{فِيهِ آيَات بَيِّنَات} مِنْهَا {مَقَام إبْرَاهِيم} أَيْ الْحَجَر الَّذِي قَامَ عَلَيْهِ عِنْد بِنَاء الْبَيْت فَأَثَر قَدَمَاهُ فِيهِ وَبَقِيَ إلَى الْآن مَعَ تَطَاوُل الزَّمَان وَتَدَاوُل الْأَيْدِي عَلَيْهِ وَمِنْهَا تَضْعِيف الْحَسَنَات فِيهِ وَأَنَّ الطَّيْر لَا يَعْلُوهُ {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} لَا يُتَعَرَّض إلَيْهِ بِقَتْلٍ أَوْ ظُلْم أَوْ غَيْر ذَلِكَ {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاس حِجّ الْبَيْت} وَاجِب بِكَسْرِ الْحَاء وَفَتْحهَا لُغَتَانِ فِي مَصْدَر حَجَّ قَصَدَ وَيُبْدَل مِنْ النَّاس {مَنْ اسْتَطَاعَ إلَيْهِ سَبِيلًا} طَرِيقًا فَسَّرَهُ ﷺ بِالزَّادِ وَالرَّاحِلَة رَوَاهُ الْحَاكِم وَغَيْره {وَمَنْ كَفَرَ} بِاَللَّهِ أَوْ بِمَا فَرَضَهُ مِنْ الْحَجّ {فَإِنَّ اللَّه غَنِيّ عَنْ الْعَالَمِينَ} الْإِنْس وَالْجِنّ وَالْمَلَائِكَة وَعَنْ عِبَادَتهمْ
{فِيهِ آيَات بَيِّنَات} “Onda apaçık deliller vardır;” onlardan biri de {مَقَام إبْرَاهِيم} “İbrahim'in makamıdır.” Yani Beyt'i inşa ederken üzerine bastığı taştır; iki ayağının izi onda çıkmış, zamanın uzamasına ve elden ele geçmesine rağmen bugüne kadar kalmıştır. Yine onlardan biri, onda yapılan hasenatın katlanması ve kuşların onun üzerine çıkmamasıdır. {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} “Oraya giren kimse güvende olur;” öldürülme, zulüm veya başka bir şeyle ona müdahale edilmez. {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاس حِجّ الْبَيْت} “O Beyt'i haccetmek Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” vaciptir; hâ harfinin kesresi ve fethasıyla [hiccu / haccu], 'hacce' (yöneldi) fiilinin masdarında iki lügattir. 'En-Nâs' kelimesinden bedel yapılır: {مَنْ اسْتَطَاعَ إلَيْهِ سَبِيلًا} “ona bir yol bulabilen kimseye.” Bir yola; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu azık ve binek olarak tefsir etmiştir, Hâkim ve başkaları rivayet etmiştir. {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” Allah'ı yahut farz kıldığı haccı, {فَإِنَّ اللَّه غَنِيّ عَنْ الْعَالَمِينَ} “şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.” İnsanlardan, cinlerden, meleklerden ve onların ibadetlerinden [müstağnidir].
{قل يأهل الكتاب لم تكفرون بآيات الله} تَصْرِفُونَ {عَنْ سَبِيل اللَّه} أَيْ دِينه
{قل يأهل الكتاب لم تكفرون بآيات الله} “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?'” Çeviriyorsunuz {عَنْ سَبِيل اللَّه} “Allah'ın yolundan” yani dininden
{مَنْ آمَنَ} بِتَكْذِيبِكُمْ النَّبِيّ وَكَتْم نِعْمَته {تَبْغُونَهَا} أَيْ تَطْلُبُونَ السَّبِيل {عِوَجًا} مَصْدَر بِمَعْنَى مُعْوَجَّة أَيْ مَائِلَة عَنْ الْحَقّ {وَأَنْتُمْ شُهَدَاء} عَالِمُونَ بِأَنَّ الدِّين الْمَرْضِيّ الْقَيِّم هُوَ دِين الْإِسْلَام كَمَا فِي كِتَابكُمْ {وَمَا اللَّه بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} مِنْ الْكُفْر وَالتَّكْذِيب وَإِنَّمَا يُؤَخِّركُمْ إلَى وقتكم ليجازيكم
{مَنْ آمَنَ} “iman edeni?” Peygamber'i yalanlamanız ve nimetini gizlemeniz suretiyle; {تَبْغُونَهَا} “onu arıyorsunuz” yani yolu arıyorsunuz {عِوَجًا} “eğrilik” masdardır, eğri yani haktan sapmış anlamındadır; {وَأَنْتُمْ شُهَدَاء} “halbuki siz şahitsiniz” razı olunan dosdoğru dinin, kitabınızda belirtildiği üzere İslâm dini olduğunu bilenlersiniz. {وَمَا اللَّه بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” Küfür ve tekzipten [yaptıklarınızdan gafil değildir], sadece cezanızı vermek üzere sizi vaktinize kadar ertelemektedir.
وَنَزَلَ لَمَّا مَرَّ بَعْض الْيَهُود عَلَى الْأَوْس وَالْخَزْرَج وَغَاظَهُمْ تَأَلُّفهمْ فَذَكَّرُوهُمْ بِمَا كَانَ بَيْنهمْ فِي الْجَاهِلِيَّة مِنْ الْفِتَن فَتَشَاجَرُوا وَكَادُوا يَقْتَتِلُونَ {يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب يَرُدُّوكُمْ بَعْد إيمَانكُمْ كَافِرِينَ}
Yahudilerden bazılarının Evs ve Hazrec'e uğrayıp onların kaynaşmasına öfkelenmeleri, onlara Cahiliye döneminde aralarında geçen fitneleri hatırlatmaları, bunun üzerine onların da tartışıp neredeyse birbirlerini öldürecek duruma gelmeleri üzerine şu ayet indi: {يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب يَرُدُّوكُمْ بَعْد إيمَانكُمْ كَافِرِينَ} “Ey iman edenler! Kendilerine Kitap verilenlerden bir gruba itaat ederseniz, imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak döndürürler.”
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} اسْتِفْهَام تَعْجِيب وَتَوْبِيخ {وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَات اللَّه وَفِيكُمْ رَسُوله وَمَنْ يَعْتَصِم} يَتَمَسَّك {بالله فقد هدي إلى صراط مستقيم}
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} “Nasıl inkâr edersiniz?” Şaşkınlık ve kınama ifade eden bir soru; {وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَات اللَّه وَفِيكُمْ رَسُوله وَمَنْ يَعْتَصِم} “Halbuki Allah'ın ayetleri size okunuyor ve O'nun elçisi aranızda bulunuyor! Kim sarılırsa” tutunursa {بالله فقد هدي إلى صراط مستقيم} “Allah'a, şüphesiz doğru yola iletilmiştir.”
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه حَقّ تُقَاته} بِأَنْ يُطَاع فَلَا يُعْصَى وَيُشْكَر فَلَا يُكْفَر وَيُذْكَر فَلَا يُنْسَى فَقَالُوا يَا رَسُول اللَّه وَمَنْ يَقْوَى عَلَى هَذَا فَنُسِخَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى {فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ} {وَلَا تَمُوتُنَّ إلَّا وَأَنْتُمْ مسلمون} موحدون
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه حَقّ تُقَاته} “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde sakının” O'na itaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip nankörlük edilmemesi ve zikredilip unutulmaması suretiyle. Bunun üzerine 'Ey Allah'ın Elçisi! Buna kimin gücü yeter?' dediler. Bu hüküm Allah Teâlâ'nın: {فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ} “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” kavliyle neshedildi. {وَلَا تَمُوتُنَّ إلَّا وَأَنْتُمْ مسلمون} “ve ancak Müslümanlar olarak ölün.” Muvahhidler olarak.
{وَاعْتَصِمُوا} تَمَسَّكُوا {بِحَبْلِ اللَّه} أَيْ دِينه {جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا} بَعْد الْإِسْلَام {وَاذْكُرُوا نِعْمَة اللَّه} إنْعَامه {عَلَيْكُمْ} يَا مَعْشَر الْأَوْس وَالْخَزْرَج {إذْ كُنْتُمْ} قَبْل الْإِسْلَام {أَعْدَاء فَأَلَّفَ} جَمَعَ {بَيْن قُلُوبكُمْ} بِالْإِسْلَامِ {فَأَصْبَحْتُمْ} فَصِرْتُمْ {بِنِعْمَتِهِ إخْوَانًا} فِي الدِّين وَالْوِلَايَة {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا} طَرَف {حُفْرَة مِنْ النَّار} لَيْسَ بَيْنكُمْ وَبَيْن الْوُقُوع فِيهَا إلَّا أَنْ تَمُوتُوا كُفَّارًا {فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا} بِالْإِيمَانِ {كذلك} كما بين لكم ما ذكر {يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون}
{وَاعْتَصِمُوا} Tutunun, sarılın {بِحَبْلِ اللَّه} “Allah'ın ipine” yani dinine {جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا} “hepiniz birden ve fırkalara ayrılmayın” İslâm'dan sonra. {وَاذْكُرُوا نِعْمَة اللَّه} “Allah'ın nimetini hatırlayın” O'nun lütfunu {عَلَيْكُمْ} “üzerinizdeki” ey Evs ve Hazrec topluluğu! {إذْ كُنْتُمْ} İslâm'dan önce {أَعْدَاء فَأَلَّفَ} “düşman idiniz de kalplerinizi birleştirdi” İslâm ile {بَيْن قُلُوبكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ} “kalplerinizin arasını, böylece oldunuz” {بِنِعْمَتِهِ إخْوَانًا} “O'nun nimetiyle kardeşler” dinde ve velayette (dostlukta). {وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا} kenarında {حُفْرَة مِنْ النَّار} “ateşten bir çukurun [kenarında idiniz]” sizinle onun içine düşmeniz arasında kâfir olarak ölmenizden başka bir şey yoktu; {فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا} “sizi ondan kurtardı” iman vesilesiyle. {كذلك} Zikredileni size açıkladığı gibi {يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون} “Allah ayetlerini size böyle açıklar ki doğru yolu bulasınız.”
{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّة يَدْعُونَ إلَى الْخَيْر} الْإِسْلَام {وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنْ الْمُنْكَر وَأُولَئِكَ} الدَّاعُونَ الْآمِرُونَ النَّاهُونَ {هُمْ الْمُفْلِحُونَ} الْفَائِزُونَ وَمِنْ لِلتَّبْعِيضِ لِأَنَّ مَا ذُكِرَ فَرْض كِفَايَة لَا يَلْزَم كُلّ الْأُمَّة وَلَا يَلِيق بِكُلِّ أَحَد كَالْجَاهِلِ
{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّة يَدْعُونَ إلَى الْخَيْر} “İçinizden hayra çağıran bir topluluk bulunsun” İslâm'a, {وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنْ الْمُنْكَر وَأُولَئِكَ} “iyiliği emreden ve kötülükten sakındıran. İşte onlar” bu davet edenler, emredenler ve sakındıranlar, {هُمْ الْمُفْلِحُونَ} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Zafere ulaşanlardır. [Ayeteki] ‘min’ (مِنْ) edatı teb‘îz (kısmîlik) içindir; çünkü zikredilen husus farz-ı kifâyedir, ümmetin tamamına gerekmez ve cahil kimse gibi herkese de uygun düşmez.
{وَلَا تَكُونُوا كَاَلَّذِينَ تَفَرَّقُوا} عَنْ دِينهمْ {وَاخْتَلَفُوا} فِيهِ {مِنْ بَعْد مَا جَاءَهُمْ الْبَيِّنَات} وَهُمْ الْيَهُود وَالنَّصَارَى {وأولئك لهم عذاب عظيم}
{وَلَا تَكُونُوا كَاَلَّذِينَ تَفَرَّقُوا} “Ve fırkalara ayrılanlar gibi olmayın” dinlerinden kopup ayrılanlar, {وَاخْتَلَفُوا} “ve anlaşmazlığa düşenler” din hususunda {مِنْ بَعْد مَا جَاءَهُمْ الْبَيِّنَات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra.” Bunlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. {وأولئك لهم عذاب عظيم} “İşte onlar için büyük bir azap vardır.”
{يَوْم تَبْيَضّ وُجُوه وَتَسْوَدّ وُجُوه} أَيْ يَوْم الْقِيَامَة {فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوههمْ} وَهُمْ الْكَافِرُونَ فَيُلْقَوْنَ فِي النَّار وَيُقَال لَهُمْ تَوْبِيخًا {أَكَفَرْتُمْ بعد إيمانكم} يوم أخذ الميثاق {فذوقوا العذاب بما كنتم تكفرون}
{يَوْم تَبْيَضّ وُجُوه وَتَسْوَدّ وُجُوه} “Nice yüzlerin ağaracağı ve nice yüzlerin kararacağı günde” yani kıyamet gününde. {فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوههمْ} “Yüzleri kararanlara gelince” onlar kâfirlerdir, cehennem ateşine atılırlar ve kınama kabilinden kendilerine şöyle denilir: {أَكَفَرْتُمْ بعد إيمانكم} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” Misak gününde [iman ettikten sonra]? {فذوقوا العذاب بما كنتم تكفرون} “Öyleyse inkâr etmekte olduğunuz şey sebebiyle azabı tadın!”
{وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوههمْ} وَهُمْ الْمُؤْمِنُونَ {فَفِي رحمة الله} أي جنته {هم فيها خالدون}
{وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوههمْ} “Yüzleri ağaranlara gelince” onlar da müminlerdir; {فَفِي رحمة الله} “onlar Allah'ın rahmeti içindedirler” yani cennetindedirler, {هم فيها خالدون} “onlar orada ebedî kalacaklardır.”
{تِلْكَ} أَيْ هَذِهِ الْآيَات {آيَات اللَّه نَتْلُوهَا عَلَيْك} يَا مُحَمَّد {بِالْحَقِّ وَمَا اللَّه يُرِيد ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ} بِأَنْ يَأْخُذهُمْ بِغَيْرِ جُرْم
{تِلْكَ} “İşte bunlar” yani bu ayetler {آيَات اللَّه نَتْلُوهَا عَلَيْك} “Allah'ın ayetleridir; onları sana okuyoruz” ey Muhammed, {بِالْحَقِّ وَمَا اللَّه يُرِيد ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ} “hak ile. Allah âlemlere hiçbir zulüm istemez.” Onları suçsuz yere cezalandırmak suretiyle [zulmetmek istemez].
{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} مُلْكًا وَخَلْقًا وَعَبِيدًا {وَإِلَى اللَّه تَرْجِع} تَصِير {الأمور}
{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” mülk, yaratılış ve kulluk bakımından. {وَإِلَى اللَّه تَرْجِع} döner {الأمور} “bütün işler.”
{كُنْتُمْ} يَا أُمَّة مُحَمَّد فِي عِلْم اللَّه تَعَالَى {خَيْر أُمَّة أُخْرِجَتْ} أُظْهِرَتْ {لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنْ الْمُنْكَر وَتُؤْمِنُونَ بِاَللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْل الْكِتَاب لَكَانَ} الْإِيمَان {خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمْ الْمُؤْمِنُونَ} كَعَبْدِ اللَّه بْن سَلَام ﵁ وَأَصْحَابه {وَأَكْثَرهمْ الْفَاسِقُونَ} الْكَافِرُونَ
{كُنْتُمْ} “Siz oldunuz” ey Muhammed ümmeti, Allah Teâlâ'nın ilminde {خَيْر أُمَّة أُخْرِجَتْ} ortaya çıkarılmış “en hayırlı ümmet” {لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنْ الْمُنْكَر وَتُؤْمِنُونَ بِاَللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْل الْكِتَاب لَكَانَ} “insanlar için; iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah'a inanırsınız. Eğer Ehl-i Kitap da iman etseydi” [bu] iman {خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمْ الْمُؤْمِنُونَ} “kendileri için elbette daha hayırlı olurdu. Onlardan inananlar vardır” Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh ve arkadaşları gibi; {وَأَكْثَرهمْ الْفَاسِقُونَ} “fakat pek çoğu fâsıklardır.” Kâfirlerdir.
{لَنْ يَضُرُّوكُمْ} أَيْ الْيَهُود يَا مَعْشَر الْمُسْلِمِينَ بِشَيْءٍ {إلَّا أَذًى} بِاللِّسَانِ مِنْ سَبّ وَوَعِيد {وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمْ الْأَدْبَار} مُنْهَزِمِينَ {ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ} عَلَيْكُمْ بَلْ لَكُمْ النَّصْر عَلَيْهِمْ
{لَنْ يَضُرُّوكُمْ} “Onlar size hiçbir zarar veremezler” yani Yahudiler, ey Müslümanlar topluluğu, hiçbir şeyle [zarar veremezler] {إلَّا أَذًى} “ancak eziyetten başka.” Sövgü ve tehdit kabilinden dille [yapılan eziyet]. {وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمْ الْأَدْبَار} “Eğer sizinle savaşırlarsa, size arkalarını dönerler” hezimete uğramış olarak; {ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ} “sonra kendilerine yardım da edilmez” size karşı, bilakis zafer onlara karşı sizin olur.
{ضُرِبَتْ عَلَيْهِمْ الذِّلَّة أَيْنَ مَا ثُقِفُوا} حَيْثُمَا وُجِدُوا فَلَا عِزّ لَهُمْ وَلَا اعْتِصَام {إلَّا} كَائِنِينَ {بِحَبْلٍ مِنْ اللَّه وَحَبْل مِنْ النَّاس} الْمُؤْمِنِينَ وَهُوَ عَهْدهمْ إلَيْهِمْ بِالْأَمَانِ عَلَى أَدَاء الْجِزْيَة أَيْ لَا عِصْمَة لَهُمْ غَيْر ذَلِكَ {وَبَاءُوا} رَجَعُوا {بِغَضَبٍ مِنْ اللَّه وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمْ الْمَسْكَنَة ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ} أَيْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ {كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّه وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاء بِغَيْرِ حَقّ ذلك} تأكيدا {بِمَا عَصَوْا} أَمْر اللَّه {وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} يَتَجَاوَزُونَ الْحَلَال إلَى الْحَرَام
{ضُرِبَتْ عَلَيْهِمْ الذِّلَّة أَيْنَ مَا ثُقِفُوا} “Nerede bulunurlarsa bulunsunlar, üzerlerine zillet damgası vuruldu” nerede rastlanırlarsa rastlansınlar; onlar için bir izzet ve sığınak yoktur, {إلَّا} ancak müstesna {بِحَبْلٍ مِنْ اللَّه وَحَبْل مِنْ النَّاس} “Allah'ın ipine ve insanların” müminlerin “ipine [sığınanlar] müstesna.” Bu da cizye ödemeleri karşılığında kendilerine verilen eman ahdidir; yani bundan başka onlar için bir dokunulmazlık yoktur. {وَبَاءُوا} Döndüler {بِغَضَبٍ مِنْ اللَّه وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمْ الْمَسْكَنَة ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ} “Allah'tan bir gazaba uğramış olarak ve üzerlerine miskinlik damgası vuruldu. Bu, şundandır ki” yani şu sebeptendir: {كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّه وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاء بِغَيْرِ حَقّ ذلك} pekiştirme için [tekrar edilmiştir], {بِمَا عَصَوْا} “Allah'ın emrine isyan etmeleri” {وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “ve haddi aşmalarındandır.” Helalden harama geçmelerindendir.
