Binûn

Tevbe Suresi Tefsiri — 11. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: (عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ) أي: يعز عليه الشيء الذي يَعْنَتُ أمته ويشق عليها؛ ولهذا جاء في الحديث المروي من طرق عنه أنه قال: "بعثت بالحنيفية السمحة" وفي الصحيح: "إن هذا الدين يسر" وشريعته كلها سهلة سمحة كاملة، يسيرة على من يسرها الله تعالى عليه.

Allah Teâlâ'nın: {(عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ)} “Zora düşmeniz ona pek ağır gelir” sözü; ümmetini meşakkate sokan ve ona zor gelen şeyler ona ağır gelir demektir. Bu sebeple kendisinden muhtelif yollarla rivayet edilen bir hadiste şöyle buyurmuştur: "Ben hoşgörülü ve kolay Hanîflik ile gönderildim." Sahîh'te de: "Şüphesiz bu din kolaylıktır" buyrulmuştur. O'nun getirdiği şeriatın tamamı kolay, müsamahakâr, mükemmel ve Allah Teâlâ'nın kendisi için kolaylaştırdığı kimseye pek kolaydır.

(حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ) أي: على هدايتكم ووصول النفع الدنيوي والأخروي إليكم.

{(حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ)} “O size çok düşkündür” yani sizin hidayet bulmanıza, dünya ve âhiret faydalarının size ulaşmasına [pek düşkündür].

قال الطبراني: حدثنا محمد بن عبد الله الحضرمي، حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المقرئ،

Taberânî şöyle dedi: Bize Muhammed b. Abdillâh el-Hadramî rivayet etti, [o da] bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî'nin rivayet ettiğini söyledi:

حدثنا سفيان بن عيينة، عن فِطْر، عن أبي الطفيل، عن أبي ذر قال. تركنا رسول الله ﷺ وما طائر يقلب جناحيه في الهواء إلا وهو يذكرنا منه علما -قال: وقال ﷺ: "ما بقي شيء يُقرب من الجنة ويباعد من النار إلا وقد بين لكم".

bize Süfyân b. Uyeyne, Fıtr'dan, o Ebü't-Tufeyl'den, o da Ebû Zer'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi öyle bir halde bıraktı ki, havada kanat çırpan hiçbir kuş yoktu ki bize onun hakkında bir bilgi vermiş olmasın. [Ebû Zer] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennete yaklaştıracak ve cehennemden uzaklaştıracak hiçbir şey kalmamıştır ki muhakkak size açıklanmış olmasın."

وقال الإمام أحمد: حدثنا [أبو] فَطَن، حدثنا السعودي، عن الحسن بن سعد، عن عبدة النَّهدي، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله لم يحرم حُرمة إلا وقد علم أنه سيطلعها منكم مُطَّلَع، ألا وإني آخذ بحجزكم أن تهافتوا في النار، كتهافت الفراش، أو الذباب".

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize [Ebû] Katan rivayet etti, bize Sa'dî (es-Su'ûdî), el-Hasen b. Sa'd'dan, o Abde en-Nehdî'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah haram kıldığı hiçbir haram yoktur ki, içinizden birinin onu çiğneyeceğini bilmiş olmasın. Dikkat edin! Kelebeklerin veya sineklerin ateşe üşüştüğü gibi sizin de ateşe düşmemeniz için eteklerinizden tutuyorum."

