{أَفَأَمِنُوا مَكْر اللَّه} اسْتِدْرَاجه إيَّاهُمْ بِالنِّعْمَةِ وَأَخْذهمْ بغتة {فلا يأمن مكر الله إلا القوم الخاسرون}
{أَفَأَمِنُوا مَكْر اللَّه} “Allah'ın tuzağından güvende mi oldular?” O'nun kendilerini nimetle mühlet vererek derece derece helake yaklaştırmasından ve onları ansızın yakalamasından {فلا يأمن مكر الله إلا القوم الخاسرون} “Oysa Allah'ın tuzağından hüsrana uğrayan topluluktan başkası güvende olmaz.”
{أو لم يَهْدِ} يَتَبَيَّن {لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْض} بِالسُّكْنَى {مِنْ بعد} هلاك {أهلها أن} فاعل مُخَفَّفَة وَاسْمهَا مَحْذُوف أَيْ أَنَّهُ {لَوْ نَشَاء أَصَبْنَاهُمْ} بِالْعَذَابِ {بِذُنُوبِهِمْ} كَمَا أَصَبْنَا مَنْ قَبْلهمْ وَالْهَمْزَة فِي الْمَوَاضِع الْأَرْبَعَة لِلتَّوْبِيخِ وَالْفَاء وَالْوَاو الدَّاخِلَة عَلَيْهِمَا لِلْعَطْفِ وَفِي قِرَاءَة بِسُكُونِ الْوَاو في الموضع الأول عطفا بأو {و} نحن {نطبع} نَخْتِم {عَلَى قُلُوبهمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} الْمَوْعِظَة سماع تدبر
{أو لم يَهْدِ} belli olmadı mı {لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْض} “Yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı” iskân etmek suretiyle {مِنْ بعد} helakinden sonra {أهلها أن} faildir, muhaffefedir ve ismi mahzuftur, yani şüphesiz {لَوْ نَشَاء أَصَبْنَاهُمْ} “önceki halkından sonra; eğer biz dileseydik onları çarpardık” azapla {بِذُنُوبِهِمْ} “günahları sebebiyle!” kendilerinden öncekileri çarptığımız gibi. Dört yerdeki hemze kınama içindir; ikisinin başına gelen fâ ve vâv harfleri atıf içindir. Birinci yerdeki vav'ın sükûnuyla 'Ev' şeklinde bir kıraat de vardır ve 'ev' ile atıftır. {و} Biz {نطبع} mühürleriz {عَلَى قُلُوبهمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “Ve onların kalplerini mühürleriz de onlar işitmezler.” öğüdü, düşünüp ibret alacak şekilde işitmezler.
{تِلْكَ الْقُرَى} الَّتِي مَرَّ ذِكْرهَا {نَقُصّ عَلَيْك} يَا مُحَمَّد {مِنْ أَنْبَائِهَا} أَخْبَار أَهْلهَا {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلهمْ بِالْبَيِّنَاتِ} الْمُعْجِزَات الظَّاهِرَات {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} عِنْد مَجِيئِهِمْ {بِمَا كَذَّبُوا} كَفَرُوا بِهِ {مِنْ قَبْل} قَبْل مَجِيئِهِمْ بَلْ اسْتَمَرُّوا عَلَى الكفر {كذلك} الطبع {يطبع الله على قلوب الكافرين}
{تِلْكَ الْقُرَى} “İşte o memleketler” zikri geçen {نَقُصّ عَلَيْك} “sana anlatıyoruz” ey Muhammed {مِنْ أَنْبَائِهَا} “onların haberlerinden bazısını.” halklarının haberlerinden. {وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلهمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Andolsun ki peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti” apaçık mucizeler {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} “fakat inanacak değillerdi” geldiklerinde {بِمَا كَذَّبُوا} inkâr ettikleri şeye {مِنْ قَبْل} “daha önce yalanladıklarına” onların gelişinden önce; bilakis küfür üzere devam ettiler. {كذلك} Böyle mühürlemekle {يطبع الله على قلوب الكافرين} “Allah kâfirlerin kalplerini işte böyle mühürler.”
{وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ} أَيْ النَّاس {مِنْ عَهْد} أَيْ وَفَاء بِعَهْدِهِمْ يَوْم أُخِذَ الْمِيثَاق {وَإِنْ} مخففة {وجدنا أكثرهم لفاسقين}
{وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ} “Onların çoğunda bulamadık” yani insanların {مِنْ عَهْد} “hiçbir ahde bağlılık” yani misak alındığı gündeki ahitlerine bir vefa {وَإِنْ} muhaffefedir {وجدنا أكثرهم لفاسقين} “ve doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmışlar olarak bulduk.”
{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدهمْ} أَيْ الرُّسُل الْمَذْكُورِينَ {موسى بآياتنا} التسع {إلى فرعون وملإه} قَوْمه {فَظَلَمُوا} كَفَرُوا {بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الْمُفْسِدِينَ} بِالْكُفْرِ مِنْ إهْلَاكهمْ
{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدهمْ} “Sonra onların ardından gönderdik” yani zikredilen peygamberlerin {موسى بآياتنا} “Musa'yı ayetlerimizle” dokuz ayetimizle {إلى فرعون وملإه} “Firavun'a ve ileri gelenlerine” kavmine {فَظَلَمُوا} inkâr ettiler {بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الْمُفْسِدِينَ} “fakat onlara haksızlık ettiler. Artık bak, bozguncuların sonu nasıl oldu!” küfür sebebiyle, helak edilmelerinden ibaret olan.
{وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْن إنِّي رَسُول مِنْ رب العالمين} إليك فكذبه فقال أنا
{وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْن إنِّي رَسُول مِنْ رب العالمين} “Musa: «Ey Firavun! Gerçekten ben, Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim» dedi.” sana. Fakat o kendisini yalanladı ve «Ben [senin Rabbinim]» dedi.
{حَقِيق} جَدِير {عَلَى أَنْ} أَيْ بِأَنْ {لَا أَقُول عَلَى اللَّه إلَّا الْحَقّ} وَفِي قِرَاءَة بِتَشْدِيدِ الْيَاء فَحَقِيق مُبْتَدَأ خَبَره أَنْ وَمَا بَعْده {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِي} إلَى الشَّام {بَنِي إسْرَائِيل} وَكَانَ اسْتَعْبَدَهُمْ
{حَقِيق} layığım {عَلَى أَنْ} yani {لَا أَقُول عَلَى اللَّه إلَّا الْحَقّ} “Allah hakkında gerçekten başkasını söylememek benim üzerime bir borçtur.” Bir kıraatte yâ harfinin şeddesiyle [hakıyyun] şeklindedir; bu durumda 'hakīk' mübteda (özne), 'en' ve sonrası ise haberdir (yüklem). {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِي} Şam'a {بَنِي إسْرَائِيل} “Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim; artık İsrailoğullarını benimle gönder!” Onları köleleştirmişti.
{قَالَ} فِرْعَوْن لَهُ {إنْ كُنْت جِئْت بِآيَةٍ} عَلَى دَعْوَاك {فَأْتِ بِهَا إنْ كُنْت مِنْ الصادقين} فيها
Firavun ona {قَالَ} “dedi ki:” {إنْ كُنْت جِئْت بِآيَةٍ} iddiana dair {فَأْتِ بِهَا إنْ كُنْت مِنْ الصادقين} “«Eğer bir mucize getirdiysen, doğru söyleyenlerden isen haydi onu getir!»” bu davanda.
{فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَان مُبِين} حَيَّة عظيمة
{فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَان مُبِين} “Bunun üzerine o, asasını attı; bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderhadır!” büyük bir yılandır.
{وَنَزَعَ يَده} أَخْرَجَهَا مِنْ جَيْبه {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاء} ذَات شُعَاع {لِلنَّاظِرِينَ} خِلَاف مَا كَانَتْ عَلَيْهِ مِنْ الْأُدْمَة
{وَنَزَعَ يَده} elini koynundan çıkardı {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاء} “Ve elini çekip çıkardı; bir de baksalar o, bembeyazdır” ışık saçan {لِلنَّاظِرِينَ} “bakanlar için.” sahip olduğu buğday ten renginin aksine.
{قَالَ الْمَلَأ مِنْ قَوْم فِرْعَوْن إنَّ هَذَا لَسَاحِر عَلِيم} فَائِق فِي عِلْم السِّحْر وَفِي الشُّعَرَاء أَنَّهُ مِنْ قَوْل فِرْعَوْن نَفْسه فَكَأَنَّهُمْ قالوه معه على سبيل التشاور
{قَالَ الْمَلَأ مِنْ قَوْم فِرْعَوْن إنَّ هَذَا لَسَاحِر عَلِيم} “Firavun kavminden ileri gelenler: «Şüphesiz bu, bilgin bir büyücüdür» dediler.” sihir ilminde üstündür. Şuarâ sûresinde bunun bizzat Firavun'un sözü olduğu geçmektedir; sanki onlar da istişare yoluyla bunu onunla birlikte söylemişlerdir.
{يريد ان يخرجكم من أرضكم فماذا تأمرون}
{يريد ان يخرجكم من أرضكم فماذا تأمرون} “«Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. Artık ne buyurursunuz?»”
{قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ} أَخِّرْ أَمْرهمَا {وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِن حَاشِرِينَ} جَامِعِينَ
{قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ} ikisinin işini ertele {وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِن حَاشِرِينَ} toplayıcılar “Dediler ki: «Onu da kardeşini de alıkoy ve şehirlere toplayıcılar gönder!»”
{يَأْتُوك بِكُلِّ سَاحِر} وَفِي قِرَاءَة سَحَّار {عَلِيم} يَفْضُل مُوسَى فِي عِلْم السِّحْر فَجَمَعُوا
{يَأْتُوك بِكُلِّ سَاحِر} bir kıraatte 'sehhâr' şeklindedir {عَلِيم} “«Sana bütün bilgin büyücüleri getirsinler.»” sihir ilminde Musa'dan üstün olan. Böylece topladılar.
{وجاء السحرة فرعون قالوا أئن} بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ وَتَسْهِيل الثَّانِيَة وَإِدْخَال أَلِف بَيْنهمَا على الوجهين {لنا لأجرا إن كنا نحن الغالبين}
{وجاء السحرة فرعون قالوا أئن} iki hemzenin tahkikiyle, ikincisinin teshiliyle ve her iki vecihte aralarına bir elif idhaliyle okunur {لنا لأجرا إن كنا نحن الغالبين} “Büyücüler Firavun'a gelip dediler ki: «Eğer galip gelenler biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?»”
{قال نعم وإنكم لمن المقربين}
{قال نعم وإنكم لمن المقربين} “[Firavun:] «Evet» dedi, «üstelik siz [bana] en yakın kılınanlardan olacaksınız.»”
{قَالُوا يَا مُوسَى إمَّا أَنْ تُلْقِي} عَصَاك {وَإِمَّا أَنْ نَكُون نَحْنُ الْمُلْقِينَ} مَا مَعَنَا
{قَالُوا يَا مُوسَى إمَّا أَنْ تُلْقِي} asanı {وَإِمَّا أَنْ نَكُون نَحْنُ الْمُلْقِينَ} yanımızdakileri “[Büyücüler] dediler ki: «Ey Musa! Ya sen at yahut ilk atanlar biz olalım!»”
{قَالَ أَلْقُوا} أَمْر لِلْإِذْنِ بِتَقْدِيمِ إلْقَائِهِمْ تَوَصُّلًا بِهِ إلَى إظْهَار الْحَقّ {فَلَمَّا أَلْقَوْا} حِبَالهمْ وَعِصِيّهمْ {سَحَرُوا أَعْيُن النَّاس} صَرَفُوهَا عَنْ حَقِيقَة إدْرَاكهَا {وَاسْتَرْهَبُوهُمْ} خَوَّفُوهُمْ حَيْثُ خَيَّلُوهَا حَيَّات تَسْعَى {وجاءوا بسحر عظيم}
{قَالَ أَلْقُوا} hakkın ortaya çıkmasına bir vesile olsun diye önce onların atmasına izin veren bir emirdir. {فَلَمَّا أَلْقَوْا} iplerini ve değneklerini {سَحَرُوا أَعْيُن النَّاس} onları hakikati idrakten çevirdiler {وَاسْتَرْهَبُوهُمْ} onları koşan yılanlar gibi hayal ettirerek korkuttular {وجاءوا بسحر عظيم} “«Siz atın» dedi. Onlar [iplerini ve değneklerini] atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler.”
{وَأَوْحَيْنَا إلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاك فَإِذَا هِيَ تَلْقَف} بِحَذْفِ إحْدَى التَّاءَيْنِ فِي الْأَصْل تَبْتَلِع {مَا يَأْفِكُونَ} يُقَلِّبُونَ بِتَمْوِيهِهِمْ
{وَأَوْحَيْنَا إلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاك فَإِذَا هِيَ تَلْقَف} aslındaki iki tâ'dan birinin hazfiyle, yutuyordu {مَا يَأْفِكُونَ} “Biz de Musa'ya: «Asanı at!» diye vahyettik. Bir de baktılar ki o, onların uydurduklarını yutuveriyor.” hileleriyle uydurup ortaya koydukları şeyleri.
{فَوَقَعَ الْحَقّ} ثَبَتَ وَظَهَرَ {وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} مِنْ السِّحْر
{فَوَقَعَ الْحَقّ} sabit ve aşikâr oldu {وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} sihirden “Böylece hak gerçekleşti ve onların yapmış oldukları şeyler boşa çıktı.”
{فَغَلَبُوا} أَيْ فِرْعَوْن وَقَوْمه {هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} صاروا ذليلين
{فَغَلَبُوا} yani Firavun ve kavmi {هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} rezil rüsva oldular “Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler.”
{وألقي السحرة ساجدين}
{وألقي السحرة ساجدين} “Ve büyücüler secdeye kapandılar.”
{قالوا آمنا برب العالمين}
{قالوا آمنا برب العالمين} “«Âlemlerin Rabbine iman ettik» dediler.”
