ الرِّبَا إنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} صَادِقِينَ فِي إيمَانكُمْ فَإِنَّ مِنْ شَأْن الْمُؤْمِن امْتِثَال أَمْر اللَّه تَعَالَى نَزَلَتْ لَمَّا طَالَبَ بَعْض الصَّحَابَة بَعْد النَّهْي بِرِبًا كَانَ لَهُمْ مِنْ قبل

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه وَذَرُوا} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve terk edin” bırakın {مَا بَقِيَ مِنْ الرِّبَا إنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “faizin kalanını; eğer müminseniz” imanınızda samimi iseniz. Zira müminin şanı, Yüce Allah'ın emrine boyun eğmektir. Bu ayet, yasaktan sonra bazı sahabîlerin daha önceden kalan faizlerini talep etmeleri üzerine inmiştir.

{فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا} مَا أُمِرْتُمْ بِهِ {فَأْذَنُوا} اعْلَمُوا {بِحَرْبٍ مِنْ اللَّه وَرَسُوله} لَكُمْ فِيهِ تهديد شديد لهم لما نَزَلَتْ قَالُوا لَا بُدّ لَنَا بِحَرْبِهِ {وَإِنْ تبتم} رجعتم عنه {فلكم رؤوس} أُصُول {أَمْوَالكُمْ لَا تَظْلِمُونَ} بِزِيَادَةٍ {وَلَا تُظْلَمُونَ} بنقص

{فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا} “Eğer yapmazsanız” emrolunduğunuz şeyi [yapmazsanız], {فَأْذَنُوا} “bilin ki” {بِحَرْبٍ مِنْ اللَّه وَرَسُوله} “Allah ve Resulü tarafından açılmış bir savaş vardır” size karşı. Bu ifadede onlar için şiddetli bir tehdit vardır. Ayet indiğinde [sahabîler]: “Bizim O'nun savaşına takatimiz yetmez!” dediler. {وَإِنْ تبتم} “Eğer tövbe ederseniz” ondan vazgeçerseniz, {فلكم رؤوس} “başları sizindir” asılları {أَمْوَالكُمْ لَا تَظْلِمُونَ} “mallarınızın; haksızlık etmezsiniz” fazlalık alarak, {وَلَا تُظْلَمُونَ} “haksızlığa da uğratılmazsınız” eksiltilerek.

{وَإِنْ كَانَ} وَقَعَ غَرِيم {ذُو عُسْرَة فَنَظِرَة} لَهُ أَيْ عَلَيْكُمْ تَأْخِيره {إلَى مَيْسَرَة} بِفَتْحِ السِّين وَضَمّهَا أَيْ وَقْت يُسْر {وَأَنْ تَصَّدَّقُوا} بِالتَّشْدِيدِ عَلَى إدْغَام التَّاء فِي الْأَصْل فِي الصَّاد وَبِالتَّخْفِيفِ عَلَى حَذْفهَا أَيْ تَتَصَدَّقُوا عَلَى الْمُعْسِر بِالْإِبْرَاءِ {خَيْر لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أَنَّهُ خَيْر فَافْعَلُوهُ وَفِي الْحَدِيث مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ عَنْهُ أَظَلَّهُ اللَّه فِي ظِلّه يَوْم لَا ظِلّ إلَّا ظِلّه رَوَاهُ مسلم

{وَإِنْ كَانَ} “Ve eğer... ise” borçlu düşerse {ذُو عُسْرَة فَنَظِرَة} “darlık içinde olan bir kimse, o takdirde mühlet vermek gerekir” ona; yani onu ertelemeniz gerekir {إلَى مَيْسَرَة} “bir kolaylık vaktine kadar.” Sin harfinin fethası ve dammesiyle [meysereh/meysureh]; yani genişlik vaktine kadar. {وَأَنْ تَصَّدَّقُوا} “Ve sadaka olarak bağışlamanız” asıldaki tâ harfinin sâd harfine idğamıyla şeddeli ve hazfedilmesiyle hafif [okunuşla]; yani darlık içindeki kimseye [borcunu] ibra ederek sadaka vermeniz {خَيْر لَكُمْ إنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “sizin için daha hayırlıdır, eğer bilirseniz” onun hayırlı olduğunu; öyleyse bunu yapın. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim darlık içindeki bir borçluya mühlet verir veya borcunu bağışlarsa, Allah hiçbir gölgenin bulunmadığı o günde onu kendi gölgesinde gölgelendirir.” Bunu Müslim rivayet etmiştir.

{وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ} بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ تُرَدُّونَ وَلِلْفَاعِلِ تَسِيرُونَ {فِيهِ إلَى اللَّه} هُوَ يَوْم الْقِيَامَة {ثُمَّ تُوَفَّى} فِيهِ {كُلّ نَفْس} جَزَاء {مَا كَسَبَتْ} عَمِلَتْ مِنْ خَيْر وَشَرّ {وَهُمْ لَا يظلمون} بنقص حسنة أو زيادة سيئة

{وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ} “Ve sakının bir günden ki döndürüleceksiniz” meçhul sîgasıyla döndürüleceksiniz ve malum sîgasıyla yürüyeceksiniz {فِيهِ إلَى اللَّه} “onda Allah'a.” O, kıyamet günüdür. {ثُمَّ تُوَفَّى} “Sonra tastamam ödenecektir” onda {كُلّ نَفْس} “herkese” karşılığı {مَا كَسَبَتْ} “kazandığının” hayır ve şerden işlediğinin, {وَهُمْ لَا يظلمون} “ve onlara asla haksızlık edilmez” bir iyiliğin eksiltilmesi veya bir kötülüğün artırılması suretiyle.

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا إذَا تَدَايَنْتُمْ} تَعَامَلْتُمْ {بِدَيْنٍ} كَسَلَمٍ وقرض {إلى أجل مسمى} معلوم {فَاكْتُبُوهُ} اسْتِيثَاقًا وَدَفْعًا لِلنِّزَاعِ {وَلْيَكْتُبْ} كِتَاب الدَّيْن {بَيْنكُمْ كَاتِب بِالْعَدْلِ} بِالْحَقِّ فِي كِتَابَته لَا يُزِيد فِي الْمَال وَالْأَجَل وَلَا يُنْقِص {وَلَا يأب} يمتنع {كاتب} من {أن يكتب} إذا دُعِيَ إلَيْهَا {كَمَا عَلَّمَهُ اللَّه} أَيْ فَضَّلَهُ بالكتابة فلا يبخل بها والكاف متعلقة بيأب {فَلْيَكْتُبْ} تَأْكِيد {وَلْيُمْلِلْ} يُمْلِ الْكَاتِب {الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقّ} الدَّيْن لِأَنَّهُ الْمَشْهُود عَلَيْهِ فَيُقِرّ لِيُعْلَم مَا عَلَيْهِ {وَلْيَتَّقِ اللَّه رَبّه} فِي إمْلَائِهِ {وَلَا يَبْخَس} يُنْقِص {مِنْهُ} أَيْ الْحَقّ {شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقّ سَفِيهًا} مُبَذِّرًا {أَوْ ضَعِيفًا} عَنْ الْإِمْلَاء لِصِغَرٍ أَوْ كِبَر {أَوْ لَا يَسْتَطِيع أَنْ يُمِلّ هُوَ} لِخَرَسٍ أَوْ جَهْل بِاللُّغَةِ أَوْ نَحْو ذَلِكَ {فَلْيُمْلِلْ وَلِيّه} مُتَوَلِّي أَمْره مِنْ وَالِد وَوَصِيّ وَقَيِّم وَمُتَرْجِم {بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا} أَشْهِدُوا عَلَى الدَّيْن {شَهِيدَيْنِ} شَاهِدَيْنِ {مِنْ رِجَالكُمْ} أَيْ بَالِغِي الْمُسْلِمِينَ الْأَحْرَار {فَإِنْ لَمْ يَكُونَا} أَيْ الشَّهِيدَانِ {رَجُلَيْنِ فَرَجُل وامرأتان} يَشْهَدُونَ {مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنْ الشُّهَدَاء} لِدِينِهِ وَعَدَالَته وَتَعَدُّد النِّسَاء لِأَجْلِ {أَنْ تَضِلّ} تَنْسَى {إحْدَاهُمَا} الشَّهَادَة لِنَقْصِ عَقْلهنَّ وَضَبْطهنَّ {فَتُذَكِّر} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد {إحْدَاهُمَا} الذَّاكِرَة {الْأُخْرَى} النَّاسِيَة وَجُمْلَة الْإِذْكَار مَحَلّ الْعِلَّة أَيْ لِتَذْكُر إنْ ضَلَّتْ وَدَخَلَتْ عَلَى الضَّلَال لِأَنَّهُ سَبَبه وَفِي قِرَاءَة بِكَسْرِ أَنْ شَرْطِيَّة وَرَفْع تُذَكِّر اسْتِئْنَاف جَوَابه {وَلَا يَأْبَ الشهداء إذا ما} زائدة {دُعُوا} إلَى تَحَمُّل الشَّهَادَة وَأَدَائِهَا {وَلَا تَسْأَمُوا} تَمَلُّوا مِنْ {أَنْ تَكْتُبُوهُ} أَيْ مَا شَهِدْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ الْحَقّ لِكَثْرَةِ وُقُوع ذَلِكَ {صَغِيرًا} كان {أو كبيرا} قليلا أو كَثِيرًا {إلَى أَجَله} وَقْت حُلُوله حَال مِنْ الْهَاء فِي تَكْتُبُوهُ {ذَلِكُمْ} أَيْ الْكَتْب {أَقْسَط} أَعْدَل {عِنْد اللَّه وَأَقْوَم لِلشَّهَادَةِ} أَيْ أَعْوَن عَلَى إقَامَتهَا لِأَنَّهُ يُذَكِّرهَا {وَأَدْنَى} أَقْرَب إلَى {أ} ن {لَا تَرْتَابُوا} تَشُكُّوا فِي قَدْر الْحَقّ وَالْأَجَل {إلَّا أَنْ تَكُون} تَقَع {تِجَارَة حَاضِرَة} وَفِي قِرَاءَة بِالنَّصْبِ فَتَكُون نَاقِصَة وَاسْمهَا ضَمِير التِّجَارَة {تُدِيرُونَهَا بَيْنكُمْ} أَيْ تَقْبِضُونَهَا وَلَا أَجَل فِيهَا {فليس عليكم جناح} في {أ} ن {لا تكتبوها} المراد بها المتجر فِيهِ {وَأَشْهِدُوا إذَا تَبَايَعْتُمْ} عَلَيْهِ فَإِنَّهُ أَدْفَع لِلِاخْتِلَافِ وَهَذَا وَمَا قَبْله أَمْر نَدْب {وَلَا يُضَارّ كَاتِب وَلَا شَهِيد} صَاحِب الْحَقّ وَمَنْ عَلَيْهِ بِتَحْرِيفٍ أَوْ امْتِنَاع مِنْ الشَّهَادَة أَوْ الْكِتَابَة وَلَا يَضُرّهُمَا صَاحِب الْحَقّ بِتَكْلِيفِهِمَا مَا لَا يَلِيق فِي الْكِتَابَة وَالشَّهَادَة {وَإِنْ تَفْعَلُوا} مَا نُهِيتُمْ عَنْهُ {فَإِنَّهُ فُسُوق} خُرُوج عَنْ الطاعة لا حق {بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّه} فِي أَمْره وَنَهْيه {وَيُعَلِّمكُمْ اللَّه} مَصَالِح أُمُوركُمْ حَال مُقَدَّرَة أَوْ مُسْتَأْنَف {والله بكل شيء عليم}