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد بن جُدْعان، عن يوسف بن مِهْرَان، عن ابن عباس: أن رسول الله ﷺ أتاه ملكان، فيما يرى النائم، فقعد أحدهما عند رجليه والآخر عند رأسه. فقال الذي عند رجليه للذي عند رأسه: اضرب مثل هذا ومثل أمته. فقال: إن مثله ومثل أمته كمثل قوم سفر انتهوا إلى رأس مفازة فلم يكن معهم من الزاد ما يقطعون به المفازة ولا ما يرجعون به، فبينما هم كذلك إذ أتاهم رجل في حُلَّة حِبَرَة فقال: أرأيتم إن ورَدت بكم رياضا معشبة، وحياضا رواء تتبعوني؟ فقالوا: نعم. قال: فانطلق بهم، فأوردهم رياضا معشبة، وحياضا رواء، فأكلوا وشربوا وسمنوا، فقال لهم: ألم ألفكم على تلك الحال، فجعلتم لي إن وردت بكم رياضا معشبة وحياضا رواء أن تتبعوني؟ فقالوا: بلى. قال: فإن بين أيديكم رياضا هي أعشب من هذه، وحياضا هي أروى من هذه، فاتبعوني. فقالت طائفة: صدق، والله لنتبعنه وقالت طائفة: قد رضينا بهذا نقيم عليه.

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hasen b. Mûsâ rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyuyanın gördüğü cinsten [bir rüyada] iki melek geldi. Biri ayak ucuna , diğeri de baş ucuna oturdu. Ayak ucundaki baş ucundakine: "Bunun ve ümmetinin misalini ver" dedi. O da şöyle dedi: "Bunun ve ümmetinin misali, bir çöle varıp dayanan yolcu bir topluluğun misali gibidir. Yanlarında ne çölü aşacak ne de geri dönecek azıkları kalmamıştır. Onlar bu haldeyken Yemen kumaşından süslü bir elbise içinde bir adam gelip: 'Eğer sizi otlak bahçelere ve suya kandıran havuzlara ulaştırırsam beni takip eder misiniz?' der. Onlar: 'Evet' derler. Adam onları götürüp bol otlu bahçelere ve suya kandıran havuzlara ulaştırır; onlar da yer, içer ve semirirler. Adam onlara: 'Ben sizi o [çaresiz] halde bulmamış mıydım ve siz de eğer sizi otlak bahçelere ve bol sulu havuzlara ulaştırırsam beni takip edeceğinize dair bana söz vermemiş miydiniz?' der. Onlar: 'Evet' derler. Adam: 'Şüphesiz önünüzde bunlardan daha otlak bahçeler ve bunlardan daha çok suya kandıran havuzlar vardır, haydi beni takip edin' der. Bir grup: 'Doğru söyledi, vallahi ona kesinlikle uyacağız' der. Diğer bir grup ise: 'Biz buna razı olduk, burada kalacağız' der."

وقال البزار: حدثنا سلمة بن شبيب وأحمد بن منصور قالا حدثنا إبراهيم بن الحكم بن أبان حدثنا أبي، عن عِكْرِمة عن أبي هريرة، ﵁؛ أن أعرابيا جاء إلى رسول الله ﷺ ليستعينه في شيء -قال عِكْرِمة: أراه قال: "في دم" -فأعطاه رسول الله ﷺ شيئا، ثم قال: "أحسنت إليك؟ " قال الأعرابي: لا ولا أجملت. فغضب بعض المسلمين، وهموا أن يقوموا إليه، فأشار رسول الله إليهم: أن كفوا. فلما قام رسول الله ﷺ وبلغ إلى منزله، دعا الأعرابي إلى البيت، فقال له: "إنك جئتنا فسألتنا فأعطيناك، فقلت ما قلت" فزاده رسول الله ﷺ شيئا، وقال: "أحسنت إليك؟ " فقال الأعرابي: نعم، فجزاك الله من أهل وعشيرة خيرًا. قال النبي ﷺ: "إنك جئتنا تسألنا فأعطيناك، فقلت ما قلت، وفي أنفس أصحابي عليك من ذلك شيء، فإذا جئت فقل بين أيديهم ما قلت بين يدي، حتى يذهب عن صدورهم". قال: نعم. فلما جاء الأعرابي. قال إن صاحبكم كان