{لَيْسُوا} أَيْ أَهْل الْكِتَاب {سَوَاء} مُسْتَوِينَ {مِنْ أَهْل الْكِتَاب أُمَّة قَائِمَة} مُسْتَقِيمَة ثَابِتَة عَلَى الْحَقّ كَعَبْدِ اللَّه بْن سَلَام ﵁ وأصحابه {يتلون آيات الله آناء الليل} أي سَاعَاته {وَهُمْ يَسْجُدُونَ} يُصَلُّونَ حَال
{لَيْسُوا} “Onlar değillerdir” yani Ehl-i Kitap {سَوَاء} “bir (aynı)” eşit. {مِنْ أَهْل الْكِتَاب أُمَّة قَائِمَة} “Ehl-i Kitap'tan dosdoğru bir topluluk vardır” istikamet üzere, hakta sebat eden; Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh ve arkadaşları gibi. {يتلون آيات الله آناء الليل} “Gecenin saatlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar” yani vakitlerinde, {وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “ve secde ederler.” Hal cümlesi olarak namaz kılarlar.
{يُؤْمِنُونَ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنْ الْمُنْكَر وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَات وَأُولَئِكَ} الْمَوْصُوفُونَ بِمَا ذَكَرَ اللَّه {مِنْ الصَّالِحِينَ} وَمِنْهُمْ مَنْ لَيْسُوا كَذَلِكَ وَلَيْسُوا مِنْ الصَّالِحِينَ
{يُؤْمِنُونَ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنْ الْمُنْكَر وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَات وَأُولَئِكَ} “Allah'a ve ahiret gününe iman ederler, iyiliği emrederler, kötülükten sakındırırlar ve hayırlarda yarışırlar. İşte onlar” Allah'ın zikrettiği vasıflarla nitelenenler, {مِنْ الصَّالِحِينَ} “salihlerdendir.” Onlardan böyle olmayanlar ise salihlerden değildir.
{وَمَا تَفْعَلُوا} بِالتَّاءِ أَيَّتهَا الْأُمَّة وَالْيَاء أَيْ الأمة القائمة {من خير فلن تكفروه} بِالْوَجْهَيْنِ أَيْ تَعْدَمُوا ثَوَابه بَلْ تُجَازَوْنَ عَلَيْهِ {والله عليم بالمتقين}
{وَمَا تَفْعَلُوا} “Her ne yaparsanız” 'tâ' (ت) ile [okunduğunda]: Ey bu ümmet! 'Yâ' (ي) ile [okunduğunda]: Yani o dosdoğru duran topluluk; {من خير فلن تكفروه} “hayırdan, onun karşılığından asla mahrum bırakılmayacaksınız” her iki kıraat vechiyle de; yani mükâfatından mahrum edilmezsiniz, bilakis onunla mükâfatlandırılırsınız. {والله عليم بالمتقين} “Allah takva sahiplerini hakkıyla bilendir.”
{إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِي} تَدْفَع {عَنْهُمْ أموالهم ولا أولادهم من الله} أي من عذابه {شيئا} وخصها بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْإِنْسَان يَدْفَع عَنْ نَفْسه تَارَة بفداء المال وتارة بالإستعانة بالأولاد {وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون}
{إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِي} savamaz, fayda vermez {عَنْهُمْ أموالهم ولا أولادهم من الله} “İnkâr edenlerin malları da evlatları da Allah'a karşı onlara asla [fayda vermez]” yani O'nun azabından {شيئا} “hiçbir şey [savamaz].” Bu ikisi özellikle zikredilmiştir, zira insan kendisini bazen mal fidyesi vererek, bazen de evlatlarından yardım isteyerek savunur. {وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} “İşte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
{مَثَل} صِفَة {مَا يُنْفِقُونَ} أَيْ الْكُفَّار {فِي هَذِهِ الْحَيَاة الدُّنْيَا} فِي عَدَاوَة النَّبِيّ مِنْ صَدَقَة وَنَحْوهَا {كَمَثَلِ رِيح فِيهَا صِرّ} حَرّ أَوْ بَرْد شَدِيد {أَصَابَتْ حَرْث} زَرْع {قَوْم ظَلَمُوا أَنْفُسهمْ} بِالْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَة {فَأَهْلَكَتْهُ} فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهِ فَكَذَلِكَ نَفَقَاتهمْ ذَاهِبَة لَا يَنْتَفِعُونَ بِهَا {وَمَا ظَلَمَهُمْ اللَّه} بِضَيَاعِ نَفَقَاتهمْ {وَلَكِنْ أَنْفُسهمْ يظلمون} بالكفر الموجب لضياعها
{مَثَل} Durumu, vasfı {مَا يُنْفِقُونَ} “harcadıkları şeylerin” yani kâfirlerin {فِي هَذِهِ الْحَيَاة الدُّنْيَا} “bu dünya hayatında” sadaka ve benzeri şeylerle Peygamber'e düşmanlık yolunda [harcadıklarının], {كَمَثَلِ رِيح فِيهَا صِرّ} “içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgârın misali gibidir” şiddetli sıcak veya şiddetli soğuk [bulunan], {أَصَابَتْ حَرْث} ekinine isabet eden {قَوْم ظَلَمُوا أَنْفُسهمْ} “kendilerine zulmetmiş bir kavmin” inkâr ve isyan ile, {فَأَهْلَكَتْهُ} “ve onu helak etmiştir.” Böylece ondan faydalanamamışlardır. İşte onların harcamaları da böyledir; boşa gider, ondan faydalanamazlar. {وَمَا ظَلَمَهُمْ اللَّه} “Allah onlara zulmetmedi” harcamalarını zayi etmek suretiyle, {وَلَكِنْ أَنْفُسهمْ يظلمون} “fakat onlar kendilerine zulmediyorlar” onun boşa gitmesini gerektiren inkâr ile.
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَة} أَصْفِيَاء تُطْلِعُونَهُمْ عَلَى سِرّكُمْ {مِنْ دُونكُمْ} أَيْ غَيْركُمْ مِنْ الْيَهُود وَالنَّصَارَى وَالْمُنَافِقِينَ {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا} نُصِبَ بِنَزْعِ الْخَافِض أَيْ لَا يُقَصِّرُونَ لَكُمْ فِي الْفَسَاد {وَدُّوا} تَمَنَّوْا {مَا عَنِتُّمْ} أَيْ عَنَّتَكُمْ وَهُوَ شِدَّة الضَّرَر {قَدْ بَدَتْ} ظَهَرَتْ {الْبَغْضَاء} الْعَدَاوَة لَكُمْ {مِنْ أَفْوَاههمْ} بِالْوَقِيعَةِ فِيكُمْ وَإِطْلَاع الْمُشْرِكِينَ عَلَى سِرّكُمْ {وَمَا تُخْفِي صُدُورهمْ} مِنْ الْعَدَاوَة {أَكْبَر قَدْ بَيَّنَّا لَكُمْ الْآيَات} عَلَى عَدَاوَتهمْ {إنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ} ذَلِكَ فَلَا تُوَالُوهُمْ
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَة} “Ey iman edenler! Sırdaş edinmeyin” sırrınızı kendilerine açtığınız samimi dostlar {مِنْ دُونكُمْ} “sizden başkasını” yani Yahudilerden, Hristiyanlardan ve münafıklardan sizden gayrısını. {لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا} 'el-hâfıd'ın hazfiyle mansuptur (zarf mef'ulüdür); yani sizin için fesat çıkarmada hiçbir kusur etmezler. {وَدُّوا} Temenni ettiler, arzuladılar {مَا عَنِتُّمْ} “sıkıntıya düşmenizi” yani sizi zora sokacak şeyi; o da şiddetli zarardır. {قَدْ بَدَتْ} Belirdi, açığa çıktı {الْبَغْضَاء} “kin ve düşmanlık” size olan düşmanlık {مِنْ أَفْوَاههمْ} “ağızlarından” aleyhinizde konuşmak ve sırrınızı müşriklere açmak suretiyle. {وَمَا تُخْفِي صُدُورهمْ} “Göğüslerinin gizlediği ise” düşmanlıktan [gizlediği] {أَكْبَر قَدْ بَيَّنَّا لَكُمْ الْآيَات} “daha büyüktür. Muhakkak ayetleri size açıkladık” onların düşmanlığına dair, {إنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ} “eğer akıl erdiriyorsanız” buna; öyleyse onları dost edinmeyin.
{هَا} لِلتَّنْبِيهِ {أَنْتُمْ} يَا {أُولَاءِ} الْمُؤْمِنِينَ {تُحِبُّونَهُمْ} لِقَرَابَتِهِمْ مِنْكُمْ وَصَدَاقَتهمْ {وَلَا يُحِبُّونَكُمْ} لِمُخَالَفَتِهِمْ لَكُمْ في الدين {وتؤمنوا بِالْكِتَابِ كُلّه} أَيْ بِالْكُتُبِ كُلّهَا وَلَا يُؤْمِنُونَ بِكِتَابِكُمْ {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمْ الْأَنَامِل} أَطْرَاف الْأَصَابِع {مِنْ الْغَيْظ} شِدَّة الْغَضَب لِمَا يَرَوْنَ مِنْ ائْتِلَافكُمْ وَيُعَبَّر عَنْ شِدَّة الْغَضَب بِعَضِّ الْأَنَامِل مَجَازًا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ عَضّ {قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ} أَيْ ابْقَوْا عَلَيْهِ إلَى الْمَوْت فَلَنْ تَرَوْا مَا يَسُرّكُمْ {إنَّ اللَّه عَلِيم بِذَاتِ الصُّدُور} بما في قلوبكم وَمِنْهُ مَا يُضْمِرهُ هَؤُلَاءِ
{هَا} Tenbih (uyarı) içindir; {أَنْتُمْ} “İşte siz” ey {أُولَاءِ} müminler! {تُحِبُّونَهُمْ} “Onları seversiniz” size olan akrabalıkları ve dostlukları sebebiyle, {وَلَا يُحِبُّونَكُمْ} “halbuki onlar sizi sevmezler” dinde size muhalif oldukları için, {وتؤمنوا بِالْكِتَابِ كُلّه} “ve siz kitabın tamamına inanırsınız” yani kitapların hepsine inanırsınız, onlar ise sizin kitabınıza inanmazlar. {وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمْ الْأَنَامِل} parmak uçlarını {مِنْ الْغَيْظ} “sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise öfkeden size karşı parmaklarını ısırırlar” kaynaşmanızı gördükleri için şiddetli öfkeden. Şiddetli öfke, fiilen ısırma olmasa bile mecaz olarak parmak uçlarını ısırmakla ifade edilir. {قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ} “De ki: 'Öfkenizle geberin!'” Yani ölüme kadar bu hal üzere kalın; sizi sevindirecek hiçbir şey görmeyeceksiniz! {إنَّ اللَّه عَلِيم بِذَاتِ الصُّدُور} “Şüphesiz Allah kalplerin özünü hakkıyla bilendir.” Kalplerinizde olanı; bunların gizlediği şeyler de buna dâhildir.
{إنْ تَمْسَسْكُمْ} تُصِبْكُمْ {حَسَنَة} نِعْمَة كَنَصْرٍ وَغَنِيمَة {تَسُؤْهُمْ} تُحْزِنهُمْ {وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَة} كَهَزِيمَةٍ وَجَدْب {يَفْرَحُوا بِهَا} وَجُمْلَة الشَّرْط مُتَّصِلَة بِالشَّرْطِ قَبْل وَمَا بَيْنهمَا اعْتِرَاض وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ مُتَنَاهُونَ فِي عَدَاوَتكُمْ فَلِمَ تُوَالُوهُمْ فَاجْتَنِبُوهُمْ {وَإِنْ تَصْبِرُوا} عَلَى أَذَاهُمْ {وَتَتَّقُوا} اللَّه فِي مُوَالَاتهمْ وَغَيْرهَا {لَا يَضُرّكُمْ} بِكَسْرِ الضَّاد وَسُكُون الرَّاء وَضَمّهَا وَتَشْدِيدهَا {كَيْدهمْ شَيْئًا إنَّ اللَّه بِمَا يَعْمَلُونَ} بِالْيَاءِ وَالتَّاء {مُحِيط} عَالِم فَيُجَازِيهِمْ بِهِ
{إنْ تَمْسَسْكُمْ} Size isabet ederse {حَسَنَة} “bir iyilik” zafer ve ganimet gibi bir nimet, {تَسُؤْهُمْ} “bu onları üzer” kederlendirir; {وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَة} “ve şayet size bir kötülük isabet ederse” hezimet ve kıtlık gibi, {يَفْرَحُوا بِهَا} “onunla ferahlanırlar.” Şart cümlesi önceki şarta bağlıdır ve aralarındaki ifade itiraziyedir (ara cümledir). Mana şudur: Onlar size düşmanlıkta son noktadadırlar; öyleyse niçin onları dost edinesiniz? Onlardan sakının! {وَإِنْ تَصْبِرُوا} “Eğer sabrederseniz” onların eziyetine {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız” onları dost edinme ve diğer konularda Allah'tan [sakınırsanız], {لَا يَضُرّكُمْ} dat harfinin kesresi ve râ'nın sükûnu ile veya zammesi ve şeddesi ile {كَيْدهمْ شَيْئًا إنَّ اللَّه بِمَا يَعْمَلُونَ} 'yâ' ve 'tâ' ile [okunur], “onların hilesi size hiçbir zarar vermez. Şüphesiz Allah onların yaptıklarını” {مُحِيط} “epey kuşatıcıdır” bilir ve onları bununla cezalandırır.
{وَ} اُذْكُرْ يَا مُحَمَّد {إِذْ غَدَوْت مِنْ أهلك} من المدينة {تبوء} تُنْزِل {الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِد} مَرَاكِز يَقِفُونَ فِيهَا {لِلْقِتَالِ وَاَللَّه سَمِيع} لِأَقْوَالِكُمْ {عَلِيم} بِأَحْوَالِكُمْ وَهُوَ يَوْم أُحُد خَرَجَ النَّبِيّ ﷺ بِأَلْفٍ أَوْ إلَّا خَمْسِينَ رَجُلًا وَالْمُشْرِكُونَ ثَلَاثَة آلَاف وَنَزَلَ بِالشِّعْبِ يَوْم السَّبْت سَابِع شَوَّال سَنَة ثَلَاث مِنْ الْهِجْرَة وَجَعَلَ ظَهْره وَعَسْكَره إلَى أُحُد وَسَوَّى صُفُوفهمْ وَأَجْلَسَ جَيْشًا مِنْ الرُّمَاة وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْد اللَّه بْن جُبَيْر بِسَفْحِ الْجَبَل وَقَالَ انْضَحُوا عَنَّا بِالنَّبْلِ لَا يأتونا مِنْ وَرَائِنَا وَلَا تَبْرَحُوا غُلِبْنَا أَوْ نُصِرْنَا
{وَ} Hatırla ey Muhammed, {إِذْ غَدَوْت مِنْ أهلك} “Hani ailenden sabah erkenden ayrılmıştın” Medine'den, {تبوء} yerleştiriyordun {الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِد} “müminleri mevzilere” duracakları mevzilere {لِلْقِتَالِ وَاَللَّه سَمِيع} “savaş için. Allah hakkıyla işitendir” sözlerinizi, {عَلِيم} “bilendir” hallerinizi. Bu, Uhud günüydü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bin veya elli eksik kişiyle çıktı; müşrikler ise üç bin kişiydi. Hicretin üçüncü yılı Şevval ayının yedinci cumartesi günü vadiye indi; sırtını ve ordusunu Uhud'a verdi, saflarını düzeltti, okçulardan bir ordu yerleştirdi ve dağın eteğinde onların başına Abdullah b. Cübeyr'i komutan tayin etti. Ve: 'Bizi oklayarak savunun, arkamızdan gelmesinler; ister yenilelim ister zafer kazanalım yerinizden ayrılmayın' buyurdu.
{إذْ} بَدَل مِنْ إذْ قَبْله {هَمَّتْ} بَنُو سَلَمَة وَبَنُو حَارِثَة جَنَاحَا الْعَسْكَر {طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} تَجْبُنَا عَنْ الْقِتَال وَتَرْجِعَا لَمَّا رَجَعَ عَبْد اللَّه بْن أُبَيٍّ الْمُنَافِق وَأَصْحَابه وَقَالَ عَلَام نَقْتُل أَنْفُسنَا وَأَوْلَادنَا وَقَالَ لِأَبِي جَابِر السُّلَمِيّ الْقَائِل لَهُ أَنْشُدكُمْ اللَّه فِي نَبِيّكُمْ وَأَنْفُسكُمْ لَوْ نَعْلَم قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ فَثَبَّتَهُمَا اللَّه وَلَمْ يَنْصَرِفَا {وَاَللَّه وَلِيّهمَا} نَاصِرهمَا {وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلْ الْمُؤْمِنُونَ} لِيَثِقُوا بِهِ دُون غَيْره
{إذْ} Önündeki 'iz' (إذْ) edatından bedeldir; {هَمَّتْ} Selem oğulları ve Hârise oğulları —ordunun iki kanadı— niyetlenmişti {طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا} “İçinizden iki grup korkup geri çekilmeye yeltenmişti” savaştan korkup geri dönmeye; münafık Abdullah b. Übeyy ve arkadaşları dönüp: 'Niçin kendimizi ve çocuklarımızı öldürelim?' dediğinde ve kendisine: 'Peygamberiniz ve kendiniz hakkında size Allah'ı hatırlatırım' diyen Ebû Câbir es-Sülemî'ye: 'Savaş olacağını bilseydik elbette size uyardık' dediğinde. Bunun üzerine Allah o iki topluluğu sebat ettirdi ve geri dönmediler. {وَاَللَّه وَلِيّهمَا} “Halbuki Allah onların dostu ve yardımcısıydı.” {وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلْ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” başkasına değil yalnız O'na güvensinler.