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا إذَا تَدَايَنْتُمْ} “Ey iman edenler! Birbirinize borçlandığınızda” muamele yaptığınızda {بِدَيْنٍ} “bir borç ile” selem ve ödünç gibi, {إلى أجل مسمى} “belirli bir süreye kadar” malum bir süreye kadar, {فَاكْتُبُوهُ} “onu yazın” teminat olsun ve anlaşmazlığı engellesin diye. {وَلْيَكْتُبْ} “Ve yazsın” borç senedini {بَيْنكُمْ كَاتِب بِالْعَدْلِ} “aranızda bir kâtip adaletle” yazmasında hakka riayet ederek; miktarda ve vadede ne artırsın ne de eksiltsin. {وَلَا يأب} “Kaçınmasın” çekinmesin {كاتب} “hiçbir kâtip” {أن يكتب} “yazmaktan” yazmaya çağrıldığında, {كَمَا عَلَّمَهُ اللَّه} “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi” yani ona yazmayı lütfettiği gibi; dolayısıyla onu [yazmaktan] esirgemesin. 'Kâf' harfi 'ye'be' fiiline müteallıktır. {فَلْيَكْتُبْ} “Artık yazsın” [emri] teyittir. {وَلْيُمْلِلْ} “Ve yazdırsın” kâtibe yazdırsın {الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقّ} “üzerinde hak olan kimse” borçlu olan; çünkü aleyhine şahitlik edilen odur, dolayısıyla üzerindeki bilinsin diye ikrar etsin. {وَلْيَتَّقِ اللَّه رَبّه} “Ve Rabbi olan Allah'tan korksun” yazdırmasında, {وَلَا يَبْخَس} “ve eksiltmesin” noksanlaştırmasın {مِنْهُ} “ondan” yani haktan {شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقّ سَفِيهًا} “hiçbir şeyi. Eğer üzerinde hak bulunan kimse aklı ermez biriyse” savurgan biri ise {أَوْ ضَعِيفًا} “yahut zayıfsa” küçüklük veya yaşlılık sebebiyle yazdırmaktan [acizse] {أَوْ لَا يَسْتَطِيع أَنْ يُمِلّ هُوَ} “veya bizzat kendisi yazdırmaya güç yetiremiyorsa” dilsizlik yahut dili bilmeme ve benzeri bir sebeple, {فَلْيُمْلِلْ وَلِيّه} “onun velisi yazdırsın” işini üstlenen babası, vasisi, kayyımı yahut tercümanı {بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا} “adaletle. Ve şahit tutun” borca şahit getirin {شَهِيدَيْنِ} “iki şahit” {مِنْ رِجَالكُمْ} “erkeklerinizden” yani hür, baliğ Müslümanlarınızdan. {فَإِنْ لَمْ يَكُونَا} “Eğer bulunmazsa” o iki şahit {رَجُلَيْنِ فَرَجُل وامرأتان} “iki erkek, bu takdirde bir erkek ve iki kadın” şahitlik etsinler {مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنْ الشُّهَدَاء} “razı olacağınız şahitlerden” dinine ve adaletine [güvendiğiniz]; kadınların sayısının birden fazla olması ise şu gerekçeyledir: {أَنْ تَضِلّ} “şaşırırsa / unutursa diye” {إحْدَاهُمَا} “biri” şahitliği akıllarının ve zabt kabiliyetlerinin noksanlığı sebebiyle, {فَتُذَكِّر} “hatırlatsın diye” hafif ve şeddeli okunuşla {إحْدَاهُمَا} “biri” hatırlayan [kadın] {الْأُخْرَى} “diğerine” unutan [kadına]. Hatırlatma cümlesi illet makamındadır; yani 'şaşırırsa hatırlatsın diye' demektir ve şaşırmanın sebebi olduğu için onun üzerine dahil olmuştur. Bir kıraatte şart bildiren 'in' edatının kesresiyle ve cevap cümlesinin istinafı olarak 'tüzekkiru'nun ref'i ile okunmuştur. {وَلَا يَأْبَ الشهداء إذا ما} “Ve şahitler çekinmesinler... zaman” 'mâ' zaiddir {دُعُوا} “çağrıldıkları” şahitliği yüklenmeye ve onu eda etmeye. {وَلَا تَسْأَمُوا} “Ve usanmayın” bıkmayın {أَنْ تَكْتُبُوهُ} “onu yazmaktan” yani çokça vuku bulması sebebiyle üzerine şahitlik ettiğiniz hakkı [yazmaktan]; {صَغِيرًا} “küçük” olsun {أو كبيرا} “veya büyük” az veya çok olsun {إلَى أَجَله} “vadesine kadar.” Vadesinin dolacağı vakte kadar; 'tektubûhû'daki zamirden haldir. {ذَلِكُمْ} “İşte bu” yani yazmak {أَقْسَط} “daha adaletlidir” {عِنْد اللَّه وَأَقْوَم لِلشَّهَادَةِ} “Allah katında ve şahitlik için daha sağlamdır” yani onun yerine getirilmesine daha çok yardımcıdır; çünkü onu hatırlatır {وَأَدْنَى} “ve daha yakındır” {أ} ن {لَا تَرْتَابُوا} “şüpheye düşmemenize” hakkın miktarı ve vadesi hususunda şüphe etmemenize; {إلَّا أَنْ تَكُون} “ancak olması müstesnadır” vuku bulması {تِجَارَة حَاضِرَة} “peşin bir ticaret” bir kıraatte nasb iledir, bu durumda nâkıs fiil olur ve ismi de ticaret zamiridir {تُدِيرُونَهَا بَيْنكُمْ} “aranızda elden ele çevirdiğiniz” yani peşin olarak kabzettiğiniz ve içinde vade bulunmayan [bir ticaret olması müstesnadır], {فليس عليكم جناح} “o takdirde size bir günah yoktur” {أ} ن {لا تكتبوها} “onu yazmamanızda.” Bundan maksat, ticarete konu olan maldır. {وَأَشْهِدُوا إذَا تَبَايَعْتُمْ} “Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun” onun üzerine; çünkü bu, anlaşmazlığı gidermede daha etkilidir. Bu ve bundan önceki emir mendubluk bildirir. {وَلَا يُضَارّ كَاتِب وَلَا شَهِيد} “Ne kâtip ne de şahit zarar görsün / zarar versin.” Hak sahibine ve borçluya tahrifat yapmak veya şahitlikten yahut yazmaktan çekinmek suretiyle zarar vermesinler; hak sahibi de kâtip ve şahide yazma ve şahitlik hususunda kendilerine uygun olmayan şeyleri yükleyerek onlara zarar vermesin. {وَإِنْ تَفْعَلُوا} “Ve eğer yaparsanız” yasaklandığınız şeyi, {فَإِنَّهُ فُسُوق} “şüphesiz o bir fısktır” itaatten çıkıştır ki bu size yakışan {بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّه} “bir durumdur. Allah'tan korkun” emrinde ve nehyinde. {وَيُعَلِّمكُمْ اللَّه} “Ve Allah size öğretir” işlerinizin maslahatlarını. Mukadder bir hal yahut müstenedir. {والله بكل شيء عليم} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

{وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَر} أَيْ مُسَافِرِينَ وَتَدَايَنْتُمْ {ولم تجدوا كاتبا فرهن} وفي قراءة فرهان جمع رهن {مقبوضة} تَسْتَوْثِقُونَ بِهَا وَبَيَّنَتْ السُّنَّة جَوَاز الرَّهْن فِي الْحَضَر وَوُجُود الْكَاتِب فَالتَّقَيُّد بِمَا ذُكِرَ لِأَنَّ التوثيق فيه أشد وأفاد قَوْله مَقْبُوضَة اشْتِرَاط الْقَبْض فِي الرَّهْن وَالِاكْتِفَاء بِهِ مِنْ الْمُرْتَهِن وَوَكِيله {فَإِنْ أَمِنَ بَعْضكُمْ بَعْضًا} أَيْ الدَّائِن الْمَدِين عَلَى حَقّه فَلَمْ يَرْتَهِن {فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اُؤْتُمِنَ} أَيْ الْمَدِين {أَمَانَته} دَيْنه {وَلْيَتَّقِ اللَّه رَبّه} فِي أَدَائِهِ {وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَة} إذَا دُعِيتُمْ لِإِقَامَتِهَا {وَمَنْ يَكْتُمهَا فَإِنَّهُ آثِم قَلْبه} خُصَّ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ مَحَلّ الشَّهَادَة وَلِأَنَّهُ إذَا أَثِمَ تَبِعَهُ غَيْره فَيُعَاقَب عَلَيْهِ مُعَاقَبَة الْآثِمِينَ {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيم} لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْء مِنْهُ

{وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَر} “Ve eğer yolculukta iseniz” yani seferde olup borçlanırsanız {ولم تجدوا كاتبا فرهن} “ve kâtip de bulamazsanız, bu takdirde rehinler” bir kıraatte rehinin çoğulu olarak 'ferihânun' [şeklindedir] {مقبوضة} “alınmalıdır” kendileriyle güvence sağlayacağınız. Sünnet, hazarda (yolcu değilken) ve kâtibin bulunduğu durumda da rehinin caiz olduğunu açıklamıştır; zikredilen durumla kayıtlanması ise, teminat ihtiyacının onda daha şiddetli olmasındandır. Ayetteki 'makbûdatün' ifadesi, rehide kabzın (teslim almanın) şart olduğunu ve mürtehin (rehin alan) veya vekili tarafından kabzedilmesinin yeterli olduğunu ifade etmiştir. {فَإِنْ أَمِنَ بَعْضكُمْ بَعْضًا} “Eğer birbirinize güvenirseniz” yani alacaklı, borçluya hakkı konusunda güvenir de rehin almazsa, {فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اُؤْتُمِنَ} “güvenilen kimse ödesin” yani borçlu {أَمَانَته} “emanetini” borcunu {وَلْيَتَّقِ اللَّه رَبّه} “ve Rabbi olan Allah'tan korksun” onun edasında. {وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَة} “Şahitliği de gizlemeyin” onu yerine getirmeye çağrıldığınızda. {وَمَنْ يَكْتُمهَا فَإِنَّهُ آثِم قَلْبه} “Kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır.” Kalp özellikle zikredilmiştir; çünkü şahitliğin mahalli odur ve o günaha girdiğinde diğer organlar da ona uyar. Böylece günahkârların cezasıyla cezalandırılır. {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيم} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz.

{لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْض وَإِنْ تُبْدُوا} تُظْهِرُوا {مَا فِي أَنْفُسكُمْ} مِنْ السُّوء وَالْعَزْم عَلَيْهِ {أَوْ تُخْفُوهُ} تُسِرُّوهُ {يُحَاسِبكُمْ} يُخْبِركُمْ {بِهِ اللَّه} يَوْم الْقِيَامَة {فَيَغْفِر لِمَنْ يَشَاء} الْمَغْفِرَة لَهُ {وَيُعَذِّب مَنْ يَشَاء} تَعْذِيبه وَالْفِعْلَانِ بِالْجَزْمِ عَطْف عَلَى جَوَاب الشَّرْط وَالرَّفْع أَيْ فَهُوَ {وَاَللَّه عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} وَمِنْهُ مُحَاسَبَتكُمْ وَجَزَاؤُكُمْ

{لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْض وَإِنْ تُبْدُوا} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Ve eğer açığa vurursanız” izhar ederseniz {مَا فِي أَنْفُسكُمْ} “içinizdekini” kötülüğü ve ona azmetmeyi {أَوْ تُخْفُوهُ} “yahut onu gizlerseniz” saklarsanız, {يُحَاسِبكُمْ} “sizi hesaba çeker” size haber verir {بِهِ اللَّه} “onunla Allah” kıyamet gününde. {فَيَغْفِر لِمَنْ يَشَاء} “Sonra dilediğini bağışlar” kendisi için mağfiret dilediği kimseyi {وَيُعَذِّب مَنْ يَشَاء} “ve dilediğine azap eder” azap edilmesini dilediği kimseye. Her iki fiil de şartın cevabına atıfla meczumdur yahut [fâ-i sebebiyyeden sonra] ref' iledir; yani 'fehüve' [takdirindedir]. {وَاَللَّه عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} “Allah her şeye kadirdir.” Sizi hesaba çekmesi ve karşılığınızı vermesi de buna dahildir.