Bezzâr şöyle demiştir: Bize Seleme b. Şebîb ve Ahmed b. Mansûr rivayet edip dediler ki: Bize İbrâhim b. el-Hakem b. Ebân rivayet etti, bize babam, İkrime'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Bir bedevî bir hususta yardım istemek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi -İkrime: "Sanırım [o bedevî] 'bir diyet hususunda' dedi" demiştir-. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir şey verdi, sonra: «Sana iyilikte bulundum mu?» buyurdu. Bedevî: "Hayır, ne iyilik ettin ne de güzel davrandın!" dedi. Bunun üzerine Müslümanlardan bazıları öfkelendi ve onun üzerine kalkmaya yeltendiler; fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara durmaları yönünde işaret etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp evine vardığında bedevîyi eve çağırdı ve ona: «Sen bize geldin, bizden talepte bulundun, biz de sana verdik; sen ise o söylediğini söyledin» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona biraz daha verdi ve: «Sana iyilikte bulundum mu?» buyurdu. Bedevî: "Evet, Allah seni aile ve akraba cihetinden hayırla mükâfatlandırsın" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen bize gelip bizden istedin, biz de sana verdik; sen ise o söylediğini söyledin ve bundan dolayı ashâbımın gönüllerinde sana karşı bir kırgınlık oluştu. Geldiğin zaman benim yanımda söylediğini onların yanında da söyle ki kalplerindeki [kırgınlık] gitsin» buyurdu. [Bedevî]: "Olur" dedi. Bedevî gelince [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Arkadaşınız...

جاءنا فسألنا فأعطيناه، فقال ما قال، وإنا قد دعوناه فأعطيناه فزعم أنه قد رضي، [كذلك يا أعرابي؟] قال الأعرابي: نعم، فجزاك الله من أهل وعشيرة خيرًا. فقال النبي ﷺ: "إن مثلي ومثل هذا الأعرابي كمثل رجل كانت له ناقة، فشردت عليه، فاتبعها الناس فلم يزيدوها إلا نفورا. فقال لهم صاحب الناقة: خلوا بيني وبين ناقتي، فأنا أرفق بها، وأعلم بها. فتوجه إليها وأخذ لها من قَتَام الأرض، ودعاها حتى جاءت واستجابت، وشد عليها رحْلها وإنه لو أطعتكم حيث قال ما قال لدخل النار". ثم قال البزار: لا نعلمه يروى إلا من هذا الوجه.

bizden istemiş, biz de ona vermiştik; o da diyeceğini demişti. Biz de onu çağırıp [biraz daha] verdik ve o da razı olduğunu belirtti. [Öyle değil mi ey bedevî?]" Bedevî: "Evet, Allah seni aile ve akraba cihetinden hayırla mükâfatlandırsın" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Benimle bu bedevînin misali, devesi ürküp kaçan bir adamın misali gibidir. İnsanlar devenin peşine düşmüşler, fakat onu ürkütüp kaçırmaktan başka bir şey yapamamışlardır. Bunun üzerine deve sahibi onlara: 'Devemle benim arama girmeyin, ben ona karşı daha yumuşak davranırım ve onu daha iyi bilirim' demiştir. Sonra devesine yönelip yerden kuru ot/toprak almış ve onu çağırmıştır; nihayet deve gelip itaat etmiş ve adam da semerini bağlamıştır. Eğer o diyeceğini dediğinde size uysaydım, o muhakkak cehenneme girerdi." Sonra Bezzâr şöyle demiştir: "Bu hadisin sadece bu yolla rivayet edildiğini biliyoruz."

قلت: وهو ضعيف بحال إبراهيم بن الحكم بن أبان، والله أعلم.

Ben derim ki: Bu [hadis], İbrâhim b. el-Hakem b. Ebân'ın durumundan ötürü zayıftır, en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ) كما قال تعالى: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ * وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ} [الشعراء: ٢١٥ - ٢١٧].

Allah Teâlâ'nın: {(بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ)} “Müminlere karşı çok şefkatli ve pek merhametlidir” sözü, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ * وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ} “Sana uyan müminlere kanadını indir. Şayet sana karşı gelirlerse de ki: 'Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım.' Ve O mutlak galip, pek merhametli olan [Allah]'a tevekkül et” [Şuarâ, 215-217].