{رَبّ مُوسَى وَهَارُونَ} لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّ مَا شَاهَدُوهُ مِنْ الْعَصَا لَا يَتَأَتَّى بِالسِّحْرِ
{رَبّ مُوسَى وَهَارُونَ} “«Musa'nın ve Harun'un Rabbine.»” Çünkü asa konusunda müşahede ettikleri şeyin sihirle meydana gelemeyeceğini bildiler.
{قال فرعون أأمنتم} بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ وَإِبْدَال الثَّانِيَة أَلِفًا {بِهِ} بِمُوسَى {قَبْل أَنْ آذَنَ} أَنَا {لَكُمْ إنْ هَذَا} الَّذِي صَنَعْتُمُوهُ {لَمَكْر مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَة لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلهَا فَسَوْف تَعْلَمُونَ} مَا يَنَالكُمْ مِنِّي
{قال فرعون أأمنتم} iki hemzenin tahkikiyle ve ikincisinin elife ibdaliyle [âmentum] okunur {بِهِ} Musa'ya {قَبْل أَنْ آذَنَ} ben {لَكُمْ إنْ هَذَا} yaptığınız bu şey {لَمَكْر مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَة لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلهَا فَسَوْف تَعْلَمُونَ} benden size neyin erişeceğini “Firavun: «Ben size izin vermeden önce mi ona inandınız? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz!» dedi.”
{لَأُقَطِّعَن أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلكُمْ مِنْ خِلَاف} أَيْ يَد كل واحد اليمنى ورجله اليسرى {ثم لأصلبنكم أجمعين}
{لَأُقَطِّعَن أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلكُمْ مِنْ خِلَاف} yani her birinizin sağ elini ve sol ayağını {ثم لأصلبنكم أجمعين} “«Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!»”
{قَالُوا إنَّا إلَى رَبّنَا} بَعْد مَوْتنَا بِأَيِّ وَجْه كَانَ {مُنْقَلِبُونَ} رَاجِعُونَ فِي الْآخِرَة
{قَالُوا إنَّا إلَى رَبّنَا} ölümümüzden sonra, nasıl olursa olsun {مُنْقَلِبُونَ} ahirette dönücüleriz “Dediler ki: «Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz.»”
{وَمَا تَنْقِم} تُنْكِر {مِنَّا إلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} عِنْد فِعْل مَا تَوَعَّدْنَا بِهِ لِئَلَّا نرجع كفارا {وتوفنا مسلمين}
{وَمَا تَنْقِم} ayıplamıyorsun {مِنَّا إلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} bize tehdit ettiğin şeyi yaptığın esnada, kâfir olarak geri dönmeyelim diye {وتوفنا مسلمين} “«Sen sırf, bize geldiğinde Rabbimizin ayetlerine inandık diye bizden intikam alıyorsun. Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı müslümanlar olarak al!»”
{وَقَالَ الْمَلَأ مِنْ قَوْم فِرْعَوْن} لَهُ {أَتَذَرُ} تَتْرُك {مُوسَى وَقَوْمه لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْض} بِالدُّعَاءِ إلَى مُخَالَفَتك {وَيَذَرك وَآلِهَتك} وَكَانَ صَنَعَ لَهُمْ أَصْنَامًا صِغَارًا يَعْبُدُونَهَا وَقَالَ أَنَا رَبّكُمْ وَرَبّهَا وَلِذَا قَالَ أَنَا رَبّكُمْ الْأَعْلَى {قَالَ سَنُقَتِّلُ} بِالتَّشْدِيدِ وَالتَّخْفِيف {أَبْنَاءَهُمْ} الْمَوْلُودِينَ {وَنَسْتَحْيي} نَسْتَبْقِي {نِسَاءَهُمْ} كَفِعْلِنَا بِهِمْ مِنْ قَبْل {وَإِنَّا فَوْقهمْ قَاهِرُونَ} قَادِرُونَ فَفَعَلُوا بِهِمْ ذَلِكَ فَشَكَا بَنُو إسْرَائِيل
Ona {وَقَالَ الْمَلَأ مِنْ قَوْم فِرْعَوْن} “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki:” {أَتَذَرُ} bırakır mısın {مُوسَى وَقَوْمه لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْض} sana muhalefete davet ederek {وَيَذَرك وَآلِهَتك} Firavun onlar için ibadet edecekleri küçük putlar yapmış ve «Ben sizin de bunların da rabbinizim» demişti; bundan ötürü «Ben sizin en yüce rabbinizim» demiştir. {قَالَ سَنُقَتِّلُ} şeddeli ve şeddesiz olarak {أَبْنَاءَهُمْ} yeni doğan {وَنَسْتَحْيي} sağ bırakacağız {نِسَاءَهُمْ} daha önce onlara yaptığımız gibi {وَإِنَّا فَوْقهمْ قَاهِرُونَ} güç sahibiyiz “«Musa'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi bırakacaksın?» [Firavun:] «Oğullarını öldüreceğiz ve kadınlarını sağ bırakacağız; şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimiyet sahibiyiz» dedi.” Onlara bunu yaptılar; bunun üzerine İsrailoğulları şikâyette bulundu.
{قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاَللَّهِ وَاصْبِرُوا} عَلَى أَذَاهُمْ {إنَّ الْأَرْض لِلَّهِ يُورِثهَا} يُعْطِيهَا {مَنْ يَشَاء مِنْ عِبَاده وَالْعَاقِبَة} الْمَحْمُودَة {لِلْمُتَّقِينَ} اللَّه
{قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاَللَّهِ وَاصْبِرُوا} onların eziyetlerine {إنَّ الْأَرْض لِلَّهِ يُورِثهَا} verir {مَنْ يَشَاء مِنْ عِبَاده وَالْعَاقِبَة} övgüye layık olan {لِلْمُتَّقِينَ} Allah'tan korkanlar içindir “Musa kavmine: «Allah'tan yardım dileyin ve sabredin! Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; ona kullarından dilediğini mirasçı kılar. Güzel son ise takva sahiplerinindir» dedi.”
{قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْل أَنْ تَأْتِينَا وَمِنْ بَعْد مَا جِئْتنَا قَالَ عَسَى رَبّكُمْ أَنْ يُهْلِك عَدُوّكُمْ وَيَسْتَخْلِفكُمْ فِي الْأَرْض فَيَنْظُر كَيْفَ تعملون} فيها
{قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْل أَنْ تَأْتِينَا وَمِنْ بَعْد مَا جِئْتنَا قَالَ عَسَى رَبّكُمْ أَنْ يُهْلِك عَدُوّكُمْ وَيَسْتَخْلِفكُمْ فِي الْأَرْض فَيَنْظُر كَيْفَ تعملون} orada “[Kavmi] dediler ki: «Sen bize gelmeden önce de, bize geldikten sonra da eziyet gördük.» [Musa] dedi ki: «Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl amel edeceğinizi görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.»”
{وَلَقَدْ أَخَذْنَا آل فِرْعَوْن بِالسِّنِينَ} بِالْقَحْطِ {وَنَقْص مِنْ الثَّمَرَات لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} يَتَّعِظُونَ فَيُؤْمِنُونَ
{وَلَقَدْ أَخَذْنَا آل فِرْعَوْن بِالسِّنِينَ} kıtlıkla {وَنَقْص مِنْ الثَّمَرَات لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} ibret alıp iman etsinler diye “Andolsun ki biz Firavun ailesini, ibret alsınlar diye yıllarca süren kıtlık ve ürün eksikliğiyle yakaladık.”
{فَإِذَا جَاءَتْهُمْ الْحَسَنَة} الْخِصْب وَالْغِنَى {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} أَيْ نَسْتَحِقّهَا وَلَمْ يَشْكُرُوا عَلَيْهَا {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَة} جَدْب وَبَلَاء {يَطَّيَّرُوا} يَتَشَاءَمُوا {بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} مِنْ الْمُؤْمِنِينَ {أَلَا إنَّمَا طَائِرهمْ} شُؤْمهمْ {عِنْد اللَّه} يَأْتِيهِمْ بِهِ {وَلَكِنَّ أَكْثَرهمْ لَا يَعْلَمُونَ} أَنَّ مَا يُصِيبهُمْ مِنْ عِنْده
{فَإِذَا جَاءَتْهُمْ الْحَسَنَة} bolluk ve zenginlik {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} yani buna layığız [dediler] ve buna şükretmediler {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَة} kuraklık ve bela {يَطَّيَّرُوا} uğursuzluk sayarlardı {بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} müminleri {أَلَا إنَّمَا طَائِرهمْ} onların uğursuzluğu {عِنْد اللَّه} onlara bunu getiren O'dur {وَلَكِنَّ أَكْثَرهمْ لَا يَعْلَمُونَ} başlarına gelenlerin O'nun katından olduğunu “Fakat kendilerine bir iyilik geldiği zaman: «Bu bizim hakkımızdır» derlerdi. Başlarına bir kötülük gelirse Musa ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır; fakat onların çoğu bilmezler.”
{وَقَالُوا} لِمُوسَى {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَة لِتَسْحَرنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَك بِمُؤْمِنِينَ} فَدَعَا عليهم
Musa'ya {وَقَالُوا} {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَة لِتَسْحَرنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَك بِمُؤْمِنِينَ} “Ve dediler ki: «Bizi büyülemek için bize her ne mucize getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.»” Bunun üzerine onlara beddua etti.
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ الطُّوفَان} وَهُوَ مَاء دَخَلَ بُيُوتهمْ وَوَصَلَ إلَى حُلُوق الْجَالِسِينَ سَبْعَة أَيَّام {وَالْجَرَاد} فَأَكَلَ زَرْعهمْ وَثِمَارهمْ كَذَلِكَ {وَالْقُمّل} السُّوس أَوْ نَوْع مِنْ الْقُرَاد فَتَتَبَّعَ مَا تَرَكَهُ الْجَرَاد {وَالضَّفَادِع} فَمَلَأَتْ بُيُوتهمْ وَطَعَامهمْ {وَالدَّم} فِي مِيَاههمْ {آيَات مُفَصَّلَات} مُبَيِّنَات {فَاسْتَكْبَرُوا} عَنْ الْإِيمَان بِهَا {وكانوا قوما مجرمين}
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ الطُّوفَان} bu, evlerine giren ve oturanların boğazlarına kadar yedi gün boyunca yükselen bir sudur {وَالْجَرَاد} o da aynı şekilde ekinlerini ve meyvelerini yedi {وَالْقُمّل} buğday güvesi veya bir tür kene olup çekirgenin bıraktıklarını takip etti {وَالضَّفَادِع} evlerini ve yemeklerini doldurdu {وَالدَّم} sularında oldu {آيَات مُفَصَّلَات} apaçık {فَاسْتَكْبَرُوا} onlara iman etmekten kaçındılar {وكانوا قوما مجرمين} “Biz de onlara açık açık mucizeler olarak tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik; yine de büyüklük tasladılar ve günahkâr bir kavim oldular.”
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمْ الرِّجْز} الْعَذَاب {قَالُوا يَا مُوسَى اُدْعُ لَنَا رَبّك بِمَا عَهِدَ عِنْدك} مِنْ كَشْف الْعَذَاب عَنَّا إِنْ آمَنَّا {لَئِنْ} لام قسم {كشفت عنا الرجز لنؤمنن لك ولنرسلن معك بني إسرائيل}
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمْ الرِّجْز} azap {قَالُوا يَا مُوسَى اُدْعُ لَنَا رَبّك بِمَا عَهِدَ عِنْدك} iman ettiğimiz takdirde bizden azabı kaldırması hususunda sana verdiği ahit hürmetine {لَئِنْ} kasem lâm'ıdır {كشفت عنا الرجز لنؤمنن لك ولنرسلن معك بني إسرائيل} “Üzerlerine azap çökünce dediler ki: «Ey Musa! Senin yanındaki ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et! Eğer üzerimizden bu azabı kaldırırsan, sana mutlaka inanacağız ve İsrailoğullarını seninle beraber mutlaka göndereceğiz.»”
{فَلَمَّا كَشَفْنَا} بِدُعَاءِ مُوسَى {عَنْهُمْ الرِّجْز إلَى أَجَل هُمْ بَالِغُوهُ إذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} يَنْقُضُونَ عَهْدهمْ وَيُصِرُّونَ عَلَى كُفْرهمْ
{فَلَمَّا كَشَفْنَا} Musa'nın duasıyla {عَنْهُمْ الرِّجْز إلَى أَجَل هُمْ بَالِغُوهُ إذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} ahitlerini bozuyorlar ve inkârlarında ısrar ediyorlardı “Fakat ulaşacakları bir süreye kadar üzerlerinden azabı kaldırdığımızda, bir de bakarsın ki onlar yeminlerini bozuyorlar.”
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمّ} الْبَحْر الْمِلْح {بِأَنَّهُمْ} بِسَبَبِ أَنَّهُمْ {كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} لَا يَتَدَبَّرُونَهَا
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمّ} tuzlu denizde {بِأَنَّهُمْ} şundan dolayı ki {كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} onlar üzerinde düşünmüyorlardı “Biz de onlardan intikam aldık ve ayetlerimizi yalanladıkları, onlardan gafil kaldıkları için onları denizde boğduk.”