{آمَنَ} صَدَّقَ {الرَّسُول} مُحَمَّد ﷺ {بِمَا أُنْزِلَ إلَيْهِ مِنْ رَبّه} مِنْ الْقُرْآن {وَالْمُؤْمِنُونَ} عُطِفَ عَلَيِهِ {كُلّ} تَنْوِيَنه عِوَض مِنْ الْمُضَاف إلَيْهِ {آمَنَ بِاَللَّهِ وَمَلَائِكَته وَكُتُبه} بِالْجَمْعِ وَالْإِفْرَاد {وَرُسُله} يَقُولُونَ {لَا نُفَرِّق بَيْن أَحَد مِنْ رُسُله} فَنُؤْمِن بِبَعْضٍ وَنَكْفُر بِبَعْضٍ كَمَا فَعَلَ الْيَهُود وَالنَّصَارَى {وَقَالُوا سَمِعْنَا} أَيْ ما أمرنا به سماع قبول {وأطعنا} نَسْأَلك {غُفْرَانك رَبّنَا وَإِلَيْك الْمَصِير} الْمَرْجِع بِالْبَعْثِ وَلَمَّا نَزَلَتْ الْآيَة الَّتِي قَبْلهَا شَكَا الْمُؤْمِنُونَ مِنْ الْوَسْوَسَة وَشَقَّ عَلَيْهِمْ الْمُحَاسَبَة بِهَا فَنَزَلَ

{آمَنَ} “İman etti” tasdik etti {الرَّسُول} “Peygamber” Muhammed ﷺ {بِمَا أُنْزِلَ إلَيْهِ مِنْ رَبّه} “kendisine Rabbinden indirilene” Kur'an'a; {وَالْمُؤْمِنُونَ} “müminler de” onun üzerine matuftur. {كُلّ} “Hepsi” tenvini muzafun ileyhin yerinedir {آمَنَ بِاَللَّهِ وَمَلَائِكَته وَكُتُبه} “Allah'a, meleklerine, kitaplarına” cem ve müfred [kıraatiyle] {وَرُسُله} “ve peygamberlerine iman etti.” Şöyle derler: {لَا نُفَرِّق بَيْن أَحَد مِنْ رُسُله} “'O'nun peygamberlerinden hiçbirinin arasını ayırt etmeyiz'” Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz. {وَقَالُوا سَمِعْنَا} “Ve dediler ki: 'İşittik'” yani emrolunduğumuz şeyi kabul işitişiyle işittik {وأطعنا} “'ve itaat ettik.” Senden dileriz {غُفْرَانك رَبّنَا وَإِلَيْك الْمَصِير} “Rabbimiz, bağışlamanı dileriz; dönüş de ancak Sanadır.'” Ba's (diriliş) ile dönüş Sana'dır. Bir önceki ayet indiğinde müminler vesveseden şikâyet etmişler ve ondan hesaba çekilmek kendilerine ağır gelmişti. Bunun üzerine [bu ayet] indi.