وهكذا أمره تعالى.

Allah Teâlâ ona işte böyle emretmiştir.

وهذه الآية الكريمة، وهي قوله تعالى: (فَإِنْ تَوَلَّوْا) أي: تولوا عما جئتهم به من الشريعة العظيمة المطهرة الكاملة الشاملة، (فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ) أي: الله كافيَّ، لا إله إلا هو عليه توكلت، كما قال تعالى: {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلا} [المزمل: ٩].

Bu kerim ayet, yani Allah Teâlâ'nın: {(فَإِنْ تَوَلَّوْا)} “Eğer yüz çevirirlerse” yani kendilerine getirdiğin bu yüce, tertemiz, kâmil ve şümullü şeriattan yüz çevirirlerse, {(فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ)} “de ki: 'Bana Allah yeter'” yani Allah bana kâfidir, O'ndan başka ilâh yoktur, ben yalnız O'na tevekkül ettim, demektir. Nitekim Allah Teâlâ: {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلا} “O, doğunun da batının da Rabbidir. O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Öyleyse yalnız O'nu vekil edin” [Müzzemmil, 9] buyurmuştur.

(وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ) أي: هو مالك كل شيء وخالقه، لأنه رب العرش العظيم، الذي هو سقف المخلوقات وجميع الخلائق من السموات والأرضين وما فيهما وما بينهما تحت العرش مقهورون بقدرة الله تعالى، وعلمه محيط بكل شيء، وَقَدَره نافذ في كل شيء، وهو على كل شيء وكيل.

{(وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ)} “Ve O, yüce Arş'ın Rabbidir” yani O, her şeyin sahibi ve yaratıcısıdır. Çünkü O, yaratılmışların tavanı olan yüce Arş'ın Rabbidir; gökler, yerler, ikisinin içindekiler ve aralarındakiler olmak üzere bütün mahlûkat Arş'ın altındadır ve Allah Teâlâ'nın kudretiyle boyun eğdirilmiştir. O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır, takdiri her şeyde geçerlidir ve O her şeye vekildir.

قال عبد الله بن الإمام أحمد: حدثني محمد بن أبي بكر، حدثنا بشر بن عمر، حدثنا شعبة، عن علي بن زيد، عن يوسف بن مِهْرَان، عن ابن عباس، ﵄، عن أبي بن كعب قال: آخر آية نزلت من القرآن هذه الآية: (لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ) إلى آخر السورة.

İmam Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Ebî Bekr rivayet etti, bize Bişr b. Ömer rivayet etti, bize Şu'be, Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Kur'an'dan en son inen ayet: {(لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ)} “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber gelmiştir...” ayetinden sûrenin sonuna kadar olan kısımdır.

وقال عبد الله بن الإمام أحمد: حدثنا روح بن عبد المؤمن، حدثنا عمر بن شقيق، حدثنا أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب، ﵁؛ أنهم جمعوا القرآن في مصاحف في خلافة أبي بكر، ﵁، فكان رجال يكتبون ويملي عليهم أبي بن كعب، فلما انتهوا إلى هذه الآية من سورة براءة: {ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} [التوبة: ١٢٧]، فظنوا أن هذا آخر ما أنزل من القرآن. فقال لهم أبي بن كعب: إن رسول الله ﷺ أقرأني بعدها آيتين: (لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ)

İmam Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle demiştir: Bize Ravh b. Abdilmü'min rivayet etti, bize Ömer b. Şakîk rivayet etti, bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Onlar Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın hilafeti döneminde Kur'an'ı mushaflarda topladılar. Bir grup adam yazıyor, Übey b. Ka'b da onlara yazdırıyordu. Berâe sûresinden şu ayete ulaştıklarında: {ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} “Sonra dönüp gittiler. Anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir” [et-Tevbe: 127], bunun Kur'an'dan en son indirilen [kısım] olduğunu sandılar. Bunun üzerine Übey b. Ka'b onlara şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana bundan sonra iki ayet okuttu: {(لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ)} “Andolsun, size kendi içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; o size çok düşkündür, müminlere karşı pek şefkatli, pek merhametlidir.”"