{وَأَوْرَثْنَا الْقَوْم الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ} بِالِاسْتِعْبَادِ وَهُمْ بَنُو إسْرَائِيل {مَشَارِق الْأَرْض وَمَغَارِبهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} بِالْمَاءِ وَالشَّجَر صِفَة لِلْأَرْضِ وَهِيَ الشَّام {وَتَمَّتْ كَلِمَة رَبّك الْحُسْنَى} وَهِيَ قَوْله تَعَالَى {وَنُرِيد أَنْ نَمُنّ عَلَى الَّذِينَ اُسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْض} إلَخْ {عَلَى بَنِي إسْرَائِيل بِمَا صَبَرُوا} عَلَى أَذَى عَدُوّهُمْ {وَدَمَّرْنَا} أَهَلَكْنَا {مَا كَانَ يَصْنَع فِرْعَوْن وَقَوْمه} مِنْ الْعِمَارَة {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} بِكَسْرِ الرَّاء وَضَمّهَا يَرْفَعُونَ مِنْ الْبُنْيَان
{وَأَوْرَثْنَا الْقَوْم الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ} köleleştirilmek suretiyle ki onlar İsrailoğullarıdır {مَشَارِق الْأَرْض وَمَغَارِبهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} su ve ağaçlarla; bu, yerin sıfatıdır ve orası Şam'dır {وَتَمَّتْ كَلِمَة رَبّك الْحُسْنَى} o da Yüce Allah'ın {وَنُرِيد أَنْ نَمُنّ عَلَى الَّذِينَ اُسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْض} vb. sözüdür {عَلَى بَنِي إسْرَائِيل بِمَا صَبَرُوا} düşmanlarının eziyetine {وَدَمَّرْنَا} helak ettik {مَا كَانَ يَصْنَع فِرْعَوْن وَقَوْمه} imar işlerinden {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} ra harfinin kesrası ve dammesiyle; yükselttikleri binalardan “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de feyiz ve bereketlerle donattığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbinin İsrailoğullarına verdiği güzel söz, sabretmelerine karşılık tam yerine geldi. Firavun ve kavminin yapageldikleri şeyleri ve yükselttikleri köşkleri yerle bir ettik.”
{وَجَاوَزْنَا} عَبَرْنَا {بِبَنِي إسْرَائِيل الْبَحْر فَأَتَوْا} فَمَرُّوا {عَلَى قَوْم يَعْكُفُونَ} بِضَمِّ الْكَاف وَكَسْرهَا {عَلَى أَصْنَام لَهُمْ} يُقِيمُونَ عَلَى عِبَادَتهَا {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إلَهًا} صَنَمًا نَعْبُدهُ {كَمَا لَهُمْ آلِهَة قَالَ إنَّكُمْ قَوْم تَجْهَلُونَ} حَيْثُ قَابَلْتُمْ نِعْمَة اللَّه عَلَيْكُمْ بِمَا قُلْتُمُوهُ
{وَجَاوَزْنَا} geçirdik {بِبَنِي إسْرَائِيل الْبَحْر فَأَتَوْا} rastladılar {عَلَى قَوْم يَعْكُفُونَ} kaf harfinin dammesi ve kesrasıyla {عَلَى أَصْنَام لَهُمْ} kendilerine ait putlara ibadete devam eden {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إلَهًا} ibadet edeceğimiz bir put {كَمَا لَهُمْ آلِهَة قَالَ إنَّكُمْ قَوْم تَجْهَلُونَ} Allah'ın üzerinizdeki nimetine bu söylediğiniz şeyle karşılık vermeniz sebebiyle “İsrailoğullarını denizden geçirdik. Kendilerine ait birtakım putlara tapan bir kavme rastladılar. Dediler ki: «Ey Musa! Onların ilahları olduğu gibi, sen de bize bir ilah yap!» [Musa] dedi ki: «Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz!»”
{إن هؤلاء متبر} هالك {ما هم فيه وباطل ما كانوا يعملون}
{إن هؤلاء متبر} helak olmuştur {ما هم فيه وباطل ما كانوا يعملون} “«Şüphesiz bunların içinde bulundukları din yok olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları ameller de batıldır.»”
{قَالَ أَغَيْر اللَّه أَبْغِيكُمْ إلَهًا} مَعْبُودًا وَأَصْله أَبْغِي لَكُمْ {وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} فِي زَمَانكُمْ بِمَا ذَكَرَهُ في قوله
{قَالَ أَغَيْر اللَّه أَبْغِيكُمْ إلَهًا} mabut; aslı أَبْغِي لَكُمْ (sizin için arayayım) şeklindedir {وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} kendi zamanınızdaki insanlara, şu sözünde zikrettiği şeylerle “Dedi ki: «O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?»”
{وَ} اُذْكُرُوا {إذْ أَنْجَيْنَاكُمْ} وَفِي قِرَاءَة أَنَجَاكُمْ {مِنْ آل فِرْعَوْن يَسُومُونَكُمْ} يُكَلِّفُونَكُمْ وَيُذِيقُونَكُمْ {سُوء العذاب} أشده وهو {يقتلون أبناءكم ويستحيون} يستبقون {نساءكم وَفِي ذَلِكُمْ} الْإِنْجَاء أَوْ الْعَذَاب {بَلَاء} إنْعَام أَوْ ابْتِلَاء {مِنْ رَبّكُمْ عَظِيم} أَفَلَا تَتَّعِظُونَ فَتَنْتَهُوا عَمَّا قُلْتُمْ
{وَ} hatırlayın {إذْ أَنْجَيْنَاكُمْ} bir kıraatte أَنَجَاكُمْ {مِنْ آل فِرْعَوْن يَسُومُونَكُمْ} size yüklüyor ve tattırıyorlardı {سُوء العذاب} en şiddetlisini ki o {يقتلون أبناءكم ويستحيون} sağ bırakıyorlardı {نساءكم وَفِي ذَلِكُمْ} kurtarmada yahut azapta {بَلَاء} bir nimet veya imtihan {مِنْ رَبّكُمْ عَظِيم} ibret alıp da söylediğiniz sözden vazgeçmez misiniz? “Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı öldürüp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardır.”
{وَوَاعَدْنَا} بِأَلِفٍ وَدُونهَا {مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة} نُكَلِّمهُ عِنْد انْتِهَائِهَا بِأَنْ يَصُومهَا وَهِيَ ذُو الْقَعْدَة فَصَامَهَا فَلَمَّا تَمَّتْ أَنْكَرَ خُلُوف فَمه فَاسْتَاك فَأَمَرَهُ اللَّه بِعَشَرَةٍ أُخْرَى لِيُكَلِّمهُ بِخُلُوفِ فَمه كما قال تعالى {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} مِنْ ذِي الْحِجَّة {فَتَمَّ مِيقَات رَبّه} وَقْت وَعْده بِكَلَامِهِ إيَّاهُ {أَرْبَعِينَ} حَال {لَيْلَة} تَمْيِيز {وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ} عِنْد ذَهَابه إلَى الْجَبَل لِلْمُنَاجَاةِ {اُخْلُفْنِي} كُنْ خَلِيفَتِي {فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ} أَمْرهمْ {وَلَا تَتَّبِع سَبِيل الْمُفْسِدِينَ} بِمُوَافَقَتِهِمْ عَلَى الْمَعَاصِي
{وَوَاعَدْنَا} elif ile ve elifsiz olarak {مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة} oruç tutması şartıyla bitiminde onunla konuşacağımız; o Zilkade ayı idi, onu oruç tuttu. Süre tamamlanınca ağız kokusunu hoş görmeyip misvaklandı. Bunun üzerine Allah, Teâlâ'nın buyurduğu gibi onunla ağız kokusuyla konuşmak için bir on gün daha emretti {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} Zilhicce'den {فَتَمَّ مِيقَات رَبّه} onunla konuşma vaktinin tayini {أَرْبَعِينَ} hâldir {لَيْلَة} temyizdir {وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ} münacat için dağa giderken {اُخْلُفْنِي} benim halifem ol {فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ} durumlarını {وَلَا تَتَّبِع سَبِيل الْمُفْسِدِينَ} günahlarda onlara uyarak “Musa ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin tayin ettiği vakit kırk geceyi buldu. Musa, kardeşi Harun'a: «Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!» dedi.”
{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا} أَيْ لِلْوَقْتِ الَّذِي وَعَدْنَاهُ بِالْكَلَامِ فِيهِ {وَكَلَّمَهُ رَبّه} بِلَا وَاسِطَة كَلَامًا سَمِعَهُ مِنْ كُلّ جِهَة {قَالَ رَبّ أَرِنِي} نَفْسك {أَنْظُر إلَيْك قَالَ لَنْ تَرَانِي} أَيْ لَا تَقْدِر عَلَى رُؤْيَتِي وَالتَّعْبِير بِهِ دُون لَنْ أَرَى يُفِيد إمْكَان رُؤْيَته تَعَالَى {وَلَكِنْ اُنْظُرْ إلَى الْجَبَل} الَّذِي هُوَ أَقْوَى مِنْك {فَإِنْ اسْتَقَرَّ} ثَبَتَ {مَكَانه فَسَوْف تَرَانِي} أَيْ تَثْبُت لِرُؤْيَتِي وَإِلَّا فَلَا طَاقَة لَك {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبّه} أَيْ ظَهَرَ مِنْ نُوره قَدْر نِصْف أُنْمُلَة الْخِنْصَر كَمَا فِي حَدِيث صَحَّحَهُ الْحَاكِم {لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} بِالْقَصْرِ وَالْمَدّ أَيْ مَدْكُوكًا مُسْتَوِيًا بِالْأَرْضِ {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} مَغْشِيًّا عَلَيْهِ لِهَوْلِ مَا رَأَى {فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانك} تَنْزِيهًا لَك {تُبْت إلَيْك} مِنْ سُؤَال مَا لَمْ أُؤْمَر بِهِ {وَأَنَا أَوَّل الْمُؤْمِنِينَ} فِي زَمَانِي
{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا} yani kendisinde konuşmayı vadettiğimiz vakte {وَكَلَّمَهُ رَبّه} vasıtasız olarak her yönden işittiği bir kelamla {قَالَ رَبّ أَرِنِي} zatını {أَنْظُر إلَيْك قَالَ لَنْ تَرَانِي} yani beni görmeye güç yetiremezsin. 'Görülmem' yerine bu ifadenin kullanılması O Teâlâ'nın görülmesinin mümkün olduğunu ifade eder {وَلَكِنْ اُنْظُرْ إلَى الْجَبَل} senden daha güçlü olan {فَإِنْ اسْتَقَرَّ} sabit kalırsa {مَكَانه فَسَوْف تَرَانِي} yani beni görmeye sebat edersin, aksi takdirde gücün yetmez {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبّه} Hâkim'in sahih kabul ettiği bir hadiste geçtiği üzere nurundan küçük parmağın ucu kadar bir miktar tecelli edince {لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا} maksur ve memdud olarak; yani yerle bir edilmiş şekilde {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} gördüğü şeyin dehşetinden baygın düşerek {فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانك} seni tenzih ederim {تُبْت إلَيْك} emrolunmadığım şeyi istemekten {وَأَنَا أَوَّل الْمُؤْمِنِينَ} kendi zamanımda “Musa tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: «Rabbim! Bana görün, sana bakayım» dedi. [Rabbi] buyurdu ki: «Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de beni görebilirsin.» Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Musa baygın düştü. Ayılınca: «Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben müminlerin ilkiyim» dedi.”
{قَالَ} تَعَالَى لَهُ {يَا مُوسَى إنِّي اصْطَفَيْتُك} اخْتَرْتُك {عَلَى النَّاس} أَهْل زَمَانك {بِرِسَالَاتِي} بِالْجَمْعِ وَالْإِفْرَاد {وَبِكَلَامِي} أَيْ تَكْلِيمِي إيَّاكَ {فَخُذْ مَا آتيك} مِنْ الْفَضْل {وَكُنْ مِنْ الشَّاكِرِينَ} لِأَنْعُمِي
Ona Teâlâ {قَالَ} buyurdu {يَا مُوسَى إنِّي اصْطَفَيْتُك} seni seçtim {عَلَى النَّاس} çağdaşlarına {بِرِسَالَاتِي} çoğul ve tekil olarak {وَبِكَلَامِي} yani seninle konuşmamla {فَخُذْ مَا آتيك} verdiğim fazileti {وَكُنْ مِنْ الشَّاكِرِينَ} nimetlerime “[Allah] buyurdu ki: «Ey Musa! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçkin kıldım. Sana verdiklerimi al ve şükredenlerden ol!»”
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاح} أَيْ أَلْوَاح التَّوْرَاة وَكَانَتْ مِنْ سِدْر الْجَنَّة أَوْ زَبَرْجَد أَوْ زُمُرُّد سَبْعَة أَوْ عَشَرَة {مِنْ كُلّ شَيْء} يَحْتَاج إلَيْهِ فِي الدِّين {مَوْعِظَة وَتَفْصِيلًا} تَبْيِينًا {لِكُلِّ شَيْء} بَدَل مِنْ الْجَار وَالْمَجْرُور قَبْله {فَخُذْهَا} قَبْله قُلْنَا مُقَدَّرًا {بِقُوَّةٍ} بِجِدٍّ وَاجْتِهَاد {وأمر قومك يأخذوا بأحسنها سأريكم دَار الْفَاسِقِينَ} فِرْعَوْن وَأَتْبَاعه وَهِيَ مِصْر لِتَعْتَبِرُوا بهم
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاح} yani Tevrat levhalarında ki onlar cennet sidresinden veya zebercetten yahut zümrüttendi; yedi veya on adet idi {مِنْ كُلّ شَيْء} dinde ihtiyaç duyulan her şeyden {مَوْعِظَة وَتَفْصِيلًا} açıklama {لِكُلِّ شَيْء} önceki car ve mecrurdan bedeldir {فَخُذْهَا} öncesinde takdiri olarak [dedik ki] ifadesi vardır {بِقُوَّةٍ} ciddiyet ve gayretle {وأمر قومك يأخذوا بأحسنها سأريكم دَار الْفَاسِقِينَ} Firavun ve adamlarının yurdu olan Mısır'ı, onlardan ibret alasınız diye “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeye dair bir açıklama yazdık. «Onları kuvvetle tut ve kavmine de en güzeliyle amel etmelerini emret! Size yakında fasıkların yurdunu göstereceğim.»”
{سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِي} دَلَائِل قُدْرَتِي مِنْ الْمَصْنُوعَات وَغَيْرهَا {الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْض بِغَيْرِ الْحَقّ} بِأَنْ أَخْذَلهمْ فَلَا يَتَكَبَّرُونَ فِيهَا {وَإِنْ يَرَوْا كُلّ آيَة لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيل} طَرِيق {الرُّشْد} الْهُدَى الَّذِي جَاءَ مِنْ عِنْد اللَّه {لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا} يَسْلُكُوهُ {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيل الْغَيّ} الضَّلَال {يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ} الصَّرْف {بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} تقدم مثله
{سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِي} yaratılanlar ve diğerlerindeki kudretimin delillerinden {الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْض بِغَيْرِ الْحَقّ} onları yardımsız bırakarak öyle ki orada büyüklük taslayamayacaklar {وَإِنْ يَرَوْا كُلّ آيَة لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيل} yol {الرُّشْد} Allah katından gelen hidayeti {لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا} tutmazlar {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيل الْغَيّ} sapıklığı {يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ} bu çevirme {بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} benzeri geçmişti “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar her mucizeyi görseler de ona inanmazlar. Doğru yolu görseler onu yol edinmezler; fakat azgınlık yolunu görürlerse onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyledir.”
{وَاَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاء الْآخِرَة} الْبَعْث وَغَيْره {حَبِطَتْ} بَطَلَتْ {أَعْمَالهمْ} مَا عَمِلُوهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ خَيْر كَصِلَةِ رَحِم وَصَدَقَة فَلَا ثَوَاب لَهُمْ لِعَدِمِ شَرْطه {هَلْ} مَا {يُجْزَوْنَ إلَّا} جَزَاء {مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} مِنْ التَّكْذِيب وَالْمَعَاصِي
{وَاَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاء الْآخِرَة} dirilme ve benzerlerini {حَبِطَتْ} boşa gitmiştir {أَعْمَالهمْ} akrabayı ziyaret ve sadaka gibi dünyada işledikleri hayırlı amelleri; şartı bulunmadığından ötürü kendilerine bir sevap yoktur {هَلْ} sadece {يُجْزَوْنَ إلَّا} karşılık görürler {مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} yalanlama ve günahlardan “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?”
{وَاِتَّخَذَ قَوْم مُوسَى مِنْ بَعْده} أَيْ بَعْد ذَهَابه إلَى الْمُنَاجَاة {مِنْ حُلِيّهمْ} الَّذِي اسْتَعَارُوهُ مِنْ قَوْم فِرْعَوْن بِعَلَّةِ عُرْس فَبَقِيَ عِنْدهمْ {عِجْلًا} صَاغَهُ لَهُمْ مِنْهُ السَّامِرِيّ {جَسَدًا} بُدِّلَ لَحْمًا وَدَمًا {لَهُ خُوَار} أَيْ صَوْت يُسْمَع انْقَلَبَ كَذَلِكَ بِوَضْعِ التُّرَاب الَّذِي أَخَذَهُ مِنْ حَافِر فَرَس جِبْرِيل فِي فَمه فَإِنَّ أَثَره الْحَيَاة فِيمَا يُوضَع فِيهِ وَمَفْعُول اتَّخَذَ الثَّانِي مَحْذُوف أَيْ إلَهًا {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا} فَكَيْفَ يُتَّخَذ إلَهًا {اتَّخَذُوهُ} إلَهًا {وَكَانُوا ظَالِمِينَ} بِاِتِّخَاذِهِ
{وَاِتَّخَذَ قَوْم مُوسَى مِنْ بَعْده} yani onun münacata gitmesinden sonra {مِنْ حُلِيّهمْ} düğün bahanesiyle Firavun kavminden ödünç aldıkları ve yanlarında kalan ziynet eşyalarından {عِجْلًا} Samiri'nin ondan kendileri için döktüğü bir buzağı {جَسَدًا} et ve kana dönüştürülmüş {لَهُ خُوَار} yani duyulur bir böğürmesi olan; Cebrail'in atının tırnağından aldığı toprağı onun ağzına koymasıyla böyle dönüştü, zira onun konulduğu şeye canlılık verme tesiri vardır. 'İttihaz' fiilinin ikinci mefulü mahzuftur, yani mabut edindiler {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا} o halde nasıl mabut edinilebilir {اتَّخَذُوهُ} onu mabut edindiler {وَكَانُوا ظَالِمِينَ} onu edinmekle “Musa'nın kavmi, onun arkasından ziynet eşyalarından, böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle ne konuşuyor ne de onlara yol gösteriyor? Onu benimsediler ve zalimlerden oldular.”
{وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهمْ} أَيْ نَدِمُوا عَلَى عِبَادَته {وَرَأَوْا} عَلِمُوا {أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا} بِهَا وَذَلِكَ بَعْد رُجُوع مُوسَى {قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمنَا رَبّنَا وَيَغْفِر لَنَا} بِالْيَاءِ وَالتَّاء فِيهِمَا {لنكونن من الخاسرين}
{وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهمْ} yani ona tapmaktan pişman olduklarında {وَرَأَوْا} bildiklerinde {أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا} onunla; bu da Musa'nın dönüşünden sonradır {قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمنَا رَبّنَا وَيَغْفِر لَنَا} her ikisinde de ye ve te ile {لنكونن من الخاسرين} “Elleri böğürlerinde kalıp (pişman olup) da gerçekten sapmış olduklarını görünce: «Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz!» dediler.”
{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إلَى قَوْمه غَضْبَان} مِنْ جِهَتهمْ {أَسِفًا} شَدِيد الْحُزْن {قَالَ بِئْسَمَا} أَيْ بئس خلافة {خلفتموني} ها {مِنْ بَعْدِي} خِلَافَتكُمْ هَذِهِ حَيْثُ أَشْرَكْتُمْ {أَعَجِلْتُمْ أَمْر رَبّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاح} أَلْوَاح التَّوْرَاة غَضَبًا لِرَبِّهِ فَتَكَسَّرَتْ {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} أَيْ بِشَعْرِهِ بِيَمِينِهِ وَلِحْيَته بِشِمَالِهِ {يَجُرّهُ إلَيْهِ} غَضَبًا {قَالَ} يا {بن أُمّ} بِكَسْرِ الْمِيم وَفَتْحهَا أَرَادَ أُمِّي وَذِكْرهَا أَعْطَف لِقَلْبِهِ {إنَّ الْقَوْم اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا} قَارَبُوا {يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِت} تُفْرِح {بِي الْأَعْدَاء} بِإِهَانَتِك إيَّايَ {وَلَا تَجْعَلنِي مَعَ الْقَوْم الظَّالِمِينَ} بِعِبَادَةِ الْعِجْل فِي الْمُؤَاخَذَة
{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إلَى قَوْمه غَضْبَان} onlardan ötürü {أَسِفًا} son derece kederli olarak {قَالَ بِئْسَمَا} ne kötü bir halefliktir {خلفتموني} benim yerime geçtiğiniz {مِنْ بَعْدِي} benden sonra şirk koşarak sergilediğiniz bu tutumunuz {أَعَجِلْتُمْ أَمْر رَبّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاح} Rabbi için duyduğu öfkeden Tevrat levhalarını; böylece kırıldılar {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} yani sağ eliyle saçından, sol eliyle sakalından tuttu {يَجُرّهُ إلَيْهِ} öfkeyle {قَالَ} [Harun] dedi: Ey {بن أُمّ} mim harfinin kesrası ve fethasıyla; 'annemin oğlu' demek istedi, anneyi anmak kalbine daha çok şefkat verir {إنَّ الْقَوْم اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا} neredeyse {يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِت} sevindirme {بِي الْأَعْدَاء} bana hakaret ederek {وَلَا تَجْعَلنِي مَعَ الْقَوْم الظَّالِمِينَ} buzağıya ibadet etmek suretiyle, hesaba çekmede “Musa, kavmine kızgın ve üzgün olarak döndüğünde: «Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini beklemeyip acele mi ettiniz?» dedi. Levhaları yere bıraktı ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı. [Harun:] «Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni güçsüz buldu, neredeyse beni öldüreceklerdi. Sen de bana düşmanları sevindirecek bir şey yapma ve beni zalimler kavmiyle bir tutma!» dedi.”
{قَالَ رَبّ اغْفِرْ لِي} مَا صَنَعْت بِأَخِي {وَلِأَخِي} أُشْرِكهُ فِي الدُّعَاء إرْضَاء لَهُ وَدَفْعًا للشماتة به {وأدخلنا في رحمتك وأنت أرحم الراحمين} قال تعالى
{قَالَ رَبّ اغْفِرْ لِي} kardeşime yaptığım muameleyi {وَلِأَخِي} onu razı etmek ve ona düşmanları sevindirmeyi defetmek için duaya ortak etti {وأدخلنا في رحمتك وأنت أرحm الراحمين} Yüce Allah buyurdu: “[Musa] dedi ki: «Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dahil et! Sen merhametlilerin en merhametlisisin.»”
{إنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْل} إلَهًا {سَيَنَالُهُمْ غَضَب} عَذَاب {مِنْ رَبّهمْ وَذِلَّة فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} فَعُذِّبُوا بِالْأَمْرِ بِقَتْلِ أَنْفُسهمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمْ الذِّلَّة إلَى يَوْم الْقِيَامَة {وَكَذَلِكَ} كَمَا جَزَيْنَاهُمْ {نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} عَلَى اللَّه بِالْإِشْرَاكِ وَغَيْره
{إنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْل} ilah olarak {سَيَنَالُهُمْ غَضَب} azap {مِنْ رَبّهمْ وَذِلَّة فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} kendilerini öldürmeleri emriyle azap gördüler ve kıyamet gününe kadar üzerlerine zillet vuruldu {وَكَذَلِكَ} onları cezalandırdığımız gibi {نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} şirk koşarak ve başka yollarla Allah'a iftira edenleri “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere, Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız.”
{وَاَلَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَات ثُمَّ تَابُوا} رَجَعُوا عَنْهَا {مِنْ بَعْدهَا وَآمَنُوا} بِاَللَّهِ {إنَّ رَبّك مِنْ بَعْدهَا} أَيْ التَّوْبَة {لَغَفُور} لَهُمْ {رَحِيم} بِهِمْ
{وَاَلَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَات ثُمَّ تَابُوا} vazgeçtiler {مِنْ بَعْدهَا وَآمَنُوا} Allah'a {إنَّ رَبّك مِنْ بَعْدهَا} yani tövbenin ardından {لَغَفُور} onlara {رَحِيم} onlara pek merhametlidir “Kötülükleri yapıp da ardından tövbe eden ve iman edenler [bilsinler ki], şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{وَلَمَّا سَكَتَ} سَكَنَ {عَنْ مُوسَى الْغَضَب أَخَذَ الْأَلْوَاح} الَّتِي أَلْقَاهَا {وَفِي نُسْخَتهَا} أَيْ مَا نُسِخَ فِيهَا أَيْ كُتِبَ {هُدًى} مِنْ الضَّلَالَة {وَرَحْمَة لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} يَخَافُونَ وَأَدْخَلَ اللَّام عَلَى الْمَفْعُول لِتَقَدُّمِهِ
{وَلَمَّا سَكَتَ} dindiğinde, yatıştığında {عَنْ مُوسَى الْغَضَب أَخَذَ الْأَلْوَاح} yere atmış olduğu [levhaları] {وَفِي نُسْخَتهَا} yani onlara kopyalanmış, yazılmış olan metninde {هُدًى} sapıklıktan kurtaran bir hidayet {وَرَحْمَة لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} korkanlar için; öne geçtiği için mef'ûlün başına lâm harfi dahil edilmiştir “Musa'nın öfkesi dinince [yere bıraktığı] levhaları aldı. Onlardaki yazıda, Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı.”
{وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمه} أَيْ مِنْ قَوْمه {سَبْعِينَ رَجُلًا} مِمَّنْ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْل بِأَمْرِهِ تَعَالَى {لِمِيقَاتِنَا} أَيْ لِلْوَقْتِ الَّذِي وَعَدْنَاهُ بِإِتْيَانِهِمْ فِيهِ لِيَعْتَذِرُوا مِنْ عِبَادَة أَصْحَابهمْ الْعِجْل فَخَرَجَ بِهِمْ {فلما أخذتهم الرجفة} الزلزلة الشديدة قال بن عَبَّاس لِأَنَّهُمْ لَمْ يُزَايِلُوا قَوْمهمْ حِين عَبَدُوا الْعِجْل قَالَ وَهُمْ غَيْر الَّذِينَ سَأَلُوا الرُّؤْيَة وَأَخَذَتْهُمْ الصَّاعِقَة {قَالَ} مُوسَى {رَبّ لَوْ شِئْت أهلكتهم من قبل} أي قبل خروجي يهم ليعاين بنو إسرائيل ذلك ولا يتهموني {وإياي أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاء مِنَّا} اسْتِفْهَام اسْتِعْطَاف أَيْ لَا تُعَذِّبنَا بِذَنْبِ غَيْرنَا {إنْ} مَا {هِيَ} أَيْ الْفِتْنَة الَّتِي وَقَعَ فِيهَا السُّفَهَاء {إلَّا فِتْنَتك} ابْتِلَاؤُك {تُضِلّ بِهَا مَنْ تَشَاء} إضْلَاله {وَتَهْدِي مَنْ تَشَاء} هِدَايَته {أَنْتَ وَلِيّنَا} متولي أمورنا {فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الغافرين}
{وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمه} yani kavminden {سَبْعِينَ رَجُلًا} Yüce [Allah'ın] emriyle buzağıya tapmamış olanlardan {لِمِيقَاتِنَا} yani arkadaşlarının buzağıya tapmalarından dolayı özür dilemeleri için kendilerine gelmelerini vaad ettiğimiz vakit için; böylece onları alıp çıktı {فلما أخذتهم الرجفة} şiddetli sarsıntı. İbn Abbas şöyle demiştir: Çünkü onlar, buzağıya taptıklarında kavimlerinden ayrılmamışlardı. [Yine] dedi ki: Bunlar, [Allah'ı] görmeyi isteyip de kendilerini yıldırım çarpan kimselerden başkasıdır {قَالَ} Musa dedi ki: {رَبّ لَوْ شِئْت أهلكتهم من قبل} yani İsrailoğullarının bunu bizzat görüp beni suçlamamaları için onlarla birlikte çıkmamdan önce {وإياي أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاء مِنَّا} merhamet talep eden bir soru edatıdır, yani bizi başkalarının günahı yüzünden azaplandırma {إنْ} değildir {هِيَ} yani o beyinsizlerin içine düştüğü fitne {إلَّا فِتْنَتك} senin imtihanından başkası {تُضِلّ بِهَا مَنْ تَشَاء} saptırmayı dilediğin kimseyi {وَتَهْدِي مَنْ تَشَاء} hidayet etmeyi dilediğin kimseyi {أَنْتَ وَلِيّنَا} işlerimizi üstlenen sensin {فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الغافرين} “Musa, tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları şiddetli bir sarsıntı yakalayınca [Musa] dedi ki: «Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.»”