وَنَزَلَ لَمَّا هُزِمُوا تَذْكِيرًا لَهُمْ بِنِعْمَةِ اللَّه {وَلَقَدْ نَصَرَكُمْ اللَّه بِبَدْرٍ} مَوْضِع بَيْن مَكَّة وَالْمَدِينَة {وَأَنْتُمْ أَذِلَّة} بِقِلَّةِ الْعَدَد وَالسِّلَاح {فَاتَّقُوا اللَّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} نِعَمه
Hezimete uğradıklarında, onlara Allah'ın nimetini hatırlatmak üzere şu ayet indi: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمْ اللَّه بِبَدْرٍ} “Andolsun ki siz pek zayıf bir durumda iken de Allah size Bedir'de yardım etmişti” Mekke ile Medine arasında bir mevki, {وَأَنْتُمْ أَذِلَّة} “siz güçsüzler iken” sayı ve silah azlığı sebebiyle. {فَاتَّقُوا اللَّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Öyleyse Allah'tan sakının ki şükredesiniz.” O'nun nimetlerine.
{إذْ} ظَرْف لِنَصْرِكُمْ {تَقُول لِلْمُؤْمِنِينَ} تُوعِدهُمْ تَطْمِينًا {أَلَنْ يَكْفِيكُمْ أَنْ يُمِدّكُمْ} يُعِينكُمْ {رَبّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَاف مِنْ الْمَلَائِكَة مُنْزَلِينَ} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد
{إذْ} 'Size yardım etmişti' [fiilinin] zarfıdır; {تَقُول لِلْمُؤْمِنِينَ} “Hani sen müminlere diyordun” yatıştırmak için onlara vaat ediyordun: {أَلَنْ يَكْفِيكُمْ أَنْ يُمِدّكُمْ} size yardım etmesi {رَبّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَاف مِنْ الْمَلَائِكَة مُنْزَلِينَ} hafif (şeddesiz) ve şeddeli kıraatle; “Rabbinizin indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?”
{بَلَى} يَكْفِيكُمْ ذَلِكَ وَفِي الْأَنْفَال بِأَلْفٍ لِأَنَّهُ أَمَدَّهُمْ أَوَّلًا بِهَا ثُمَّ صَارَتْ ثَلَاثَة ثُمَّ صَارَتْ خَمْسَة كَمَا قَالَ تَعَالَى {إنْ تَصْبِرُوا} عَلَى لِقَاء الْعَدُوّ {وَتَتَّقُوا} اللَّه فِي الْمُخَالَفَة {وَيَأْتُوكُمْ} أَيْ الْمُشْرِكُونَ {مِنْ فَوْرهمْ} وَقْتهمْ {هَذَا يَمْدُدْكُمْ رَبّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَاف مِنْ الْمَلَائِكَة مُسَوِّمِينَ} بِكَسْرِ الْوَاو وَفَتْحهَا أَيْ مُعَلَّمِينَ وَقَدْ صَبَرُوا وَأَنْجَزَ اللَّه وَعْده بِأَنْ قَاتَلَتْ مَعَهُمْ الْمَلَائِكَة عَلَى خَيْل بُلْق عَلَيْهِمْ عَمَائِم صُفْر أَوْ بِيض أَرْسَلُوهَا بَيْن أَكْتَافهمْ
{بَلَى} “Evet!” Bu size yeter. Enfâl Suresi'nde 'bin melek ile' [ifadesi geçer]; çünkü Allah onlara ilk olarak bin melekle yardım etti, sonra üç bin oldu, sonra beş bin oldu; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إنْ تَصْبِرُوا} “Eğer sabrederseniz” düşmanla karşılaşmaya, {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız” muhalefet etmekten Allah'tan [sakınırsanız], {وَيَأْتُوكُمْ} “ve onlar üzerinize gelirlerse” yani müşrikler, {مِنْ فَوْرهمْ} o anda, hemen {هَذَا يَمْدُدْكُمْ رَبّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَاف مِنْ الْمَلَائِكَة مُسَوِّمِينَ} vâv harfinin kesresi ve fethasıyla; “Rabbiniz nişanlı beş bin melekle size imdat edecektir.” Alametli demektir. Nitekim sabrettiler ve Allah da meleklerin alaca atlar üzerinde, omuzları arasına sarkıttıkları sarı veya beyaz sarıklar takınmış olarak onlarla birlikte savaşmasıyla vaadini yerine getirdi.
{وَمَا جَعَلَهُ اللَّه} أَيْ الْإِمْدَاد {إلَّا بُشْرَى لَكُمْ} بِالنَّصْرِ {وَلِتَطْمَئِنّ} تَسْكُن {قُلُوبكُمْ بِهِ} فَلَا تجزع من كسرة الْعَدُوّ وَقِلَّتكُمْ {وَمَا النَّصْر إلَّا مِنْ عِنْد اللَّه الْعَزِيز الْحَكِيم} يُؤْتِيه مَنْ يَشَاء وَلَيْسَ بكثرة الجند
{وَمَا جَعَلَهُ اللَّه} “Allah bunu yapmadı” yani bu yardımı {إلَّا بُشْرَى لَكُمْ} “ancak sizin için bir müjde olsun” zaferle, {وَلِتَطْمَئِنّ} yatışsın, sükûnet bulsun {قُلُوبكُمْ بِهِ} “ve kalpleriniz bununla mutmain olsun diye [yaptı].” Böylece düşmanın çokluğundan ve kendi azlığınızdan dolayı endişeye kapılmayasınız. {وَمَا النَّصْر إلَّا مِنْ عِنْد اللَّه الْعَزِيز الْحَكِيم} “Zafer ancak mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah katındandır.” Onu dilediğine verir; ordunun çokluğuyla değildir.
{لِيَقْطَع} مُتَعَلِّق بنَصَرَكُمْ أَيْ لِيُهْلِك {طَرَفًا مِنْ الَّذِينَ كَفَرُوا} بِالْقَتْلِ وَالْأَسْر {أَوْ يَكْبِتهُمْ} يُذِلّهُمْ بِالْهَزِيمَةِ {فَيَنْقَلِبُوا} يَرْجِعُوا {خَائِبِينَ} لَمْ يَنَالُوا مَا راموه
{لِيَقْطَع} 'Size yardım etmişti' [ifadesine] bağlıdır; yani helak etmek için {طَرَفًا مِنْ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlerden bir kısmını” öldürülmek ve esir alınmak suretiyle, {أَوْ يَكْبِتهُمْ} “yahut onları perişan etsin” hezimetle onları rezil rüsvay etsin de {فَيَنْقَلِبُوا} dönsünler {خَائِبِينَ} “umutsuzluğa düşmüş olarak.” Arzuladıkları şeyi elde edemeden [dönsünler].
وَنَزَلَتْ لَمَّا كُسِرَتْ رُبَاعِيَّته ﷺ وَشُجَّ وَجْهه يَوْم أُحُد وَقَالَ كَيْفَ يَفْلَح قَوْم خَضَّبُوا وَجْه نَبِيّهمْ بِالدَّمِ {لَيْسَ لَك مِنْ الْأَمْر شَيْء} بَلْ الْأَمْر لِلَّهِ فَاصْبِرْ {أَوْ} بِمَعْنَى إلَى أَنْ {يَتُوب عَلَيْهِمْ} بِالْإِسْلَامِ {أَوْ يُعَذِّبهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} بِالْكُفْرِ
Uhud günü sallallâhu aleyhi ve sellem'in ön yan dişi kırılıp yüzü yarıldığında ve: "Peygamberlerinin yüzünü kana bulayan bir kavim nasıl iflah olur?" dediğinde indi: {لَيْسَ لَك مِنْ الْأَمْر شَيْء} “Bu işten sana hiçbir pay yoktur.” Bilakis iş Allah'a aittir, o hâlde sabret; {أَوْ} '...-e kadar' anlamında, {يَتُوب عَلَيْهِمْ} “ya onların tövbesini kabul eder” İslam ile [tövbe etmelerini], {أَوْ يُعَذِّبهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.” küfür sebebiyle.
{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} مُلْكًا وَخَلْقًا وَعَبِيدًا {يَغْفِر لِمَنْ يَشَاء} الْمَغْفِرَة لَهُ {وَيُعَذِّب مَنْ يَشَاء} تَعْذِيبه {وَاَللَّه غَفُور} لأوليائه {رحيم} بأهل طاعته
{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} mülk, yaratılış ve kulluk olarak; “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.” {يَغْفِر لِمَنْ يَشَاء} kendisini bağışlamayı dilediği kimseyi; “O, dilediğini bağışlar” {وَيُعَذِّب مَنْ يَشَاء} azap etmeyi dilediği kimseye de; “ve dilediğine azap eder.” {وَاَللَّه غَفُور} dostlarına karşı; “Allah çok bağışlayandır,” {رحيم} O'na itaat edenlere karşı; “çok merhamet edendir.”
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَة} بِأَلْفٍ وَدُونهَا بِأَنْ تَزِيدُوا فِي الْمَال عِنْد حُلُول الْأَجَل وَتُؤَخِّرُوا الطَّلَب {وَاتَّقُوا اللَّه} بِتَرْكِهِ {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} تَفُوزُونَ
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَة} [muda'afeten kelimesindeki] elif ile ve elifsiz olarak [mud'afeten]; vade geldiğinde malı artırıp alacağı ertelemek suretiyle; “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin.” {وَاتَّقُوا اللَّه} onu terk ederek; “Allah'tan sakının” {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} kurtuluşa eresiniz diye; “ki kurtuluşa eresiniz.”
{وَاتَّقُوا النَّار الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} أَنْ تُعَذَّبُوا بها
{وَاتَّقُوا النَّار الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} onunla azap edilmekten; “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının.”
{وأطيعوا الله والرسول لعلكم ترحمون
{وأطيعوا الله والرسول لعلكم ترحمون
{وَسَارِعُوا} بِوَاوٍ وَدُونهَا {إلَى مَغْفِرَة مِنْ رَبّكُمْ وجنة عرضها السماوات وَالْأَرْض} أَيْ كَعَرْضِهِمَا لَوْ وُصِلَتْ إحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَى وَالْعَرْض السِّعَة {أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} اللَّه بِعَمَلِ الطَّاعَات وترك المعاصي
{وَسَارِعُوا} vâv ile ve vâvsız [kıraatle]; “Koşuşun” {إلَى مَغْفِرَة مِنْ رَبّكُمْ وجنة عرضها السماوات وَالْأَرْض} yani biri diğerine eklense ikisinin eni kadar; genişlik (el-ard) genişlik demektir; “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan cennete” {أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} itaatleri işleyip günahları terk ederek Allah'tan sakınanlar için; “müttakiler için hazırlanmıştır.”
{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ} فِي طَاعَة اللَّه {فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء} الْيُسْر وَالْعُسْر {وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظ} الْكَافِينَ عَنْ إمْضَائِهِ مَعَ الْقُدْرَة {وَالْعَافِينَ عَنْ النَّاس} مِمَّنْ ظَلَمَهُمْ أَيْ التَّارِكِينَ عُقُوبَتهمْ {وَاَللَّه يُحِبّ الْمُحْسِنِينَ} بِهَذِهِ الْأَفْعَال أَيْ يُثِيبهُمْ
{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ} Allah'a itaat yolunda; “O [müttakiler] ki harcarlar” {فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء} bollukta ve darlıkta; “bollukta da darlıkta da” {وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظ} güçleri yettiği hâlde onu uygulamaktan vazgeçenler; “öfkelerini yutanlar” {وَالْعَافِينَ عَنْ النَّاس} kendilerine haksızlık edenleri, yani onları cezalandırmayı terk edenler; “ve insanları affedenlerdir.” {وَاَللَّه يُحِبّ الْمُحْسِنِينَ} bu fiilleri işleyenleri, yani onlara mükâfat verir; “Allah, iyilik edenleri sever.”
{وَاَلَّذِينَ إذَا فَعَلُوا فَاحِشَة} ذَنْبًا قَبِيحًا كَالزِّنَا {أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسهمْ} بِمَا دُونه كَالْقُبْلَةِ {ذَكَرُوا اللَّه} أَيْ وَعِيده {فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ} أَيْ لَا {يَغْفِر الذُّنُوب إلَّا اللَّه وَلَمْ يُصِرُّوا} يُدَاوِمُوا {عَلَى مَا فَعَلُوا} بَلْ أَقْلَعُوا عَنْهُ {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} أَنَّ الَّذِي أَتَوْهُ مَعْصِيَة
{وَاَلَّذِينَ إذَا فَعَلُوا فَاحِشَة} zina gibi çirkin bir günah; “Ve onlar ki çirkin bir hayâsızlık işledikleri” {أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسهمْ} öpmek gibi bundan daha aşağı bir şeyle; “yahut kendilerine zulmettikleri vakit” {ذَكَرُوا اللَّه} yani O'nun tehdidini [hatırlarlar]; “Allah'ı anarlar” {فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ} yani kimse [bağışlayamaz]; “ve günahları için bağışlanma dilerler. Zaten kimdir” {يَغْفِر الذُّنُوب إلَّا اللَّه وَلَمْ يُصِرُّوا} devam etmezler; “Allah'tan başka günahları bağışlayan? Ve ısrar da etmezler” {عَلَى مَا فَعَلُوا} bilakis vazgeçerler; “yaptıkları şey üzerinde” {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} işledikleri şeyin günah olduğunu; “kendileri bilirlerken.”
{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَة مِنْ رَبّهمْ وَجَنَّات تَجْرِي مِنْ تَحْتهَا الْأَنْهَار خَالِدِينَ فِيهَا} حَال مُقَدَّرَة أَيْ مُقَدَّرِينَ الْخُلُود فِيهَا إذَا دَخَلُوهَا {وَنِعْمَ أَجْر الْعَامِلِينَ} بِالطَّاعَةِ هَذَا الْأَجْر
{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَة مِنْ رَبّهمْ وَجَنَّات تَجْرِي مِنْ تَحْتهَا الْأَنْهَار خَالِدِينَ فِيهَا} mukadder haldir; yani oraya girdiklerinde orada ebedî kalmaları takdir edilmiş olarak; “İşte onların mükâfatı, Rablerinden bir bağışlanma ve altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir.” {وَنِعْمَ أَجْر الْعَامِلِينَ} itaatle amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir; “[Salih] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!”
وَنَزَلَ فِي هَزِيمَة أُحُد {قَدْ خَلَتْ} مَضَتْ {مِنْ قَبْلكُمْ سُنَن} طَرَائِق فِي الْكُفَّار بِإِمْهَالِهِمْ ثُمَّ أَخَذَهُمْ {فَسِيرُوا} أَيّهَا الْمُؤْمِنُونَ {فِي الْأَرْض فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الْمُكَذِّبِينَ} الرُّسُل أَيْ آخِر أَمْرهمْ مِنْ الْهَلَاك فَلَا تَحْزَنُوا لِغَلَبَتِهِمْ فَأَنَا أُمْهِلهُمْ لِوَقْتِهِمْ
Uhud yenilgisi hakkında indi: {قَدْ خَلَتْ} gelip geçti; “muhakkak ki gelip geçmiştir” {مِنْ قَبْلكُمْ سُنَن} kâfirlere mühlet verilip sonra yakalanmaları hususunda kanunlar; “sizden önce nice sünnetler (kanunlar).” {فَسِيرُوا} ey müminler; “O hâlde gezin dolaşın” {فِي الْأَرْض فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الْمُكَذِّبِينَ} peygamberleri yalanlayanların helakten ibaret olan son durumlarının nasıl olduğuna bakın; onların galibiyetine üzülmeyin, zira ben onlara vakitlerine kadar mühlet vermekteyim; “yeryüzünde de bakın, yalanlayanların sonu nasıl olmuş!”
{هَذَا} الْقُرْآن {بَيَان لِلنَّاسِ} كُلّهمْ {وَهُدًى} مِنْ الضَّلَالَة {وَمَوْعِظَة لِلْمُتَّقِينَ} مِنْهُمْ
{هَذَا} bu Kur'an; “Bu,” {بَيَان لِلنَّاسِ} bütün insanlar için; “insanlar için bir açıklama,” {وَهُدًى} sapıklıktan bir hidayet; “bir hidayet” {وَمَوْعِظَة لِلْمُتَّقِينَ} onlardan [sakınanlar için]; “ve müttakiler için bir öğüttür.”
{وَلَا تَهِنُوا} تَضْعُفُوا عَنْ قِتَال الْكُفَّار {وَلَا تَحْزَنُوا} عَلَى مَا أَصَابَكُمْ بِأُحُدٍ {وَأَنْتُمْ الْأَعْلَوْنَ} بِالْغَلَبَةِ عَلَيْهِمْ {إنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} حَقًّا وَجَوَابه دَلَّ عَلَيْهِ مَجْمُوع مَا قَبْله
{وَلَا تَهِنُوا} kâfirlerle savaşmaktan gevşemeyin; “Gevşemeyin” {وَلَا تَحْزَنُوا} Uhud'da başınıza gelenlere; “ve üzülmeyin!” {وَأَنْتُمْ الْأَعْلَوْنَ} onlara galip gelmek suretiyle; “En üstün olan sizlersiniz,” {إنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} gerçekten [mümin iseniz]. Şartın cevabına önceki ifadelerin tamamı delalet etmektedir; “eğer [gerçekten] inanıyorsanız.”
{إنْ يَمْسَسْكُمْ} يُصِبْكُمْ بِأُحُدٍ {قَرْح} بِفَتْحِ الْقَاف وَضَمّهَا جَهْد مِنْ جُرْح وَنَحْوه {فَقَدْ مَسَّ الْقَوْم} الْكُفَّار {قَرْح مِثْله} بِبَدْرٍ {وَتِلْكَ الْأَيَّام نُدَاوِلهَا} نُصَرِّفهَا {بَيْن النَّاس} يَوْمًا لِفِرْقَةٍ وَيَوْمًا لِأُخْرَى لِيَتَّعِظُوا {وَلِيَعْلَم اللَّه} عِلْم ظُهُور {الَّذِينَ آمَنُوا} أَخْلَصُوا فِي إيمَانهمْ مِنْ غَيْرهمْ {وَيَتَّخِذ مِنْكُمْ شُهَدَاء} يُكْرِمهُمْ بِالشَّهَادَةِ {وَاَللَّه لَا يُحِبّ الظَّالِمِينَ} الْكَافِرِينَ أَيْ يُعَاقِبهُمْ وَمَا يُنْعِم بِهِ عليهم استدراج
{إنْ يَمْسَسْكُمْ} Uhud'da başınıza gelirse; “Eğer size dokunursa” {قَرْح} Kaf harfinin fethası ve dammesiyle [karh veya kurh]; yara vb. meşakkat; “bir yara,” {فَقَدْ مَسَّ الْقَوْم} kâfirlere; “o topluluğa da dokunmuştur” {قَرْح مِثْله} Bedir'de; “benzeri bir yara.” {وَتِلْكَ الْأَيَّام نُدَاوِلهَا} ibret alsınlar diye evirip çeviririz; “Biz bu günleri döndürür dururuz” {بَيْن النَّاس} bir gün bir gruba, bir gün diğerine; “insanlar arasında;” {وَلِيَعْلَم اللَّه} açığa çıkarma ilmiyle; “ta ki Allah bilsin” {الَّذِينَ آمَنُوا} imanlarında samimi olanları diğerlerinden; “iman edenleri” {وَيَتَّخِذ مِنْكُمْ شُهَدَاء} şehitlikle ikramda bulunsun; “ve sizden şehitler edinsin.” {وَاَللَّه لَا يُحِبّ الظَّالِمِينَ} kâfirleri, yani onlara ceza verir; onlara verdiği nimetler ise istidraçtır (tedrici helak adımıdır); “Allah zalimleri sevmez.”
{وَلِيُمَحِّص اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا} يُطَهِّرهُمْ مِنْ الذُّنُوب بما يصيبهم {ويمحق} يهلك {الكافرين}
{وَلِيُمَحِّص اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا} başlarına gelenlerle onları günahlardan arındırsın diye; “Ve Allah, iman edenleri arındırsın” {ويمحق} helak etsin; “ve mahvetsin diye” {الكافرين} “kâfirleri.”
{أَمْ} بَلْ أَ {حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّة ولما} لم {يَعْلَم اللَّه الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ} عِلْم ظُهُور {وَيَعْلَم الصَّابِرِينَ} فِي الشَّدَائِد
{أَمْ} bilakis; “Yoksa” {حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّة ولما} henüz olmadan; “cennete gireceğinizi mi sandınız,” {يَعْلَم اللَّه الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ} açığa çıkarma ilmiyle bilmeden; “Allah sizden cihad edenleri bilmeden” {وَيَعْلَم الصَّابِرِينَ} zorluklara karşı; “ve sabredenleri bilmeden?”
{وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ} فِيهِ حَذْف إحْدَى التَّاءَيْنِ فِي الْأَصْل {الْمَوْت مِنْ قَبْل أَنْ تَلْقَوْهُ حَيْثُ قُلْتُمْ لَيْتَ لَنَا يَوْمًا كَيَوْمِ بَدْر لِنَنَالَ مَا نَالَ شُهَدَاؤُهُ {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} أَيْ سَبَبه الْحَرْب {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} أَيْ بُصَرَاء تَتَأَمَّلُونَ الْحَال كَيْفَ هِيَ فَلِمَ انْهَزَمْتُمْ وَنَزَلَ فِي هَزِيمَتهمْ لَمَّا أُشِيعَ أَنَّ النَّبِيّ قُتِلَ وَقَالَ لَهُمْ الْمُنَافِقُونَ إنْ كَانَ قُتِلَ فَارْجِعُوا إلَى دينكم
{وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ} aslında iki 'tâ' harfinden birinin hazfedilmesi vardır; “Andolsun ki siz arzuluyordunuz” {الْمَوْت مِنْ قَبْل أَنْ تَلْقَوْهُ} “Keşke bizim de Bedir günü gibi bir günümüz olsaydı da şehitlerinin nail olduğu şeye biz de nail olsaydık” dediğinizde; “ölümle karşılaşmadan önce onu;” {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} yani onun sebebi olan savaşı; “nitekim onu gördünüz,” {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} yani gözlerinizle durumun nasıl olduğunu seyrederken. O hâlde niçin bozguna uğradınız? Peygamber'in öldürüldüğü şayiası yayılıp münafıklar onlara: "Eğer öldürüldüyse dininize dönün" dediklerinde uğradıkları hezimet hakkında indi; “siz bakıp dururken.”
{وَمَا مُحَمَّد إلَّا رَسُول قَدْ خَلَتْ مِنْ قبله الرسل أفإين مَاتَ أَوْ قُتِلَ} كَغَيْرِهِ {انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابكُمْ} رَجَعْتُمْ إلَى الْكُفْر وَالْجُمْلَة الْأَخِيرَة مَحَلّ الِاسْتِفْهَام الْإِنْكَارِيّ أَيْ مَا كَانَ مَعْبُودًا فَتَرْجِعُوا {وَمَنْ يَنْقَلِب عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرّ اللَّه شَيْئًا} وَإِنَّمَا يَضُرّ نَفْسه {وَسَيَجْزِي اللَّه الشَّاكِرِينَ} نِعَمه بالثبات
{وَمَا مُحَمَّد إلَّا رَسُول قَدْ خَلَتْ مِنْ قبله الرسل أفإين مَاتَ أَوْ قُتِلَ} başkaları gibi; “Muhammed ancak bir elçidir; ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse” {انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابكُمْ} küfre mi döneceksiniz? Son cümle inkârî soru konumundadır; yani o ilah değildi ki dönesiniz; “ökçeleriniz üzerinde gerisin geri mi döneceksiniz?” {وَمَنْ يَنْقَلِب عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرّ اللَّه شَيْئًا} sadece kendine zarar verir; “Kim iki ökçesi üzerinde geri dönerse, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez.” {وَسَيَجْزِي اللَّه الشَّاكِرِينَ} sebat etmek suretiyle O'nun nimetlerine şükredenleri; “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.”
{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوت إلَّا بِإِذْنِ اللَّه} بِقَضَائِهِ {كِتَابًا} مَصْدَر أَيْ كَتَبَ اللَّه ذَلِكَ {مُؤَجَّلًا} مُؤَقَّتًا لَا يَتَقَدَّم وَلَا يَتَأَخَّر فَلِمَ انْهَزَمْتُمْ وَالْهَزِيمَة لَا تَدْفَع الْمَوْت وَالثَّبَات لَا يَقْطَع الْحَيَاة {وَمَنْ يُرِدْ} بِعَمَلِهِ {ثَوَاب الدُّنْيَا} أَيْ جَزَاءَهُ مِنْهَا {نُؤْتِهِ مِنْهَا} مَا قُسِمَ لَهُ وَلَا حَظّ لَهُ فِي الْآخِرَة {وَمَنْ يُرِدْ ثَوَاب الْآخِرَة نُؤْتِهِ مِنْهَا} أَيْ من ثوابها {وسنجزي الشاكرين}
{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوت إلَّا بِإِذْنِ اللَّه} O'nun takdiriyle; “Hiçbir nefis için Allah'ın izni olmaksızın ölmek yoktur;” {كِتَابًا} masdardır, yani Allah bunu böyle yazmıştır; “[bu] bir yazıdır,” {مُؤَجَّلًا} ne öne alınır ne ertelenir biçimde vakti belirlenmiştir. O hâlde niçin hezimete uğradınız? Zira kaçmak ölümü savmaz, sebat etmek de hayata son vermez; “vakti belirlenmiş.” {وَمَنْ يُرِدْ} ameliyle; “Kim dilerse” {ثَوَاب الدُّنْيَا} yani oradaki karşılığını; “dünya mükâfatını,” {نُؤْتِهِ مِنْهَا} onun için takdir edileni veririz, ahirette ise payı olmaz; “ona ondan veririz.” {وَمَنْ يُرِدْ ثَوَاب الْآخِرَة نُؤْتِهِ مِنْهَا} yani onun mükâfatından veririz; “Kim de ahiret mükâfatını isterse, ona da ondan veririz” {وسنجزي الشاكرين} “ve Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız.”
{وكأين} كم {من نبي قاتل} وَفِي قِرَاءَة قَاتَلَ وَالْفَاعِل ضَمِيره {مَعَهُ}
{وكأين} nice; “Nice” {من نبي قاتل} bir kıraatte [kutila yerine] kâtele (savaştı) şeklindedir ve faili peygambere dönen zamirdir; “peygamber öldürüldü ki” {مَعَهُ} “beraberinde”
خَبَر مُبْتَدَؤُهُ {رِبِّيُّونَ كَثِير} جُمُوع كَثِيرَة {فَمَا وَهَنُوا} جَبُنُوا {لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيل اللَّه} مِنْ الْجِرَاح وَقَتْل أَنْبِيَائِهِمْ وَأَصْحَابهمْ {وَمَا ضَعُفُوا} عَنْ الْجِهَاد {وَمَا اسْتَكَانُوا} خَضَعُوا لِعَدُوِّهِمْ كَمَا فَعَلْتُمْ حِين قِيلَ قُتِلَ النَّبِيّ {وَاَللَّه يُحِبّ الصَّابِرِينَ} عَلَى الْبَلَاء أَيْ يُثِيبهُمْ
[Önceki 'beraberinde' ifadesi] haberdir, mübtedası ise: {رِبِّيُّونَ كَثِير} pek çok cemaat; “birçok rabbânî (Allah eri) vardı da” {فَمَا وَهَنُوا} korkaklık göstermediler; “gevşemediler” {لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيل اللَّه} yaralanmaktan, peygamberlerinin ve arkadaşlarının öldürülmesinden dolayı; “Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü;” {وَمَا ضَعُفُوا} cihaddan; “ve zaaf göstermediler,” {وَمَا اسْتَكَانُوا} "Peygamber öldürüldü" dendiğinde sizin yaptığınız gibi düşmanlarına boyun eğmediler; “boyun da eğmediler.” {وَاَللَّه يُحِبّ الصَّابِرِينَ} belaya karşı [sabredenleri], yani onlara mükâfat verir; “Allah sabredenleri sever.”
{وَمَا كَانَ قَوْلهمْ} عِنْد قَتْل نَبِيّهمْ مَعَ ثَبَاتهمْ وَصَبْرهمْ {إلَّا أَنْ قَالُوا رَبّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبنَا وَإِسْرَافنَا} تَجَاوُزنَا الْحَدّ {فِي أَمْرنَا} إيذَانًا بِأَنَّ مَا أَصَابَهُمْ لِسُوءِ فِعْلهمْ وَهَضْمًا لأنفسهم {وثبت أقدامنا} بالقوة على الجهاد {وانصرنا على القوم الكافرين}
{وَمَا كَانَ قَوْلهمْ} sebat ve sabırlarıyla birlikte peygamberleri öldürüldüğünde; “Onların sözleri ancak şöyle demekten ibaretti:” {إلَّا أَنْ قَالُوا رَبّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبنَا وَإِسْرَافنَا} haddi aşmamızı; “«Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve taşkınlıklarımızı bağışla,” {فِي أَمْرنَا} başlarına gelen şeylerin kendi kötü amelleri sebebiyle olduğunu itiraf etmek ve nefislerini alçakgönüllü tutmak maksadıyla; “işimizdeki [hatalarımızı]!” {وثبت أقدامنا} cihad hususunda güç vererek; “Ayaklarımızı sabit kıl” {وانصرنا على القوم الكافرين} “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!»”
{فَآتَاهُمْ اللَّه ثَوَاب الدُّنْيَا} النَّصْر وَالْغَنِيمَة {وَحُسْن ثَوَاب الْآخِرَة} أَيْ الْجَنَّة وَحُسْنه التَّفَضُّل فَوْق الاستحقاق {والله يحب المحسنين}
{فَآتَاهُمْ اللَّه ثَوَاب الدُّنْيَا} zafer ve ganimeti; “Allah da onlara dünya mükâfatını” {وَحُسْن ثَوَاب الْآخِرَة} yani cenneti [verdi]; onun güzelliği ise hak edilenden daha fazlasının lütfedilmesidir; “ve ahiret mükâfatının güzelliğini verdi.” {والله يحb المحسنين} “Allah, iyilik edenleri sever.”
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا إنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا} فِيمَا يأمرونكم به {يردكم} إلى الكفر {على أعقابكم فتنقلبوا خاسرين}
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا إنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا} size emrettikleri hususlarda; “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz,” {يردكم} sizi küfre; “sizi geri çevirirler” {على أعقابكم فتنقلبوا خاسرين} “ökçeleriniz üzerinde; böylece hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz.”
{بَلْ اللَّه مَوْلَاكُمْ} نَاصِركُمْ {وَهُوَ خَيْر النَّاصِرِينَ} فأطيعوه دونهم
{بَلْ اللَّه مَوْلَاكُمْ} yardımcınızdır; “Bilakis sizin mevlânız Allah'tır” {وَهُوَ خَيْر النَّاصِرِينَ} o hâlde onlara değil O'na itaat edin; “ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.”
{سَنُلْقِي فِي قُلُوب الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْب} بِسُكُونِ الْعِين وَضَمّهَا الْخَوْف وَقَدْ عَزَمُوا بَعْد ارْتِحَالهمْ مِنْ أُحُد عَلَى الْعَوْد وَاسْتِئْصَال الْمُسْلِمِينَ فَرَعَبُوا وَلَمْ يَرْجِعُوا {بِمَا أَشْرَكُوا} بِسَبَبِ إشْرَاكهمْ {بِاَللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّل بِهِ سُلْطَانًا} حُجَّة عَلَى عِبَادَته وَهُوَ الْأَصْنَام {وَمَأْوَاهُمْ النَّار وَبِئْسَ مَثْوَى} مَأْوَى {الظَّالِمِينَ} الْكَافِرِينَ هِيَ
{سَنُلْقِي فِي قُلُوب الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْب} 'ayn harfinin sükûnu ve dammesiyle [ru'b ve ruub]; korku demektir. Uhud'dan ayrıldıktan sonra geri dönüp Müslümanların kökünü kazımaya azmetmişlerdi, fakat korkuya kapılıp dönmediler; “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız;” {بِمَا أَشْرَكُوا} şirk koşmaları sebebiyle; “şirk koştuklarından ötürü” {بِاَللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّل بِهِ سُلْطَانًا} ona tapınma hususunda bir delil [indirmediği şeyleri], ki bunlar putlardır; “Allah'a, hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri.” {وَمَأْوَاهُمْ النَّار وَبِئْسَ مَثْوَى} barınaktır; “Onların varacağı yer ateştir. Ne kötüdür” {الظَّالِمِينَ} kâfirlerin o barınağı!; “zalimlerin durağı!”
{وَلَقَدْ صَدَقَكُمْ اللَّه وَعْده} إيَّاكُمْ بِالنَّصْرِ {إذْ تَحُسُّونَهُمْ} تَقْتُلُونَهُمْ {بِإِذْنِهِ} بِإِرَادَتِهِ {حَتَّى إذَا فَشِلْتُمْ} جبنتم عن القتال {وَتَنَازَعْتُمْ} اخْتَلَفْتُمْ {فِي الْأَمْر} أَيْ أَمْر النَّبِيّ ﷺ بِالْمُقَامِ فِي سَفْح الْجَبَل لِلرَّمْيِ فَقَالَ بَعْضكُمْ نَذْهَب فَقَدْ نُصِرَ أَصْحَابنَا وَبَعْضكُمْ لَا نُخَالِف أَمْر النَّبِيّ ﷺ {وَعَصَيْتُمْ} أَمْره فَتَرَكْتُمْ الْمَرْكَز لِطَلَبِ الْغَنِيمَة {مِنْ بَعْد مَا أَرَاكُمْ} اللَّه {ما تحبون} من النصر وَجَوَاب إذَا دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْله أَيْ منعكم نصره {مِنْكُمْ مَنْ يُرِيد الدُّنْيَا} فَتَرَكَ الْمَرْكَز لِلْغَنِيمَةِ {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيد الْآخِرَة} فَثَبَتَ بِهِ حَتَّى قُتِلَ كَعَبْدِ اللَّه بْن جُبَيْر وَأَصْحَابه {ثُمَّ صَرَفَكُمْ} عَطْف عَلَى جَوَاب إذَا الْمُقَدَّر رَدَّكُمْ لِلْهَزِيمَةِ {عَنْهُمْ} أَيْ الْكُفَّار {لِيَبْتَلِيَكُمْ} لِيَمْتَحِنكُمْ فَيَظْهَر الْمُخْلِص مِنْ غَيْره {وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ} مَا ارْتَكَبْتُمُوهُ {وَاَللَّه ذُو فَضْل عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} بِالْعَفْوِ
{وَلَقَدْ صَدَقَكُمْ اللَّه وَعْده} size olan zafer vaadini; “Andolsun ki Allah size verdiği vaadini yerine getirdi;” {إذْ تَحُسُّونَهُمْ} onları öldürüyordunuz; “onları kırıp geçiriyordunuz” {بِإِذْنِهِ} O'nun iradesiyle; “O'nun izniyle.” {حَتَّى إذَا فَشِلْتُمْ} savaştan korkaklık gösterdiniz; “Nihayet siz gevşediğiniz,” {وَتَنَازَعْتُمْ} ihtilafa düştünüz; “ve çekiştiğiniz zaman” {فِي الْأَمْر} yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ok atmak için dağın eteğinde kalma emri hususunda. Bir kısmınız: "Gidelim, arkadaşlarımız zafer kazandı" derken, bir kısmınız da: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmeyiz" dedi; “o emir hakkında;” {وَعَصَيْتُمْ} onun emrine isyan ettiniz de ganimet elde etmek için mevziyi terk ettiniz; “ve isyan ettiniz” {مِنْ بَعْد مَا أَرَاكُمْ} Allah'ın size göstermesinden sonra; “size gösterdikten sonra” {ما تحبون} zaferden [ibaret olan şeyi]. 'İzâ'nın cevabına önceki ifadeler delalet etmektedir; yani O'nun yardımından sizi mahrum bıraktı; “sevdiğiniz şeyi.” {مِنْكُمْ مَنْ يُرِيد الدُّنْيَا} ganimet için mevziyi terk etti; “Sizden kimi dünyayı istiyordu,” {وَمَنْ يُرِيد الْآخِرَة} Abdullah b. Cübeyr ve arkadaşları gibi öldürülünceye kadar orada sebat etti; “kimi de ahireti istiyordu.” {ثُمَّ صَرَفَكُمْ} takdir edilen 'izâ'nın cevabına matuftur; sizi bozguna uğratarak geri çevirdi; “Sonra sizi geri çevirdi” {عَنْهُمْ} yani kâfirlerden; “onlardan” {لِيَبْتَلِيَكُمْ} sizi imtihan etsin de samimi olan başkasından ayrılsın diye; “sizi denemek için.” {وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ} işlediğiniz şeyi; “Yine de andolsun ki sizi affetti.” {وَاَللَّه ذُو فَضْل عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} affetmek suretiyle; “Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir.”