إلى: (وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ) قال: "هذا آخر ما أنزل من القرآن" قال: فختم بما فُتح به، بالله الذي لا إله إلا هو، وهو قول الله تعالى: (وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا يُوحَى إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ) [الأنبياء: ٢٥] غريب أيضا.

{(وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ)} “Ve O, yüce Arş'ın Rabbidir” [ayetine kadar]" dedi. [Übey]: "Kur'an'dan en son indirilen kısım budur " dedi. [Râvî] dedi ki: Böylece [Kur'an], kendisiyle başlanan şeyle; kendisinden başka hiçbir ilâh bulunmayan Allah ile son bulmuş oldu. Bu da Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: {(وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا يُوحَى إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ)} “Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilâh yoktur; öyleyse yalnız Bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım” [Enbiyâ, 25]. Bu rivayet de gariptir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا علي بن بحر، حدثنا محمد بن سلمة، عن محمد بن إسحاق، عن يحيى بن عباد، عن أبيه عباد بن عبد الله بن الزبير، ﵁، قال: أتى الحارث بن خَزَمة بهاتين الآيتين من آخر براءة: (لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ) إلى عمر بن الخطاب، فقال: من معك على هذا؟ قال: لا أدري، والله إني لأشهد لسمعتها من رسول الله ﷺ ووعيتها وحفظتها. فقال عمر: وأنا أشهد لسمعتها من رسول الله ﷺ -ثم قال: لو كانت ثلاث آيات لجعلتها سورة على حدة، فانظروا سورة من القرآن، فضعوها فيها. فوضعوها في آخر براءة.

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ali b. Bahr rivayet etti, bize Muhammed b. Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Yahyâ b. Abbâd'dan, o da babası Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Hâris b. Huzeyme , Berâe sûresinin sonundaki şu iki ayeti: {(لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ)} “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber gelmiştir...” Ömer b. el-Hattâb'a getirdi. Ömer: "Bu hususta seninle birlikte kim var?" dedi. O: "Bilmiyorum, vallahi ben kesinlikle şahitlik ederim ki bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim, belledim ve ezberledim" dedi. Ömer: "Ben de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğime şahitlik ederim" dedi. Sonra da: "Şayet üç ayet olsaydı onu tek başına müstakil bir sûre yapardım. Kur'an'dan bir sûreye bakın ve onları onun içine yerleştirin" dedi. Onlar da bunları Berâe sûresinin sonuna yerleştirdiler.

وقد تقدم أن عمر بن الخطاب هو الذي أشار على أبي بكر الصديق، ﵄، بجمع القرآن، فأمر زيد بن ثابت فجمعه. وكان عمر يحضرهم وهم يكتبون ذلك. وفي الصحيح أن زيدا قال: فوجدت آخر سورة "براءة" مع خزيمة بن ثابت -أو: أبي خزيمة وقدمنا أن جماعة من الصحابة تذكروا ذلك عن رسول الله ﷺ، كما قال خزيمة بن ثابت حين ابتدأهم بها، والله أعلم.

Daha önce geçtiği üzere, Kur'an'ın toplanmasını Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anhümâ'ya teklif eden Ömer b. el-Hattâb idi. Bunun üzerine [Ebû Bekir], Zeyd b. Sâbit'e emretti ve o da onu topladı. Ömer de onlar bunu yazarken yanlarında bulunuyordu. Sahîh'te geçtiğine göre Zeyd şöyle demiştir: "Berâe sûresinin sonunu Huzeyme b. Sâbit'in -veya Ebû Huzeyme'nin- yanında buldum." Sahâbeden bir topluluğun da bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hatırladıklarını daha önce zikretmiştik ; nitekim Huzeyme b. Sâbit bu ayetleri onlara ilk okuduğunda da böyle olmuştu. En doğrusunu Allah bilir.