{لَا يُكَلِّف اللَّه نَفْسًا إلَّا وُسْعهَا} أَيْ ما تسعه قدرتها {لها ما كَسَبَتْ} مِنْ الْخَيْر أَيْ ثَوَابه {وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ} مِنْ الشَّرّ أَيْ وِزْره وَلَا يُؤَاخَذ أَحَد بِذَنْبِ أَحَد وَلَا بِمَا لَمْ يَكْسِبهُ مِمَّا وَسْوَسَتْ بِهِ نَفْسه قُولُوا {رَبّنَا لَا تُؤَاخِذنَا} بِالْعِقَابِ {إنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا} تَرَكْنَا الصَّوَاب لَا عَنْ عَمْد كَمَا آخَذْت بِهِ مَنْ قَبْلنَا وَقَدْ رَفَعَ اللَّه ذَلِكَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّة كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيث فَسُؤَاله اعْتِرَاف بِنِعْمَةِ اللَّه {رَبّنَا وَلَا تَحْمِل عَلَيْنَا إصْرًا} أَمْرًا يَثْقُل عَلَيْنَا حَمْله {كَمَا حَمَلْته عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلنَا} أَيْ بَنِي إسْرَائِيل مِنْ قَتْل النَّفْس فِي التَّوْبَة وَإِخْرَاج رُبُع الْمَال فِي الزَّكَاة وَقَرْض مَوْضِع النَّجَاسَة {رَبّنَا وَلَا تُحَمِّلنَا مَا لَا طَاقَة} قُوَّة {لَنَا بِهِ} مِنْ التَّكَالِيف وَالْبَلَاء {وَاعْفُ عَنَّا} اُمْحُ ذُنُوبنَا {وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا} فِي الرَّحْمَة زِيَادَة عَلَى الْمَغْفِرَة {أَنْت مَوْلَانَا} سَيِّدنَا وَمُتَوَلِّي أُمُورنَا {فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْم الْكَافِرِينَ} بِإِقَامَةِ الْحُجَّة وَالْغَلَبَة فِي قِتَالهمْ فَإِنَّ مِنْ شَأْن الْمَوْلَى أَنْ يَنْصُر مَوَالِيه عَلَى الْأَعْدَاء وَفِي الْحَدِيث لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَة فَقَرَأَهَا ﷺ قِيلَ لَهُ عَقِب كُلّ كَلِمَة قَدْ فَعَلْت = ٣ سُورَة آل عِمْرَان

{لَا يُكَلِّف اللَّه نَفْسًا إلَّا وُسْعهَا} “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez” yani takatinin alabileceği şeyden başkasını [yüklemez]. {لها ما كَسَبَتْ} “Kazandığı kendi lehinedir” hayırdan yaptığı; yani onun sevabı [kendisinindir], {وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ} “ettiği de kendi aleyhinedir” şerden işlediği; yani onun günahı [kendi aleyhinedir]. Hiç kimse bir başkasının günahından veya nefsinin vesvese ettiği şeylerden bizzat kazanmadığı/işlemediği şeylerden ötürü sorumlu tutulmaz. Deyiniz ki: {رَبّنَا لَا تُؤَاخِذنَا} “'Rabbimiz, bizi sorumlu tutma” cezalandırma {إنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا} “eğer unutur veya kasıtsız olarak yanılırsak'” bizden öncekileri sorumlu tuttuğun gibi kasten olmayarak doğruyu terk edersek. Nitekim hadiste geçtiği üzere Allah bunu bu ümmetten kaldırmıştır; dolayısıyla bunu istemek Allah'ın nimetini itiraf etmektir. {رَبّنَا وَلَا تَحْمِل عَلَيْنَا إصْرًا} “'Rabbimiz, bize ağır bir yük yükleme'” taşınması bize ağır gelen bir yük {كَمَا حَمَلْته عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلنَا} “'bizden öncekilere yüklediğin gibi'” yani tövbede nefsi öldürmek, zekâtta malın dörtte birini çıkarmak ve pisliğin değdiği yeri kesip atmak gibi [ağır yükleri] İsrailoğullarına yüklediğin gibi. {رَبّنَا وَلَا تُحَمِّلنَا مَا لَا طَاقَة} gücümüzün {لَنَا بِهِ} “'yetmeyeceği şeyleri bize taşıtma'” tekliflerden ve belalardan güç yetiremeyeceğimiz şeyleri. {وَاعْفُ عَنَّا} “'Bizi affet'” günahlarımızı sil, {وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا} “'bizi bağışla ve bize merhamet et.'” Rahmette mağfiretin üzerine bir ziyadelik vardır. {أَنْت مَوْلَانَا} “'Sen bizim Mevlâmızsın'” Efendimiz ve işlerimizi üstlenensin; {فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْم الْكَافِرِينَ} “'kâfirler kavmine karşı bize yardım et'” hücceti ikame etmek ve onlarla savaşta galip kılmak suretiyle. Zira efendinin şanı, dostlarını düşmanlara karşı muzaffer kılmaktır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: Bu ayet indiğinde Peygamber ﷺ onu okudu; her cümlenin ardından kendisine “Kabul ettim” denildi. = 3 ÂL-İ İMRÂN SURESİ