اذكروا {إذ تصعدون} تَبْعُدُونَ فِي الْأَرْض هَارِبِينَ {وَلَا تَلْوُونَ} تَعْرُجُونَ {عَلَى أَحَد وَالرَّسُول يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} أَيْ مِنْ وَرَائِكُمْ يَقُول إلَيَّ عِبَاد اللَّه {فَأَثَابَكُمْ} فَجَازَاكُمْ {غَمًّا} بِالْهَزِيمَةِ {بِغَمٍّ} بِسَبَبِ غَمّكُمْ لِلرَّسُولِ بِالْمُخَالَفَةِ وَقِيلَ الْبَاء بِمَعْنَى عَلَى أَيْ مُضَاعَفًا على غم فوت الغنيمة {لكيلا} متعلق بعفا أَوْ بأَثَابَكُمْ فَلَا زَائِدَة {تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} مِنْ الْغَنِيمَة {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} مِنْ القتل والهزيمة {والله خبير بما تعملون}
[Hatırlayın] {إذ تصعدون} kaçarak yeryüzünde uzaklaşıyordunuz; “Hani siz boyuna uzaklaşıyor” {وَلَا تَلْوُونَ} dönüp bakmıyordunuz; “ve hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz.” {عَلَى أَحَد وَالرَّسُول يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ} yani arkanızdan: "Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları!" diyordu; “Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu.” {فَأَثَابَكُمْ} size karşılık olarak verdi; “Bunun üzerine [Allah] size verdi” {غَمًّا} hezimetle [bir keder]; “keder üstüne” {بِغَمٍّ} [emrine] muhalefet ederek Peygamber'e keder vermeniz sebebiyle. [Arapçadaki] 'bâ' harfinin 'alâ' (üzerine) manasında olduğu da söylenmiştir, yani ganimetin kaçırılması kederi üzerine katlanmış [bir keder]; “keder;” {لكيلا} 'afâ'ya veya 'esâbeküm'e bağlıdır, bu takdirde 'lâ' zaidedir; “tâ ki” {تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ} ganimetten [kaçırılan şeylere]; “ne elinizden çıkana üzülesiniz” {وَلَا مَا أَصَابَكُمْ} ölüm ve yenilgiden [başınıza gelenlere]; “ne de başınıza gelene.” {والله خبير بما تعملون} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
{ثم أنزل عليكم مِنْ بَعْد الْغَمّ أَمَنَة} أَمْنًا {نُعَاسًا} بَدَل {يَغْشَى} بِالْيَاءِ وَالتَّاء {طَائِفَة مِنْكُمْ} وَهُمْ الْمُؤْمِنُونَ فَكَانُوا يَمِيدُونَ تَحْت الحجف وَتَسْقُط السُّيُوف مِنْهُمْ {وَطَائِفَة قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسهمْ} أَيْ حَمَلَتْهُمْ عَلَى الْهَمّ فَلَا رَغْبَة لَهُمْ إلَّا نَجَاتهَا دُون النَّبِيّ وَأَصْحَابه فَلَمْ يَنَامُوا وَهُمْ الْمُنَافِقُونَ {يَظُنُّونَ بِاَللَّهِ} ظَنًّا {غَيْر} الظَّنّ {الْحَقّ ظَنَّ} أَيْ كَظَنِّ {الْجَاهِلِيَّة} حَيْثُ اعْتَقَدُوا أَنَّ النَّبِيّ قُتِلَ أَوْ لَا يُنْصَر {يَقُولُونَ هَلْ} مَا {لَنَا مِنْ الْأَمْر} أَيْ النَّصْر الَّذِي وُعِدْنَاهُ {مِنْ شَيْء قُلْ} لَهُمْ {إنَّ الْأَمْر كُلّه} بِالنَّصْبِ تَوْكِيدًا وَالرَّفْع مُبْتَدَأ وَخَبَره {لِلَّهِ} أَيْ الْقَضَاء لَهُ يَفْعَل مَا يَشَاء {يُخْفُونَ فِي أَنْفُسهمْ مَا لَا يُبْدُونَ} يُظْهِرُونَ {لَك يَقُولُونَ} بَيَان لِمَا قَبْله {لَوْ كَانَ لَنَا مِنْ الْأَمْر شيء ما قتلنا ها هنا} أَيْ لَوْ كَانَ الِاخْتِيَار إلَيْنَا لَمْ نَخْرُج فَلَمْ نُقْتَل لَكِنْ أُخْرِجنَا كَرْهًا {قُلْ} لَهُمْ {لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتكُمْ} وَفِيكُمْ مَنْ كَتَبَ اللَّه عَلَيْهِ الْقَتْل {لَبَرَزَ} خَرَجَ {الَّذِينَ كُتِبَ} قُضِيَ {عَلَيْهِمْ الْقَتْل} مِنْكُمْ {إلَى مَضَاجِعهمْ} مَصَارِعهمْ فَيُقْتَلُوا وَلَمْ يُنْجِهِمْ قُعُودهمْ لِأَنَّ قَضَاءَهُ تَعَالَى كَائِن لَا مَحَالَة {و} فَعَلَ مَا فَعَلَ بِأُحُدٍ {لِيَبْتَلِيَ} يَخْتَبِر {اللَّه مَا فِي صُدُوركُمْ} قُلُوبكُمْ مِنْ الْإِخْلَاص وَالنِّفَاق {وَلِيُمَحِّص} يُمَيِّز {مَا فِي قُلُوبكُمْ وَاَللَّه عَلِيم بِذَاتِ الصُّدُور} بِمَا فِي الْقُلُوب لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْء وَإِنَّمَا يَبْتَلِي لِيُظْهِر لِلنَّاسِ
{ثم أنزل عليكم مِنْ بَعْد الْغَمّ أَمَنَة} bir emniyet; “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven,” {نُعَاسًا} [ameneten kelimesinden] bedeldir; “bir uyuklama indirdi.” {يَغْشَى} 'ye' ve 'te' ile [okunur]; “Öyle ki” {طَائِفَة مِنْكُمْ} ki onlar müminlerdir; kalkanlarının altında sallanıyorlar ve kılıçları ellerinden düşüyordu; “içinizden bir grubu bürüyordu.” {وَطَائِفَة قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسهمْ} yani nefisleri onları kendi dertlerine düşürdü; Peygamber ve ashabını bırakıp sadece kendi kurtuluşlarından başka bir istekleri kalmadı da uyumadılar, ki bunlar münafıklardır; “Bir grup da nefislerinin derdine düşmüştü;” {يَظُنُّونَ بِاَللَّهِ} bir zan besliyorlardı; “Allah hakkında besliyorlardı” {غَيْر} zannın gayrısı; “olmayacak” {الْحَقّ ظَنَّ} yani zannı gibi; “bir zan,” {الْجَاهِلِيَّة} Peygamber'in öldürüldüğünü ya da ona yardım edilmeyeceğini sandıkları vakit; “cahiliye zannı.” {يَقُولُونَ هَلْ} yok mu?; “Diyorlardı ki: 'Var mı” {لَنَا مِنْ الْأَمْر} yani bize vaad edilen zaferden; “bize bu işten” {مِنْ شَيْء} bir şey?; “bir pay?'” {قُلْ} onlara:; “De ki:” {إنَّ الْأَمْر كُلّه} nasb ile tekit, ref ile mübteda olup haberi de [şudur]:; “'Şüphesiz bütün iş” {لِلَّهِ} yani hüküm O'nundur, dilediğini yapar; “Allah'ındır.'” {يُخْفُونَ فِي أَنْفُسهمْ مَا لَا يُبْدُونَ} açığa vurmuyorlar; “İçlerinde, sana açıklamadıkları şeyleri gizliyorlar;” {لَك يَقُولُونَ} bir öncekinin beyanıdır; “diyorlar ki:” {لَوْ كَانَ لَنَا مِنْ الْأَمْر شيء ما قتلنا ها هنا} yani yetki bizim elimizde olsaydı savaşa çıkmazdık ve burada öldürülmezdik, ancak zorla çıkarıldık; “'Eğer bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik.'” {قُلْ} onlara:; “De ki:” {لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتكُمْ} ve içinizde Allah'ın kendisi hakkında öldürülmeyi yazdığı kimseler olsaydı; “'Evlerinizde de olsaydınız,” {لَبَرَزَ} çıkardı; “mutlaka çıkıp giderlerdi” {الَّذِينَ كُتِبَ} takdir edildi; “haklarında yazılmış olanlar” {عَلَيْهِمْ الْقَتْل} içinizden; “öldürülmeleri” {إلَى مَضَاجِعهمْ} öldürülecekleri yerlere ve öldürülürlerdi, evlerinde oturmaları onları kurtarmazdı; çünkü Yüce Allah'ın takdiri mutlaka gerçekleşir; “devrilecekleri yerlere.'” {و} Uhud'da yaptığını yaptı ki; “Ve” {لِيَبْتَلِيَ} sınasın diye; “Allah denesin” {اللَّه مَا فِي صُدُوركُمْ} kalplerinizde olan ihlas ve nifakı; “göğüslerinizdekini” {وَلِيُمَحِّص} ayırt etsin diye; “ve arındırsın diye” {مَا فِي قُلُوبكُمْ وَاَللَّه عَلِيم بِذَاتِ الصُّدُور} kalplerde olanı bilir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz; ancak insanlara açığa çıkarmak için imtihan eder; “kalplerinizdekini. Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”
{إنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ} عَنْ الْقِتَال {يَوْم الْتَقَى الْجَمْعَانِ} جَمْع الْمُسْلِمِينَ وَجَمْع الْكُفَّار بِأُحُدٍ وَهُمْ الْمُسْلِمُونَ إلَّا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا {إنَّمَا اسْتَزَلَّهُمْ} أَزَلّهمْ {الشَّيْطَان} بِوَسْوَسَتِهِ {بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا} مِنْ الذُّنُوب وَهُوَ مُخَالَفَة أَمْر النَّبِيّ {وَلَقَدْ عَفَا اللَّه عَنْهُمْ إنَّ اللَّه غَفُور} لِلْمُؤْمِنِينَ {حليم} لا يعجل على العصاة
{إنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ} savaştan [yüz çevirip kaçtılar]; “İçinizden yüz çevirenler var ya,” {يَوْم الْتَقَى الْجَمْعَانِ} Uhud'da Müslüman topluluğu ile kâfir topluluğu karşılaştığı gün, ki bunlar on iki adam hariç Müslümanlardır; “iki topluluğun karşılaştığı gün;” {إنَّمَا اسْتَزَلَّهُمْ} ayaklarını kaydırdı; “onları ancak kaydırdı” {الشَّيْطَان} vesvesesiyle; “Şeytan” {بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا} günahlardan, ki o da Peygamber'in emrine muhalefet etmektir; “kazandıkları bazı [günahlar] yüzünden.” {وَلَقَدْ عَفَا اللَّه عَنْهُمْ إنَّ اللَّه غَفُور} müminleri [bağışlayandır]; “Yine de andolsun ki Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır,” {حليم} isyankârlara ceza vermede acele etmeyendir; “Halîm'dir.”
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَاَلَّذِينَ كَفَرُوا} أَيْ الْمُنَافِقِينَ {وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ} أَيْ فِي شَأْنهمْ {إذَا ضَرَبُوا} سَافَرُوا {فِي الْأَرْض} فَمَاتُوا {أَوْ كَانُوا غُزًّى} جَمْع غَازٍ فَقُتِلُوا {لَوْ كَانُوا عِنْدنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا} أَيْ لَا تَقُولُوا كَقَوْلِهِمْ {لِيَجْعَل اللَّه ذَلِكَ} الْقَوْل فِي عَاقِبَة أَمْرهمْ {حَسْرَة فِي قُلُوبهمْ وَاَللَّه يُحْيِي وَيُمِيت} فَلَا يَمْنَع عَنْ الْمَوْت قُعُود {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ} بِالتَّاءِ وَالْيَاء {بَصِير} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَاَلَّذِينَ كَفَرُوا} yani münafıklar gibi; “Ey iman edenler! İnkâr edenler gibi olmayın;” {وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ} yani onlar hakkında [şöyle dediler]; “ve kardeşleri hakkında diyenler gibi:” {إذَا ضَرَبُوا} sefere çıktıklarında; “sefere çıktıklarında” {فِي الْأَرْض} ve öldüklerinde; “yeryüzünde” {أَوْ كَانُوا غُزًّى} gazinin çoğuludur, ve öldürüldüklerinde; “yahut savaşa gittiklerinde:” {لَوْ كَانُوا عِنْدنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا} yani siz onların dediği gibi demeyin; “'Bizim yanımızda olsalardı ne ölürlerdi ne de öldürülürlerdi.'” {لِيَجْعَل اللَّه ذَلِكَ} bu sözü işlerinin sonunda [böyle kılsın diye]; “Allah bunu kılsın diye” {حَسْرَة فِي قُلُوبهمْ وَاَللَّه يُحْيِي وَيُمِيت} binaenaleyh evde oturmak ölümden alıkoymaz; “kalplerinde bir hasret [olarak]. Yaşatan da öldüren de Allah'tır.” {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ} 'te' ve 'ye' ile; “Ve Allah, yaptıklarınızı” {بَصِير} karşılığını size verecektir; “hakkıyla görendir.”
{وَلَئِنْ} لَام قَسَم {قُتِلْتُمْ فِي سَبِيل اللَّه} أَيْ الْجِهَاد {أَوْ مُتُّمْ} بِضَمِّ الْمِيم وَكَسْرهَا مِنْ مَاتَ يَمُوت أَيْ أَتَاكُمْ الْمَوْت فِيهِ {لَمَغْفِرَة} كَائِنَة {مِنْ اللَّه} لِذُنُوبِكُمْ {وَرَحْمَة} مِنْهُ لَكُمْ عَلَى ذَلِكَ وَاللَّام وَمَدْخُولهَا جَوَاب الْقَسَم وَهُوَ فِي مَوْضِع الْفِعْل مُبْتَدَأ خَبَره {خَيْر مما تجمعون} مِنْ الدُّنْيَا بِالتَّاءِ وَالْيَاء
{وَلَئِنْ} 'lâm' kasem içindir; “Andolsun ki, eğer” {قُتِلْتُمْ فِي سَبِيل اللَّه} yani cihad yolunda; “Allah yolunda öldürülür” {أَوْ مُتُّمْ} mim harfinin dammesi ve kesresiyle; 'mâte-yemûtu' kökünden gelir, yani o yolda size ölüm gelirse; “yahut ölürseniz,” {لَمَغْفِرَة} vaki olacak; “mutlaka bir bağışlanma” {مِنْ اللَّه} günahlarınız için; “Allah'tan” {وَرَحْمَة} bunun üzerine O'ndan size bir rahmettir. Lâm ve dâhil olduğu cümle kasemin cevabıdır; fiil makamında olup mübtedadır, haberi ise [şudur]:; “ve bir rahmet,” {خَيْر مما تجمعون} dünyalıktan topladıklarından. 'Te' ve 'ye' ile [okunmuştur]; “onların topladıklarından çok daha hayırlıdır.”
{وَلَئِنْ} لَام قَسَم {مُتُّمْ} بِالْوَجْهَيْنِ {أَوْ قُتِلْتُمْ} فِي الْجِهَاد وَغَيْره {لَإِلَى اللَّه} لَا إلَى غَيْره {تُحْشَرُونَ} فِي الْآخِرَة فَيُجَازِيكُمْ
{وَلَئِنْ} 'lâm' kasem içindir; “Andolsun ki, eğer” {مُتُّمْ} iki vecihle [okunur]; “ölürseniz” {أَوْ قُتِلْتُمْ} cihadda veya başka yerde; “yahut öldürülürseniz,” {لَإِلَى اللَّه} başkasına değil yalnız O'na; “elbette Allah'ın huzurunda” {تُحْشَرُونَ} ahirette [toplanacaksınız] da size karşılığınızı verecektir; “toplanacaksınız.”
{فَبِمَا رَحْمَة مِنْ اللَّه لِنْت} يَا مُحَمَّد {لَهُمْ} أَيْ سَهَّلْت أَخْلَاقك إذْ خَالَفُوك {وَلَوْ كنت فظا} سيء الْخُلُق {غَلِيظ الْقَلْب} جَافِيًا فَأَغْلَظْت لَهُمْ {لَانْفَضُّوا} تَفَرَّقُوا {مِنْ حَوْلك فَاعْفُ} تَجَاوَزْ {عَنْهُمْ} مَا أَتَوْهُ {وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ} ذُنُوبهمْ حَتَّى أَغْفِر لَهُمْ {وَشَاوِرْهُمْ} اسْتَخْرِجْ آرَاءَهُمْ {فِي الْأَمْر} أَيْ شَأْنك مِنْ الْحَرْب وَغَيْره تَطْيِيبًا لِقُلُوبِهِمْ وَلِيُسْتَنّ بِك وَكَانَ ﷺ كَثِير الْمُشَاوَرَة لَهُمْ فَإِذَا عَزَمْت عَلَى إمْضَاء مَا تُرِيد بَعْد الْمُشَاوَرَة {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه} ثِقْ بِهِ لَا بِالْمُشَاوَرَةِ {إنَّ اللَّه يُحِبّ الْمُتَوَكِّلِينَ} عَلَيْهِ
{فَبِمَا رَحْمَة مِنْ اللَّه لِنْت} Ey Muhammed!; “Allah'ın rahmeti sayesinde sen yumuşak davrandın” {لَهُمْ} yani sana muhalefet ettiklerinde onlara ahlakını kolaylaştırdın; “onlara.” {وَلَوْ كنت فظا} kötü ahlaklı; “Eğer kaba,” {غَلِيظ الْقَلْب} katı yürekli olup onlara sert davransaydın; “katı kalpli olsaydın,” {لَانْفَضُّوا} dağılırlardı; “mutlaka dağılıp giderlerdi” {مِنْ حَوْلك فَاعْفُ} yaptıklarını bağışla; “etrafından. Artık affet” {عَنْهُمْ} [yaptıklarını]; “onları” {وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ} Ben de onları bağışlayayım diye günahları için mağfiret dile; “ve bağışlanmalarını dile onlar için.” {وَشَاوِرْهُمْ} onların görüşlerini al; “Ve onlarla danış” {فِي الْأَمْر} yani savaş ve benzeri işlerinde; gönüllerini hoş tutmak ve senden sonra sünnet olsun diye. Sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla çokça istişare ederdi. İstişareden sonra istediğin şeyi uygulamaya azmettiğin zaman; “iş hususunda.” {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه} istişareye değil O'na güven; “Azmettiğin zaman da Allah'a güvenip dayan.” {إنَّ اللَّه يُحِبّ الْمُتَوَكِّلِينَ} O'na [dayananları]; “Şüphesiz Allah, güvenip dayananları sever.”