{وَاكْتُبْ} أَوْجِبْ {لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَة وَفِي الْآخِرَة} حَسَنَة {إنَّا هُدْنَا} تُبْنَا {إلَيْك قَالَ} تَعَالَى {عَذَابِي أُصِيب بِهِ مَنْ أَشَاء} تَعْذِيبه {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ} عَمَّتْ {كُلّ شَيْء} فِي الدنيا {فسأكتبها} في الآخرة {للذين يتقون ويؤتون الزكاة والذين هم بآياتنا يؤمنون
{وَاكْتُبْ} takdir et, gerekli kıl {لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَة وَفِي الْآخِرَة} güzellik, iyilik {إنَّا هُدْنَا} tövbe ettik {إلَيْك قَالَ} Yüce Allah buyurdu: {عَذَابِي أُصِيب بِهِ مَنْ أَشَاء} azap etmeyi dilediğim kimseyi {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ} kuşatmıştır {كُلّ شَيْء} dünyada {فسأكتبها} ahirette [yazacağım] {للذين يتقون ويؤتون الزكاة والذين هم بآياتنا يؤمنون “«Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz sana yöneldik [tövbe ettik].» [Allah] buyurdu ki: «Ben azabıma dilediğimi uğratırım. Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; onu [ahirette], sakınanlara, zekatı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım.»”
{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُول النَّبِيّ الْأُمِّيّ} مُحَمَّدًا ﷺ {الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدهمْ فِي التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل} بِاسْمِهِ وَصِفَته {يَأْمُرهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنْ الْمُنْكَر وَيُحِلّ لَهُمْ الطَّيِّبَات} مِمَّا حَرَّمَ فِي شَرْعهمْ {وَيُحَرِّم عَلَيْهِمْ الْخَبَائِث} مِنْ الْمَيْتَة وَنَحْوهَا {وَيَضَع عَنْهُمْ إصْرهمْ} ثِقَلهمْ {وَالْأَغْلَال} الشدائد {التي كانت عليهم} كقتل النفس من التوبة وقطع أثر النجاسة {فالذين آمنوا به} منهم {وعزروه} ووقروه {ونصروه واتبعوا النور الذي أنزل معه} أي القرآن {أولئك هم المفلحون}
{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُول النَّبِيّ الْأُمِّيّ} Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e {الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدهمْ فِي التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل} ismiyle ve sıfatıyla {يَأْمُرهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنْ الْمُنْكَر وَيُحِلّ لَهُمْ الطَّيِّبَات} kendi şeriatlarında haram kılınan şeylerden {وَيُحَرِّم عَلَيْهِمْ الْخَبَائِث} leş ve benzeri pis şeyleri {وَيَضَع عَنْهُمْ إصْرهمْ} ağır yüklerini {وَالْأَغْلَال} zorlukları {التي كانت عليهم} tövbe için nefsi öldürmek ve necaset bulaşan yeri kesip atmak gibi {فالذين آمنوا به} onlardan {وعزروه} ona saygı gösteren {ونصروه واتبعوا النور الذي أنزل معه} yani Kur'an'a {أولئك هم المفلحون} “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o ümmi nebi olan elçiye uyarlar. O, kendilerine iyiliği emreder, kötülükten nehyeder, temiz ve hoş şeyleri onlara helal kılar, pis şeyleri onlara haram kılar; onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları kaldırıp atar. Ona inanan, ona saygı gösterip destek olan, ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya; işte kurtuluşa erenler onlardır.”
{قُلْ} خِطَاب لِلنَّبِيِّ ﷺ {يأيها النَّاس إنِّي رَسُول اللَّه إلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي له ملك السماوات وَالْأَرْض لَا إلَه إلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيت فَآمِنُوا بِاَللَّهِ وَرَسُوله النَّبِيّ الْأُمِّيّ الَّذِي يُؤْمِن بِاَللَّهِ وَكَلِمَاته} الْقُرْآن {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} تَرْشُدُونَ
{قُلْ} Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e hitaptır: {يأيها النَّاس إنِّي رَسُول اللَّه إلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي له ملك السماوات وَالْأَرْض لَا إلَه إلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيت فَآمِنُوا بِاَللَّهِ وَرَسُوله النَّبِيّ الْأُمِّيّ الَّذِي يُؤْمِن بِاَللَّهِ وَكَلِمَاته} Kur'an'a {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} doğru yolu bulasınız “De ki: «Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; diriltir ve öldürür. O halde Allah'a ve O'nun ümmi nebi olan elçisine -ki o da Allah'a ve O'nun sözlerine iman etmektedir- iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.»”
{وَمِنْ قَوْم مُوسَى أُمَّة} جَمَاعَة {يَهْدُونَ} النَّاس {بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} فِي الْحُكْم
{وَمِنْ قَوْم مُوسَى أُمَّة} bir topluluk vardır ki {يَهْدُونَ} insanlara doğru yolu gösterirler {بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} hükümde “Musa'nın kavminden hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk da vardır.”
{وَقَطَّعْنَاهُمْ} فَرَّقْنَا بَنِي إسْرَائِيل {اثْنَتَيْ عَشْرَة} حَال {أَسْبَاطًا} بَدَل مِنْهُ أَيْ قَبَائِل {أُمَمًا} بَدَل مِمَّا قَبْله {وَأَوْحَيْنَا إلَى مُوسَى إذْ اسْتَسْقَاهُ قَوْمه} فِي التِّيه {أَنْ اضْرِبْ بِعَصَاك الْحَجَر} فَضَرَبَهُ {فَانْبَجَسَتْ} انْفَجَرَتْ {مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَة عَيْنًا} بِعَدَدِ الْأَسْبَاط {قَدْ عَلِمَ كُلّ أُنَاس} سَبْط مِنْهُمْ {مَشْرَبهمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمْ الْغَمَام} فِي التِّيه مِنْ حَرّ الشَّمْس {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ الْمَنّ وَالسَّلْوَى} هُمَا الترنجبين وَالطَّيْر السُّمَانَى بِتَخْفِيفِ الْمِيم وَالْقَصْر وقلنا لهم {كلوا من طيبات ما رزقناكم وما ظلمونا ولكن كانوا أنفسهم يظلمون
{وَقَطَّعْنَاهُمْ} İsrailoğullarını ayırdık {اثْنَتَيْ عَشْرَة} hâldir {أَسْبَاطًا} ondan bedeldir, yani kabilelere {أُمَمًا} kendinden öncekinden bedeldir {وَأَوْحَيْنَا إلَى مُوسَى إذْ اسْتَسْقَاهُ قَوْمه} Tîh çölünde {أَنْ اضْرِبْ بِعَصَاك الْحَجَر} o da vurdu {فَانْبَجَسَتْ} fışkırdı {مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَة عَيْنًا} kabilelerin sayısınca {قَدْ عَلِمَ كُلّ أُنَاس} onlardan her bir kabile {مَشْرَبهمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمْ الْغَمَام} Tîh çölünde güneşin sıcağına karşı {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ الْمَنّ وَالسَّلْوَى} bunlar kudret helvası ve bıldırcın kuşudur; ve onlara dedik ki: {كلوا من طيبات ما رزقناكم وما ظلمونا ولكن كانوا أنفسهم يظلمون “Biz onları on iki kabileye, topluluklara ayırdık. Kavmi kendisinden su istediğinde Musa'ya: «Asanla taşa vur!» diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı. Her grup içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutları gölgelik yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik. «Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin» [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
{و} اذْكُرْ {إذْ قِيلَ لَهُمْ اُسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَة} بَيْت الْمَقْدِس {وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا} أَمْرنَا {حِطَّة وَادْخُلُوا الْبَاب} أَيْ بَاب الْقَرْيَة {سُجَّدًا} سُجُود انْحِنَاء {نَغْفِر} بِالنُّونِ وَالتَّاء مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ {لَكُمْ خَطِيئَاتكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} بِالطَّاعَةِ ثَوَابًا
{و} hatırla {إذْ قِيلَ لَهُمْ اُسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَة} Beytülmakdis'e {وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا} dileğimiz {حِطَّة وَادْخُلُوا الْبَاب} yani kentin kapısından {سُجَّدًا} rükû halinde eğilerek {نَغْفِر} nûn ile ve meçhul olarak tâ ile [okunmuştur] {لَكُمْ خَطِيئَاتكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} itaat edenlere sevap bakımından “Hani onlara: «Şu şehirde yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin ve “Bizi bağışla” deyin, kapıdan da secde ederek (eğilerek) girin ki günahlarınızı bağışlayalım. İyilik yapanların [mükafatını] daha da artıracağız» denilmişti.”
{فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْر الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} فَقَالُوا حَبَّة فِي شَعْرَة وَدَخَلُوا يَزْحَفُونَ عَلَى أَسْتَاههمْ {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا} عَذَابًا {من السماء بما كانوا يظلمون}
{فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْر الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} «Kılda bir buğday tanesi» dediler ve arkaları üzerinde sürünerek girdiler {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا} bir azap {من السماء بما كانوا يظلمون} “Fakat içlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Zulmetmelerinden ötürü biz de onların üzerine gökten bir azap gönderdik.”
{وَاسْأَلْهُمْ} يَا مُحَمَّد تَوْبِيخًا {عَنْ الْقَرْيَة الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَة الْبَحْر} مُجَاوِرَة بَحْر الْقُلْزُم وَهِيَ أَيْلَة مَا وَقَعَ بِأَهْلِهَا {إذْ يَعْدُونَ} يَعْتَدُونَ {فِي السَّبْت} بِصَيْدِ السَّمَك الْمَأْمُورِينَ بِتَرْكِهِ فِيهِ {إذْ} ظَرْف لِيَعْدُونَ {تَأْتِيهِمْ حِيتَانهمْ يَوْم سَبْتهمْ شُرَّعًا} ظَاهِرَة عَلَى الْمَاء {وَيَوْم لَا يَسْبِتُونَ} لَا يُعَظِّمُونَ السَّبْت أَيْ سَائِر الْأَيَّام {لَا تَأْتِيهِمْ} ابْتِلَاء مِنْ اللَّه {كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} وَلَمَّا صَادُوا السَّمَك افْتَرَقَتْ الْقَرْيَة أَثَلَاثًا ثُلُث صَادُوا مَعَهُمْ وَثُلُث نَهَوْهُمْ وَثُلُث أَمْسَكُوا عَنْ الصَّيْد وَالنَّهْي
{وَاسْأَلْهُمْ} ey Muhammed kınamak üzere [sor] {عَنْ الْقَرْيَة الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَة الْبَحْر} Kulzüm (Kızıldeniz) sahilindeki -ki orası Eyle'dir- halkının başına geleni {إذْ يَعْدُونَ} haddi aşıyorlardı {فِي السَّبْت} içinde avlanmayı bırakmakla emrolundukları balıkları avlayarak {إذْ} «ye'dûne» fiilinin zarfıdır {تَأْتِيهِمْ حِيتَانهمْ يَوْم سَبْتهمْ شُرَّعًا} suyun yüzeyinde görünerek {وَيَوْم لَا يَسْبِتُونَ} cumartesi gününü yüceltmedikleri, yani diğer günlerde {لَا تَأْتِيهِمْ} Allah'tan bir imtihan olarak [gelmezlerdi] {كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} Onlar balık avlayınca köy halkı üç fırkaya ayrıldı: Üçte biri onlarla birlikte avlandı, üçte biri onları bundan menetti, üçte biri de hem avlanmaktan hem de nehyetmekten geri durdu “Onlara deniz kıyısındaki o şehri[n halkının başına geleni] sor! Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı; çünkü cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları su yüzüne akın akın geliyordu, tatil yapmadıkları günlerde ise gelmiyordu. Yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle sınıyorduk.”
{وَإِذْ} عَطْف عَلَى إذْ قَبْله {قَالَتْ أُمَّة مِنْهُمْ} لِمَ تَصُدّ وَلَمْ تُنْهَ لِمَنْ نَهَى {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّه مُهْلِكهمْ أَوْ مُعَذِّبهمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا} مَوْعِظَتنَا {مَعْذِرَة} نَعْتَذِر بِهَا {إلَى رَبّكُمْ} لِئَلَّا نُنْسَب إلَى تَقْصِير فِي تَرْك النَّهْي {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} الصَّيْد
{وَإِذْ} önceki «iz» üzerine matuftur {قَالَتْ أُمَّة مِنْهُمْ} engellemeyen ve nehyetmeyen topluluk nehyeden kimselere [dedi] {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّه مُهْلِكهمْ أَوْ مُعَذِّبهمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا} öğüdümüz {مَعْذِرَة} kendisiyle mazeret beyan edeceğimiz bir vesiledir {إلَى رَبّكُمْ} nehyetmeyi terk hususunda kusura nispet edilmeyelim diye {وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} avlanmaktan sakınırlar “Hani içlerinden bir topluluk [kötülükten sakındıranlara]: «Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?» demişti. Onlar da: «Rabbinize karşı bir mazeretimiz olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle» dediler.”