وقد روى أبو داود، عن يزيد بن محمد، عن عبد الرزاق بن عمر -وقال: كان من ثقات المسلمين من المتعبدين، عن مدرك بن سعد -قال يزيد: شيخ ثقة -عن يونس بن ميسرة، عن أم الدرداء، عن أبي الدرداء قال: من قال إذا أصبح وإذا أمسى: حسبي الله لا إله إلا هو، عليه توكلت، وهو رب العرش العظيم، سبع مرات، إلا كفاه الله ما أهمه.

Ebû Dâvûd; Yezîd b. Muhammed'den, o -Müslümanların güvenilirlerinden ve ibadete düşkün kimselerindendi dediği- Abdürrezzâk b. Ömer'den, o -Yezîd'in güvenilir bir şeyh dediği- Müdrik b. Sa'd'dan, o Yûnus b. Meysere'den, o Ümmi'd-Derdâ'dan, o da Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Kim sabaha ve akşama erdiğinde yedi defa: 'Hasbiyallâhu lâ ilâhe illâ hû, aleyhi tevekkeltü ve hüve rabbü'l-arşi'l-azîm' (Bana Allah yeter, O'ndan başka ilâh yoktur, yalnız O'na tevekkül ettim ve O yüce Arş'ın Rabbidir) derse, Allah onu üzen/tasalandıran şeylere karşı ona yeter."

وقد رواه ابن عساكر في ترجمة "عبد الرزاق بن عمر" هذا، من رواية أبى زُرْعَة الدمشقي، عنه، عن أبي سعد مُدْرِك بن أبي سعد الفزاري، عن يونس بن ميسرة بن حليس، عن أم الدرداء، سمعت أبا الدرداء يقول: ما من عبد يقول: حسبي الله، لا إله إلا هو، عليه توكلت، وهو رب العرش العظيم، سبع مرات، صادقا كان بها أو كاذبا، إلا كفاه الله ما هَمَّه.

İbn Asâkir de bu "Abdürrezzâk b. Ömer"in biyografisinde, Ebû Zür'a ed-Dımaşkī'nin ondan, onun Ebû Sa'd Müdrik b. Ebî Sa'd el-Fezârî'den, onun Yûnus b. Meysere b. Halbes'ten, onun Ümmi'd-Derdâ'dan yaptığı rivayetle şöyle nakletmiştir: Ebü'd-Derdâ'yı şöyle derken işittim: "Hangi kul sabah ve akşam yedi defa -ister bunda samimi olsun ister olmasın-: 'Hasbiyallâhu lâ ilâhe illâ hû, aleyhi tevekkeltü ve hüve rabbü'l-arşi'l-azîm' (Bana Allah yeter, O'ndan başka ilâh yoktur, yalnız O'na tevekkül ettim ve O yüce Arş'ın Rabbidir) derse, muhakkak ki Allah onu üzen/tasalandıran şeylere karşı ona yeter."

وهذه زيادة غريبة. ثم رواه في ترجمة عبد الرزاق أبي محمد، عن أحمد بن عبد الله بن عبد الرزاق، عن جده عبد الرزاق بن عمر، يسنده فرفعه فذكر مثله بالزيادة. وهذا منكر، والله أعلم.

Bu [son kısımdaki 'ister samimi olsun ister olmasın' ifadesi] garip bir ziyadedir. Sonra [İbn Asâkir] bunu Abdürrezzâk Ebû Muhammed'in biyografisinde; Ahmed b. Abdillâh b. Abdirrezzâk'tan, o dedesi Abdürrezzâk b. Ömer'den isnad ederek merfû olarak rivayet etmiş ve bu fazlalıkla birlikte benzerini zikretmiştir. Bu [merfû rivayet] münkerdir, en doğrusunu Allah bilir.

آخر سورة براءة، والحمد لله وحده.

Berâe (Tevbe) suresinin sonu. Hamd yalnızca tek olan Allah'adır.