{إنْ يَنْصُركُمْ اللَّه} يُعِنْكُمْ عَلَى عَدُوّكُمْ كَيَوْمِ بَدْر {فَلَا غَالِب لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلكُمْ} يَتْرُك نَصْركُمْ كَيَوْمِ أُحُد {فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُركُمْ مِنْ بَعْده} أَيْ بَعْد خِذْلَانه أَيْ لَا نَاصِر لَكُمْ {وَعَلَى اللَّه لَا غَيْره {فَلْيَتَوَكَّلْ} ليثق {المؤمنون}
{إنْ يَنْصُركُمْ اللَّه} Bedir gününde olduğu gibi düşmanınıza karşı size yardım ederse; “Eğer Allah size yardım ederse,” {فَلَا غَالِب لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلكُمْ} Uhud gününde olduğu gibi size yardımı terk ederse; “size üstün gelecek kimse yoktur. Eğer sizi yardımsız bırakırsa,” {فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُركُمْ مِنْ بَعْده} yani O'nun yardımsız bırakmasından sonra, yani sizin için hiçbir yardımcı yoktur; “O'ndan sonra size kim yardım edebilir?” {وَعَلَى اللَّه} başkasına değil; “Ve Allah'a” {فَلْيَتَوَكَّلْ} güvensin; “dayanıp güvensin” {المؤمنون} “müminler.”
وَنَزَلَتْ لَمَّا فُقِدَتْ قَطِيفَة حَمْرَاء يَوْم أُحُد فَقَالَ بَعْض النَّاس لَعَلَّ النَّبِيّ أَخَذَهَا {وَمَا كان} ما يَنْبَغِي {لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلّ} يَخُون فِي الْغَنِيمَة فَلَا تَظُنُّوا بِهِ ذَلِكَ وَفِي قِرَاءَة بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ أَنْ يُنْسَب إلَى الْغُلُول {وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْم الْقِيَامَة} حَامِلًا لَهُ عَلَى عُنُقه {ثُمَّ تُوَفَّى كُلّ نَفْس} الْغَالّ وَغَيْره جَزَاء {مَا كَسَبَتْ} عَمِلَتْ {وَهُمْ لَا يظلمون} شيئا
Bu ayet Uhud günü kırmızı bir kadife kumaş kaybolduğunda, bazı insanların: "Belki de onu Peygamber almıştır" demeleri üzerine inmiştir: {وَمَا كان} yakışmaz; “Olacak şey değildir” {لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلّ} ganimete hıyanet etmesi, binaenaleyh onun hakkında böyle bir şey zannetmeyin. Meçhul sığa ile bir kıraatte ise "hıyanetle itham edilmesi" şeklindedir; “bir peygamberin ganimete hıyanet etmesi.” {وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْم الْقِيَامَة} onu boynunda taşıyarak gelir; “Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir.” {ثُمَّ تُوَفَّى كُلّ نَفْس} hıyanet eden ve başkaları tam olarak verilir; “Sonra herkese tastamam ödenir” {مَا كَسَبَتْ} yaptığı işlerin cezası; “kazandığı.” {وَهُمْ لَا يظلمون} hiçbir haksızlığa uğratılmazlar; “Ve onlara haksızlık edilmez.”
{أَفَمَنْ اتَّبَعَ رِضْوَان اللَّه} فَأَطَاعَ وَلَمْ يَغُلّ {كَمَنْ بَاءَ} رَجَعَ {بِسَخَطٍ مِنْ اللَّه} لِمَعْصِيَتِهِ وَغُلُوله {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّم وَبِئْسَ الْمَصِير} الْمَرْجِع هِيَ
{أَفَمَنْ اتَّبَعَ رِضْوَان اللَّه} itaat edip hıyanet etmeyen kimse; “Allah'ın rızasına uyan kimse,” {كَمَنْ بَاءَ} dönen kimse gibi midir?; “uğrayan kimse gibi midir” {بِسَخَطٍ مِنْ اللَّه} isyanı ve ganimete hıyaneti sebebiyle; “Allah'tan bir gazaba?” {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّم وَبِئْسَ الْمَصِير} varılacak yer olarak orası ne kötüdür!; “Onun barınağı cehennemdir. O ne kötü bir dönüş yeridir!”
{هُمْ دَرَجَات} أَيْ أَصْحَاب دَرَجَات {عِنْد اللَّه} أي مختلفوا الْمَنَازِل فَلِمَنْ اتَّبَعَ رِضْوَانه الثَّوَاب وَلِمَنْ بَاءَ بِسَخَطِهِ الْعِقَاب {وَاَللَّه بَصِير بِمَا يَعْمَلُونَ} فَيُجَازِيهِمْ به
{هُمْ دَرَجَات} yani derece derecedirler; “Onlar derecelerdir” {عِنْد اللَّه} yani makamları farklıdır; rızasına uyan için sevap, gazabına uğrayan için ceza vardır; “Allah katında.” {وَاَللَّه بَصِير بِمَا يَعْمَلُونَ} onlara bununla karşılık verecektir; “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”
{لَقَدْ مَنَّ اللَّه عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسهمْ} أَيْ عَرَبِيًّا مِثْلهمْ لِيَفْهَمُوا عَنْهُ وَيَشْرُفُوا بِهِ لَا مَلَكًا وَلَا عجميا {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاته} الْقُرْآن {وَيُزَكِّيهِمْ} يُطَهِّرهُمْ مِنْ الذُّنُوب {وَيُعَلِّمهُمْ الْكِتَاب} الْقُرْآن {وَالْحِكْمَة} السُّنَّة {وَإِنْ} مُخَفَّفَة أَيْ إنَّهُمْ {كَانُوا مِنْ قَبْل} أَيْ قَبْل بَعْثه {لَفِي ضَلَال مُبِين} بَيِّن
{لَقَدْ مَنَّ اللَّه عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسهمْ} yani bir melek ya da bir yabancı değil, kendisinden anlasınlar ve onunla şereflensinler diye kendileri gibi Arap olan bir peygamber; “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur;” {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاته} Kur'an'ı; “onlara O'nun ayetlerini okuyor,” {وَيُزَكِّيهِمْ} günahlardan onları arındırıyor; “onları arındırıyor” {وَيُعَلِّمهُمْ الْكِتَاب} Kur'an'ı; “ve onlara Kitab'ı” {وَالْحِكْمَة} Sünnet'i; “ve hikmeti öğretiyor.” {وَإِنْ} muhaffefedir, yani şüphesiz onlar; “Halbuki” {كَانُوا مِنْ قَبْل} yani onun gönderilmesinden önce; “daha önce onlar” {لَفِي ضَلَال مُبِين} apaçık; “elbette apaçık bir sapıklık içindeydiler.”
{أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَة} بِأُحُدٍ بِقَتْلِ سَبْعِينَ مِنْكُمْ {قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا} بِبَدْرٍ بِقَتْلِ سَبْعِينَ وَأَسْر سَبْعِينَ مِنْهُمْ {قُلْتُمْ} مُتَعَجِّبِينَ {أَنَّى} مِنْ أَيْنَ لَنَا {هَذَا} الْخِذْلَان وَنَحْنُ مُسْلِمُونَ وَرَسُول اللَّه فِينَا وَالْجُمْلَة الْأَخِيرَة مَحَلّ الِاسْتِفْهَام الْإِنْكَارِيّ {قُلْ} لَهُمْ {هُوَ مِنْ عِنْد أَنْفُسكُمْ} لِأَنَّكُمْ تَرَكْتُمْ الْمَرْكَز فَخُذِلْتُمْ {إنَّ اللَّه عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} وَمِنْهُ النَّصْر وَمَنْعه وَقَدْ جَازَاكُمْ بِخِلَافِكُمْ
{أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَة} Uhud'da sizden yetmiş kişinin öldürülmesiyle; “Başınıza bir musibet geldiğinde” {قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا} Bedir'de onlardan yetmişini öldürüp yetmişini esir almak suretiyle; “-ki siz onun iki katını [onların başına] getirmiştiniz-” {قُلْتُمْ} şaşırarak:; “dediniz ki:” {أَنَّى} bize nereden geldi?; “'Bu nereden çıktı?'” {هَذَا} bu hezimet; biz Müslümanlarız ve Allah'ın Resûlü de aramızda! Bu son cümle inkârî istifhamın mahalindedir; “bu?” {قُلْ} onlara:; “De ki:” {هُوَ مِنْ عِنْد أَنْفُسكُمْ} çünkü siz mevziyi terk ettiniz ve böylece yardımsız bırakıldınız; “'O kendi tarafınızdandır.'” {إنَّ اللَّه عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} zafer vermek ve onu engellemek de bundandır; muhalefetiniz sebebiyle size böyle ceza verdi; “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.”
{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْم الْتَقَى الْجَمْعَانِ} بِأُحُدٍ {فَبِإِذْنِ اللَّه} بِإِرَادَتِهِ {وَلِيَعْلَم} عِلْم ظُهُور {الْمُؤْمِنِينَ} حَقًّا
{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْم الْتَقَى الْجَمْعَانِ} Uhud'da; “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler” {فَبِإِذْنِ اللَّه} O'nun iradesiyledir; “Allah'ın izniyledir;” {وَلِيَعْلَم} bilip açığa çıkarsın diye; “ve bilsin diyedir” {الْمُؤْمِنِينَ} hakiki [müminleri]; “müminleri.”
{وليعلم الذين نافقوا و} الذين {قِيلَ لَهُمْ} لَمَّا انْصَرَفُوا عَنْ الْقِتَال وَهُمْ عَبْد اللَّه بْن أُبَيٍّ وَأَصْحَابه {تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيل اللَّه} أَعْدَاءَهُ {أَوْ ادْفَعُوا} عَنَّا الْقَوْم بِتَكْثِيرِ سَوَادكُمْ إنْ لَمْ تُقَاتِلُوا {قَالُوا لَوْ نَعْلَم} نُحْسِن {قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ} قَالَ تَعَالَى تَكْذِيبًا لَهُمْ {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمئِذٍ أَقْرَب مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ} بِمَا أَظْهَرُوا مِنْ خِذْلَانهمْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَكَانُوا قَبْل أَقْرَب إلَى الْإِيمَان مِنْ حَيْثُ الظَّاهِر {يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبهمْ} وَلَوْ عَلِمُوا قِتَالًا لَمْ يَتَّبِعُوكُمْ {وَاَللَّه أَعْلَم بِمَا يَكْتُمُونَ} مِنْ النِّفَاق
{وليعلم الذين نافقوا و} o kimseleri ki; “Ve münafıklık edenleri de bilsin diyedir. Ve” {قِيلَ لَهُمْ} savaştan geri döndüklerinde, ki onlar Abdullah b. Übeyy ve arkadaşlarıdır; “onlara:” {تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيل اللَّه} O'nun düşmanlarına karşı; “'Gelin, Allah yolunda savaşın” {أَوْ ادْفَعُوا} savaşmasanız bile sayınızı çok göstererek o kavmi bizden defedin; “yahut savunma yapın' dendiği zaman,” {قَالُوا لَوْ نَعْلَم} iyi bilseydik; “dediler ki: 'Eğer bilseydik” {قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ} Yüce Allah onları yalanlamak üzere buyurdu ki:; “savaşmayı, mutlaka sizin peşinizden gelirdik.'” {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمئِذٍ أَقْرَب مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ} müminleri yardımsız bırakarak açığa vurdukları şey sebebiyle. Oysa daha önce zahirde imana daha yakındılar; “Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar.” {يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبهمْ} savaşmayı bilselerdi bile size uymazlardı; “Ağızlarıyla, kalplerinde olmayanı söylüyorlar.” {وَاَللَّه أَعْلَم بِمَا يَكْتُمُونَ} nifaktan; “Halbuki Allah gizlediklerini çok iyi bilmektedir.”
{الَّذِينَ} بَدَل مِنْ الَّذِينَ قَبْله أَوْ نَعْت {قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ} فِي الدِّين {و} قَدْ {قَعَدُوا} عَنْ الْجِهَاد {لَوْ أَطَاعُونَا} أَيْ شُهَدَاء أُحُد أو إخواننا في القعود {ما قتلوا قُلْ} لَهُمْ {فَادْرَءُوا} ادْفَعُوا {عَنْ أَنْفُسكُمْ الْمَوْت إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِي أَنَّ الْقُعُود يُنْجِي مِنْهُ وَنَزَلَ فِي الشُّهَدَاء
{الَّذِينَ} önceki 'ellezîne'den bedel veya sırattır; “Onlar,” {قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ} dindeki [kardeşlerine]; “kardeşlerine diyenlerdir” {و} ve kendileri; “ve” {قَعَدُوا} cihaddan [geri durdular]; “[kendileri savaşa gitmeyip] oturdukları halde:” {لَوْ أَطَاعُونَا} yani Uhud şehitleri veya oturma hususunda kardeşlerimiz; “'Bize uysalardı” {ما قتلوا قُلْ} onlara:; “öldürülmezlerdi.' De ki:” {فَادْرَءُوا} savın; “'Öyleyse savın” {عَنْ أَنْفُسكُمْ الْمَوْت إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} evde oturmanın ölümden kurtaracağı iddianızda. Bu ayet şehitler hakkında inmiştir; “kendi başınızdan ölümü, eğer doğru söyleyenler iseniz!'”
{وَلَا تَحْسَبَن الَّذِينَ قُتِلُوا} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد} فِي سَبِيل اللَّه} أَيْ لِأَجْلِ دِينه {أَمْوَاتًا بَلْ} هُمْ {أَحْيَاء عِنْد رَبّهمْ} أَرْوَاحهمْ فِي حَوَاصِل طُيُور خُضْر تَسْرَح فِي الْجَنَّة حَيْثُ شَاءَتْ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيث {يُرْزَقُونَ} يَأْكُلُونَ مِنْ ثمار الجنة
{وَلَا تَحْسَبَن الَّذِينَ قُتِلُوا} şeddeli ve şeddesiz [okunuşla]; “Sakın zannetme o öldürülenleri” {فِي سَبِيل اللَّه} yani O'nun dini uğruna; “Allah yolunda” {أَمْوَاتًا بَلْ} bilakis onlar; “ölüler! Bilakis” {أَحْيَاء عِنْد رَبّهمْ} ruhları yeşil kuşların kursaklarındadır; hadiste geldiği üzere cennette diledikleri gibi dolaşırlar; “diridirler Rableri katında;” {يُرْزَقُونَ} cennet meyvelerinden yerler; “rızıklanmaktadırlar.”
{فَرِحِينَ} حَال مِنْ ضَمِير يُرْزَقُونَ {بِمَا آتَاهُمْ اللَّه مِنْ فَضْله وَ} هُمْ {يَسْتَبْشِرُونَ} يَفْرَحُونَ {بِاَلَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفهمْ} مِنْ إخوانهم المؤمنين ويبدل من الذين {أ} ن أي بأن {لا خوف عليهم} أي الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} فِي الْآخِرَة الْمَعْنَى يَفْرَحُونَ بِأَمْنِهِمْ وَفَرَحهمْ
{فَرِحِينَ} 'yurzekûn'daki zamirden haldir; “Sevinç içindedirler” {بِمَا آتَاهُمْ اللَّه مِنْ فَضْله وَ} ve onlar; “Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle; ve” {يَسْتَبْشِرُونَ} sevinirler; “müjdeleşirler” {بِاَلَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفهمْ} arkada kalan mümin kardeşleriyle. 'Ellezîne' kelimesinden bedel yapılır; “arkalarından kendilerine henüz katılmamış olanlarla:” {أ} n yani şu sebeple:; “ki” {لا خوف عليهم} yani kendilerine henüz katılmamış olanlara; “onlara hiçbir korku yoktur” {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} ahirette. Mana: Onların güvende olmalarına ve sevinçlerine sevinirler; “ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”
{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ} ثَوَاب {مِنْ اللَّه وَفَضْل} زِيَادَة عَلَيْهِ {وَأَنَّ} بِالْفَتْحِ عَطْفًا عَلَى نِعْمَة وَبِالْكَسْرِ اسْتِئْنَافًا {اللَّه لَا يُضِيع أَجْر الْمُؤْمِنِينَ} بَلْ يأجرهم
{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ} bir sevapla; “Onlar bir nimeti müjdelerler” {مِنْ اللَّه وَفَضْل} üzerine bir fazlalıkla; “Allah'tan ve bir lütfu;” {وَأَنَّ} fetha ile 'ni'metin'e atıftır, kesra ile ise istînâftır; “ve gerçekten” {اللَّه لَا يُضِيع أَجْر الْمُؤْمِنِينَ} bilakis onları mükâfatlandırır; “Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini.”
{الَّذِينَ} مُبْتَدَأ {اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُول} دُعَاءَهُ بِالْخُرُوجِ للقتال لما أراد أبو سفيان وأصحابه العودة تَوَاعَدُوا مَعَ النَّبِيّ ﷺ سُوق بَدْر الْعَام الْمُقْبِل مِنْ يَوْم أُحُد {مِنْ بَعْد مَا أَصَابَهُمْ الْقَرْح} بِأُحُدٍ وَخَبَر الْمُبْتَدَأ {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ} بِطَاعَتِهِ {وَاتَّقَوْا} مُخَالَفَته {أَجْر عَظِيم} هُوَ الْجَنَّة
{الَّذِينَ} mübtedadır; “Onlar ki” {اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُول} savaşa çıkma çağrısına icabet ettiler. Ebû Süfyân ve arkadaşları geri dönmek isteyince, Uhud gününden sonraki yıl için Bedir panayırında buluşmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile sözleşmişlerdi; “Allah'a ve Peygamber'e icabet ettiler,” {مِنْ بَعْد مَا أَصَابَهُمْ الْقَرْح} Uhud'da. Mübtedanın haberi [şudur]:; “kendilerine yara isabet ettikten sonra.” {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ} O'na itaat etmek suretiyle; “İçlerinden iyilik eden” {وَاتَّقَوْا} O'na muhalefetten; “ve sakınanlar için” {أَجْر عَظِيم} ki o cennettir; “büyük bir mükâfat vardır.”