{فَلَمَّا نَسُوا} تَرَكُوا {مَا ذُكِّرُوا} وُعِظُوا {بِهِ} فَلَمْ يَرْجِعُوا {أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنْ السُّوء وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا} بِالِاعْتِدَاءِ {بِعَذَابٍ بَئِيس} شَدِيد {بما كانوا يفسقون
{فَلَمَّا نَسُوا} terk ettiklerinde {مَا ذُكِّرُوا} kendilerine öğüt verilen şeyi {بِهِ} ve dönmediklerinde {أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنْ السُّوء وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا} haddi aşmak suretiyle {بِعَذَابٍ بَئِيس} pek şiddetli {بما كانوا يفسقون “Kendilerine yapılan hatırlatmaları unuttuklarında, kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık.”
{فَلَمَّا عَتَوْا} تَكَبَّرُوا {عَنْ} تَرْك {مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَة خَاسِئِينَ} صَاغِرِينَ فكانوها وهذا تفصيل لما قبله قال بن عَبَّاس مَا أَدْرِي مَا فَعَلَ بِالْفِرْقَةِ السَّاكِتَة وَقَالَ عِكْرِمَة لَمْ تُهْلَك لِأَنَّهَا كَرِهَتْ مَا فَعَلُوهُ وَقَالَتْ لِمَ تَعِظُونَ إلَخْ وَرَوَى الْحَاكِم عن بن عَبَّاس أَنَّهُ رَجَعَ إلَيْهِ وَأَعْجَبَهُ
{فَلَمَّا عَتَوْا} kibirlendiklerinde {عَنْ} terk etmekten {مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَة خَاسِئِينَ} hor ve hakir; onlar da öyle oldular. Bu, bir öncekini ayrıntılı açıklamaktır. İbn Abbas şöyle demiştir: «Suskun kalan gruba ne yapıldığını bilmiyorum.» İkrime ise şöyle demiştir: «O grup helak edilmedi, çünkü onların yaptıklarını hoş görmemiş ve “Ne diye öğüt veriyorsunuz?...” demişlerdi.» Hâkim, İbn Abbas'tan onun bu görüşe döndüğünü ve bunu beğendiğini rivayet etmiştir “Nehyedildikleri şeylerden vazgeçmeyip büyüklük tasladıklarında, onlara: «Aşağılık maymunlar olun!» dedik.”
{وَإِذْ تَأَذَّنَ} أَعْلَمَ {رَبّك لَيَبْعَثَن عَلَيْهِمْ} أَيْ الْيَهُود {إلَى يَوْم الْقِيَامَة مَنْ يَسُومهُمْ سُوء الْعَذَاب} بِالذُّلِّ وَأَخْذ الْجِزْيَة فَبَعَثَ عَلَيْهِمْ سُلَيْمَان وَبَعْده بُخْتَنَصَّرَ فَقَتَلَهُمْ وَسَبَاهُمْ وَضَرَبَ عَلَيْهِمْ الْجِزْيَة فَكَانُوا يُؤَدُّونَهَا إلَى الْمَجُوس إلَى أَنْ بَعَثَ نَبِيّنَا ﷺ فَضَرَبَهَا عَلَيْهِمْ {إنَّ رَبّك لَسَرِيع الْعِقَاب} لِمَنْ عَصَاهُ {وَإِنَّهُ لَغَفُور} لِأَهْلِ طَاعَته {رَحِيم} بِهِمْ
{وَإِذْ تَأَذَّنَ} bildirdi {رَبّك لَيَبْعَثَن عَلَيْهِمْ} yani Yahudilerin üzerine {إلَى يَوْم الْقِيَامَة مَنْ يَسُومهُمْ سُوء الْعَذَاب} zilletle ve cizye almak suretiyle; böylece onların üzerine Süleyman'ı, ardından Buhtunnasr'ı (Nebukadnezzar) gönderdi; o da onları öldürdü, esir aldı ve üzerlerine cizye koydu. Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilene kadar cizyeyi Mecûsîlere ödüyorlardı; o da onların üzerine cizye koydu {إنَّ رَبّك لَسَرِيع الْعِقَاب} kendisine isyan eden kimse için {وَإِنَّهُ لَغَفُور} itaat ehline {رَحِيم} onlara pek merhametlidir “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerine azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin, cezası pek çabuk olandır; yine şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{وَقَطَّعْنَاهُمْ} فَرَّقْنَاهُمْ {فِي الْأَرْض أُمَمًا} فِرَقًا {مِنْهُمْ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ} نَاس {دُون ذَلِكَ} الْكُفَّار وَالْفَاسِقُونَ {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ} بِالنِّعَمِ {وَالسَّيِّئَات} النِّقَم {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} عن فسقهم
{وَقَطَّعْنَاهُمْ} onları ayırdık {فِي الْأَرْض أُمَمًا} fırkalara {مِنْهُمْ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ} kimseler de vardır {دُون ذَلِكَ} kâfirler ve fasıklar {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ} nimetlerle {وَالسَّيِّئَات} cezalarla {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} fısklarından dönsünler diye “Biz onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça ayırdık. İçlerinden salih olanlar da vardı, bundan daha aşağı olanlar da. Belki [kötülükten] dönerler diye onları hem iyiliklerle (nimetlerle) hem de kötülüklerle (musibetlerle) imtihan ettik.”
{فَخَلَفَ مِنْ بَعْدهمْ خَلْف وَرِثُوا الْكِتَاب} التَّوْرَاة عَنْ آبَائِهِمْ {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} أَيْ حُطَام هَذَا الشَّيْء الدَّنِيء أَيْ الدُّنْيَا مِنْ حَلَال وَحَرَام {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} مَا فَعَلْنَاهُ {وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَض مِثْله يَأْخُذُوهُ} الْجُمْلَة حَال أَيْ يَرْجُونَ الْمَغْفِرَة وَهُمْ عَائِدُونَ إلَى مَا فَعَلُوهُ مُصِرُّونَ عَلَيْهِ وَلَيْسَ فِي التَّوْرَاة وَعْد الْمَغْفِرَة مَعَ الْإِصْرَار {أَلَمْ يُؤْخَذ} اسْتِفْهَام تَقْرِير {عَلَيْهِمْ مِيثَاق الْكِتَاب} الْإِضَافَة بِمَعْنَى فِي {أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّه إلَّا الْحَقّ وَدَرَسُوا} عطف على يؤخذ قرأوا {مَا فِيهِ} فَلِمَ كَذَبُوا عَلَيْهِ بِنِسْبَةِ الْمَغْفِرَة إلَيْهِ مَعَ الْإِصْرَار {وَالدَّار الْآخِرَة خَيْر لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} الْحَرَام {أَفَلَا يَعْقِلُونَ} بِالْيَاءِ وَالتَّاء أَنَّهَا خَيْر فَيُؤْثِرُونَهَا عَلَى الدُّنْيَا
{فَخَلَفَ مِنْ بَعْدهمْ خَلْف وَرِثُوا الْكِتَاب} atalarından Tevrat'ı {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى} yani bu değersiz şeyin -yani dünyanın- helal haram demeden geçici menfaatini {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} yaptığımız şeyler {وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَض مِثْله يَأْخُذُوهُ} cümle hâldir; yani onlar yaptıklarına dönüp bunda ısrar ettikleri halde bağışlanma umarlar; halbuki Tevrat'ta [günahta] ısrarla birlikte bağışlanma vaadi yoktur {أَلَمْ يُؤْخَذ} takrir (onaylatma) istifhamıdır {عَلَيْهِمْ مِيثَاق الْكِتَاب} izafet «fî» (içinde) anlamındadır {أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّه إلَّا الْحَقّ وَدَرَسُوا} «yu'haz» üzerine matuftur; okudular {مَا فِيهِ} öyleyse günahta ısrar ettikleri halde O'na bağışlanmayı nispet ederek niçin O'na yalan isnat ettiler? {وَالدَّار الْآخِرَة خَيْر لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} haramdan {أَفَلَا يَعْقِلُونَ} yâ ve tâ ile [okunmuştur]: Onun daha hayırlı olduğunu [akletmezler mi ki] onu dünyaya tercih etsinler “Onların ardından, Kitab'a (Tevrat'a) varis olan kötü bir nesil geldi. Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıyorlar ve: «Nasıl olsa bağışlanacağız» diyorlardı. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlardı. Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitap sözü alınmamış mıydı? Halbuki onun içindekileri okuyup öğrenmişlerdi de. Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
{وَاَلَّذِينَ يُمَسِّكُونَ} بِالتَّشْدِيدِ وَالتَّخْفِيف {بِالْكِتَابِ} مِنْهُمْ {وَأَقَامُوا الصَّلَاة} كَعَبْدِ اللَّه بْن سَلَام وَأَصْحَابه {إنَّا لَا نُضِيع أَجْر الْمُصْلِحِينَ} الْجُمْلَة خَبَر الَّذِينَ وَفِيهِ وَضَعَ الظَّاهِر مَوْضِع الْمُضْمَر أَيْ أَجْرهمْ
{وَاَلَّذِينَ يُمَسِّكُونَ} şeddeli ve şeddesiz [okunmuştur] {بِالْكِتَابِ} onlardan [Kitab'a sımsıkı sarılanlar] {وَأَقَامُوا الصَّلَاة} Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi {إنَّا لَا نُضِيع أَجْر الْمُصْلِحِينَ} bu cümle «ellezîne»nin haberidir; burada zamir yerine açık isim kullanılmıştır, yani «onların ecrini» demektir “Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya; şüphesiz biz iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz.”
{وَ} اُذْكُرْ {إذْ نَتَقْنَا الْجَبَل} رَفَعْنَاهُ مِنْ أَصْله {فَوْقهمْ كَأَنَّهُ ظُلَّة وَظَنُّوا} أَيْقَنُوا {أَنَّهُ وَاقِع بِهِمْ} سَاقِط عَلَيْهِمْ بِوَعْدِ اللَّه إيَّاهُمْ بِوُقُوعِهِ إنْ لَمْ يَقْبَلُوا أَحْكَام التَّوْرَاة وَكَانُوا أَبَوْهَا لِثَقَلِهَا فَقَبِلُوا وَقُلْنَا لَهُمْ {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} بِجِدٍّ وَاجْتِهَاد {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} بالعمل به {لعلكم تتقون}
{وَ} hatırla {إذْ نَتَقْنَا الْجَبَل} onu kökünden kaldırıp [yükselttiğimiz zamanı] {فَوْقهمْ كَأَنَّهُ ظُلَّة وَظَنُّوا} kesin olarak anladılar {أَنَّهُ وَاقِع بِهِمْ} üzerlerine düşeceğini; zira Allah, Tevrat'ın hükümlerini kabul etmezlerse dağın üzerlerine düşeceğini onlara vadetmişti, onlar da ağırlığından dolayı onu kabul etmekten kaçınmışlardı, [bunun üzerine] kabul ettiler; biz de onlara dedik ki: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} ciddiyet ve gayretle {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} onunla amel ederek {لعلكم تتقون} “Hani dağı bir gölgelik gibi onların üzerine kaldırmıştık da üzerlerine düşecek sanmışlardı. «Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekini aklınızda tutun (amel edin) ki sakınasınız» [demiştik].”
{وَ} اذْكُرْ {إِذْ} حِين {أَخَذَ رَبّك مِنْ بَنِي آدَم مِنْ ظُهُورهمْ} بَدَل اشْتِمَال مِمَّا قبله بإعادة الجار {ذرياتهم} بِأَنْ أَخْرَجَ بَعْضهمْ مِنْ صُلْب بَعْض مِنْ صُلْب آدَم نَسْلًا بَعْد نَسْل كَنَحْوِ مَا يَتَوَالَدُونَ كَالذَّرِّ بِنُعْمَانَ يَوْم عَرَفَة وَنَصَبَ لَهُمْ دَلَائِل عَلَى رُبُوبِيَّته وَرَكَّبَ فِيهِمْ عَقْلًا {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسهمْ} قَالَ {أَلَسْت بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} أنت ربنا {شهدنا} بذلك والإشهاد ل {أَنْ} لَا {يَقُولُوا} بِالْيَاءِ وَالتَّاء فِي الْمَوْضِعَيْنِ أَيْ الْكُفَّار {يَوْم الْقِيَامَة إنَّا كُنَّا عَنْ هذا} التوحيد {غافلين} لا نعرفه
{وَ} hatırla {إِذْ} o vakti ki {أَخَذَ رَبّك مِنْ بَنِي آدَم مِنْ ظُهُورهمْ} cer harfi tekrarlanarak öncekinden bedel-i iştimaldir {ذرياتهم} şöyle ki; Arefe gününde Nu'mân mevkiinde onları zerreler halinde döl döl doğacakları şekilde, Adem'in sulbünden birbirinin sulbünden çıkararak [aldı], Rabliğine dair deliller dikti ve onlara akıl verdi {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسهمْ} [Allah] buyurdu ki: {أَلَسْت بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} sen bizim Rabbimizsin {شهدنا} buna; şahit tutma şunun içindir: {أَنْ} dememeleri için {يَقُولُوا} her iki yerde yâ ve tâ ile [okunmuştur], yani kâfirler [demesinler diye] {يَوْم الْقِيَامَة إنَّا كُنَّا عَنْ هذا} bu tevhidden {غافلين} habersizdik, bunu bilmiyorduk “Hani Rabbin, Adem oğullarının sırtlarından zürriyetlerini çıkarmış ve onları kendilerine şahit tutarak: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» demişti. Onlar da: «Evet, [Rabbimizsin] şahit olduk» demişlerdi. [Bu,] kıyamet günü: «Biz bundan habersizdik» dememeniz içindir.”