{الَّذِينَ} بَدَل مِنْ الَّذِينَ قَبْله أَوْ نَعْت {قَالَ لَهُمْ النَّاس} أَيْ نَعِيم بْن مَسْعُود الْأَشْجَعِيّ {إنَّ النَّاس} أَبَا سُفْيَان وَأَصْحَابه {قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} الْجُمُوع ليستأصلوكم {فَاخْشَوْهُمْ} وَلَا تَأْتُوهُمْ {فَزَادَهُمْ} ذَلِكَ الْقَوْل {إيمَانًا} تَصْدِيقًا بِاَللَّهِ وَيَقِينًا {وَقَالُوا حَسْبنَا اللَّه} كَافِينَا أَمْرهمْ {وَنِعْمَ الْوَكِيل} الْمُفَوَّض إلَيْهِ الْأَمْر هُوَ وَخَرَجُوا مَعَ النَّبِيّ ﷺ فَوَافَوْا سُوق بَدْر وَأَلْقَى اللَّه الرُّعْب فِي قَلْب أَبِي سُفْيَان وَأَصْحَابه فَلَمْ يَأْتُوا وَكَانَ مَعَهُمْ تِجَارَات فَبَاعُوا وربحوا قال الله تعالى
{الَّذِينَ} bir önceki 'ellezîne'den bedel veya onun sıfatıdır; “Onlar öyle kimselerdir ki” {قَالَ لَهُمْ النَّاس} yani Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî; “insanlar onlara:” {إنَّ النَّاس} Ebû Süfyân ve arkadaşları; “'Şüphesiz insanlar” {قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} sizin kökünüzü kazımak için ordular topladılar; “sizin için toplandı,” {فَاخْشَوْهُمْ} onlardan korkun da onların karşısına çıkmayın; “artık onlardan korkun!' dediler de” {فَزَادَهُمْ} bu söz artırdı; “bu [söz] onların artırdı” {إيمَانًا} Allah'ı tasdik ve yakînini; “imanını.” {وَقَالُوا حَسْبنَا اللَّه} onların işine karşı bize kâfidir; “Ve dediler ki: 'Allah bize yeter,” {وَنِعْمَ الْوَكِيل} iş kendisine havale edilen olarak O ne güzeldir! Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktılar ve Bedir panayırına ulaştılar. Allah Ebû Süfyân ve arkadaşlarının kalbine korku saldı da gelmediler. Yanlarında ticaret malları vardı, onları sattılar ve kâr ettiler. Allah Teâlâ buyurdu ki:; “O ne güzel vekildir!'”
{فَانْقَلَبُوا} رَجَعُوا مِنْ بَدْر {بِنِعْمَةٍ مِنْ اللَّه وَفَضْل} بِسِلَامَةٍ وَرِبْح {لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوء} مِنْ قَتْل أَوْ جُرْح {وَاتَّبَعُوا رِضْوَان اللَّه} بِطَاعَتِهِ وَطَاعَة رَسُوله فِي الْخُرُوج {وَاَللَّه ذُو فَضْل عَظِيم} عَلَى أَهْل طَاعَته
{فَانْقَلَبُوا} Bedir'den döndüler; “Bunun üzerine döndüler” {بِنِعْمَةٍ مِنْ اللَّه وَفَضْل} esenlik ve kâr ile; “Allah'tan bir nimet ve lütufla,” {لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوء} öldürülme veya yaralanmadan [hiçbir şey]; “kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan.” {وَاتَّبَعُوا رِضْوَان اللَّه} sefere çıkmak suretiyle O'na ve Resûlü'ne itaat ederek; “Ve Allah'ın rızasına uydular.” {وَاَللَّه ذُو فَضْل عَظِيم} itaat ehline karşı; “Allah, büyük bir lütuf sahibidir.”
{إنَّمَا ذَلِكُمْ} أَيْ الْقَائِل لَكُمْ إنَّ النَّاس إلخ {الشيطان يخوف} كم {أولياءه} الكفار {فلا تخافوهم وخافون} فِي تَرْك أَمْرِي {إنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} حَقًّا
{إنَّمَا ذَلِكُمْ} yani size "şüphesiz insanlar... ilâhir" diyen kimse; “İşte o,” {الشيطان يخوف} sizi korkutuyor; “Şeytan'dır; korkutur” {أولياءه} kâfirlerle; “kendi dostlarıyla.” {فلا تخافوهم وخافون} emrimi terk etme hususunda Benden korkun; “Onlardan korkmayın, Benden korkun,” {إنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} hakiki [müminler iseniz]; “eğer müminler iseniz.”
{وَلَا يَحْزُنك} بِضَمِّ الْيَاء وَكَسْر الزَّاي وَبِفَتْحِهَا وضم الزاي من أحزانه {الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْر} يَقَعُونَ فِيهِ سَرِيعًا بِنُصْرَتِهِ وَهُمْ أَهْل مَكَّة أَوْ الْمُنَافِقُونَ أَيْ لَا تَهْتَمّ لِكُفْرِهِمْ {إنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّه شَيْئًا} بِفِعْلِهِمْ وَإِنَّمَا يَضُرُّونَ أَنْفُسهمْ {يُرِيد اللَّه أَلَّا يَجْعَل لَهُمْ حَظًّا} نَصِيبًا {فِي الْآخِرَة} أَيْ الْجَنَّة فَلِذَلِكَ خَذَلَهُمْ اللَّه {وَلَهُمْ عَذَاب عَظِيم} فِي النَّار
{وَلَا يَحْزُنك} 'ye'nin zammesi ve 'ze'nin kesresiyle, ya da fetha ve zamme ile 'ehzanehû' kökünden; “Seni üzmesin” {الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْر} ona yardım ederek hızla küfre düşenler, ki bunlar Mekke halkı veya münafıklardır; yani onların inkârına aldırış etme; “küfürde yarışanlar.” {إنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّه شَيْئًا} yaptıklarıyla; onlar ancak kendilerine zarar verirler; “Şüphesiz onlar Allah'a hiçbir zarar veremezler.” {يُرِيد اللَّه أَلَّا يَجْعَل لَهُمْ حَظًّا} bir nasip; “Allah onlara bir pay vermemek istiyor” {فِي الْآخِرَة} yani cennette. Bu yüzden Allah onları yardımsız bıraktı; “ahirette.” {وَلَهُمْ عَذَاب عَظِيم} ateşte; “Ve onlar için büyük bir azap vardır.”
{إنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوْا الْكُفْر بِالْإِيمَانِ} أَيْ أَخَذُوهُ بَدَله {لَنْ يَضُرُّوا اللَّه} بِكُفْرِهِمْ {شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَاب أَلِيم} مُؤْلِم
{إنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوْا الْكُفْر بِالْإِيمَانِ} yani imanın yerine onu aldılar; “Şüphesiz imana karşılık inkârı satın alanlar,” {لَنْ يَضُرُّوا اللَّه} küfürleriyle; “Allah'a asla zarar veremezler” {شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَاب أَلِيم} can yakıcı; “hiçbir şekilde. Ve onlar için elem dolu bir azap vardır.”
{وَلَا يَحْسَبَن} بِالْيَاءِ وَالتَّاء {الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي} أَيْ إمْلَاءَنَا {لَهُمْ} بِتَطْوِيلِ الْأَعْمَار وَتَأْخِيرهمْ {خَيْر لِأَنْفُسِهِمْ} وَأَنَّ وَمَعْمُولَاهَا سَدَّتْ مَسَدّ الْمَفْعُولَيْنِ فِي قِرَاءَة التَّحْتَانِيَّة وَمَسَدّ الثَّانِي فِي الْأُخْرَى {إنَّمَا نُمْلِي} نُمْهِل {لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إثْمًا} بِكَثْرَةِ الْمَعَاصِي {وَلَهُمْ عَذَاب مُهِين} ذُو إهَانَة فِي الآخرة
{وَلَا يَحْسَبَن} 'ye' ve 'te' ile; “Kesinlikle sanmasın” {الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي} yani kendilerine mühlet vermemizi; “o inkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi” {لَهُمْ} ömürlerini uzatıp onları erteleyerek; “onlar için” {خَيْر لِأَنْفُسِهِمْ} 'ye'li kıraatte [enne ve mamulleri] iki mefulün yerine, diğer kıraatte ise ikinci mefulün yerine geçmiştir; “kendileri hakkında hayırlı [sanmasınlar].” {إنَّمَا نُمْلِي} kendilerine süre tanıyoruz; “Biz onlara sırf mühlet veriyoruz ki” {لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إثْمًا} günahları çoğalsın diye; “günahları artsın.” {وَلَهُمْ عَذَاب مُهِين} ahirette aşağılayıcı bir azap; “Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”
{مَا كَانَ اللَّه لِيَذَر} لِيَتْرُك {الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ} أَيّهَا النَّاس {عَلَيْهِ} مِنْ اخْتِلَاط الْمُخْلِص بِغَيْرِهِ {حَتَّى يَمِيز} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد يَفْصِل {الْخَبِيث} الْمُنَافِق {مِنْ الطَّيِّب} الْمُؤْمِن بِالتَّكَالِيفِ الشَّاقَّة الْمُبَيِّنَة لِذَلِكَ فَفَعَلَ ذَلِكَ يَوْم أُحُد {وَمَا كَانَ اللَّه لِيُطْلِعكُمْ عَلَى الْغَيْب} فَتَعْرِفُوا الْمُنَافِق مِنْ غَيْره قَبْل التَّمْيِيز {وَلَكِنَّ اللَّه يَجْتَبِي} يَخْتَار {مِنْ رُسُله مَنْ يَشَاء} فَيُطْلِعهُ عَلَى غَيْبه كَمَا أَطْلَعَ النَّبِيّ ﷺ عَلَى حَال الْمُنَافِقِينَ {فَآمِنُوا بِاَللَّهِ وَرُسُله وإن تؤمنوا وتتقوا} النفاق {فلكم أجر عظيم}
{مَا كَانَ اللَّه لِيَذَر} bırakacak değildir; “Allah bırakacak değildir” {الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ} ey insanlar; “müminleri bulunduğunuz hal üzere” {عَلَيْهِ} ihlaslının başkasıyla karışık olması halinden; “üzerinde [bulunduğunuz durum üzere],” {حَتَّى يَمِيز} şeddesiz ve şeddeli olarak, ayırıncaya kadar; “ayıklayana kadar” {الْخَبِيث} münafığı; “pis olanı” {مِنْ الطَّيِّب} bunu açıklayan meşakkatli yükümlülüklerle mümini; nitekim bunu Uhud günü yaptı; “temiz olandan.” {وَمَا كَانَ اللَّه لِيُطْلِعكُمْ عَلَى الْغَيْب} böylece ayrışma gerçekleşmeden önce münafığı başkasından bilesiniz diye; “Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir.” {وَلَكِنَّ اللَّه يَجْتَبِي} seçer; “Fakat Allah seçer” {مِنْ رُسُله مَنْ يَشَاء} ve onu Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkların haline muttali kıldığı gibi gaybına muttali kılar; “peygamberlerinden dilediğini.” {فَآمِنُوا بِاَللَّهِ وَرُسُله وإن تؤمنوا وتتقوا} nifaktan; “Artık Allah'a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız,” {فلكم أجر عظيم} “sizin için büyük bir mükâfat vardır.”
{وَلَا يَحْسَبَن} بِالْيَاءِ وَالتَّاء {الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمْ اللَّه مِنْ فَضْله}
{وَلَا يَحْسَبَن} 'ye' ve 'te' ile; “Sakın sanmasın” {الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمْ اللَّه مِنْ فَضْله} “Allah'ın kendilerine lütfundan verdikleri şeylerde cimrilik edenler,”
أَيْ بِزَكَاتِهِ {هُوَ} أَيْ بُخْلهمْ {خَيْرًا لَهُمْ} مَفْعُول ثَانٍ وَالضَّمِير لِلْفَصْلِ وَالْأَوَّل بُخْلهمْ مُقَدَّرًا قَبْل الْمَوْصُول عَلَى الْفَوْقَانِيَّة وَقَبْل الضَّمِير عَلَى التَّحْتَانِيَّة {بَلْ هُوَ شَرّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ} أَيْ بِزَكَاتِهِ مِنْ الْمَال {يَوْم الْقِيَامَة} بِأَنْ يُجْعَل حَيَّة فِي عُنُقه تَنْهَشهُ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيث {وَلِلَّهِ مِيرَاث السَّمَاوَات وَالْأَرْض} يَرِثهُمَا بَعْد فَنَاء أَهْلهمَا {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ} بِالتَّاءِ وَالْيَاء {خَبِير} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ
yani onun zekâtında; {هُوَ} yani cimriliklerini; “bunun” {خَيْرًا لَهُمْ} ikinci mefuldür, zamir fasıl zamiridir; birinci meful ise 'te'li kıraatte ism-i mevsulden önce, 'ye'li kıraatte ise zamirden önce takdir edilen cimrilikleridir; “kendileri için hayırlı [olduğunu].” {بَلْ هُوَ شَرّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ} yani maldan zekâtını vermedikleri şeyi; “Aksine bu, onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey boyunlarına dolanacaktır” {يَوْم الْقِيَامَة} hadiste geldiği üzere boynuna onu sokan bir yılan kılınması suretiyle; “kıyamet gününde.” {وَلِلَّهِ مِيرَاث السَّمَاوَات وَالْأَرْض} ehlini yok ettikten sonra ikisine de O vâris olur; “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır.” {وَاَللَّه بِمَا تَعْمَلُونَ} 'te' ve 'ye' ile; “Allah, yaptıklarınızdan” {خَبِير} hakkıyla haberdardır, bununla sizi cezalandıracaktır; “hakkıyla haberdardır.”
{لَقَدْ سَمِعَ اللَّه قَوْل الَّذِينَ قَالُوا إنَّ اللَّه فَقِير وَنَحْنُ أَغْنِيَاء} وَهُمْ الْيَهُود قَالُوهُ لَمَّا نَزَلَ {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِض اللَّه قَرْضًا حَسَنًا} وَقَالُوا كَانَ غَنِيًّا مَا اسْتَقْرَضْنَاهُ {سَنَكْتُبُ} نَأْمُر بِكَتْبِ {مَا قَالُوا} فِي صَحَائِف أَعْمَالهمْ لِيُجَازَوْا عَلَيْهِ وَفِي قِرَاءَة بِالْيَاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ {و} نَكْتُب {قَتْلهمْ} بِالنَّصْبِ وَالرَّفْع {الْأَنْبِيَاء بِغَيْرِ حَقّ وَنَقُول} بِالنُّونِ وَالْيَاء أَيْ اللَّه لَهُمْ فِي الْآخِرَة عَلَى لِسَان الْمَلَائِكَة {ذُوقُوا عَذَاب الْحَرِيق} النَّار وَيُقَال لَهُمْ إذَا أُلْقُوا فيها
{لَقَدْ سَمِعَ اللَّه قَوْل الَّذِينَ قَالُوا إنَّ اللَّه فَقِير وَنَحْنُ أَغْنِيَاء} onlar Yahudilerdir, bunu {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِض اللَّه قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” ayeti indiğinde söylediler ve "O zengin olsaydı bizden borç istemezdi" dediler; “Andolsun Allah, 'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir.” {سَنَكْتُبُ} yazılmasını emredeceğiz; “Yazacağız” {مَا قَالُوا} amel defterlerine, karşılığını görsünler diye; bir kıraatte meçhul olarak 'ye' ile [seyuktebu] okunmuştur; “onların söylediklerini” {و} yazacağız; “ve” {قَتْلهمْ} nasb ve ref ile; “öldürmelerini” {الْأَنْبِيَاء بِغَيْرِ حَقّ وَنَقُول} 'nûn' ve 'ye' ile, yani ahirette meleklerin diliyle Allah onlara [diyecektir]; “haksız yere peygamberleri. Ve diyeceğiz ki:” {ذُوقُوا عَذَاب الْحَرِيق} ateşi; oraya atıldıklarında onlara bu söylenecektir; “'Tadın yakıcı azabı!'”
{ذَلِكَ} الْعَذَاب {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} عَبَّرَ بِهَا عَنْ الْإِنْسَان لِأَنَّ أَكْثَر الْأَفْعَال تُزَاوَل بِهَا {وَأَنَّ اللَّه لَيْسَ بِظَلَّامٍ} أَيْ بِذِي ظُلْم {لِلْعَبِيدِ} فَيُعَذِّبهُمْ بِغَيْرِ ذَنْب
{ذَلِكَ} azap; “İşte bu,” {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} eylemlerin çoğu ellerle yapıldığı için onunla insan kastedilmiştir; “ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir.” {وَأَنَّ اللَّه لَيْسَ بِظَلَّامٍ} yani zulüm sahibi değildir; “Ve şüphesiz Allah, asla zalim değildir” {لِلْعَبِيدِ} kullarına günahsız yere azap etmez; “kullara karşı.”