{أو يقولوا إنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْل} أَيْ قَبْلنَا {وَكُنَّا ذُرِّيَّة مِنْ بَعْدهمْ} فَاقْتَدَيْنَا بِهِمْ {أَفَتُهْلِكنَا} تُعَذِّبنَا {بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} مِنْ آبَائِنَا بِتَأْسِيسِ الشِّرْك الْمَعْنَى لَا يُمْكِنهُمْ الِاحْتِجَاج بِذَلِكَ مَعَ إشْهَادهمْ عَلَى أَنْفُسهمْ بِالتَّوْحِيدِ وَالتَّذْكِير بِهِ عَلَى لِسَان صَاحِب الْمُعْجِزَة قَائِم مَقَام ذِكْره فِي النفوس
{أو يقولوا إنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْل} yani bizden önce {وَكُنَّا ذُرِّيَّة مِنْ بَعْدهمْ} biz de onlara uyduk {أَفَتُهْلِكنَا} bize azap mı edeceksin {بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} şirki başlatarak [batılı işleyen] atalarımızın [yaptıkları yüzünden]. Anlam şudur: Tevhid konusunda kendilerine şahit tutulmuş olmaları ve mucize sahibinin diliyle bunun hatırlatılmasının nefislerdeki hatırının yerine geçmesi sebebiyle bu mazereti ileri sürmeleri mümkün değildir “Veya: «Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik. Batıl işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?» demeyesiniz [diye].”
{وَكَذَلِكَ نُفَصِّل الْآيَات} نُبَيِّنهَا مِثْل مَا بَيَّنَّا الْمِيثَاق لِيَتَدَبَّرُوهَا {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} عَنْ كُفْرهمْ
{وَكَذَلِكَ نُفَصِّل الْآيَات} ayetleri açıklarız; düşünsünler diye misakı açıkladığımız gibi {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} küfürlerinden dönsünler diye “İşte ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz; belki [küfürlerinden] dönerler.”
{وَاتْلُ} يَا مُحَمَّد {عَلَيْهِمْ} أَيْ الْيَهُود {نَبَأ} خَبَر {الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} خَرَجَ بِكُفْرِهِ كَمَا تَخْرُج الْحَيَّة مِنْ جِلْدهَا وَهُوَ بلعم بْن بَاعُورَاءَ مِنْ عُلَمَاء بَنِي إسْرَائِيل سُئِلَ أَنْ يَدْعُو عَلَى مُوسَى وَأُهْدِيَ إلَيْهِ شَيْء فَدَعَا فَانْقَلَبَ عَلَيْهِ وَانْدَلَعَ لِسَانه عَلَى صدره {فأتبعه الشيطان} فأدركه فصار قرينه {فكان من الغاوين}
{وَاتْلُ} ey Muhammed {عَلَيْهِمْ} yani Yahudilere {نَبَأ} haberini {الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} yılanın derisinden çıktığı gibi inkârıyla ondan sıyrılıp çıktı; o, İsrailoğullarının âlimlerinden Bel'am b. Bâûrâ'dır. Kendisinden Musa aleyhine beddua etmesi istendi, ona bir hediye verildi, o da beddua etti; fakat bedduası kendi aleyhine döndü ve dili göğsünün üzerine sarktı {فأتبعه الشيطان} şeytan ona yetişti ve onun yoldaşı oldu {فكان من الغاوين} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, şeytanın peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan adamın haberini oku!”
{وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ} إلَى مَنَازِل الْعُلَمَاء {بِهَا} بِأَنْ نُوَفِّقهُ لِلْعَمَلِ {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ} سَكَنَ {إلَى الْأَرْض} أَيْ الدُّنْيَا وَمَالَ إلَيْهَا {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} فِي دُعَائِهِ إلَيْهَا فَوَضَعْنَاهُ {فَمَثَله} صِفَته {كَمَثَلِ الْكَلْب إنْ تَحْمِل عَلَيْهِ}
{وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ} âlimlerin derecelerine yükseltirdik {بِهَا} onu [onlarla] amel etmeye muvaffak kılarak {وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ} bağlandı, meyletti {إلَى الْأَرْض} yani dünyaya ve ona meyletti {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} [dünyaya] çağırmasında nefsinin arzusuna uydu, bu yüzden biz de onu alçalttık {فَمَثَله} onun hali, niteliği {كَمَثَلِ الْكَلْب إنْ تَحْمِل عَلَيْهِ}
بِالطَّرْدِ وَالزَّجْر {يَلْهَث} يَدْلَع لِسَانه {أَوْ} إنْ {تَتْرُكهُ يَلْهَث} وَلَيْسَ غَيْره مِنْ الْحَيَوَان كَذَلِكَ وَجُمْلَتَا الشَّرْط حَال أَيْ لَاهِثًا ذَلِيلًا بِكُلِّ حَال وَالْقَصْد التَّشْبِيه فِي الْوَضْع وَالْخِسَّة بِقَرِينَةِ الْفَاء الْمُشْعِرَة بِتَرْتِيبِ مَا بَعْدهَا عَلَى مَا قَبْلهَا مِنْ الْمَيْل إلَى الدُّنْيَا وَاتِّبَاع الْهَوَى وَبِقَرِينَةِ قَوْله {ذَلِكَ} الْمَثَل {مَثَل الْقَوْم الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصْ الْقَصَص} عَلَى الْيَهُود {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} يَتَدَبَّرُونَ فِيهَا فيؤمنون
kovarak ve azarlayarak [üzerine varsan] {يَلْهَث} dilini sarkıtıp solur {أَوْ} veya {تَتْرُكهُ يَلْهَث} ondan başka hiçbir hayvan böyle değildir; her iki şart cümlesi hâldir, yani her halükarda soluyan ve zelil bir durumdadır. Kastedilen, dünyaya meyletmek ve hevasına uymak gibi önceki duruma sonrakinin terettüp ettiğini bildiren fâ harfi karinesiyle ve şu buyruğun karinesiyle alçaklık ve düşüklükte teşbihtir: {ذَلِكَ} bu mesel {مَثَل الْقَوْم الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصْ الْقَصَص} Yahudilere {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} onlar üzerinde düşünsünler de iman etsinler “Dileseydik onu bu [ayetler] ile yüceltirdik; fakat o dünyaya bağlandı ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumuna benzer. İşte ayetlerimizi yalanlayan kavmin meseli budur. Artık bu kıssayı anlat, belki düşünürler.”
{سَاءَ} بِئْسَ {مَثَلًا الْقَوْم} أَيْ مَثَل الْقَوْم {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسهمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ} بِالتَّكْذِيبِ
{سَاءَ} ne kötüdür {مَثَلًا الْقَوْم} yani o kavmin meseli {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسهمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ} yalanlamakla “Ayetlerimizi yalanlayan ve yalnız kendilerine zulmeden kavmin meseli ne kötüdür!”
{من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فأولئك هم الخاسرون}
{من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فأولئك هم الخاسرون} “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا} خَلَقْنَا {لِجَهَنَّم كَثِيرًا مِنْ الْجِنّ وَالْإِنْس لَهُمْ قُلُوب لَا يَفْقُهُونَ بِهَا} الْحَقّ {وَلَهُمْ أَعْيُن لَا يُبْصِرُونَ بِهَا} دَلَائِل قُدْرَة اللَّه بَصَر اعْتِبَار {وَلَهُمْ آذَان لَا يَسْمَعُونَ بِهَا} الْآيَات وَالْمَوَاعِظ سَمَاع تَدَبُّر وَاتِّعَاظ {أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ} فِي عَدَم الْفِقْه وَالْبَصَر وَالِاسْتِمَاع {بَلْ هُمْ أَضَلّ} مِنْ الْأَنْعَام لِأَنَّهَا تَطْلُب مَنَافِعهَا وَتَهْرُب مِنْ مَضَارّهَا وَهَؤُلَاءِ يَقْدَمُونَ عَلَى النَّار معاندة {أولئك هم الغافلون
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا} yarattık {لِجَهَنَّم كَثِيرًا مِنْ الْجِنّ وَالْإِنْس لَهُمْ قُلُوب لَا يَفْقُهُونَ بِهَا} hakkı {وَلَهُمْ أَعْيُن لَا يُبْصِرُونَ بِهَا} ibret nazarıyla Allah'ın kudret delillerini {وَلَهُمْ آذَان لَا يَسْمَعُونَ بِهَا} düşünüp öğüt alacak bir dinleyişle ayetleri ve vaazları {أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ} anlamama, görmeme ve dinlememe hususunda {بَلْ هُمْ أَضَلّ} hayvanlardan [daha sapkındırlar]; çünkü onlar yararlarına olanı arar ve zararlarına olandan kaçarlar; bunlar ise inatlaşarak ateşe doğru giderler {أولئك هم الغافلون
{وَلِلَّهِ الْأَسْمَاء الْحُسْنَى} التِّسْعَة وَالتِّسْعُونَ الْوَارِد بِهَا الْحَدِيث وَالْحُسْنَى مُؤَنَّث الْأَحْسَن {فَادْعُوهُ} سَمُّوهُ {بِهَا وَذَرُوا} اُتْرُكُوا {الَّذِينَ يُلْحِدُونَ} مِنْ أَلْحَدَ وَلَحَدَ يَمِيلُونَ عَنْ الْحَقّ {فِي أَسْمَائِهِ} حَيْثُ اشْتَقُّوا منها أسماء لآلهتهم كاللات مِنْ اللَّه وَالْعُزَّى مِنْ الْعَزِيز وَمَنَاة مِنْ الْمَنَّان {سَيُجْزَوْنَ} فِي الْآخِرَة جَزَاء {مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} وَهَذَا قَبْل الْأَمْر بِالْقِتَالِ
{وَلِلَّهِ الْأَسْمَاء الْحُسْنَى} hadiste varit olan doksan dokuz [isimdir]; el-Husnâ, el-Ahsen'in müennesidir {فَادْعُوهُ} O'nu isimlendirin {بِهَا وَذَرُوا} bırakın {الَّذِينَ يُلْحِدُونَ} elhade ve lahade kökünden olup haktan meyledenleri/sapanları {فِي أَسْمَائِهِ} şöyle ki ondan putları için isimler türetmişlerdir; Allâh'tan Lât, el-Azîz'den Uzzâ ve el-Mennân'dan Menât gibi {سَيُجْزَوْنَ} ahirette karşılığını göreceklerdir {مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} yaptıklarının cezası olarak. Bu, savaş emrinden önceydi “En güzel isimler Allah’ındır; O’na o isimlerle dua edin. O’nun isimlerinde eğriliğe sapanları terk edin. Onlar yaptıklarının cezasını göreceklerdir.”
{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّة يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} هُمْ أُمَّة مُحَمَّد ﷺ كَمَا فِي حَدِيثٍ
{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّة يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} bir hadiste [belirtildiği] üzere onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile hidayete iletirler ve onunla adaleti sağlarlar.”
{وَاَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} الْقُرْآن مِنْ أَهْل مَكَّة {سنستدرجهم} نأخذهم قليلا قليلا {من حيث لا يعلمون}
{وَاَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} Kur'an'ı yalanlayan Mekke ehlini {سنستدرجهم} onları derece derece [azaba] çekeceğiz, azar azar yakalayacağız {من حيث لا يعلمون} “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, bilemeyecekleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız.”
{وَأُمْلِي لَهُمْ} أَمْهِلْهُمْ {إنَّ كَيْدِي مَتِين} شَدِيد لا يطاق
{وَأُمْلِي لَهُمْ} onlara mühlet veririm {إنَّ كَيْدِي مَتِين} çetindir, dayanılmazdır “Onlara mühlet veriyorum. Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir.”
{أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا} فَيَعْلَمُوا {مَا بِصَاحِبِهِمْ} مُحَمَّد ﷺ {مِنْ جِنَّة} جُنُون {إنْ} مَا {هُوَ إلَّا نَذِير مُبِين} بَيِّن الْإِنْذَار
{أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا} düşünüp de bilmediler mi ki {مَا بِصَاحِبِهِمْ} arkadaşları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'de {مِنْ جِنَّة} hiçbir delilik yoktur. {إنْ} O ancak {هُوَ إلَّا نَذِير مُبِين} uyarması apaçık olan bir uyarıcıdır “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur. O, ancak apaçık bir uyarıcıdır.”
{أولم ينظروا في ملكوت} ملك {السماوات وَالْأَرْض وَ} فِي {مَا خَلَقَ اللَّه مِنْ شَيْء} بَيَان لِمَا فَيَسْتَدِلُّوا بِهِ عَلَى قُدْرَة صَانِعه وَوَحْدَانِيّته {و} فِي {أَنْ} أَيْ أَنَّهُ {عَسَى أَنْ يَكُون قَدْ اقْتَرَبَ} قَرُبَ {أَجَلهمْ} فَيَمُوتُوا كُفَّارًا فَيَصِيرُوا إلَى النَّار فَيُبَادِرُوا إلَى الإيمان {فبأي حديث بعده} أي القرآن {يؤمنون}
{أولم ينظروا في ملكوت} mülküne {السماوات وَالْأَرْض وَ} ve {مَا خَلَقَ اللَّه مِنْ شَيْء} [buradaki “şey”, mâ ifadesinin] açıklamasıdır; böylece onunla Yaratıcısının kudretine ve birliğine delil getirsinler {و} ve {أَنْ} yani şuna [bakmadılar mı]: {عَسَى أَنْ يَكُون قَدْ اقْتَرَبَ} yaklaşmış olabilir {أَجَلهمْ} ecelleri; böylece kâfir olarak ölüp ateşe giderler, o halde imana acele etsinler {فبأي حديث بعده} yani Kur'an'dan sonra {يؤمنون} “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?”
{مَنْ يَضْلِلْ اللَّه فَلَا هَادِي لَهُ وَيَذَرهُمْ} بِالْيَاءِ وَالنُّون مَعَ الرَّفْع اسْتِئْنَافًا وَالْجَزْم عَطْفًا عَلَى مَحَلّ مَا بَعْد الْفَاء {فِي طُغْيَانهمْ يَعْمَهُونَ} يَتَرَدَّدُونَ تَحَيُّرًا
{مَنْ يَضْلِلْ اللَّه فَلَا هَادِي لَهُ وَيَذَرهُمْ} [yezuruhum fiili] yâ ve nûn ile, istînâf olarak merfû (veyezeruhum / venezeruhum) ve fâ'dan sonrasının mahalline atıfla meczûm (veyezerhum / venezerhum) olarak [okunmuştur] {فِي طُغْيَانهمْ يَعْمَهُونَ} şaşkınlık içinde bocalarlar “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. O, onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururken bırakır.”
{يَسْأَلُونَك} أَيْ أَهْل مَكَّة {عَنْ السَّاعَة} الْقِيَامَة {أَيَّانَ} مَتَى {مُرْسَاهَا قُلْ} لَهُمْ {إنَّمَا عِلْمهَا} مَتَى تَكُون {عِنْد رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا} يُظْهِرهَا {لِوَقْتِهَا} اللَّام بِمَعْنَى فِي {إلَّا هُوَ ثَقُلَتْ} عَظُمَتْ {فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} عَلَى أَهْلهَا لِهَوْلِهَا {لَا تَأْتِيكُمْ إلَّا بَغْتَة} فَجْأَة {يَسْأَلُونَك كَأَنَّك حَفِيّ} مُبَالِغ فِي السُّؤَال {عَنْهَا} حَتَّى عَلِمْتَهَا {قُلْ إنَّمَا عِلْمهَا عِنْد اللَّه} تَأْكِيد {وَلَكِنَّ أَكْثَر النَّاس لَا يَعْلَمُونَ} أَنَّ عِلْمهَا عِنْده تعالى
{يَسْأَلُونَك} yani Mekke ehli {عَنْ السَّاعَة} kıyametten {أَيَّانَ} ne zaman {مُرْسَاهَا قُلْ} onlara de ki: {إنَّمَا عِلْمهَا} ne zaman gerçekleşeceğinin bilgisi {عِنْد رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا} onu açığa çıkaracak {لِوَقْتِهَا} vaktinde —buradaki lâm harfi fî anlamındadır— {إلَّا هُوَ ثَقُلَتْ} dehşetinden dolayı göklerin ve yerin ehline ağır geldi {فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض لَا تَأْتِيكُمْ إلَّا بَغْتَة} ansızın {يَسْأَلُونَك كَأَنَّك حَفِيّ} sanki onu iyice sorup araştırmışsın {عَنْهَا} da öğrenmişsin gibi sana soruyorlar {قُلْ إنَّمَا عِلْمهَا عِنْد اللَّه} [bu bir] tekittir {وَلَكِنَّ أَكْثَر النَّاس لَا يَعْلَمُونَ} onun bilgisinin Yüce Allah katında olduğunu bilmezler “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: ‘Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O’ndan başkası açıklayamaz. O, göklere ve yere ağır gelmiştir. O size ancak ansızın gelecektir.’ Sanki sen onu iyice biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: ‘Onun bilgisi ancak Allah’ın katındadır, fakat insanların çoğu bilmezler.’”
{قُلْ لَا أَمْلِك لِنَفْسِي نَفْعًا} أَجْلُبهُ {وَلَا ضَرًّا} أَدُفَعه {إلَّا مَا شَاءَ اللَّه وَلَوْ كُنْت أَعْلَم الْغَيْب} مَا غَابَ عَنِّي {لَاسْتَكْثَرْت مِنْ الْخَيْر وَمَا مَسَّنِيَ السُّوء} مِنْ فَقْر وَغَيْره لِاحْتِرَازِي عَنْهُ بِاجْتِنَابِ الْمَضَارّ {إنْ} مَا {أَنَا إلَّا نَذِير} بِالنَّارِ لِلْكَافِرِينَ {وَبَشِير} بِالْجَنَّةِ {لقوم يؤمنون}
{قُلْ لَا أَمْلِك لِنَفْسِي نَفْعًا} kendime celbedebileceğim bir faydaya {وَلَا ضَرًّا} savuşturabileceğim bir zarara {إلَّا مَا شَاءَ اللَّه وَلَوْ كُنْت أَعْلَم الْغَيْب} benden gizli olanı {لَاسْتَكْثَرْت مِنْ الْخَيْر وَمَا مَسَّنِيَ السُّوء} zararlardan kaçınarak sakınmam sebebiyle fakirlik ve benzeri kötülük bana dokunmazdı {إنْ} ben sadece {أَنَا إلَّا نَذِير} kâfirlere cehennemle bir uyarıcı {وَبَشِير} cennetle bir müjdeciyim {لقوم يؤمنون} “De ki: ‘Allah’ın dilediği dışında ben kendime ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahibim. Eğer gaybı bilseydim, elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı. Ben ancak inanan bir topluluk için bir uyarıcı ve bir müjdeciyim.’”
{هُوَ} أَيْ اللَّه {الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْس وَاحِدَة} أَيْ آدَم {وَجَعَلَ} خَلَقَ {مِنْهَا زَوْجهَا} حَوَّاء {لِيَسْكُن إلَيْهَا} وَيَأْلَفهَا {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} جَامَعَهَا {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا} هُوَ النُّطْفَة {فَمَرَّتْ بِهِ} ذَهَبَتْ وَجَاءَتْ لِخَفَّتِهِ {فَلَمَّا أَثْقَلَتْ} بِكِبَرِ الْوَلَد فِي بَطْنهَا وَأَشْفَقَا أَنْ يَكُون بَهِيمَة {دَعَوْا اللَّه رَبّهمَا لَئِنْ آتَيْتنَا} وَلَدًا {صَالِحًا} سَوِيًّا {لَنَكُونَنَّ مِنْ الشَّاكِرِينَ} لَك عَلَيْهِ
{هُوَ} yani Allah {الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْس وَاحِدَة} yani Âdem'den {وَجَعَلَ} yarattı {مِنْهَا زَوْجهَا} Havva'yı {لِيَسْكُن إلَيْهَا} ona ısınsın ve huzur bulsun diye. {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} onunla birlikte olunca {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا} o da nutfedir {فَمَرَّتْ بِهِ} hafifliğinden dolayı onunla gidip geldi {فَلَمَّا أَثْقَلَتْ} karnındaki çocuğun büyümesiyle ağırlaşınca ve bir hayvan olmasından endişe edince {دَعَوْا اللَّه رَبّهمَا لَئِنْ آتَيْتنَا} [şöyle diyerek] Rableri olan Allah'a dua ettiler: Eğer bize verirsen {صَالِحًا} düzgün, kusursuz bir çocuk {لَنَكُونَنَّ مِنْ الشَّاكِرِينَ} sana buna karşılık mutlaka şükredenlerden olacağız “Sizi bir tek nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var eden O’dur. Eşini örtüp bürüyünce hafif bir yük yüklendi de onunla gidip geldi. Ağırlaşınca ikisi birden Rableri olan Allah’a: ‘Eğer bize kusursuz bir çocuk verirsen, andolsun mutlaka şükredenlerden olacağız’ diye dua ettiler.”
{فَلَمَّا آتَاهُمَا} وَلَدًا {صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاء} وَفِي قِرَاءَة بِكَسْرِ الشِّين وَالتَّنْوِين أَيْ شَرِيكًا {فِيمَا آتَاهُمَا} بِتَسْمِيَتِهِ عَبْد الْحَارِث وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُون عَبْدًا إلَّا لِلَّهِ وَلَيْسَ بِإِشْرَاكٍ فِي الْعُبُودِيَّة لِعِصْمَةِ آدَم وَرَوَى سَمُرَة عَنْ النَّبِيّ ﷺ قَالَ لَمَّا وَلَدَتْ حَوَّاء طَافَ بِهَا إبْلِيس وَكَانَ لَا يَعِيش لَهَا وَلَد فَقَالَ سَمِّيهِ عَبْد الْحَارِث فَإِنَّهُ يَعِيش فَسَمَّتْهُ فَعَاشَ فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ وَحْي الشَّيْطَان وَأَمْره رَوَاهُ الْحَاكِم وَقَالَ صَحِيح وَالتِّرْمِذِيّ وَقَالَ حَسَن غَرِيب {فَتَعَالَى اللَّه عَمَّا يُشْرِكُونَ} أَيْ أَهْل مَكَّة بِهِ مِنْ الْأَصْنَام وَالْجُمْلَة مُسَبِّبَة عَطْف عَلَى خَلَقَكُمْ وَمَا بَيْنهمَا اعتراض
{فَلَمَّا آتَاهُمَا} ikisine verdiğinde {صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاء} bir kıraatte şîn harfinin kesresi ve tenvin ile (şirken) yani şirk koştular {فِيمَا آتَاهُمَا} onlara verdiği şey hususunda; [çocuğa] Abdülhâris ismini vererek. Oysa kul ancak Allah'a kul olmalıdır. Âdem'in ismeti (günahsızlığı) sebebiyle bu kullukta bir şirk değildir. Semure Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Havva doğum yaptığında İblis onun etrafında dolaştı —Havva'nın çocuğu yaşamıyordu— ve: ‘Ona Abdülhâris adını ver, o zaman yaşar’ dedi. O da bu adı verdi ve çocuk yaşadı. Bu, şeytanın bir fısıltısı ve emriydi.” Bunu Hâkim rivayet edip “sahih” demiştir, Tirmizî de rivayet edip “hasen-garîb” demiştir. {فَتَعَالَى اللَّه عَمَّا يُشْرِكُونَ} yani Mekke ehlinin putlardan O'na ortak koştukları şeylerden Allah yücedir. Bu cümle, sebeplilik bildiren bir cümle olup “sizi yarattı” [ifadesine] matuftur; aralarındaki kısım ise itiraziyye (ara cümle)dir “Fakat Allah onlara kusursuz bir çocuk verince, kendilerine verdiği şey hususunda O’na ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden çok yücedir.”
{أيشركون} به في العبادة {ما لا يخلق شيئا وهم يخلقون
{أيشركون} ibadette O'na [ortak] mı koşuyorlar {ما لا يخلق شيئا وهم يخلقون
{وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} أَيْ لِعَابِدِيهِمْ {نَصْرًا وَلَا أَنْفُسهمْ يَنْصُرُونَ} بِمَنْعِهَا مِمَّنْ أَرَادَ بِهِمْ سُوءًا مِنْ كَسْر أَوْ غَيْره وَالِاسْتِفْهَام لِلتَّوْبِيخِ
{وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} yani kendilerine tapanlara {نَصْرًا وَلَا أَنْفُسهمْ يَنْصُرُونَ} kırma veya başka bir şekilde kendilerine kötülük yapmak isteyenlerden kendilerini koruyamazlar. Soru [önceki ayetteki istifham] kınama içindir “Onlar ne bunlara bir yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur.”
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ} أَيْ الْأَصْنَام {إلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد {سَوَاء عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ} إلَيْهِ {أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} عَنْ دُعَائِهِمْ لَا يَتَّبِعُوهُ لعدم سماعهم
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ} yani putları {إلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ} [yetbe'ûkum ve yettebi'ûkum şeklinde] şeddesiz ve şeddeli [okunmuştur] {سَوَاء عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ} ona {أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} onları çağırmayıp sussanız da; işitmedikleri için size uymazlar “Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız ha susmuşsunuz, sizin için birdir.”
{إنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ} تَعْبُدُونَ {مِنْ دُون اللَّه عِبَاد} مَمْلُوكَة {أَمْثَالكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ} دُعَاءَكُمْ {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِي أَنَّهَا آلِهَة ثُمَّ بين غاية عجزهم وفضل عابديهم عليهم فقال
{إنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ} taptığınız [varlıklar] {مِنْ دُون اللَّه عِبَاد} yaratılmış kullardır {أَمْثَالكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ} duanıza icabet etsinler {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} onların ilah olduğu iddianızda. Sonra onların son derece aciz olduğunu ve kendilerine tapanların onlardan daha üstün olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: “Allah’tan başka taptıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi onları çağırın da size icabet etsinler!”
{ألهم أرجل يمشون بها أم} بل أ {لهم أيد} جمع يد {يبطشون بها أم} بل أ {لهم آذان يسمعون بها} اسْتِفْهَام إنْكَارِيّ أَيْ لَيْسَ لَهُمْ شَيْء مِنْ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ لَكُمْ فَكَيْفَ تَعْبُدُونَهُمْ وَأَنْتُمْ أَتَمّ حَالًا مِنْهُمْ {قُلْ} لَهُمْ يَا مُحَمَّد {ادعوا شركاءكم} إلى هلاكي {ثم كيدون فلا تنظرون} تمهلون فإني لا أبالي بكم
{ألهم أرجل يمشون بها أم} yoksa {لهم أيد} —eydin kelimesi yed'in çoğuludur— {يبطشون بها أم} yoksa {لهم آذان يسمعون بها} bu istifham inkârîdir; yani sizin sahip olduğunuz bu şeylerden hiçbirine sahip değillerdir; o halde siz durumca onlardan daha mükemmel iken onlara nasıl taparsınız? {قُلْ} onlara de ki ey Muhammed: {ادعوا شركاءكم} beni helak etmek için [ortaklarınızı çağırın] {ثم كيدون فلا تنظرون} bana mühlet de vermeyin, zira ben size aldırış etmem “Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, ya da görecek gözleri mi var, yahut işitecek kulakları mı var? De ki: ‘Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana göz bile açtırmayın!’”
{إن وليي اللَّه} مُتَوَلِّي أُمُورِي {الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَاب} الْقُرْآن {وهو يتولى الصالحين}
{إن وليي اللَّه} işlerimi üstlenen Allah'tır {الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَاب} Kur'an'ı indiren {وهو يتolى الصالحين} “Şüphesiz benim velim, Kitab’ı indiren Allah’tır. O, salihleri gözetip korur.”
{وَاَلَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونه لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْركُمْ وَلَا أَنْفُسهمْ يَنْصُرُونَ} فَكَيْفَ أُبَالِي بِهِمْ
{وَاَلَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونه لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْركُمْ وَلَا أَنْفُسهمْ يَنْصُرُونَ} o halde ben onlara nasıl aldırış edeyim! “O’ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur.”