{الَّذِينَ} نَعْت لِلَّذِينَ قَبْله {قَالُوا} لِمُحَمَّدٍ {إنَّ اللَّه} قَدْ {عَهِدَ إلَيْنَا} فِي التَّوْرَاة {أَلَّا نُؤْمِن لِرَسُولٍ} نُصَدِّقهُ {حَتَّى يَأْتِينَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلهُ النَّار} فَلَا نُؤْمِن لَك حَتَّى تَأْتِينَا بِهِ وَهُوَ مَا يُتَقَرَّب بِهِ إلَى اللَّه مِنْ نِعَم وَغَيْرهَا فَإِنَّ قَبْل جَاءَتْ نَار بَيْضَاء مِنْ السَّمَاء فَأَحْرَقَتْهُ وَإِلَّا بَقِيَ مَكَانه وَعَهِدَ إلَى بَنِي إسْرَائِيل ذَلِكَ إلَّا فِي الْمَسِيح ومحمد قال تعالى {قل} تَوْبِيخًا {قَدْ جَاءَكُمْ رُسُل مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ} بِالْمُعْجِزَاتِ {وَبِاَلَّذِي قُلْتُمْ} كَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى فَقَتَلْتُمُوهُمْ وَالْخِطَاب لِمَنْ فِي زَمَن نَبِيّنَا مُحَمَّد ﷺ وَإِنْ كَانَ الْفِعْل لِأَجْدَادِهِمْ لِرِضَاهُمْ بِهِ {فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِي أَنَّكُمْ تُؤْمِنُونَ عِنْد الْإِتْيَان بِهِ
{الَّذِينَ} kendisinden öncekilerin sıfatıdır; “Onlar” {قَالُوا} Muhammed'e; “dediler ki:” {إنَّ اللَّه} şüphesiz; “'Allah” {عَهِدَ إلَيْنَا} Tevrat'ta; “bize ahdetti ki,” {أَلَّا نُؤْمِن لِرَسُولٍ} onu tasdik etmeyelim; “hiçbir peygambere inanmayalım” {حَتَّى يَأْتِينَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلهُ النَّار} sen de bize onu getirmedikçe sana inanmayız; o, kurbanlık hayvan ve benzeri şeylerden Allah'a yakınlaşmak için sunulan şeydir; eğer kabul edilirse gökten beyaz bir ateş iner ve onu yakardı, aksi takdirde yerinde kalırdı; bu ahid, İsrailoğulları'na Mesih ve Muhammed hariç verilmişti. Allah Teâlâ buyurdu ki: “ateşin yiyeceği bir kurban bize getirinceye kadar.'” {قل} azarlamak maksadıyla; “De ki:” {قَدْ جَاءَكُمْ رُسُل مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ} mucizelerle; “'Benden önce de size apaçık delillerle peygamberler gelmişti” {وَبِاَلَّذِي قُلْتُمْ} Zekeriyyâ ve Yahyâ gibi; siz de onları öldürdünüz. Hitap, atalarının yaptığına razı oldukları için Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindekileredir; “ve dediğiniz şeyle de.'” {فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} o getirildiğinde inanacağınız hususunda; “'Eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?'”
{فَإِنْ كَذَّبُوك فَقَدْ كُذِّبَ رُسُل مِنْ قَبْلك جاؤوا بالبينات} المعجزات {والزبر} كصحف إبراهيم {والكتاب} وَفِي قِرَاءَة بِإِثْبَاتِ الْبَاء فِيهِمَا {الْمُنِير} الْوَاضِح هُوَ التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرُوا
{فَإِنْ كَذَّبُوك فَقَدْ كُذِّبَ رُسُل مِنْ قَبْلك جاؤوا بالبينات} mucizelerle; “Eğer seni yalanlarlarsa, senden önce apaçık mucizeler getiren peygamberler de yalanlanmıştı;” {والزبر} İbrahim'in sahifeleri gibi; “ve sahifeler” {والكتاب} bir kıraatte ikisinde de 'bâ' harfinin sübutuyla [ve bi'z-zübüri ve bi'l-kitâbi]; “ve o kitap” {الْمُنِير} apaçık olan, ki o Tevrat ve İncil'dir. Artık onların sabrettiği gibi sabret; “aydınlatıcı.”
{كُلّ نَفْس ذَائِقَة الْمَوْت وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُوركُمْ} جَزَاء أَعْمَالكُمْ {يَوْم الْقِيَامَة فَمَنْ زُحْزِحَ} بُعِدَ {عَنْ النَّار وَأُدْخِل الْجَنَّة فَقَدْ فَازَ} نَالَ غَايَة مَطْلُوبه {وَمَا الْحَيَاة الدُّنْيَا} أَيْ الْعَيْش فيها {إلا متاع الغرور} الباطل يتمتع بها قَلِيلًا ثُمَّ يَفْنَى
{كُلّ نَفْس ذَائِقَة الْمَوْت وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُوركُمْ} amellerinizin karşılığını; “Her nefis ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak eksiksiz verilecektir” {يَوْم الْقِيَامَة فَمَنْ زُحْزِحَ} uzaklaştırılırsa; “kıyamet günü. Kim uzaklaştırılırsa” {عَنْ النَّار وَأُدْخِل الْجَنَّة فَقَدْ فَازَ} arzuladığının zirvesine ulaşmıştır; “ateşten ve cennete sokulursa, o kesinlikle kurtulmuştur.” {وَمَا الْحَيَاة الدُّنْيَا} yani oradaki yaşantı; “Dünya hayatı başka bir şey değildir” {إلا متاع الغrور} bâtıl; ondan az bir süre faydalanılır, sonra yok olup gider; “aldatıcı bir geçimlikten.”
{لَتُبْلَوُنَّ} حُذِفَ مِنْهُ نُون الرَّفْع لِتَوَالِي النُّونَات وَالْوَاو ضَمِير الْجَمْع لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ لَتُخْتَبَرُنَّ {فِي أَمْوَالكُمْ} بِالْفَرَائِضِ فِيهَا وَالْحَوَائِج {وَأَنْفُسكُمْ} بِالْعِبَادَاتِ وَالْبَلَاء {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب مِنْ قَبْلكُمْ} الْيَهُود وَالنَّصَارَى {وَمِنْ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} مِنْ الْعَرَب {أَذًى كَثِيرًا} مِنْ السَّبّ وَالطَّعْن وَالتَّشْبِيب بِنِسَائِكُمْ {وَإِنْ تَصْبِرُوا} عَلَى ذَلِكَ {وَتَتَّقُوا} بِالْفَرَائِضِ {فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْم الْأُمُور} أَيْ مِنْ مَعْزُومَاتهَا الَّتِي يَعْزِم عَلَيْهَا لِوُجُوبِهَا
{لَتُبْلَوُنَّ} peş peşe gelen 'nûn'lar sebebiyle ref 'nûn'u, iki sâkinin bir araya gelmesinden dolayı da cem zamiri olan 'vâv' hazfedilmiştir; elbette sınanacaksınız; “Andolsun imtihan olunacaksınız” {فِي أَمْوَالكُمْ} oradaki farzlar ve ihtiyaçlarla; “mallarınız hususunda” {وَأَنْفُسكُمْ} ibadetler ve belalarla; “ve canlarınız hususunda.” {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب مِنْ قَبْلكُمْ} Yahudiler ve Hristiyanlardan; “Ve andolsun sizden önce kendilerine kitap verilenlerden” {وَمِنْ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} Araplardan; “ve müşriklerden işiteceksiniz” {أَذًى كَثِيرًا} sövme, kınama ve kadınlarınız hakkında uygunsuz söz söyleme şeklinde; “birçok incitici şey.” {وَإِنْ تَصْبِرُوا} buna; “Eğer sabreder” {وَتَتَّقُوا} farzları yerine getirerek; “ve sakınırsanız,” {فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْم الْأُمُور} yani vacip olmasından dolayı azmedilmesi gereken işlerdendir; “muhakkak ki bu, azmedilmeye değer işlerdendir.”
{و} اُذْكُرْ {إذْ أَخَذَ اللَّه مِيثَاق الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب} أَيْ الْعَهْد عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاة {لَيُبَيِّنُنَّه} أَيْ الْكِتَاب {لِلنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ} أَيْ الْكِتَاب بِالْيَاءِ وَالتَّاء بِالْفِعْلَيْنِ {فَنَبَذُوهُ} طَرَحُوا الْمِيثَاق {وَرَاء ظُهُورهمْ} فَلَمْ يَعْمَلُوا بِهِ {وَاشْتَرَوْا بِهِ} أَخَذُوا بَدَله {ثَمَنًا قَلِيلًا} مِنْ الدُّنْيَا مِنْ سَفَلَتهمْ بِرِيَاسَتِهِمْ فِي الْعِلْم فَكَتَمُوهُ خَوْف فَوْته عليهم {فبئس ما يشترون} شراؤهم هذا
{و} hatırla; “Ve” {إذْ أَخَذَ اللَّه مِيثَاق الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَاب} yani Tevrat'ta onlara yüklenen ahdi; “hani Allah, kendilerine kitap verilenlerin kesin sözünü almıştı:” {لَيُبَيِّنُنَّه} yani Kitab'ı; “'Onu mutlaka açıklayacaksınız” {لِلنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ} yani Kitab'ı; her iki fiilde de 'ye' ve 'te' ile okunmuştur; “insanlara ve onu gizlemeyeceksiniz.'” {فَنَبَذُوهُ} ahdi attılar; “Fakat onu attılar” {وَرَاء ظُهُورهمْ} böylece onunla amel etmediler; “arkalarına” {وَاشْتَرَوْا بِهِ} karşılığında aldılar; “ve ona karşılık satın aldılar” {ثَمَنًا قَلِيلًا} ilimdeki reislikleri sebebiyle alt tabakalarından dünyalık [aldılar] ve bu konumlarını kaybetme korkusuyla onu gizlediler; “az bir değeri.” {فبئس ما يشترون} onların bu satın alışları; “Satın aldıkları şey ne kötüdür!”
{ولا تَحْسَبَن} بِالتَّاءِ وَالْيَاء {الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُتُوا} فَعَلُوا فِي إضْلَال النَّاس {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} مِنْ التَّمَسُّك بِالْحَقِّ وَهُمْ عَلَى ضَلَال {فَلَا تَحْسَبَنهُمْ} فِي الْوَجْهَيْنِ تَأْكِيد {بِمَفَازَةٍ} بِمَكَانٍ يَنْجُونَ فِيهِ {مِنْ الْعَذَاب} مِنْ الْآخِرَة بَلْ هُمْ فِي مَكَان يُعَذَّبُونَ فِيهِ وَهُوَ جَهَنَّم {وَلَهُمْ عَذَاب أَلِيم} مُؤْلِم فِيهَا ومفعولا يحسب الأولى دل عليهما مفعولا مَفْعُولَا الثَّانِيَة عَلَى قِرَاءَة التَّحْتَانِيَّة وَعَلَى الْفَوْقَانِيَّة حُذِفَ الثَّانِي فَقَطْ
{ولا تَحْسَبَن} 'te' ve 'ye' ile; “Sakın sanma” {الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُتُوا} insanları saptırma hususunda yaptıklarıyla; “yaptıklarıyla sevinenleri” {وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} sapkınlık üzere oldukları halde hakka sarılmış gibi; “ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenleri.” {فَلَا تَحْسَبَنهُمْ} her iki vecihte de tekit içindir; “onları sakın sanma” {بِمَفَازَةٍ} kurtulacakları bir yerde; “kurtulmuş bir yerde” {مِنْ الْعَذَاب} ahiret azabından; aksine onlar içinde azap görecekleri bir yerdedirler ki o da cehennemdir; “azaptan.” {وَلَهُمْ عَذَاب أَلِيم} orada elem verici; birinci 'yahsebu'nun iki mefulüne, 'ye'li kıraatte ikinci fiilin mefulleri delalet etmiştir; 'te'li kıraatte ise sadece ikincisi hazfedilmiştir; “Ve onlar için acı bir azap vardır.”
{وَلِلَّهِ مُلْك السَّمَاوَات وَالْأَرْض} خَزَائِن الْمَطَر وَالرِّزْق وَالنَّبَات وَغَيْرهَا {وَاَللَّه عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} وَمِنْهُ تَعْذِيب الْكَافِرِينَ وَإِنْجَاء الْمُؤْمِنِينَ
{وَلِلَّهِ مُلْك السَّمَاوَات وَالْأَرْض} yağmur, rızık, bitki ve diğer şeylerin hazineleri; “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır.” {وَاَللَّه عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} kâfirlere azap etmek ve müminleri kurtarmak da buna dâhildir; “Ve Allah, her şeye güç yetirendir.”
{إن في خلق السماوات والأرض} وما فيهما مِنْ الْعَجَائِب {وَاخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار} بِالْمَجِيءِ وَالذَّهَاب وَالزِّيَادَة وَالنُّقْصَان {لَآيَات} دَلَالَات عَلَى قُدْرَته تَعَالَى {لِأُولِي الْأَلْبَاب} لِذَوِي الْعُقُول
{إن في خلق السماوات والأرض} ve ikisindeki acayip varlıklarda; “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında,” {وَاخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار} gelip gitmesinde, uzayıp kısalmasında; “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde” {لَآيَات} Allah Teâlâ'nın kudretine delaletler vardır; “kesinlikle deliller vardır” {لِأُولِي الْأَلْبَاب} akıl sahipleri için; “sağduyu sahipleri için.”
{الَّذِينَ} نَعَتَ لِمَا قَبْله أَوْ بَدَل {يَذْكُرُونَ اللَّه قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبهمْ} مُضْطَجِعِينَ أَيْ في كل حال وعن بن عَبَّاس يُصَلُّونَ كَذَلِكَ حَسْب الطَّاقَة {وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} لِيَسْتَدِلُّوا بِهِ عَلَى قُدْرَة صَانِعهمَا يَقُولُونَ {رَبّنَا مَا خَلَقْت هَذَا} الْخَلْق الَّذِي نَرَاهُ {بَاطِلًا} حَال عَبَثًا بَلْ دَلِيلًا عَلَى كَمَالِ قُدْرَتك {سُبْحَانك} تَنْزِيهًا لَك عَنْ العبث {فقنا عذاب النار
{الَّذِينَ} kendisinden öncekine sıfat veya bedeldir; “Onlar ki” {يَذْكُرُونَ اللَّه قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبهمْ} uzanarak; yani her durumda; İbn Abbâs'tan [rivayete göre], güçleri nispetinde böylece namaz kılarlar; “ayaktayken, otururken ve yanları üzerine [yatarken] Allah'ı anarlar” {وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} bununla yaratıcılarının kudretine delil getirmek için [düşünürler] ve derler ki: “ve göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler:” {رَبّنَا مَا خَلَقْت هَذَا} gördüğümüz bu mahlukatı; “'Rabbimiz! Sen bunu yaratmadın” {بَاطِلًا} haldir; boş yere [yaratmadın], aksine kudretinin kemaline delil olarak [yarattın]; “boş yere.” {سُبْحَانك} Seni boş şeylerden tenzih ederiz; “Seni tenzih ederiz;” {فقنا عذاب النار
{رَبّنَا إنَّك مَنْ تُدْخِل النَّار} لِلْخُلُودِ فِيهَا {فَقَدْ أَخْزَيْته} أَهَنْته {وَمَا لِلظَّالِمِينَ} الْكَافِرِينَ فِيهِ وُضِعَ الظَّاهِر مَوْضِع الْمُضْمَر إشْعَارًا بِتَخْصِيصِ الْخِزْي بِهِمْ {مِنْ أَنْصَار} يَمْنَعُونَهُمْ مِنْ عَذَاب اللَّه تعالى
artık bizi cehennem azabından koru!'” } {رَبّنَا إنَّك مَنْ تُدْخِل النَّار} orada ebedî kalmak üzere; “'Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan,” {فَقَدْ أَخْزَيْته} onu alçaltmışsındır; “muhakkak onu rezil etmişsindir.” {وَمَا لِلظَّالِمِينَ} kâfirlere; rüsvaylığın onlara mahsus olduğunu bildirmek için zamir yerine zahir isim kullanılmıştır; “Zalimler için yoktur” {مِنْ أَنْصَار} onları Allah Teâlâ'nın azabından koruyacak; “hiçbir yardımcı.'”
{رَبّنَا إنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي} يَدْعُو النَّاس {لِلْإِيمَانِ} أَيْ إلَيْهِ وَهُوَ مُحَمَّد أَوْ الْقُرْآن {أَنْ} أَيْ بِأَنْ {آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا} بِهِ {رَبّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبنَا وَكَفِّرْ} حُطَّ {عَنَّا سَيِّئَاتنَا} فَلَا تُظْهِرهَا بِالْعِقَابِ عَلَيْهَا {وَتَوَفَّنَا} اقْبِضْ أَرْوَاحنَا {مَعَ} فِي جُمْلَة {الْأَبْرَار} الْأَنْبِيَاء الصَّالِحِينَ
{رَبّنَا إنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي} insanları çağırıyor; “'Rabbimiz! Şüphesiz biz bir çağırıcının seslendiğini duyduk” {لِلْإِيمَانِ} yani ona, ki o Muhammed veya Kur'an'dır; “imana:” {أَنْ} yani; “diye:” {آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا} O'na; “'Rabbinize iman edin!' Biz de hemen iman ettik.” {رَبّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبنَا وَكَفِّرْ} sil; “Rabbimiz! Artık günahlarımızı bağışla, ört” {عَنَّا سَيِّئَاتنَا} onlardan dolayı cezalandırarak bizi açığa çıkarma; “kötülüklerimizi” {وَتَوَفَّنَا} ruhlarımızı kabzet; “ve canımızı al” {مَعَ} zümresinde; “ile birlikte” {الْأَبْرَار} salih peygamberlerle; “iyiler.'”
{ربنا آتنا} أَعْطِنَا {مَا وَعَدْتنَا} بِهِ {عَلَى} أَلْسِنَة {رُسُلك} مِنْ الرَّحْمَة وَالْفَضْل وَسُؤَالهمْ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ وَعْده تَعَالَى لَا يُخْلِف سُؤَال أَنْ يَجْعَلهُمْ مِنْ مُسْتَحِقِّيهِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَيَقَّنُوا اسْتِحْقَاقهمْ لَهُ وَتَكْرِير رَبّنَا مُبَالَغَة فِي التَّضَرُّع {وَلَا تُخْزِنَا يَوْم الْقِيَامَة إنَّك لَا تُخْلِف الْمِيعَاد} الْوَعْد بالبعث والجزاء
{ربنا آتنا} bize ver; “'Rabbimiz! Bize ver” {مَا وَعَدْتنَا} onu; “bize vadettiğin şeyleri” {عَلَى} dilleriyle; “üzerinden” {رُسُلك} rahmet ve lütuftan [vadettiklerini]; Allah Teâlâ'nın vaadinden dönmeyeceği kesin olmakla birlikte bunu istemeleri, kendilerini buna müstahak kılması talebidir; çünkü buna layık olduklarından kesin emin değillerdi; 'Rabbimiz' nidasının tekrarı ise yalvarışta mübalağa içindir; “peygamberlerinin.” {وَلَا تُخْزِنَا يَوْم الْقِيَامَة إنَّك لَا تُخْلِف الْمِيعَاد} yeniden dirilme ve karşılık vaadinden; “Ve kıyamet günü bizi rezil etme. Şüphesiz Sen vaadinden asla dönmezsin.'”